Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1656 3684449 3675807 2026-10-21T14:46:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3684449 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Атырау облысы |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |карта = Atyrau in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 07 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 53 |lon_sec = |облыс орталығы = [[Атырау]] |құрылған уақыты = [[15 қаңтар]] [[1938 жыл]]<ref name="Атырау облысының географиясы">{{Cite web|url= http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&l=r |title= ИНФОРМАЦИОННО - ПОЗНАВАТЕЛЬНЫЙ САЙТ ГОРОДА АТЫРАУ |lang= ru |work= atyrau-city.kz |publisher= [[Атырау]] қаласының ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20071214155629/http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&l=r |date= 2007-12-14}}</ref> |аудандар саны = 7 |ауылдық округтер саны = 67 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 2 |ауылдар саны = 153 |тұрғыны = {{өсім}} 711 844 <ref>{{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =12 |тығыздығы = 6.0 |тығыздығы бойынша орны = 6 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 93,01 %<br>[[орыстар]] 4,87 %<br>[[корейлер]] 0,47 %<br>[[татарлар]] 0,33 %<br>басқалары 1,32 % (2022)<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |title= Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына) |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Рысбаев, Қ |date= 2022-04-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220727033016/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |date= 2022-07-27}}</ref> |жер аумағы = 118 631 |жер аумағы бойынша орны = 13- |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Батыс Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77 |ISO 3166-2 коды = KZ-ATY |телефон коды = +7 712х xx-xx-xx |пошта индекстері = 06xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau?lang=kk Атырау облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Atyrau Province }} '''Атырау облысы''' — [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]] орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]], аграрлы-өнеркәсіптік инвестициялық аумақ, 1938 жылы '''Гурьев облысы''' деген атаумен құрылған. 1992 жылы қазіргі атауына ие болды. Орталығы — [[Атырау]] қаласы. == Географиясы == Солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]мен, шығысында [[Ақтөбе облысы]]мен, оңтүстік-шығысында [[Маңғыстау облысы]]мен және батысында [[Ресей]]дің [[Астрахан облысы]]мен шектеседі. Сондай-ақ оңтүстік шекарасы [[Каспий теңізі]]не келіп тіреледі. === Жер бедері === {{Толық мақала|Атырау облысының жер бедері}} [[Сурет:Ryn Desert.jpg|нобай|оңға|200px|Нарын құмы (сары түсті) — Атырау облысындағы ең үлкен құмды массив]] Облыс аймағы [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстік-шығыс бөлігін, Жем қыраты мен Үстірттің батыс шетін, Каспий теңізінің солтүстік бөлігін алып жатыр. Жері солтүстігінен оңтүстікке қарай аласара түсетін [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Сағыз өзені|Сағыз]], [[Жем (өзен)|Жем]] өзендері салаларымен тілімденген. Бұл аймақты Жем қыраты мен Үстірттің батыс сілімдері [[Доңызтау]] (214 м), оның бөліктері [[Желтау (тау, Атырау облысы)|Желтау]] (221м), Тамды (175) жоталары алып жатыр. [[Қайнар (Жем алабындағы өзен)|Қайнар]] мен Жем өзендері араларында [[Иманғара]] (199 м) Қойқара қыраттары, Қарамұрат жоны, Алабие, Аққұдық, Қабылан жоталары орналасқан. Олар ақшыл ізбес тастан тұрады. [[Жайық]] өзенінің сол жақ жағалауында [[Индер (тау)|Индер]] орналасқан. Таудың биіктігі 52 метр, ұзындығы 25–30 километр, ені 10 километрге жуық. Каспий маңы ойпатының оңтүстік және оңтүстік батыс бөліктерінде құмды шағылдар көп тараған. Еділ өзенінің сол жағалауы мен Каспий теңізінің жағалықтарын [[Нарын құмы]] мен [[Мыңтөбе (құм)|Мыңтөбе]], [[Қосдәулет]], [[Ботай]] құмдары, Ойыл мен Сағыз аралығын Тайсойған, [[Бүйрек]] құмдары, облыстың шығысын Каспий маңы Қарақұмы алып жатыр. Бұл құмдардың ең үлкені — [[Нарын құмы]]. Атырау аумағында кең тараған жер бедерінің бір түрі — [[сор]]лар. Олардың тереңдіктері 5–10 метрге жетеді. [[Ресей]] шекарасының батыс бөлігінен [[Еділ]] өзені ағып өтеді. [[Каспий теңізі]]не құятын Еділ жəне Жайық өзендерінің аралығының барлық дерлік бөлігін Атырау облысы алып жатыр. Географиялық тұрғыдан облыстың солтүстік-батыс жағы [[Еуропа]]да, ал бүкіл шығыс жағы [[Азия]]да, негізінен шөлейттік аймақта жатыр. Сонымен қатар Атырау аумағында [[тақыр]]лар кездеседі. Ең үлкен тақыр Намаз тақыры деп аталады. Ол облыстың солтүстік- шығысында орналасқан.<ref>{{кітап|авторы= Е. Қаженбаев| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының географиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау|баспасы=ЦентрНит |жыл=2006|томы= |беттері=13|барлық беті=82|сериясы= |isbn=9965-741-14-х|тиражы=100 }}</ref> === Геологиялық құрылымы === {{Толық мақала|Атырау облысының геологиялық құрылымы}} Геологиялық тұрғыдан алғанда Атырау облысы көне [[Шығыс Еуропа платформасы]]на ендеп кірген Каспий маңы ойпатының оңтүстік жағалауын алып жатыр. Атырау облысының шегінде ендік бағыты бойынша 500 километрге созылған, ені 90–140 км Солтүстік Каспий — Биікжал аймағы бар. Оңтүстік жағында Оңтүстік Жем ылдиымен көмкеріледі, мұндагы іргетастың беті 12–13 километр тереңдікте жатыр. Іргетастың үстінде шөгінді қорабы бар, ол тұз асты, тұзды, тұз үсті кешендеріне бөлінеді, [[палеозой]] және мезокайнозой кезеңдерінде қалыптасқан, жыныстарының жалпы тереңдігі 12–14 километрден асады. Қаратон — Теңіз аймағында бірыңғай карбонатты кешен қалыптасқан. Геофизикалық зерттеулердің мәліметтері бойынша оның жалпы калыңдығы облыстың Солтүстік Каспий аймағында 1,5–3 километрге дейін, Каспий маңындағы ойпат ернеуінің оңтүстік-шығысында 8–10 километрге дейін өзгеріп отырады. Тұз асты кешенінің күмбезі оңтүстігінде Оңтүстік Жем инверсиялык биігінен солтүстіктегі ойпаттың орталығына қарай моноклиналды түрде енеді. Тұз асты кешенінің моноклиналды енуінің аясында 3,5–3,8 километрден 6,0–6,4 километрге дейінгі тереңдіктен көптеген жергілікті қатпарлар, көлемі мен аумағы жөнінен әр түрлі, көтерілетін жерлердің жолағын кұрайтын белгілер ерекшеленеді. Ерекшеленген төбешіктердің ұзындығы 6–20 километрге дейін, ені 100–300 метрден 2–13 километрге дейін кұбылып отырады. Юралық-бор шөгінділер жағалаулық-теңіздік және теңіздік-терригенді, терригенді-карбонатты шөгінділер түрінде кездеседі. Бұл шөгінділердің қалыңдығы облыстың солтүстік бөлігінде 0,3–0,5 метрден Прорва аймағында 3 километрге дейін өзгеріп отырады. Тұтастай алғанда облыстың тектоникалық дамуында жауын суының жиналу жағдайындағы сияқты сабақтастық байқалады. Сабақтастық мезгілі жөнінен геологиялық кезендерге сәйкес келеді. Аймақтың жоғарғы пермьдік-триастық, [[юра кезеңі|юра-палеогендік]], [[неоген кезеңі|неоген-төрттік]] даму кезендері айқын көрінеді. === Пайдалы қазбалары === {{Толық мақала|Атырау облысының пайдалы қазбалары}} Облыстың жер қойнауында қалың шөгінді қабаттармен байланысқан әр түрлі [[пайдалы қазбалар]]ға мол. Олардың ішінде қоры аса бай әрі негізгісі [[мұнай]] болып табылады. Мұнай-газдан басқа пайдалы қазындылар ішінен облыс экономикасы үшін маңыздылары ретінде [[борат]] және борат тұзды кендерді, [[ас тұзы]]н, калийлі, магнийлі жыныстарды атауға болады. Құрылыс индустриясы шикізаттарынан [[Бор (тау жынысы)|бор]], бор-мергельді жыныстар, [[гипс]], [[ангидрит]], сазды, кұмды әктастар, сондай-ак битуминозды жыныстар (кирлер) мен тұщы және минералды су көздері бар. Борат кені дүние жүзінің бір-ақ жерінен, тек Атырау облысының қойнауынан ғана табылып отыр. Сондай-ақ күкірт, құм-қиыршық тас қосындылары, отқа төзімді [[керамзит]] және кірпіштік саздар, ұлутас, шипалы балшық, қоңыр көмір мен минералды бояулар жасауға жарамды саз шөгінділері бар. === Топырағы === {{Толық мақала|Атырау облысының топырағы}} Жалпы Каспий маңы ойпатының, сондай-ақ Атырау облысының топырақ жамылғысының құрылымы өзінін түзілу факторлары мен құрамының сан алуандығына байланысты өте күрделі болып келеді. Негізінен мұнда топырақ таралуының ендік белдеулілігі басым қалыптасқан, яғни топырақтың бір түрінің қабаты ендік бағытқа қарай созыла шашыла түзіледі де, теңізге жақындаған сайын келесі түрмен жиі және әлденеше рет ауысып отырады. Шалғынды [[Аллювий топырақ|аллювийлі]] қуаң топырақ ([[Жайық]]тың екі жағындағы кең [[жайылма]]ларында ғана тараған, құнарлы қабаты 70 сантиметрге дейін, негізі — аллювий шөгінділері). Бозғылт — құмды топырақ ([[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], Тайсойған және [[Ментеке]] өңірлері). Батпақты-тұзды саз топырақ (ойпаттың теңіз жағалауына ұласатын бөлігі, гумус қатапшы, шикі шымтезек аралас келеді, аса кепкен жерлерінде [[бэр төбешіктері]] қалыптасқан). Автоморфты [[Қоңыр топырақ|қоңыр]] не сұр қоңыр топырақ (Жайықтың екі жағында да, әсіресе сол жағында Тайсойғанға дейінгі өңірді, Ойылдың сағалық бөлігін қамтиды, біршама құнарлы келеді, гипс пен тұз кабаттарының үстінде түзілген, облыс жерінің 20%-ынан астамын алады) Тақыр және батпақты Теңіз жағалауының топырақ құрамының ішінде 2 млн. гектар жері ащы-ашқылтым топырақтар. Бұл аймақ бұйырғынды, күзгі-қысқы жайылымға пайдаланады. Тиісті ылғалдылық жетпеуінен олар қатқылдыққа айналып, өсімдіктердің еркін өсуіне мүмкіндік бермейді.<ref>{{кітап|авторы= Атырау облыстық экология және биоресурстар басқармасы| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау табиғаты және оны қорғау |шынайы атауы= |сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтау |баспасы= |жыл=1994|томы= |беттері=13-15|барлық беті=114|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> Сортаң топырақ облыс аумағында өте көп тараған. Топырақтың беткі қабатына тұзы шығып жатады. Мұнда тұздың мөлшері 8–10 % -ке дейін жатады. === Өсімдіктер дүниесі === {{Толық мақала|Атырау облысының өсімдіктер дүниесі}} [[Сурет:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау қаласындағы ашаршылық кезінде аштықтан құтқарған "Құмаршық" өсімдігіне ескерткіш.<ref>{{cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/culture/1252-atyrau-zhurty-asharshylyktan-aman-alyp-kalgan-ku-marshykk-a-arnap-eskertkish-koidy|title=Атырау жұрты ашаршылықтан аман алып қалған құмаршыққа арнап ескерткіш қойды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref>]] Облыстың барлық аудандарында дерлік [[жусан]], [[қияқ]], [[бұйырғын]], [[ебелек]], [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[қоңырбас]], [[көкпек]] басым өседі, бұларға қосымша көктемде ойпатттарда [[селеу]], [[изен]], [[сарсазан]], [[ажырық]] т.б.араласа шығады. Теңіз жағасындағы батпақтарда [[қамыс]], құрақ жиі кездеседі. Шығыс жағында [[ебелек]], [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[шытыр]], [[қаңбақ]], [[ақселеу]], [[жыңғыл]], [[жүзгін]] өседі. Сонымен қатар облыс аумағында дәрілік, техникалық өсімдіктер де кездеседі. Олардың жалпы саны 50 ден асады. Дәрілік шөптерден облыс аумағында кездесетіндері: [[адыраспан]], [[ешкі тал]], [[қырықбуын]], [[құмаршық]] т.б. Жалпы Атырау облысында өсімдіктердің 945 түрі бар. Бұлардан басқа [[жантақ]], [[көкпек]], [[ошаған]], [[сүттіген]], [[шырмауық]] т.б. табиғи өсімдіктер бар. Улы шөптерден, [[есекмия]], [[меңдуана]] кездеседі. Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген, яғни жойылып кету қаупі төнген өсімдік түрлерінен [[ақтұңғиық]], [[берік сүттіген]], [[бор рияны]], [[бор сиякөгі]], [[бор сылдыршөбі]], [[бүршікті альдрованда]], [[бүршікті феллориния]], кестелі шампиньон, [[комаров жоңышқасы]], күманды долана, қатпар гладолиус, [[мейер шытырмағы]], [[су шылымы]], [[тегеурінгүл]], т.б. кездеседі.<ref>Карта: Охраны природы Атырауской области</ref> === Жануарлар дүниесі === {{Толық мақала|Атырау облысының жануарлар дүниесі}} [[Сурет:Beluga sturgeon.png|нобай|оңға|250px|Қортпа балық (белуга)]] Атырау облысында 500 ге тарта омыртқалы жануарлар түрі және мыңдаған омыртқасыз жануарлар түрлері кездеседі. Облыс аумағында құстар алуан түрлі және кең таралған. Олардың ең басты тіршілік орындарының бірі –су және оның жағалауы. Жалпы құстардың 280-дей түрлері бар. Оның ішінде [[бірқазан]], [[дегелек]], [[қаз]], [[үйрек]], [[шағала]], [[тырна]], [[дуадақ]], [[көгершін]], торғай тәрізділер көп тараған. Облыстың өзен-көлдерінде балықтардың көптеген түрлері бар. Кәсіптік маңызы бар балық түрлерінен [[бекіре]], [[қорытпа]], [[шоқыр]] т.б. балықтар кездеседі. Облыс суларында [[шортан]], [[сазан]], [[жайын]], [[майшабақ]], [[қаракөз]] т.б. кең тараған. Жалпы Каспий теңізінің Атыраулық аймағында бағалы балықтардың 122-ден астам түрлері кездеседі. Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылардың 50 ге жуық түрлері тараған, кемірушілердің 27 түрі бар. Атырау облысында аңдардың 55 түрі, оның ішінде жыртқыш аңдардың 12 түрлері бар. Олардың кең таралғандары: [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], жанат тәрізділер, [[қабан]], [[киік]]. Облыстың пайдалы қазындылары, әсіресе мұнай-газ кендерін қарқынды игерудің нәтижесінде хайуанаттар дүниесінің таралу кеңістігі жылдан-жылға тарылуда, түр саны азаюда, тіршілік аумағы күннен-күнге кемуде. == Климаты == {{Толық мақала|Атырау облысының климаты}} [[Сурет:Шаңды дауыл.jpg|нобай|оңға|200px|Шаңды дауылдар Атырау облысында жиі болады]] Атырау облысында континенттігі тым басым климат қалыптасқан. Облыс табиғи ылғалдылығы жеткіліксіз, [[аңызақ]] желді, шаңды [[дауыл]]ды, жазы ыстық, [[қуаңшылық|қуаң]], қысы қарсыз (не жұқа қарлы) болып келеді. Ең ыстық айы — [[шілде]], ауасының орташа температурасы 24–25°С, жалпы ыстық 35–40°С, кейде одан да астам болады. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 220–230 мм, қуаңшылық жылдары жауын-шашын мөлшері 80 мм-ден аспайды, ал ылғалдың жер, су бетінен ауаға булану мөлшері 1000 мм, кейде одан да астам болады. Облыстың солтүстігінде жыл бойына оңтүстік бағыттағы желдер басым болады. Оңтүстік аудандарда құрғақ шөлді жерлерде қыста шығыс бағыттағы желдер жиі соғады (қарқындылығы 6–7 м/сек), ең күшті желдің қарқындылығы 15 м/сек. жетеді де жыл ішінде 50 күндей соғады. Жел жаз айларында түрлі бағыттардан өзгеріп соғып отырады. Көбіне солтүстік-батыс, оңтүстік-батыс, оңтүстіктен соғатын желдер басымырақ келеді. Оңтүстік желдер аңызақтығымен, құрғақ әрі ыссылығымен ерекшеленеді. Қыс маусымы ауасының [[қаңтар]]дағы орташа температурасы -8°С, -12°С, қиыр оңтүстігінде -5°С, -6°С. Қыста жел негізінен шығыс (оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс) бағытында соғады, қарқындылығы 6–7 метр/секунд Жылдык жауын-шашын мөлшерінің жартысынан астамы қыста түседі. == Гидрологиясы == {{Толық мақала|Атырау облысының өзендері мен көлдері}} [[Сурет:Жайық өзені.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау облысындағы Жайық өзені]] [[Сурет:Қамыскөл Жылой ауданы.jpg|нобай|оңға|200px|Құлсары маңындағы Қамыскөл көлі.]] Атырау облысының жер беті сулары Еділ өзенінің сол жақ тармақтарынан, Жайық, Ойыл, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Сағыз өзені|Сағыз]] өзендерінің төменгі ағыстарынан және үлкенді-кішілі көлдерден тұрады. Негізгі өзені [[Жайық]] өзені. === Өзендері === Өзендердің жинайтын суларының тек 10–20% ғана өз облыс аумағынан, ал қалған суын басқа аймақтан әкеледі. Жайық өзені кеме арқылы әр түрлі жүк және жолаушы тасымалдауға пайдаланылады, балық ауланады. Ал қалған өзендері егістікке, шабындықты суландыруға және мал суару үшін ғана пайдаланылады. Ірі өзендері [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Қайнар (Жем алабындағы өзен)|Қайнар]]. Сол сияқты [[Бақсай (өзен, Атырау облысы)|Бақсай]], Бүгілөзек, Бағырлысай, Ақсай өзендерінің жергілікті маңызы бар. Облыс аумағында Еділ өзеніндегі салалардың тармақтары: Ахтуба, Бозан, [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] т.б. өзендер бар. === Көлдері === Облыста екі мыңнан астам көлдер бар. Олардың жалпы көлемі 800 шаршы шақырым шамасында. Облыс көлдері тұйық, ағынсыз болып келеді. Облыста дүние жүзіндегі ірі көл — [[Каспий теңізі]] бар. Республика аумағындағы жағалау сызығының ұзындығы 2340 ш. Оның жартысына жуығы Атырау облысына тиеді. [[Индер (көл)|Индер]] көлінен құрамында бром калийі бар жоғары сапалы тұз өндіріледі. [[Жалтыр (көл, Атырау облысы)|Жалтыр көлі]]не Бағырлысай, Бүгілөзек секілді шағын өзендер құяды. Бұдан басқа екі мыңнан астам шағын көлдер бар. Олар: [[Қамыскөл (көл, Атырау облысы)|Қамыскөл]], Мешер, Дәулет, Толай-сор. Олардың 65-70%-і жаз кезінде құрғап қалатын уақытша көлдер. Облыс аумағында жер асты су қорларының алты су кен орны ашылған. Оның төртеуінің суы пайдаланылуда. Олардың ең үлкені және қоры молы Тайсойған, Бүйрек және Қоянды құмдарында орналасқан. Қабатының тереңдігі 50–120 метр, қалыңдығы 30–70 метр. == Әкімшілік бөлінісі == {{Толық мақала|Атырау облысының әкімшілік бөлінісі}} [[Сурет:Atyrau Province NN.png|нобай|100|Атырау облысы аудандарының орналасуы]] Облыста 2 қала (облыстық маңызы бар – Атырау, аудандық маңызы бар – Құлсары), 4 кент (Индербор, Мақат, Доссор, Жаңа Қаратон), 63 ауылдық округ, 149 ауыл орналасқан. Облыс құрамына 7 аудан кіреді. {| class="standard" valign="top" |- ! № || Аудандар || Аумағы<br />(мың км²) || Халқы<br />(мың адам)<ref name="2014 жылғы 1 қаңтарға облыстар, қалалар және аудандар бойынша Қазақстан Республикасы халқының саны">{{Cite web|url= http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074903 |title= 2013 жыл басына саны |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Айдапкелді, Н. |date= 2014-01-01}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140310020156/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074903 |date= 2014-03-10}},Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2019 года</ref>|| Орталығы || Құрылған жылы||Әкімшілік бөлінісі |- | 1. || [[Жылыой ауданы|Жылыой]] ||29,4 ||82,9 || [[Құлсары]] ||1928 ||5 ауылдық округ, 1 кент, 1 қала |- | 2. ||[[Индер ауданы|Индер]] || 10,9|| 32,1|| [[Индербор]] || 1928||6 ауылдық округ, 1 кент |- | 3.||[[Исатай ауданы|Исатай]] ||14,7 ||26,6|| [[Аққыстау]] || 1928||7 ауылдық округ |- | 4.||[[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]] || 20,6 ||30,5 || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ||1928 ||10 ауылдық округ |- | 5.||[[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]] || 20,9|| 57,3 || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ||1928 ||19 ауылдық округ |- | 6.||[[Мақат ауданы|Мақат]] ||9,1 || 30,3 || [[Мақат]] ||1938 ||1 ауылдық округ, 2 кент |- | 7.||[[Махамбет ауданы|Махамбет]] ||9,6 || 34,8 || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ||1928 ||9 ауылдық округ |} === Қалалары === * [[Атырау]] * [[Құлсары]] == Халқы == ''Қараңыз:[[Атырау облысының халқы, орналасуы, этностары]]'' {| class="wikitable" |+ Атырау облысы халқының саны (2009, 2021)<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/national/2021/ |title= 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate= 2024-05-29}}</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- || [[Жылыой ауданы]] || 70156 || {{өсім}}84908 || 121 || 34529 || {{өсім}}42438 || 122,9 || 35627 || {{өсім}}42470 || 119,2 |- || [[Индер ауданы]] || 30464 || {{өсім}}32502 || 106,7 || 15338 || {{өсім}}16544 || 107,9 || 15126 || {{өсім}}15958 || 105,5 |- || [[Исатай ауданы]] || 24643 || {{өсім}}26440 || 107,3 || 12464 || {{өсім}}13550 || 108,7 || 12179 || {{өсім}}12890 || 105,8 |- || [[Құрманғазы ауданы]] || 55502 || {{өсім}}55843 || 100,6 || 27757 || {{өсім}}28413 || 102,4 || 27745 || {{құлдырау}}27430 || 98,9 |- || [[Қызылқоға ауданы]] || 30606 || {{құлдырау}}30445 || 99,5 || 15529 || {{өсім}}15623 || 100,6 || 15077 || {{құлдырау}}14822 || 98,3 |- || [[Мақат ауданы]] || 25736 || {{өсім}}29481 || 114,6 || 12825 || {{өсім}}14656 || 114,3 || 12911 || {{өсім}}14825 || 114,8 |- || [[Махамбет ауданы]] || 25959 || {{өсім}}28789 || 110,9 || 12895 || {{өсім}}14420 || 111,8 || 13064 || {{өсім}}14369 || 110 |- || '''[[Атырау]]''' қаласы || 247311 || {{өсім}}385193 || 155,8 || 118345 || {{өсім}}186581 || 157,7 ||128966 || {{өсім}}198612 || 154 |- || '''Облыс''' || 510377 || {{өсім}}673601 || 132 || 249682 || {{өсім}}332225 || 133,1 || 260695 || {{өсім}}341376 || 130,9 |} {{Толық мақала|Атырау облысының халқы, орналасуы, этностары}} Облыстың халқы қалада, өндіріс орталықтарында және [[Жайық]] өзенінің екі жағалауында тығыз орналасқан. 2014 жылғы 1 қаңтарда қала тұрғындарының саны 276,8 мың (48,7%) адам, ауылдықтар 291,1 мың (51,3%) адам болды. Халықтың орташа орналасу тығыздығы облыс бойынша (1 шаршы км аумаққа) 4,8 адам құрайды. 2020 жылғы 1 мамырда<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/region/252311 |title= Статистика комитеті |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200410185141/https://stat.gov.kz/region/252311 |date= 2020-04-10}}</ref> облыс халқының саны 649 225 адам болды. Атырау облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php|title=Жыл басындағы халық саны, Қазақстан Республикасының облыстары, 2000-2020 жж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1940 !! 1950!! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2009!! 2019 |- | 247,4|| 214,3|| 252,0|| 340,3|| 373,4|| 432,3 || 443,7|| 509,1|| 646,4 |- |} Облыс халқының өсуі соңғы жиырма жылда байқалады. 2009 жылы алдыңғы 1999 жылға қарағанда 66 мың адам қосылып 509 мыңға жетсе, 2019 жылы 10 жылда 137 мың адам қосылып 646 мыңға жетті. Қазір облыста 50 ұлттың өкілдері тұрады. Облыстың негізгі халқы [[қазақтар]] (92,5%). Содан кейін көп тараған [[Қазақстандағы орыстар|орыстар]] (5,2%), [[Қазақстандағы корейлер|корейлер]] (0,5%), [[татарлар]] (0,3%), [[өзбектер]] (0,2%), [[украиндар]] (0,1%), [[немістер]] (0,07%) т.б.. {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 633 791 ||586 802 || 33 411|| 3 170 || 2 306 || 1 577 || 756 || 480 || 2 283 |} Ұлттардың облыс аумағында таралуы бір келкі емес. Олардың басым көпшілігі қалаларда, ірі жұмысшы кенттерінде, аудан орталықтарында, Жайық өзені бойындағы елді мекендерде тұрады. Ал аудандарда негізінен байырғы халықтар қазақтар тұрады. Қызылқоға ауданында 99,8%, Исатай ауданында 99,7%, Жылой ауданында 98,3%, Құрманғазы ауданында 97,8%, Мақат ауданында 97,6%, Махамбет ауданында 97,2 %, Индер ауданында 96,4%. == Тарихы == ''Қараңыз:[[Атырау облысының тарихы]]'', [[Неолит дәуіріндегі Атырау өлкесі]]'', [[ Каспий аймағының Алтын Орда тарихындағы орны]], [[Каспий өңіріне жасақталған экспедициялар ( І-Петр тұсында)]]'',[[ Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін]] [[Сурет:Saraishik.JPG|нобай|upright|Сарайшық ауылы (көне қала орны)]] Археологиялық деректер бойынша Атырау қаласына жақын жатқан ең ежелгі ескерткіш Жайық өзенінің сол жағасындағы Кандаур ауылының қарсы беткейі неолит (жаңа тас ғасыры) мекені. Өзен аумағындағы халықтың сол кезден күні бүгінге дейінгі негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]] болған. Сол кездегі малшылардың көне тұрақтары [[Құрманғазы ауданы]] на жақын орналасқан Қоңыр құдық, Көк Мұрын, [[Қадырғали]] құмына және жаңа Үштағанға жақын [[Сазды]] қыстағынан табылды. Тұрақтардың аумағына қарағанда бұрынғы малшылар шағын жерасты үйшіктерде өмір сүрген. 1999 жылы Атырау облысы, [[Жылыой ауданы]], Аралтөбе қорғанына Ә.Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жасап, Алтын киімді адам табылды. Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша бұл алтын киімді адамның өмір сүру кезеңі осыдан 2 мың жыл бұрынғы сарматтар дәуіріне жатады. Қазақ даласындағы ең көне тарихи орындардың бірі — [[Сарайшық]] қаласы. Ол — Атырау облысындағы [[Махамбет ауданы]]ның аумағында орналасқан ортағасырлық қала. Орда дәуірінде Сарайшық Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан маңызды діни, саяси-экономикалық орталық. [[Алтын Орда]]ның, қазақ және ноғай хандарының алғашқы [[пантеон]]ы, [[Қасым хан]] тұсында [[Қазақ хандығы]]ның алғашқы астанасы болды. ХV ғасырдан бастап Атырау өңірі Кіші жүздің тарихи орны болып қалыптасты. Қазақ халқы XVIII ғасырдың басында Алтайдан Жайыққа дейінгі ұшан теңіз даланы қамтыған бір тұтас іргелі ел болды. [[Бөкей хан]] 1801 жылы [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы отыз жыл бойы иесіз қалған ен даланы мекендеуге патшадан рұқсат алып, оған мыңдаған елді көшіріп әкеліп қондырды. Сөйтіп, бұл өңір «[[Бөкей ордасы]]» деп аталды. Бөкей ордасында феодалдық қанау мен Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы [[Исатай]] мен [[Махамбет]] бастаған ұлт - азаттық көтеріліс 1836-1838 жылдарды қамтыды. 1916 жылғы жарлыққа байланысты, ұлттық езгіге, феодалдық қанауға шыдамаған қазақ халқы қолдарына қару алып И.Таймановтың немересі Өтепқали Исатаев бастаған көтеріліс белең алды. Кейін бұл көтеріліс 1917 жылғы революцияға ұласты. Ақ гвардияшылардың көтерілісінен кейін Атырау өлкесінде мұнай байлығы және [[балық шаруашылығы]] игеріле бастады. Ұлы Отан соғысына дейін және Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары [[мұнай мен газ]]ды игеру мақсатында көптеген ірі кәсіпорындардың құрылысы басталды. Егемендік алғаннан кейін облыстың экономикасы мен мәдениеті қарқынды дами бастады. Атырау өлкесі – Қазақстанның ірі индустриалдық орталығына айналды. == Экономикасы == {{Толық мақала|Атырау облысының экономикалық аудандары}} [[Сурет:Атырау АМӨЗ.jpg|нобай|оңға|250px|Атырау мұнай өңдеу зауыты]] Аймақ экономикасының негізін мұнай өндіру құрайды. Атырау облысының ірі кәсіпорындары: *[[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АМӨЗ» ЖШС]]; *[[Ембімұнайгаз|«Ембімұнайгаз» АҚ]]; *[[Теңізшевройл|«Теңізшевройл» ЖШС]]; *Солтүстік Каспий операциялық компаниясы (NCOC) Атырау облысы Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан аймақтарының бірі және әлемнің 50-ден аса елдерімен тығыз ынтымақтастықта. Бұнда 1000–нан аса біріккен және шетел кәсіпорындары құрылып, сәтті жұмыс жасауда. Олардың қатарында мұнай-газ саласындағы ірі кәсіпорындар бар: [[Теңізшевройл|«Tengizchevroil»]] ЖШС, «North Caspian Operating Company» ЖШС, «Fluor Kazakhstan Inc.» ЖШС және басқалар. Атырау облысының экономикалық дамуының негізгі бағыттары: мұнай-химия, мұнай-газ машина жасау, құрылыс индустриясы, агроөнеркәсіптік кешен және балық аулау. Облыс әр түрлі табиғи ресурстардың қорларына бай. Соның ішінде: бораттар, бор, тұз рудалары, ас тұзы, калий тұздары, құрылыс материалдары. Өңірге тікелей шетел [[инвестиция]]ны тарту және инвестициялық ахуалын жақсарту мақсатында жүйелі жұмыстар жүргізілуде.<ref>[[Егемен Қазақстан]]. 28 қараша 2018</ref> Екіжақты халықаралық қатынастарды дамыту мақсатында, инвестициялық әлеуеті зор аймаққа жыл сайын алыс және жақын шетелдерден делегациялар келіп кетеді. Атырау облысында жыл сайын «Global Oil&Gas Atyrau» мұнай-газ көрмесі өткізіліп, көрмеге әлемнің 150-ден астам елі қатысады. Аймақтағы отандық және шетелдік инвесторларға сапалы және жедел көмек, ақпараттық-аналитикалық және сервистік қолдау көрсету мақсатында «Kazakh Invest» ҰҚ» АҚ, «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ және «Atyrau Innovations» ЖШС секілді мекемелері тиісті қызмет атқарады. Сонымен қатар, бүгінде облыста бірқатар шетелдік визалық орталықтар жұмыс істейді. 2025 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен (жедел деректер бойынша ) 7485078,7 млн. теңгені құрады. 2024 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 105,8 % құрады. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 58,6%, қызметтер көрсету – 30,1 % құрады.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/atyrau/</ref> Тұтыну баға индексі 2025 жылғы қарашаны 2024 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 112,6% құрады.<ref name=":0" /> Халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы 17,8%, азық-түлік тауарларынын – 11,4%, азық-түлік емес тауарлардың – 9,9% өсті.<ref name=":0" /> 2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 2025 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 8,4% төмендеді.<ref name=":0" /> 2025 жылғы қаңтар-қарашаға бөлшек сауда көлемі 557038,4 млн.теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 3,9%-ға көп.<ref name=":0" /> 2025 жылғы қаңтар-қарашаға көтерме сауда көлемі 6093621,8 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,9% құрады.<ref name=":0" /> Алдын ала деректер бойынша 2025 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 319,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2024 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,5% көбейді, оның ішінде экспорт –76,6 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды), импорт – 242,9 млн. АҚШ долларын құрады (7,5% көбейді).<ref name=":0" /> == Ауыл шаруашылығы == {{Толық мақала|Атырау облысының ауыл шаруашылығы}} [[Сурет:Атырау обл. Түйелер.jpg|нобай|оңға|250px|Түйе шаруашылығы бойынша Атырау облысы Республикада алдыңғы қатарда]] Атырау облысының агроөнеркәсіптік кешені өңірдегі экономиканың маңызды секторларының бірі болып есептеледі, ауылдық жерлерде облыс халқының жалпы санының 42,7% өмір сүреді. Облыстың ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі 9,8 миллион гектарды құрайды. Облыстың ауыл шаруашылығы мал өсіруге, әсіресе қой және ірі қара, жылқы, түйе өсіруге маманданған. Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру жөніндегі ұлттық бағдарламаға сәйкес ауыл шаруашылығында түбегейлі экономикалық реформа жүзеге асырылды. Климат жағдайы мен топырағының құнарсыздығына байланысты облыста егін шаруашылығы өркендемеген. Жайық өзенінің төменгі ағысымен Еділдің тарамдарында Махамбет, Құрманғазы, Индер ауданының шаруашылықтары картоп, көкөніс және бау-бақша өсірумен айналысады. Облыс ауыл шаруашылығында негізгі сала мал шаруашылығы болып есептеледі. Мал шаруашылығымен облыста Исатай, Құрманғазы, Индер және Қызылқоға аудандары айналысады. Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 19528,1 млн теңгені, нақты көлем индексін 99,7% құрады. Ет өндіру 47,0 мың тоннаны немесе 102,1%, сүт өндіру 54,2 мың тоннаны (100,5%), жұмыртқа өндіру 1,84 млн дананы (100,2%) құрады. 2010 жылғы қаңтар–желтоқсанда ірі қара мал 182,3 мың басты немесе 102,8%, қой және ешкі 619 мың басты (103,1%), түйе 31,7 мың басты (102,5%), жылқы 46 мың басты (103,9%) құрады. 2011 жылғы 1 қаңтарда ауыл шаруашылық құрылымдарының жалпы саны 2008 бірлік құрады, соның ішінде 79 өндірістік кооператив, 1929 шаруа қожалығы болды.<ref>{{Cite web|url= http://atyrau.gov.kz/auyl-sharuashylyy/ |title= Облыстық ауыл шаруашылығы саласы |lang= kk |work= atyrau.gov.kz}} {{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Көлік және байланыс == Атырау облысының көлік жүйесінің дамуына оның Орал және Еділ бойы экономикалық аудандармен көрші жатуы және Орта Азия республикалаларымен транзиттік-экономикалық қатынастарының жолындағы қолайлы географиялық орны үлкен әсерін тигізді. Қазіргі таңда Атырау облысында көліктің барлық түрлері де дамыған. Оның құрамында: темір жол, автомобиль, су жолы, әуе жолы және құбыр желісі кіреді. === Темір жол көлігі === {{Толық мақала|Солтүстік Каспий өңіріндегі темір жол құрылысының тарихы}} [[Сурет:Жолаушылар поезы.jpg|нобай|оңға|130px|Темір жол көлігі]] Атырау облысында алғашкы тар табанды ұзындығы 92 шақырым [[темір жол]] 1925–1926 жылдары Гурьев-Доссор аралығында салынды. Ұзындығы 517 шақырым Қандыағаш–Гурьев темір жолы 1938 жылы басталып, Ұлы Отан соғысы кезінде іске қосылды. 1966 жылы ұзындыгы 700 шақырым Мақат–Маңғыстау темір жолы желісі пайдалануға берілді. 1970 жылы ұзындығы 333 шақырым Атырау–Астрахан темір жолы, 1989 жылы Мақат–Индер темір жолы іске қосылды. === Әуе көлігі === {{Толық мақала|Атырау әуежайы}} [[Сурет:Атырау әуежайы.jpg|нобай|оңға|150px|Атырау әуежайы]] Атырау облысының әуе жолы өз дамуын 1931 жылы ашылған Баку–Астрахан–Гурьев–Ембі маршрутынан бастайды. 1935 жылы Ақтөбе–Гурьев, Орал–Гурьев рейстері ашылды. 1940 жылғы ақпанда Гурьевте қазақ баскармасыныц 244-авиаотряды құрылды. Машиналар паркінде негізінде ПО-2 моделдері болды. Бүгінде ескірген әуе көліктерінің орнына осы заманғы жаңа лайнерлер келді. [[Әуежай]] жаңа техникамен жабдықталып, жаңадан ұшу- қону алаңдары үлкейтіліп, аэровокзал кешені салынды. === Автомобиль көлігі === {{Толық мақала|Атырау облысының автомобиль көлігі}} [[Сурет:Атырау. Жол айрығы.png|нобай|оңға|150px|Атырау қаласына кіре берістегі жол айрығы]] Жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдарының ұзындығы 2 752 шақырымды құрайды. Оның ішінде республикалык жолдар 900 шақырым, жалпы қолданатын жергілікті жолдар 1 762 шакырым. Атырау–Ақтау автожолының облыс аумағындағы ұзындығы 270 шакырымды құрайды. Ұзындығы 488 шақырым Атырау-Орал автомобиль жолы бар. Атырау–Астрахань автожолдарын қайта жаңарту басталды. === Су жолы көлігі === {{Толық мақала|Жайықтағы кеме қатынасы}} [[Сурет:Су көлігі.jpg|нобай|оңға|150px|Атыраудағы кеме]] Жайық өзенінде кеме шаруашылығы 1925 жылы ұйымдастырылған болатын. 1927 жылдан бастап Жайық өзені арқылы Атырау-Орал аралығында жүк тасымалы жүргізілді. 1964 жылы Гурьев өзен порты құрылып, оны жабдықтау жүк көтеретін техникадан басталып, флот теплоходтармен, буксирлермен толықтырылды. 1982 жылы өзен порты қайта жаңартылып, механикаландырылды. Мұнда үш [[көтергіш кран]]ы кондырылып, темір жол тартылды. 1999 жылдан бастап Жайық–Каспий теңізі каналы арнасын тазарту, қазу жұмыстары басталды. === Құбыр көлігі === {{Толық мақала|Атырау облысының құбыр көлігі}} [[Сурет:Теңіз-Новороссийск мұнай құбыры.jpg|нобай|оңға|100px|Теңіз-Новороссийск мұнай құбыры]] 1934 жылы ұзындығы 830 шақырым Каспий–Орск мұнай құбыры салынды. Атырау облысының территориясымен мемлекет аралык маңызы бар транзитті мұнай және газ құбырлары өтеді. Олар: Орталық Азия–Орталық газ құбыры, ұзындығы 1 500 шақырым 1968–1970 жылдары салынған Өзен–Атырау–Самара мұнай құбыры, 1989 жылы салынған ұзындығы 678 шақырым Теңіз–Атырау–Грозный мұнай құбыры. Қазақстан мұнайын дүниежүзілік рынокқа шығару үшін 2001 жылы ұзындығы 1 580 шақырым жылына 67 миллион тонна мұнай өткізу қабілеті бар Теңіз–Новороссийск мұнай құбыры іске қосылды. Облыстың басты газ құбырының ұзындығы 3 058 шақырым, жылына өткізу қабілеті 40,8 млрд. текше метр. Облыстың басты су құбыры Астрахан–Маңғыстау тұрба құбыры. === Байланыс кәсіпорындары === [[Сурет:Атырау. Қазақтелеком.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау. Қазақтелеком]] * Облыстық телекоммуникация дирекциясы * Облыстық радиотеледидар арқылы тарату орталығы * "Қазпошта" АҚ Атырау филиалы * [[Altel]] ұялы телефон байланысы * [[Kcell]] ұялы телефон байланысы * [[Beeline]] ұялы телефон байланысы * [[Tele2]] ұялы телефон байланысы == Туризм == {{Толық мақала|Атырау облысындағы туризм}} [[Сурет:Сарайшық мемориалды кешені.jpg|нобай|оңға|200px|Сарайшық мемориалды кешені]] Аймақ экономикасының басым және аса мән беріліп жатырған бағыттарының бірі туризм саласын дамыту. Әлемнің 50-ден астам елінен 1 000 астам шетелдік және бірлескен компаниялары қызмет етуі Іскерлік туризмнің қарқынды дамуына ықпал етуде. Атырау облысында туризмді дамытудың орны ерекше. Каспий маңында орын тепкен Атырауда туризм саласын дамыту үшін қолайлы аудан ретінде толық қарастыруға мүмкіндік бар. Болашақта емдік-сауықтыру, мәдени-танымдық, спорттық, экологияық, экстрималдық түрлерін дамытуға мүмкіндіктер бар. Спорттық туризмді дамытуда балық аулаудың өзіндік үлгісін ұсына аламыз.<ref>{{кітап|авторы=Д. Жайлаубаева | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысында туризмді дамытудың маңыздылығы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым="Географиялық білім беруді жетілдірудің кейбір өзекті мәселелері» |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері=68|барлық беті=116|сериясы= |isbn=9965-741-95-6|тиражы=100 }}</ref> Атырау облысы бойынша да жергілікті маңызы бар тарихи және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі бекітіліп, оған 313 ескерткіш (525 нысан) кірген.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10T0002581|title=Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref> # Ерекше бағаланатын табиғи мұра ескерткіштері. Бұл нысанға Атырау облысы бойынша Иманқара кешені кіреді. Иманқара кешені — Иманқара тауының батыс сілемдерінің етегінде орналасқан ерте темір дәуірлік үңгір. # Археологиялық ескерткіштер және орта ғасырлық қалалық орталықтар. Бұл топқа Атырау облысы бойынша Аралтөбе кешені мен Сарайшық қалашығы кірген. Аралтөбе қорғандар тобы. Бұл жерден [[Атыраудың алтын адамы|Алтын киімді адам]] табылған. Сарайшық қалашығы қазақ даласындағы ең көне тарихи орындардың бірі # Діни және ғибадат орындары болып табылатын орындар. Бұл нысанға [[Ұшқан ата]], Ақмешіт қорымдары, [[Ақмешіт – Бекет|Құлшан ата]] жерасты мешіті кіреді. # Тарихи тұлғаларға қатысты қасиетті орындар. Махамбет Өтемісұлы мен Исатай Тайманұлы кесенелері кіреді. Осы шаралар арқылы туризмді дамытуға жағдай жасай отырып, өлкемізді шетелдік қонақтарға таныстыруға мүмкіндіктер бар.<ref>{{кітап|авторы=Г.Ж. Нұрғалиева, М.С. Қуанов, Р.Ж. Әлжанова, Г.Қ. Баймұқашева, С.К. Касенов | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы="Жаһандану заманындағы инновация менеджменті және технология": V Халықаралық Ғылыми-практикалық конференцияның деректері 8–11 қаңтар |шынайы атауы="INNOVATION MANAGEMENT AND TECHNOLOGY IN THE ERA OF GLOBALIZATION": Materials of the V International Scientific-Practical Conference January 8-11 |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Alexandria |баспасы= |жыл=2018|томы= |беттері=206|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> == Халық ағарту ісі == {{Толық мақала|Атырау облысындағы халық ағарту ісі}} [[Сурет:Дамбы ауылы. Ынтымақ балабақшасы.jpg|нобай|оңға|200px|Дамбы ауылындағы "Ынтымақ" балалар бақшасы]] [[Қазан революциясы]]на дейін облыс орталығында 1-гимназия, екі сыныптық орысша-қазақша учелище, 2 приход және 2 дін мектебі жұмыс істеген. Уездік халық ағарту бөлімі жанынан сауатсыздықты жою жөніндегі комиссия құрылып 24 мектеп ашылып, 600 адамды қамтыған. 1924–1925 жылдар аралығында бірінші басқышты 40 [[мектеп]], оның төртеуі [[интернат]] болып ашылған. 1938 жылғы 12 ақпанда облыстық атқару комитеті, сонымен бірге облыстық халық атқару бөлімі құрылды. Бақсай, Жылыой, Мақат, Қызылқоға, Теңіз, Индер, Маңғыстау аудандары Гурьев облысына қарады. Облыстағы білім беру жүйесі, жалпы орта білім беру, [[Мектептен тыс жұмыс|мектептен тыс тәрбие]] беру мен оқыту, кәсіптік-техникалық білім беру, орта арнаулы білім беру, [[Жоғары оқу орындары|жоғары білім беру]], жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім кадрларының біліктілігін арттыру және оларды қайта даярлау салалары қалыптасып дамыды.<ref>{{кітап|авторы=Атырау: Энциклопедия | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Халық ағарту ісі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атамұра |жыл=2000|томы= |беттері=84|барлық беті=383|сериясы= |isbn=5-7667-9129-1|тиражы=30 000 }}</ref> Тәуелсіздік жылдарында Атырау облысы білім беру саласы қарыштап дамыды. 1991 жылы 17 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы жұмыс жасаса, 2000 жылдан бастап 8 оқу орны ашылып, бүгінгі күні техникалық және кәсіптік білім беруді 25 колледж жүзеге асырады. Тәуелсіздік алғаннан бері дарынды балаларды қолдау және оларға жағдай жасау мақсатында аймақта жаңа типтік үлгідегі білім беру ұйымдары: 7 мамандандырылған интернаттық мекемесі бар облыстық мектеп, 11 мектеп-гимназия, 3 мектеп-лицей, 1 лицей ашылды.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы статистикасы]</ref> 2020 жылғы 10 қаңтардағы мәлімет бойынша Облыстың білім беру саласында 201 [[балабақша]], 129 мектепке дейінгі шағын орталық, 196 [[орта мектеп]], 5 жекеменшік мектеп, 25 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы (оның ішінде 8 — мемлекеттік емес), 3 арнайы түзету білім беру ұйымы, 45 қосымша білім беру ұйымы, 1 отбасы үлгісіндегі балалар ауылы, 1 балалар денсаулығын оңалту орталығы, 1 кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы, 2 психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация, 7 түзету кабинеті, 1 аймақтық дене тәрбиесі және спортты дамыту орталығы, 1 облыстық әдістемелік орталығы жұмыс жасайды. == Денсаулық сақтау ісі == {{Толық мақала|Атырау облысының денсаулық сақтау ісі‎}} [[Сурет:Махамбет ауданында да 100 адамға арналған провизорлық стационар.jpg|нобай|оңға|300px|Махамбет ауданында 100 адамға арналған провизорлық стационар (Коронавирус инфекциясының алдын-алу үшін)]] Атырау облысының тұрғындарына дәрігерлік жәрдем көрсету туралы алғашқы деректер 1927 жылға саяды. Сол кезеңде тұңғыш фельдшерлік орын ашылған. 1928 ж. Атырау облысының аудандары мен ауылдарына арнап медицина кадрларын даярлау ісі колға алынды. 1936 ж. облыс халқына 36 дәрігер мен 279 орташа дәрежедегі медицина маманы кызмет көрсетті, жер-жерде 2074 орындык 6 [[амбулатория]] мен [[аурухана]] жұмыс істеді. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында Атырау қаласына 2 госпиталь орналастырылды. Соғыстан кейінгі жылдары медицина мекемелерінің жүйесі жедел қарқынмен кеңи түсті. 1967 жыл мен 1987 жыл аралығында облыстық аурухананың, облыстық [[балалар ауруханасы]]ның, облыстық [[перзентхана]]ның, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды, ал 1975 жылдан бастап Қазақ туберкулез және онкология ғылыми-зерттеу институттарының бөлімшелері ашылды. 1998 жыдғы қазанда облыстық аурухана жанынан күрделі инженерлік-техникалық аппараттармен жабдықталған жаңа клиника ашылды. Үш қабатты, ауданы 4500 м2 жаңа ғимаратта орналасқан бұл аурухана өзінін оташылык-реанимациялық, күйік емдеу бөлімшелерімен дүниежүзілік деңгейде жұмыс істейтін емдеу орнына айналды. Қазіргі кезде облыс бойынша 136 денсаулық сақтау ұйымы медициналық көмек көрсетеді, оның ішінде 21 ауруханалық, 115 амбулаториялық-емханалық (8 емхана, 7 орталық аудандық ауруханалар, 55 дәрігерлік амбулатория, 12 фельдшерлік-акушерлік пункт, 23 медициналық пункт, басқа да 10 медициналық ұйым). 2018 жылғы 29 шілдеде Оңтүстік Кореяның Бундан Чанг клиникасымен меморандум жасалып, Мемарандум шеңберінде Келісім бойынша Оңтүстік Кореяға білімін жетілдіруге жолдама арқылы 7 маман оқып келді.<ref>{{Cite web|url= http://atyrau.gov.kz/page/read/Otchet_za_2018_god.html |title= 2018 жылғы есеп {{!}} Атырау облысы әкімдігінің ресми интернет ресурсы |lang= kk |work= atyrau.gov.kz |date= 2019-01-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200414162245/http://atyrau.gov.kz/page/read/Otchet_za_2018_god.html |date= 2020-04-14}}</ref> == Әдебиеті мен өнері == {{Толық мақала|Атырау облысының әдебиеті мен өнері‎}} [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|нобай|оңға|200px|Махамбет Өтемісов атындағы Атырау облысаралық драма театры]] 1957 жылы республика өмірінде тұңғыш рет облыс театрларының байқауы өткізілді. Байқау қорытындысында Гурьев театры бірінші жүлделі орынға ие болды. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] 1958 жылы қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеудегі онкүндігіне жолдама алып, одақтар үйінің колонна залында өнер көрсетті. Қазіргі [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]] 1966 жылы ұйымдастырылды. Филармонияның құрамында 3 эстрадалық ансамбль, 2 қуыршақ театры істеді. Олардың қатарынан «Атырау-Жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады. 1980 жылы «Нарын» ансамблі құрылды. 1992 жылы «Нарын» ансамблі Монғолияға барып қайтты. Қазақстан Республикасының халық артистері, киноактер [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин|Нұрмұхан Жантөрин]], биші [[Гүлжан Ізімқызы Талпақова|Гүлжан Талпақова]], күйшілер [[Бақыт Тоқсанбайқызы Қарабалина|Бақыт Қарабалина]], [[Қаршыға Ахмедияров]], [[Әзидолла Есқалиев]], [[Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева|Айгүл Үлкенбаева]], әнші [[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімов]] Атырау топырағынан шыққан таланттар. Басты мәдени кешендерден [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|Махамбет Өтемісұлы атындағы облыстық академиялық драма театры]]н, [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]]н және [[Атырау облыстық өнер мұражайы]]н айтуға болады. == Баспасөзі == {{Толық мақала|‎Атырау облысының баспасөзі}} [[Сурет:Атырау ақпарат.jpg|нобай|оңға|600px|Атырау ақпараттың ғимараты]] * [[Атырау (газет)|«Атырау»]] газеті * [[Прикаспийская коммуна]] * Апталық «[[Ар-Честь]]» газеті * Апталық [[Ақ Жайық (газет)|«Ақ Жайық»]] газеті * Апталық «Мегаполис Атырау» газеті * Апталық «[[Тұран]]» газеті * «[[Кең Жылыой]]» (Жылыой ауданы) * [[Мақат тынысы (газет)|«Мақат тынысы»]] (Мақат ауданы) * «[[Серпер (газет)|Серпер]]» (Құрманғазы ауданы) * «[[Жайық шұғыласы]]» (Махамбет ауданы) * «[[Дендер (газет)|Дендер]]» (Индер ауданы) * «[[Нарын таңы]]» (Исатай ауданы) * [[Қызылқоға (газет)|"Қызылқоға"]] (Қызылқоға ауданы) == Спорт == {{Толық мақала|‎Атырау облысының спорты}} [[Сурет:Атырау Теннис орталығы.jpg|нобай|оңға|300px|Теннис орталығы]] [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|нобай|оңға|200px|Мұз айдыны сарайы]] Атырау топырағынан алғашқылардың бірі болып халықаралық деңгейге көтерілген жеңіл атлетші [[Әмен Елемесұлы Тұяқов|Әмин Тұяқов]] болды. 1963-1967 жылдар аралығында 200 метрге жүгіруден тең келер ешкім болмады. Ә. Тұяқов 100 метр, 200 метр қашықтыққа жүгіруден және 100х4, 200х4 эстафетаға жүгіруден 8 рет КСРО чемпионы атанып, 10 мәрте күміс, қола жүлдеге ие болды. Ел біріншілігінде Атырау балуандары да ойдағыдай нәтижелерге жетті. [[Еркін күрес]] бойынша Қазақстанның тұңғыш Атыраулық чемпионы Ж.Ысқақов ұзақ жылдар бойы дене шынықтыру мен спорт жүйесінде табысты еңбек етті. Атырау ескекшілері Д. Савин, А. Сафарян, С. Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шілманов|Арман Шілманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. Атырау аруы [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. Облыста спорттың [[бокс]], [[Байдаркада және каноэде есу|қайық есу]] , [[футбол]], [[тоғызқұмалақ]], [[баскетбол]], [[шахмат]], [[волейбол]] сияқты түрлері кең тараған. Атырау облысы бойынша футбол, волейбол, хоккей, баскетболдан еліміздің біріншілігінде Атырау спорт командалары жақсы нәтижелер көрсетіп келеді. [[Атырау ФК|«Атырау» футбол командасы]] республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{Cite web|url= https://rfcatyrau.kz/ |title= Басты бет ФК "АТЫРАУ" |lang= kk |work= rfcatyrau.kz |publisher= [[Атырау ФК|«Атырау» футбол командасы]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-05-29}}</ref> [[Бейбарыс (хоккей клубы)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019). «Атырау» волейбол командасы 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері: 2000, 2009, 2010, 2015 «Атырау Барыстары» баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020).<ref>{{Cite web|url= https://bcbarsy.kz/ |title= Официальный сайт баскетбольного клуба "Барсы Атырау" - Главная |lang= ru |work= bcbarsy.kz |publisher= «Атырау Барыстары» баскетбол командасының ресми сайты |accessdate= 2024-05-29}}</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионын]] атауға болады. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні бар. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды.<ref>[https://www.atyrauobl.kz/ Атырау облысы әкімінің ресми порталы]</ref> [[Атырау мұз айдыны]]нда коньки теуіп, дем алуға мүмкіндіктер қарастырылған, хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар. Мамандардың айтуынша, теннис корты халықаралық үлгідегі құрылыс талаптарына сай келеді.<ref>{{Cite web|url= https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy |title= Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды |lang= kk |work= 24.kz |publisher= Хабар 24 |date= 2016-12-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200715105210/https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy |date= 2020-07-15}}</ref> == Танымал тұлғалары == {{Толық мақала|‎Атырау облысының танымал тұлғалары}} * [[Аркадий Юрьевич Волож]] — [[Яндекс]] компаниясының бас директоры. * [[Әбу Сәрсенбаев]] — қазақ ақыны, жазушысы. * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] — қазақстандық кәсіпкер, миллиардер, саясаткер. * [[Ғабдол Сланов]] — қазақ жазушысы. * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] — [[Қазақстан патриоттары партиясы]]ның төрағасы. * [[Жұмекен Нәжімеденов]] — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны|Қазақстан әнұраны]] мәтінінің авторы, көрнекті ақын. * [[Зейнолла Қабдолов]] — Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан мен Қырғызстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. * [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] — қазақстандық саясаткер. * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетов|Темір Бекмамбетoв]] — кинорежиссер, клипмейкер, продюсер. * [[Фариза Оңғарсынова]] — қазақ ақыны, жазушысы, журналист, [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің бұрынғы депутаты. * [[Хамит Ерғалиев]] — қазақ ақыны. * [[Хиуаз Доспанова]] — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың қазақтан шыққан жалғыз әйел-ұшқышы, жауынгер, батыр, Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau?lang=kk Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] * [http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php Атырау облысы Бриф зерттеу тобында]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617000000/https://web.archive.org/web/20070617150058/http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php |date=2007-06-17 }} {{ru icon}} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 Атырау облысының физикалық картасы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000000/https://web.archive.org/web/20160304191439/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 |date=2016-03-04 }} {{ru icon}} ([[Рубрикон]]) * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Атырау_облысы Атырау облысы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309000000/https://web.archive.org/web/20170309225701/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} ([[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]) {{Атырау облысы}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} [[Санат:Атырау облысы]] dnzs3bylv0qpg459pc35jbjptosjoz5 3684450 3684449 2026-10-21T14:47:16Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3684450 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Атырау облысы |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |карта = Atyrau in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 07 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 53 |lon_sec = |облыс орталығы = [[Атырау]] |құрылған уақыты = [[15 қаңтар]] [[1938 жыл]]<ref name="Атырау облысының географиясы">{{Cite web|url= http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&l=r |title= ИНФОРМАЦИОННО - ПОЗНАВАТЕЛЬНЫЙ САЙТ ГОРОДА АТЫРАУ |lang= ru |work= atyrau-city.kz |publisher= [[Атырау]] қаласының ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20071214155629/http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&l=r |date= 2007-12-14}}</ref> |аудандар саны = 7 |ауылдық округтер саны = 67 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 2 |ауылдар саны = 153 |тұрғыны = {{өсім}} 711 844 <ref>{{https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)}</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =12 |тығыздығы = 6.0 |тығыздығы бойынша орны = 6 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 93,01 %<br>[[орыстар]] 4,87 %<br>[[корейлер]] 0,47 %<br>[[татарлар]] 0,33 %<br>басқалары 1,32 % (2022)<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |title= Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына) |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Рысбаев, Қ |date= 2022-04-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220727033016/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 |date= 2022-07-27}}</ref> |жер аумағы = 118 631 |жер аумағы бойынша орны = 13- |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Батыс Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77 |ISO 3166-2 коды = KZ-ATY |телефон коды = +7 712х xx-xx-xx |пошта индекстері = 06xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau?lang=kk Атырау облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Atyrau Province }} '''Атырау облысы''' — [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]] орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|облысы]], аграрлы-өнеркәсіптік инвестициялық аумақ, 1938 жылы '''Гурьев облысы''' деген атаумен құрылған. 1992 жылы қазіргі атауына ие болды. Орталығы — [[Атырау]] қаласы. == Географиясы == Солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]мен, шығысында [[Ақтөбе облысы]]мен, оңтүстік-шығысында [[Маңғыстау облысы]]мен және батысында [[Ресей]]дің [[Астрахан облысы]]мен шектеседі. Сондай-ақ оңтүстік шекарасы [[Каспий теңізі]]не келіп тіреледі. === Жер бедері === {{Толық мақала|Атырау облысының жер бедері}} [[Сурет:Ryn Desert.jpg|нобай|оңға|200px|Нарын құмы (сары түсті) — Атырау облысындағы ең үлкен құмды массив]] Облыс аймағы [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстік-шығыс бөлігін, Жем қыраты мен Үстірттің батыс шетін, Каспий теңізінің солтүстік бөлігін алып жатыр. Жері солтүстігінен оңтүстікке қарай аласара түсетін [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Сағыз өзені|Сағыз]], [[Жем (өзен)|Жем]] өзендері салаларымен тілімденген. Бұл аймақты Жем қыраты мен Үстірттің батыс сілімдері [[Доңызтау]] (214 м), оның бөліктері [[Желтау (тау, Атырау облысы)|Желтау]] (221м), Тамды (175) жоталары алып жатыр. [[Қайнар (Жем алабындағы өзен)|Қайнар]] мен Жем өзендері араларында [[Иманғара]] (199 м) Қойқара қыраттары, Қарамұрат жоны, Алабие, Аққұдық, Қабылан жоталары орналасқан. Олар ақшыл ізбес тастан тұрады. [[Жайық]] өзенінің сол жақ жағалауында [[Индер (тау)|Индер]] орналасқан. Таудың биіктігі 52 метр, ұзындығы 25–30 километр, ені 10 километрге жуық. Каспий маңы ойпатының оңтүстік және оңтүстік батыс бөліктерінде құмды шағылдар көп тараған. Еділ өзенінің сол жағалауы мен Каспий теңізінің жағалықтарын [[Нарын құмы]] мен [[Мыңтөбе (құм)|Мыңтөбе]], [[Қосдәулет]], [[Ботай]] құмдары, Ойыл мен Сағыз аралығын Тайсойған, [[Бүйрек]] құмдары, облыстың шығысын Каспий маңы Қарақұмы алып жатыр. Бұл құмдардың ең үлкені — [[Нарын құмы]]. Атырау аумағында кең тараған жер бедерінің бір түрі — [[сор]]лар. Олардың тереңдіктері 5–10 метрге жетеді. [[Ресей]] шекарасының батыс бөлігінен [[Еділ]] өзені ағып өтеді. [[Каспий теңізі]]не құятын Еділ жəне Жайық өзендерінің аралығының барлық дерлік бөлігін Атырау облысы алып жатыр. Географиялық тұрғыдан облыстың солтүстік-батыс жағы [[Еуропа]]да, ал бүкіл шығыс жағы [[Азия]]да, негізінен шөлейттік аймақта жатыр. Сонымен қатар Атырау аумағында [[тақыр]]лар кездеседі. Ең үлкен тақыр Намаз тақыры деп аталады. Ол облыстың солтүстік- шығысында орналасқан.<ref>{{кітап|авторы= Е. Қаженбаев| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының географиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау|баспасы=ЦентрНит |жыл=2006|томы= |беттері=13|барлық беті=82|сериясы= |isbn=9965-741-14-х|тиражы=100 }}</ref> === Геологиялық құрылымы === {{Толық мақала|Атырау облысының геологиялық құрылымы}} Геологиялық тұрғыдан алғанда Атырау облысы көне [[Шығыс Еуропа платформасы]]на ендеп кірген Каспий маңы ойпатының оңтүстік жағалауын алып жатыр. Атырау облысының шегінде ендік бағыты бойынша 500 километрге созылған, ені 90–140 км Солтүстік Каспий — Биікжал аймағы бар. Оңтүстік жағында Оңтүстік Жем ылдиымен көмкеріледі, мұндагы іргетастың беті 12–13 километр тереңдікте жатыр. Іргетастың үстінде шөгінді қорабы бар, ол тұз асты, тұзды, тұз үсті кешендеріне бөлінеді, [[палеозой]] және мезокайнозой кезеңдерінде қалыптасқан, жыныстарының жалпы тереңдігі 12–14 километрден асады. Қаратон — Теңіз аймағында бірыңғай карбонатты кешен қалыптасқан. Геофизикалық зерттеулердің мәліметтері бойынша оның жалпы калыңдығы облыстың Солтүстік Каспий аймағында 1,5–3 километрге дейін, Каспий маңындағы ойпат ернеуінің оңтүстік-шығысында 8–10 километрге дейін өзгеріп отырады. Тұз асты кешенінің күмбезі оңтүстігінде Оңтүстік Жем инверсиялык биігінен солтүстіктегі ойпаттың орталығына қарай моноклиналды түрде енеді. Тұз асты кешенінің моноклиналды енуінің аясында 3,5–3,8 километрден 6,0–6,4 километрге дейінгі тереңдіктен көптеген жергілікті қатпарлар, көлемі мен аумағы жөнінен әр түрлі, көтерілетін жерлердің жолағын кұрайтын белгілер ерекшеленеді. Ерекшеленген төбешіктердің ұзындығы 6–20 километрге дейін, ені 100–300 метрден 2–13 километрге дейін кұбылып отырады. Юралық-бор шөгінділер жағалаулық-теңіздік және теңіздік-терригенді, терригенді-карбонатты шөгінділер түрінде кездеседі. Бұл шөгінділердің қалыңдығы облыстың солтүстік бөлігінде 0,3–0,5 метрден Прорва аймағында 3 километрге дейін өзгеріп отырады. Тұтастай алғанда облыстың тектоникалық дамуында жауын суының жиналу жағдайындағы сияқты сабақтастық байқалады. Сабақтастық мезгілі жөнінен геологиялық кезендерге сәйкес келеді. Аймақтың жоғарғы пермьдік-триастық, [[юра кезеңі|юра-палеогендік]], [[неоген кезеңі|неоген-төрттік]] даму кезендері айқын көрінеді. === Пайдалы қазбалары === {{Толық мақала|Атырау облысының пайдалы қазбалары}} Облыстың жер қойнауында қалың шөгінді қабаттармен байланысқан әр түрлі [[пайдалы қазбалар]]ға мол. Олардың ішінде қоры аса бай әрі негізгісі [[мұнай]] болып табылады. Мұнай-газдан басқа пайдалы қазындылар ішінен облыс экономикасы үшін маңыздылары ретінде [[борат]] және борат тұзды кендерді, [[ас тұзы]]н, калийлі, магнийлі жыныстарды атауға болады. Құрылыс индустриясы шикізаттарынан [[Бор (тау жынысы)|бор]], бор-мергельді жыныстар, [[гипс]], [[ангидрит]], сазды, кұмды әктастар, сондай-ак битуминозды жыныстар (кирлер) мен тұщы және минералды су көздері бар. Борат кені дүние жүзінің бір-ақ жерінен, тек Атырау облысының қойнауынан ғана табылып отыр. Сондай-ақ күкірт, құм-қиыршық тас қосындылары, отқа төзімді [[керамзит]] және кірпіштік саздар, ұлутас, шипалы балшық, қоңыр көмір мен минералды бояулар жасауға жарамды саз шөгінділері бар. === Топырағы === {{Толық мақала|Атырау облысының топырағы}} Жалпы Каспий маңы ойпатының, сондай-ақ Атырау облысының топырақ жамылғысының құрылымы өзінін түзілу факторлары мен құрамының сан алуандығына байланысты өте күрделі болып келеді. Негізінен мұнда топырақ таралуының ендік белдеулілігі басым қалыптасқан, яғни топырақтың бір түрінің қабаты ендік бағытқа қарай созыла шашыла түзіледі де, теңізге жақындаған сайын келесі түрмен жиі және әлденеше рет ауысып отырады. Шалғынды [[Аллювий топырақ|аллювийлі]] қуаң топырақ ([[Жайық]]тың екі жағындағы кең [[жайылма]]ларында ғана тараған, құнарлы қабаты 70 сантиметрге дейін, негізі — аллювий шөгінділері). Бозғылт — құмды топырақ ([[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], Тайсойған және [[Ментеке]] өңірлері). Батпақты-тұзды саз топырақ (ойпаттың теңіз жағалауына ұласатын бөлігі, гумус қатапшы, шикі шымтезек аралас келеді, аса кепкен жерлерінде [[бэр төбешіктері]] қалыптасқан). Автоморфты [[Қоңыр топырақ|қоңыр]] не сұр қоңыр топырақ (Жайықтың екі жағында да, әсіресе сол жағында Тайсойғанға дейінгі өңірді, Ойылдың сағалық бөлігін қамтиды, біршама құнарлы келеді, гипс пен тұз кабаттарының үстінде түзілген, облыс жерінің 20%-ынан астамын алады) Тақыр және батпақты Теңіз жағалауының топырақ құрамының ішінде 2 млн. гектар жері ащы-ашқылтым топырақтар. Бұл аймақ бұйырғынды, күзгі-қысқы жайылымға пайдаланады. Тиісті ылғалдылық жетпеуінен олар қатқылдыққа айналып, өсімдіктердің еркін өсуіне мүмкіндік бермейді.<ref>{{кітап|авторы= Атырау облыстық экология және биоресурстар басқармасы| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау табиғаты және оны қорғау |шынайы атауы= |сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтау |баспасы= |жыл=1994|томы= |беттері=13-15|барлық беті=114|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> Сортаң топырақ облыс аумағында өте көп тараған. Топырақтың беткі қабатына тұзы шығып жатады. Мұнда тұздың мөлшері 8–10 % -ке дейін жатады. === Өсімдіктер дүниесі === {{Толық мақала|Атырау облысының өсімдіктер дүниесі}} [[Сурет:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау қаласындағы ашаршылық кезінде аштықтан құтқарған "Құмаршық" өсімдігіне ескерткіш.<ref>{{cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/culture/1252-atyrau-zhurty-asharshylyktan-aman-alyp-kalgan-ku-marshykk-a-arnap-eskertkish-koidy|title=Атырау жұрты ашаршылықтан аман алып қалған құмаршыққа арнап ескерткіш қойды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref>]] Облыстың барлық аудандарында дерлік [[жусан]], [[қияқ]], [[бұйырғын]], [[ебелек]], [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[қоңырбас]], [[көкпек]] басым өседі, бұларға қосымша көктемде ойпатттарда [[селеу]], [[изен]], [[сарсазан]], [[ажырық]] т.б.араласа шығады. Теңіз жағасындағы батпақтарда [[қамыс]], құрақ жиі кездеседі. Шығыс жағында [[ебелек]], [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[шытыр]], [[қаңбақ]], [[ақселеу]], [[жыңғыл]], [[жүзгін]] өседі. Сонымен қатар облыс аумағында дәрілік, техникалық өсімдіктер де кездеседі. Олардың жалпы саны 50 ден асады. Дәрілік шөптерден облыс аумағында кездесетіндері: [[адыраспан]], [[ешкі тал]], [[қырықбуын]], [[құмаршық]] т.б. Жалпы Атырау облысында өсімдіктердің 945 түрі бар. Бұлардан басқа [[жантақ]], [[көкпек]], [[ошаған]], [[сүттіген]], [[шырмауық]] т.б. табиғи өсімдіктер бар. Улы шөптерден, [[есекмия]], [[меңдуана]] кездеседі. Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]» енгізілген, яғни жойылып кету қаупі төнген өсімдік түрлерінен [[ақтұңғиық]], [[берік сүттіген]], [[бор рияны]], [[бор сиякөгі]], [[бор сылдыршөбі]], [[бүршікті альдрованда]], [[бүршікті феллориния]], кестелі шампиньон, [[комаров жоңышқасы]], күманды долана, қатпар гладолиус, [[мейер шытырмағы]], [[су шылымы]], [[тегеурінгүл]], т.б. кездеседі.<ref>Карта: Охраны природы Атырауской области</ref> === Жануарлар дүниесі === {{Толық мақала|Атырау облысының жануарлар дүниесі}} [[Сурет:Beluga sturgeon.png|нобай|оңға|250px|Қортпа балық (белуга)]] Атырау облысында 500 ге тарта омыртқалы жануарлар түрі және мыңдаған омыртқасыз жануарлар түрлері кездеседі. Облыс аумағында құстар алуан түрлі және кең таралған. Олардың ең басты тіршілік орындарының бірі –су және оның жағалауы. Жалпы құстардың 280-дей түрлері бар. Оның ішінде [[бірқазан]], [[дегелек]], [[қаз]], [[үйрек]], [[шағала]], [[тырна]], [[дуадақ]], [[көгершін]], торғай тәрізділер көп тараған. Облыстың өзен-көлдерінде балықтардың көптеген түрлері бар. Кәсіптік маңызы бар балық түрлерінен [[бекіре]], [[қорытпа]], [[шоқыр]] т.б. балықтар кездеседі. Облыс суларында [[шортан]], [[сазан]], [[жайын]], [[майшабақ]], [[қаракөз]] т.б. кең тараған. Жалпы Каспий теңізінің Атыраулық аймағында бағалы балықтардың 122-ден астам түрлері кездеседі. Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылардың 50 ге жуық түрлері тараған, кемірушілердің 27 түрі бар. Атырау облысында аңдардың 55 түрі, оның ішінде жыртқыш аңдардың 12 түрлері бар. Олардың кең таралғандары: [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], жанат тәрізділер, [[қабан]], [[киік]]. Облыстың пайдалы қазындылары, әсіресе мұнай-газ кендерін қарқынды игерудің нәтижесінде хайуанаттар дүниесінің таралу кеңістігі жылдан-жылға тарылуда, түр саны азаюда, тіршілік аумағы күннен-күнге кемуде. == Климаты == {{Толық мақала|Атырау облысының климаты}} [[Сурет:Шаңды дауыл.jpg|нобай|оңға|200px|Шаңды дауылдар Атырау облысында жиі болады]] Атырау облысында континенттігі тым басым климат қалыптасқан. Облыс табиғи ылғалдылығы жеткіліксіз, [[аңызақ]] желді, шаңды [[дауыл]]ды, жазы ыстық, [[қуаңшылық|қуаң]], қысы қарсыз (не жұқа қарлы) болып келеді. Ең ыстық айы — [[шілде]], ауасының орташа температурасы 24–25°С, жалпы ыстық 35–40°С, кейде одан да астам болады. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 220–230 мм, қуаңшылық жылдары жауын-шашын мөлшері 80 мм-ден аспайды, ал ылғалдың жер, су бетінен ауаға булану мөлшері 1000 мм, кейде одан да астам болады. Облыстың солтүстігінде жыл бойына оңтүстік бағыттағы желдер басым болады. Оңтүстік аудандарда құрғақ шөлді жерлерде қыста шығыс бағыттағы желдер жиі соғады (қарқындылығы 6–7 м/сек), ең күшті желдің қарқындылығы 15 м/сек. жетеді де жыл ішінде 50 күндей соғады. Жел жаз айларында түрлі бағыттардан өзгеріп соғып отырады. Көбіне солтүстік-батыс, оңтүстік-батыс, оңтүстіктен соғатын желдер басымырақ келеді. Оңтүстік желдер аңызақтығымен, құрғақ әрі ыссылығымен ерекшеленеді. Қыс маусымы ауасының [[қаңтар]]дағы орташа температурасы -8°С, -12°С, қиыр оңтүстігінде -5°С, -6°С. Қыста жел негізінен шығыс (оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс) бағытында соғады, қарқындылығы 6–7 метр/секунд Жылдык жауын-шашын мөлшерінің жартысынан астамы қыста түседі. == Гидрологиясы == {{Толық мақала|Атырау облысының өзендері мен көлдері}} [[Сурет:Жайық өзені.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау облысындағы Жайық өзені]] [[Сурет:Қамыскөл Жылой ауданы.jpg|нобай|оңға|200px|Құлсары маңындағы Қамыскөл көлі.]] Атырау облысының жер беті сулары Еділ өзенінің сол жақ тармақтарынан, Жайық, Ойыл, [[Жем (өзен)|Жем]], [[Сағыз өзені|Сағыз]] өзендерінің төменгі ағыстарынан және үлкенді-кішілі көлдерден тұрады. Негізгі өзені [[Жайық]] өзені. === Өзендері === Өзендердің жинайтын суларының тек 10–20% ғана өз облыс аумағынан, ал қалған суын басқа аймақтан әкеледі. Жайық өзені кеме арқылы әр түрлі жүк және жолаушы тасымалдауға пайдаланылады, балық ауланады. Ал қалған өзендері егістікке, шабындықты суландыруға және мал суару үшін ғана пайдаланылады. Ірі өзендері [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Қайнар (Жем алабындағы өзен)|Қайнар]]. Сол сияқты [[Бақсай (өзен, Атырау облысы)|Бақсай]], Бүгілөзек, Бағырлысай, Ақсай өзендерінің жергілікті маңызы бар. Облыс аумағында Еділ өзеніндегі салалардың тармақтары: Ахтуба, Бозан, [[Қиғаш (өзен)|Қиғаш]] т.б. өзендер бар. === Көлдері === Облыста екі мыңнан астам көлдер бар. Олардың жалпы көлемі 800 шаршы шақырым шамасында. Облыс көлдері тұйық, ағынсыз болып келеді. Облыста дүние жүзіндегі ірі көл — [[Каспий теңізі]] бар. Республика аумағындағы жағалау сызығының ұзындығы 2340 ш. Оның жартысына жуығы Атырау облысына тиеді. [[Индер (көл)|Индер]] көлінен құрамында бром калийі бар жоғары сапалы тұз өндіріледі. [[Жалтыр (көл, Атырау облысы)|Жалтыр көлі]]не Бағырлысай, Бүгілөзек секілді шағын өзендер құяды. Бұдан басқа екі мыңнан астам шағын көлдер бар. Олар: [[Қамыскөл (көл, Атырау облысы)|Қамыскөл]], Мешер, Дәулет, Толай-сор. Олардың 65-70%-і жаз кезінде құрғап қалатын уақытша көлдер. Облыс аумағында жер асты су қорларының алты су кен орны ашылған. Оның төртеуінің суы пайдаланылуда. Олардың ең үлкені және қоры молы Тайсойған, Бүйрек және Қоянды құмдарында орналасқан. Қабатының тереңдігі 50–120 метр, қалыңдығы 30–70 метр. == Әкімшілік бөлінісі == {{Толық мақала|Атырау облысының әкімшілік бөлінісі}} [[Сурет:Atyrau Province NN.png|нобай|100|Атырау облысы аудандарының орналасуы]] Облыста 2 қала (облыстық маңызы бар – Атырау, аудандық маңызы бар – Құлсары), 4 кент (Индербор, Мақат, Доссор, Жаңа Қаратон), 63 ауылдық округ, 149 ауыл орналасқан. Облыс құрамына 7 аудан кіреді. {| class="standard" valign="top" |- ! № || Аудандар || Аумағы<br />(мың км²) || Халқы<br />(мың адам)<ref name="2014 жылғы 1 қаңтарға облыстар, қалалар және аудандар бойынша Қазақстан Республикасы халқының саны">{{Cite web|url= http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074903 |title= 2013 жыл басына саны |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |author= Айдапкелді, Н. |date= 2014-01-01}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140310020156/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074903 |date= 2014-03-10}},Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2019 года</ref>|| Орталығы || Құрылған жылы||Әкімшілік бөлінісі |- | 1. || [[Жылыой ауданы|Жылыой]] ||29,4 ||82,9 || [[Құлсары]] ||1928 ||5 ауылдық округ, 1 кент, 1 қала |- | 2. ||[[Индер ауданы|Индер]] || 10,9|| 32,1|| [[Индербор]] || 1928||6 ауылдық округ, 1 кент |- | 3.||[[Исатай ауданы|Исатай]] ||14,7 ||26,6|| [[Аққыстау]] || 1928||7 ауылдық округ |- | 4.||[[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]] || 20,6 ||30,5 || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ||1928 ||10 ауылдық округ |- | 5.||[[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]] || 20,9|| 57,3 || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]] ||1928 ||19 ауылдық округ |- | 6.||[[Мақат ауданы|Мақат]] ||9,1 || 30,3 || [[Мақат]] ||1938 ||1 ауылдық округ, 2 кент |- | 7.||[[Махамбет ауданы|Махамбет]] ||9,6 || 34,8 || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]] ||1928 ||9 ауылдық округ |} === Қалалары === * [[Атырау]] * [[Құлсары]] == Халқы == ''Қараңыз:[[Атырау облысының халқы, орналасуы, этностары]]'' {| class="wikitable" |+ Атырау облысы халқының саны (2009, 2021)<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/national/2021/ |title= 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate= 2024-05-29}}</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- || [[Жылыой ауданы]] || 70156 || {{өсім}}84908 || 121 || 34529 || {{өсім}}42438 || 122,9 || 35627 || {{өсім}}42470 || 119,2 |- || [[Индер ауданы]] || 30464 || {{өсім}}32502 || 106,7 || 15338 || {{өсім}}16544 || 107,9 || 15126 || {{өсім}}15958 || 105,5 |- || [[Исатай ауданы]] || 24643 || {{өсім}}26440 || 107,3 || 12464 || {{өсім}}13550 || 108,7 || 12179 || {{өсім}}12890 || 105,8 |- || [[Құрманғазы ауданы]] || 55502 || {{өсім}}55843 || 100,6 || 27757 || {{өсім}}28413 || 102,4 || 27745 || {{құлдырау}}27430 || 98,9 |- || [[Қызылқоға ауданы]] || 30606 || {{құлдырау}}30445 || 99,5 || 15529 || {{өсім}}15623 || 100,6 || 15077 || {{құлдырау}}14822 || 98,3 |- || [[Мақат ауданы]] || 25736 || {{өсім}}29481 || 114,6 || 12825 || {{өсім}}14656 || 114,3 || 12911 || {{өсім}}14825 || 114,8 |- || [[Махамбет ауданы]] || 25959 || {{өсім}}28789 || 110,9 || 12895 || {{өсім}}14420 || 111,8 || 13064 || {{өсім}}14369 || 110 |- || '''[[Атырау]]''' қаласы || 247311 || {{өсім}}385193 || 155,8 || 118345 || {{өсім}}186581 || 157,7 ||128966 || {{өсім}}198612 || 154 |- || '''Облыс''' || 510377 || {{өсім}}673601 || 132 || 249682 || {{өсім}}332225 || 133,1 || 260695 || {{өсім}}341376 || 130,9 |} {{Толық мақала|Атырау облысының халқы, орналасуы, этностары}} Облыстың халқы қалада, өндіріс орталықтарында және [[Жайық]] өзенінің екі жағалауында тығыз орналасқан. 2014 жылғы 1 қаңтарда қала тұрғындарының саны 276,8 мың (48,7%) адам, ауылдықтар 291,1 мың (51,3%) адам болды. Халықтың орташа орналасу тығыздығы облыс бойынша (1 шаршы км аумаққа) 4,8 адам құрайды. 2020 жылғы 1 мамырда<ref>{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/region/252311 |title= Статистика комитеті |lang= kk |work= stat.gov.kz |publisher= [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200410185141/https://stat.gov.kz/region/252311 |date= 2020-04-10}}</ref> облыс халқының саны 649 225 адам болды. Атырау облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php|title=Жыл басындағы халық саны, Қазақстан Республикасының облыстары, 2000-2020 жж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1940 !! 1950!! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2009!! 2019 |- | 247,4|| 214,3|| 252,0|| 340,3|| 373,4|| 432,3 || 443,7|| 509,1|| 646,4 |- |} Облыс халқының өсуі соңғы жиырма жылда байқалады. 2009 жылы алдыңғы 1999 жылға қарағанда 66 мың адам қосылып 509 мыңға жетсе, 2019 жылы 10 жылда 137 мың адам қосылып 646 мыңға жетті. Қазір облыста 50 ұлттың өкілдері тұрады. Облыстың негізгі халқы [[қазақтар]] (92,5%). Содан кейін көп тараған [[Қазақстандағы орыстар|орыстар]] (5,2%), [[Қазақстандағы корейлер|корейлер]] (0,5%), [[татарлар]] (0,3%), [[өзбектер]] (0,2%), [[украиндар]] (0,1%), [[немістер]] (0,07%) т.б.. {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 633 791 ||586 802 || 33 411|| 3 170 || 2 306 || 1 577 || 756 || 480 || 2 283 |} Ұлттардың облыс аумағында таралуы бір келкі емес. Олардың басым көпшілігі қалаларда, ірі жұмысшы кенттерінде, аудан орталықтарында, Жайық өзені бойындағы елді мекендерде тұрады. Ал аудандарда негізінен байырғы халықтар қазақтар тұрады. Қызылқоға ауданында 99,8%, Исатай ауданында 99,7%, Жылой ауданында 98,3%, Құрманғазы ауданында 97,8%, Мақат ауданында 97,6%, Махамбет ауданында 97,2 %, Индер ауданында 96,4%. == Тарихы == ''Қараңыз:[[Атырау облысының тарихы]]'', [[Неолит дәуіріндегі Атырау өлкесі]]'', [[ Каспий аймағының Алтын Орда тарихындағы орны]], [[Каспий өңіріне жасақталған экспедициялар ( І-Петр тұсында)]]'',''[[ Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін]]'' [[Сурет:Saraishik.JPG|нобай|upright|Сарайшық ауылы (көне қала орны)]] Археологиялық деректер бойынша Атырау қаласына жақын жатқан ең ежелгі ескерткіш Жайық өзенінің сол жағасындағы Кандаур ауылының қарсы беткейі неолит (жаңа тас ғасыры) мекені. Өзен аумағындағы халықтың сол кезден күні бүгінге дейінгі негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]] болған. Сол кездегі малшылардың көне тұрақтары [[Құрманғазы ауданы]] на жақын орналасқан Қоңыр құдық, Көк Мұрын, [[Қадырғали]] құмына және жаңа Үштағанға жақын [[Сазды]] қыстағынан табылды. Тұрақтардың аумағына қарағанда бұрынғы малшылар шағын жерасты үйшіктерде өмір сүрген. 1999 жылы Атырау облысы, [[Жылыой ауданы]], Аралтөбе қорғанына Ә.Марғұлан атындағы археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жасап, Алтын киімді адам табылды. Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша бұл алтын киімді адамның өмір сүру кезеңі осыдан 2 мың жыл бұрынғы сарматтар дәуіріне жатады. Қазақ даласындағы ең көне тарихи орындардың бірі — [[Сарайшық]] қаласы. Ол — Атырау облысындағы [[Махамбет ауданы]]ның аумағында орналасқан ортағасырлық қала. Орда дәуірінде Сарайшық Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан маңызды діни, саяси-экономикалық орталық. [[Алтын Орда]]ның, қазақ және ноғай хандарының алғашқы [[пантеон]]ы, [[Қасым хан]] тұсында [[Қазақ хандығы]]ның алғашқы астанасы болды. ХV ғасырдан бастап Атырау өңірі Кіші жүздің тарихи орны болып қалыптасты. Қазақ халқы XVIII ғасырдың басында Алтайдан Жайыққа дейінгі ұшан теңіз даланы қамтыған бір тұтас іргелі ел болды. [[Бөкей хан]] 1801 жылы [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы отыз жыл бойы иесіз қалған ен даланы мекендеуге патшадан рұқсат алып, оған мыңдаған елді көшіріп әкеліп қондырды. Сөйтіп, бұл өңір «[[Бөкей ордасы]]» деп аталды. Бөкей ордасында феодалдық қанау мен Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы [[Исатай]] мен [[Махамбет]] бастаған ұлт - азаттық көтеріліс 1836-1838 жылдарды қамтыды. 1916 жылғы жарлыққа байланысты, ұлттық езгіге, феодалдық қанауға шыдамаған қазақ халқы қолдарына қару алып И.Таймановтың немересі Өтепқали Исатаев бастаған көтеріліс белең алды. Кейін бұл көтеріліс 1917 жылғы революцияға ұласты. Ақ гвардияшылардың көтерілісінен кейін Атырау өлкесінде мұнай байлығы және [[балық шаруашылығы]] игеріле бастады. Ұлы Отан соғысына дейін және Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары [[мұнай мен газ]]ды игеру мақсатында көптеген ірі кәсіпорындардың құрылысы басталды. Егемендік алғаннан кейін облыстың экономикасы мен мәдениеті қарқынды дами бастады. Атырау өлкесі – Қазақстанның ірі индустриалдық орталығына айналды. == Экономикасы == {{Толық мақала|Атырау облысының экономикалық аудандары}} [[Сурет:Атырау АМӨЗ.jpg|нобай|оңға|250px|Атырау мұнай өңдеу зауыты]] Аймақ экономикасының негізін мұнай өндіру құрайды. Атырау облысының ірі кәсіпорындары: *[[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АМӨЗ» ЖШС]]; *[[Ембімұнайгаз|«Ембімұнайгаз» АҚ]]; *[[Теңізшевройл|«Теңізшевройл» ЖШС]]; *Солтүстік Каспий операциялық компаниясы (NCOC) Атырау облысы Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан аймақтарының бірі және әлемнің 50-ден аса елдерімен тығыз ынтымақтастықта. Бұнда 1000–нан аса біріккен және шетел кәсіпорындары құрылып, сәтті жұмыс жасауда. Олардың қатарында мұнай-газ саласындағы ірі кәсіпорындар бар: [[Теңізшевройл|«Tengizchevroil»]] ЖШС, «North Caspian Operating Company» ЖШС, «Fluor Kazakhstan Inc.» ЖШС және басқалар. Атырау облысының экономикалық дамуының негізгі бағыттары: мұнай-химия, мұнай-газ машина жасау, құрылыс индустриясы, агроөнеркәсіптік кешен және балық аулау. Облыс әр түрлі табиғи ресурстардың қорларына бай. Соның ішінде: бораттар, бор, тұз рудалары, ас тұзы, калий тұздары, құрылыс материалдары. Өңірге тікелей шетел [[инвестиция]]ны тарту және инвестициялық ахуалын жақсарту мақсатында жүйелі жұмыстар жүргізілуде.<ref>[[Егемен Қазақстан]]. 28 қараша 2018</ref> Екіжақты халықаралық қатынастарды дамыту мақсатында, инвестициялық әлеуеті зор аймаққа жыл сайын алыс және жақын шетелдерден делегациялар келіп кетеді. Атырау облысында жыл сайын «Global Oil&Gas Atyrau» мұнай-газ көрмесі өткізіліп, көрмеге әлемнің 150-ден астам елі қатысады. Аймақтағы отандық және шетелдік инвесторларға сапалы және жедел көмек, ақпараттық-аналитикалық және сервистік қолдау көрсету мақсатында «Kazakh Invest» ҰҚ» АҚ, «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ және «Atyrau Innovations» ЖШС секілді мекемелері тиісті қызмет атқарады. Сонымен қатар, бүгінде облыста бірқатар шетелдік визалық орталықтар жұмыс істейді. 2025 жылғы қаңтар-маусымдағы жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен (жедел деректер бойынша ) 7485078,7 млн. теңгені құрады. 2024 жылғы қаңтар-маусыммен салыстырғанда нақты ЖӨӨ 105,8 % құрады. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі 58,6%, қызметтер көрсету – 30,1 % құрады.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/atyrau/</ref> Тұтыну баға индексі 2025 жылғы қарашаны 2024 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда 112,6% құрады.<ref name=":0" /> Халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы 17,8%, азық-түлік тауарларынын – 11,4%, азық-түлік емес тауарлардың – 9,9% өсті.<ref name=":0" /> 2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 2025 жылғы қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 8,4% төмендеді.<ref name=":0" /> 2025 жылғы қаңтар-қарашаға бөлшек сауда көлемі 557038,4 млн.теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 3,9%-ға көп.<ref name=":0" /> 2025 жылғы қаңтар-қарашаға көтерме сауда көлемі 6093621,8 млн. теңгені құрады немесе 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 106,9% құрады.<ref name=":0" /> Алдын ала деректер бойынша 2025 жылғы қаңтар-қазанда ЕАЭО елдерімен өзара сауда 319,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2024 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 5,5% көбейді, оның ішінде экспорт –76,6 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды), импорт – 242,9 млн. АҚШ долларын құрады (7,5% көбейді).<ref name=":0" /> == Ауыл шаруашылығы == {{Толық мақала|Атырау облысының ауыл шаруашылығы}} [[Сурет:Атырау обл. Түйелер.jpg|нобай|оңға|250px|Түйе шаруашылығы бойынша Атырау облысы Республикада алдыңғы қатарда]] Атырау облысының агроөнеркәсіптік кешені өңірдегі экономиканың маңызды секторларының бірі болып есептеледі, ауылдық жерлерде облыс халқының жалпы санының 42,7% өмір сүреді. Облыстың ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі 9,8 миллион гектарды құрайды. Облыстың ауыл шаруашылығы мал өсіруге, әсіресе қой және ірі қара, жылқы, түйе өсіруге маманданған. Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру жөніндегі ұлттық бағдарламаға сәйкес ауыл шаруашылығында түбегейлі экономикалық реформа жүзеге асырылды. Климат жағдайы мен топырағының құнарсыздығына байланысты облыста егін шаруашылығы өркендемеген. Жайық өзенінің төменгі ағысымен Еділдің тарамдарында Махамбет, Құрманғазы, Индер ауданының шаруашылықтары картоп, көкөніс және бау-бақша өсірумен айналысады. Облыс ауыл шаруашылығында негізгі сала мал шаруашылығы болып есептеледі. Мал шаруашылығымен облыста Исатай, Құрманғазы, Индер және Қызылқоға аудандары айналысады. Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 19528,1 млн теңгені, нақты көлем индексін 99,7% құрады. Ет өндіру 47,0 мың тоннаны немесе 102,1%, сүт өндіру 54,2 мың тоннаны (100,5%), жұмыртқа өндіру 1,84 млн дананы (100,2%) құрады. 2010 жылғы қаңтар–желтоқсанда ірі қара мал 182,3 мың басты немесе 102,8%, қой және ешкі 619 мың басты (103,1%), түйе 31,7 мың басты (102,5%), жылқы 46 мың басты (103,9%) құрады. 2011 жылғы 1 қаңтарда ауыл шаруашылық құрылымдарының жалпы саны 2008 бірлік құрады, соның ішінде 79 өндірістік кооператив, 1929 шаруа қожалығы болды.<ref>{{Cite web|url= http://atyrau.gov.kz/auyl-sharuashylyy/ |title= Облыстық ауыл шаруашылығы саласы |lang= kk |work= atyrau.gov.kz}} {{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Көлік және байланыс == Атырау облысының көлік жүйесінің дамуына оның Орал және Еділ бойы экономикалық аудандармен көрші жатуы және Орта Азия республикалаларымен транзиттік-экономикалық қатынастарының жолындағы қолайлы географиялық орны үлкен әсерін тигізді. Қазіргі таңда Атырау облысында көліктің барлық түрлері де дамыған. Оның құрамында: темір жол, автомобиль, су жолы, әуе жолы және құбыр желісі кіреді. === Темір жол көлігі === {{Толық мақала|Солтүстік Каспий өңіріндегі темір жол құрылысының тарихы}} [[Сурет:Жолаушылар поезы.jpg|нобай|оңға|130px|Темір жол көлігі]] Атырау облысында алғашкы тар табанды ұзындығы 92 шақырым [[темір жол]] 1925–1926 жылдары Гурьев-Доссор аралығында салынды. Ұзындығы 517 шақырым Қандыағаш–Гурьев темір жолы 1938 жылы басталып, Ұлы Отан соғысы кезінде іске қосылды. 1966 жылы ұзындыгы 700 шақырым Мақат–Маңғыстау темір жолы желісі пайдалануға берілді. 1970 жылы ұзындығы 333 шақырым Атырау–Астрахан темір жолы, 1989 жылы Мақат–Индер темір жолы іске қосылды. === Әуе көлігі === {{Толық мақала|Атырау әуежайы}} [[Сурет:Атырау әуежайы.jpg|нобай|оңға|150px|Атырау әуежайы]] Атырау облысының әуе жолы өз дамуын 1931 жылы ашылған Баку–Астрахан–Гурьев–Ембі маршрутынан бастайды. 1935 жылы Ақтөбе–Гурьев, Орал–Гурьев рейстері ашылды. 1940 жылғы ақпанда Гурьевте қазақ баскармасыныц 244-авиаотряды құрылды. Машиналар паркінде негізінде ПО-2 моделдері болды. Бүгінде ескірген әуе көліктерінің орнына осы заманғы жаңа лайнерлер келді. [[Әуежай]] жаңа техникамен жабдықталып, жаңадан ұшу- қону алаңдары үлкейтіліп, аэровокзал кешені салынды. === Автомобиль көлігі === {{Толық мақала|Атырау облысының автомобиль көлігі}} [[Сурет:Атырау. Жол айрығы.png|нобай|оңға|150px|Атырау қаласына кіре берістегі жол айрығы]] Жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдарының ұзындығы 2 752 шақырымды құрайды. Оның ішінде республикалык жолдар 900 шақырым, жалпы қолданатын жергілікті жолдар 1 762 шакырым. Атырау–Ақтау автожолының облыс аумағындағы ұзындығы 270 шакырымды құрайды. Ұзындығы 488 шақырым Атырау-Орал автомобиль жолы бар. Атырау–Астрахань автожолдарын қайта жаңарту басталды. === Су жолы көлігі === {{Толық мақала|Жайықтағы кеме қатынасы}} [[Сурет:Су көлігі.jpg|нобай|оңға|150px|Атыраудағы кеме]] Жайық өзенінде кеме шаруашылығы 1925 жылы ұйымдастырылған болатын. 1927 жылдан бастап Жайық өзені арқылы Атырау-Орал аралығында жүк тасымалы жүргізілді. 1964 жылы Гурьев өзен порты құрылып, оны жабдықтау жүк көтеретін техникадан басталып, флот теплоходтармен, буксирлермен толықтырылды. 1982 жылы өзен порты қайта жаңартылып, механикаландырылды. Мұнда үш [[көтергіш кран]]ы кондырылып, темір жол тартылды. 1999 жылдан бастап Жайық–Каспий теңізі каналы арнасын тазарту, қазу жұмыстары басталды. === Құбыр көлігі === {{Толық мақала|Атырау облысының құбыр көлігі}} [[Сурет:Теңіз-Новороссийск мұнай құбыры.jpg|нобай|оңға|100px|Теңіз-Новороссийск мұнай құбыры]] 1934 жылы ұзындығы 830 шақырым Каспий–Орск мұнай құбыры салынды. Атырау облысының территориясымен мемлекет аралык маңызы бар транзитті мұнай және газ құбырлары өтеді. Олар: Орталық Азия–Орталық газ құбыры, ұзындығы 1 500 шақырым 1968–1970 жылдары салынған Өзен–Атырау–Самара мұнай құбыры, 1989 жылы салынған ұзындығы 678 шақырым Теңіз–Атырау–Грозный мұнай құбыры. Қазақстан мұнайын дүниежүзілік рынокқа шығару үшін 2001 жылы ұзындығы 1 580 шақырым жылына 67 миллион тонна мұнай өткізу қабілеті бар Теңіз–Новороссийск мұнай құбыры іске қосылды. Облыстың басты газ құбырының ұзындығы 3 058 шақырым, жылына өткізу қабілеті 40,8 млрд. текше метр. Облыстың басты су құбыры Астрахан–Маңғыстау тұрба құбыры. === Байланыс кәсіпорындары === [[Сурет:Атырау. Қазақтелеком.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау. Қазақтелеком]] * Облыстық телекоммуникация дирекциясы * Облыстық радиотеледидар арқылы тарату орталығы * "Қазпошта" АҚ Атырау филиалы * [[Altel]] ұялы телефон байланысы * [[Kcell]] ұялы телефон байланысы * [[Beeline]] ұялы телефон байланысы * [[Tele2]] ұялы телефон байланысы == Туризм == {{Толық мақала|Атырау облысындағы туризм}} [[Сурет:Сарайшық мемориалды кешені.jpg|нобай|оңға|200px|Сарайшық мемориалды кешені]] Аймақ экономикасының басым және аса мән беріліп жатырған бағыттарының бірі туризм саласын дамыту. Әлемнің 50-ден астам елінен 1 000 астам шетелдік және бірлескен компаниялары қызмет етуі Іскерлік туризмнің қарқынды дамуына ықпал етуде. Атырау облысында туризмді дамытудың орны ерекше. Каспий маңында орын тепкен Атырауда туризм саласын дамыту үшін қолайлы аудан ретінде толық қарастыруға мүмкіндік бар. Болашақта емдік-сауықтыру, мәдени-танымдық, спорттық, экологияық, экстрималдық түрлерін дамытуға мүмкіндіктер бар. Спорттық туризмді дамытуда балық аулаудың өзіндік үлгісін ұсына аламыз.<ref>{{кітап|авторы=Д. Жайлаубаева | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысында туризмді дамытудың маңыздылығы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым="Географиялық білім беруді жетілдірудің кейбір өзекті мәселелері» |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері=68|барлық беті=116|сериясы= |isbn=9965-741-95-6|тиражы=100 }}</ref> Атырау облысы бойынша да жергілікті маңызы бар тарихи және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі бекітіліп, оған 313 ескерткіш (525 нысан) кірген.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10T0002581|title=Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-15|lang=}}</ref> # Ерекше бағаланатын табиғи мұра ескерткіштері. Бұл нысанға Атырау облысы бойынша Иманқара кешені кіреді. Иманқара кешені — Иманқара тауының батыс сілемдерінің етегінде орналасқан ерте темір дәуірлік үңгір. # Археологиялық ескерткіштер және орта ғасырлық қалалық орталықтар. Бұл топқа Атырау облысы бойынша Аралтөбе кешені мен Сарайшық қалашығы кірген. Аралтөбе қорғандар тобы. Бұл жерден [[Атыраудың алтын адамы|Алтын киімді адам]] табылған. Сарайшық қалашығы қазақ даласындағы ең көне тарихи орындардың бірі # Діни және ғибадат орындары болып табылатын орындар. Бұл нысанға [[Ұшқан ата]], Ақмешіт қорымдары, [[Ақмешіт – Бекет|Құлшан ата]] жерасты мешіті кіреді. # Тарихи тұлғаларға қатысты қасиетті орындар. Махамбет Өтемісұлы мен Исатай Тайманұлы кесенелері кіреді. Осы шаралар арқылы туризмді дамытуға жағдай жасай отырып, өлкемізді шетелдік қонақтарға таныстыруға мүмкіндіктер бар.<ref>{{кітап|авторы=Г.Ж. Нұрғалиева, М.С. Қуанов, Р.Ж. Әлжанова, Г.Қ. Баймұқашева, С.К. Касенов | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы="Жаһандану заманындағы инновация менеджменті және технология": V Халықаралық Ғылыми-практикалық конференцияның деректері 8–11 қаңтар |шынайы атауы="INNOVATION MANAGEMENT AND TECHNOLOGY IN THE ERA OF GLOBALIZATION": Materials of the V International Scientific-Practical Conference January 8-11 |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Alexandria |баспасы= |жыл=2018|томы= |беттері=206|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> == Халық ағарту ісі == {{Толық мақала|Атырау облысындағы халық ағарту ісі}} [[Сурет:Дамбы ауылы. Ынтымақ балабақшасы.jpg|нобай|оңға|200px|Дамбы ауылындағы "Ынтымақ" балалар бақшасы]] [[Қазан революциясы]]на дейін облыс орталығында 1-гимназия, екі сыныптық орысша-қазақша учелище, 2 приход және 2 дін мектебі жұмыс істеген. Уездік халық ағарту бөлімі жанынан сауатсыздықты жою жөніндегі комиссия құрылып 24 мектеп ашылып, 600 адамды қамтыған. 1924–1925 жылдар аралығында бірінші басқышты 40 [[мектеп]], оның төртеуі [[интернат]] болып ашылған. 1938 жылғы 12 ақпанда облыстық атқару комитеті, сонымен бірге облыстық халық атқару бөлімі құрылды. Бақсай, Жылыой, Мақат, Қызылқоға, Теңіз, Индер, Маңғыстау аудандары Гурьев облысына қарады. Облыстағы білім беру жүйесі, жалпы орта білім беру, [[Мектептен тыс жұмыс|мектептен тыс тәрбие]] беру мен оқыту, кәсіптік-техникалық білім беру, орта арнаулы білім беру, [[Жоғары оқу орындары|жоғары білім беру]], жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім кадрларының біліктілігін арттыру және оларды қайта даярлау салалары қалыптасып дамыды.<ref>{{кітап|авторы=Атырау: Энциклопедия | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Халық ағарту ісі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атамұра |жыл=2000|томы= |беттері=84|барлық беті=383|сериясы= |isbn=5-7667-9129-1|тиражы=30 000 }}</ref> Тәуелсіздік жылдарында Атырау облысы білім беру саласы қарыштап дамыды. 1991 жылы 17 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы жұмыс жасаса, 2000 жылдан бастап 8 оқу орны ашылып, бүгінгі күні техникалық және кәсіптік білім беруді 25 колледж жүзеге асырады. Тәуелсіздік алғаннан бері дарынды балаларды қолдау және оларға жағдай жасау мақсатында аймақта жаңа типтік үлгідегі білім беру ұйымдары: 7 мамандандырылған интернаттық мекемесі бар облыстық мектеп, 11 мектеп-гимназия, 3 мектеп-лицей, 1 лицей ашылды.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы статистикасы]</ref> 2020 жылғы 10 қаңтардағы мәлімет бойынша Облыстың білім беру саласында 201 [[балабақша]], 129 мектепке дейінгі шағын орталық, 196 [[орта мектеп]], 5 жекеменшік мектеп, 25 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы (оның ішінде 8 — мемлекеттік емес), 3 арнайы түзету білім беру ұйымы, 45 қосымша білім беру ұйымы, 1 отбасы үлгісіндегі балалар ауылы, 1 балалар денсаулығын оңалту орталығы, 1 кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы, 2 психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация, 7 түзету кабинеті, 1 аймақтық дене тәрбиесі және спортты дамыту орталығы, 1 облыстық әдістемелік орталығы жұмыс жасайды. == Денсаулық сақтау ісі == {{Толық мақала|Атырау облысының денсаулық сақтау ісі‎}} [[Сурет:Махамбет ауданында да 100 адамға арналған провизорлық стационар.jpg|нобай|оңға|300px|Махамбет ауданында 100 адамға арналған провизорлық стационар (Коронавирус инфекциясының алдын-алу үшін)]] Атырау облысының тұрғындарына дәрігерлік жәрдем көрсету туралы алғашқы деректер 1927 жылға саяды. Сол кезеңде тұңғыш фельдшерлік орын ашылған. 1928 ж. Атырау облысының аудандары мен ауылдарына арнап медицина кадрларын даярлау ісі колға алынды. 1936 ж. облыс халқына 36 дәрігер мен 279 орташа дәрежедегі медицина маманы кызмет көрсетті, жер-жерде 2074 орындык 6 [[амбулатория]] мен [[аурухана]] жұмыс істеді. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында Атырау қаласына 2 госпиталь орналастырылды. Соғыстан кейінгі жылдары медицина мекемелерінің жүйесі жедел қарқынмен кеңи түсті. 1967 жыл мен 1987 жыл аралығында облыстық аурухананың, облыстық [[балалар ауруханасы]]ның, облыстық [[перзентхана]]ның, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды, ал 1975 жылдан бастап Қазақ туберкулез және онкология ғылыми-зерттеу институттарының бөлімшелері ашылды. 1998 жыдғы қазанда облыстық аурухана жанынан күрделі инженерлік-техникалық аппараттармен жабдықталған жаңа клиника ашылды. Үш қабатты, ауданы 4500 м2 жаңа ғимаратта орналасқан бұл аурухана өзінін оташылык-реанимациялық, күйік емдеу бөлімшелерімен дүниежүзілік деңгейде жұмыс істейтін емдеу орнына айналды. Қазіргі кезде облыс бойынша 136 денсаулық сақтау ұйымы медициналық көмек көрсетеді, оның ішінде 21 ауруханалық, 115 амбулаториялық-емханалық (8 емхана, 7 орталық аудандық ауруханалар, 55 дәрігерлік амбулатория, 12 фельдшерлік-акушерлік пункт, 23 медициналық пункт, басқа да 10 медициналық ұйым). 2018 жылғы 29 шілдеде Оңтүстік Кореяның Бундан Чанг клиникасымен меморандум жасалып, Мемарандум шеңберінде Келісім бойынша Оңтүстік Кореяға білімін жетілдіруге жолдама арқылы 7 маман оқып келді.<ref>{{Cite web|url= http://atyrau.gov.kz/page/read/Otchet_za_2018_god.html |title= 2018 жылғы есеп {{!}} Атырау облысы әкімдігінің ресми интернет ресурсы |lang= kk |work= atyrau.gov.kz |date= 2019-01-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200414162245/http://atyrau.gov.kz/page/read/Otchet_za_2018_god.html |date= 2020-04-14}}</ref> == Әдебиеті мен өнері == {{Толық мақала|Атырау облысының әдебиеті мен өнері‎}} [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|нобай|оңға|200px|Махамбет Өтемісов атындағы Атырау облысаралық драма театры]] 1957 жылы республика өмірінде тұңғыш рет облыс театрларының байқауы өткізілді. Байқау қорытындысында Гурьев театры бірінші жүлделі орынға ие болды. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] 1958 жылы қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеудегі онкүндігіне жолдама алып, одақтар үйінің колонна залында өнер көрсетті. Қазіргі [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]] 1966 жылы ұйымдастырылды. Филармонияның құрамында 3 эстрадалық ансамбль, 2 қуыршақ театры істеді. Олардың қатарынан «Атырау-Жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады. 1980 жылы «Нарын» ансамблі құрылды. 1992 жылы «Нарын» ансамблі Монғолияға барып қайтты. Қазақстан Республикасының халық артистері, киноактер [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин|Нұрмұхан Жантөрин]], биші [[Гүлжан Ізімқызы Талпақова|Гүлжан Талпақова]], күйшілер [[Бақыт Тоқсанбайқызы Қарабалина|Бақыт Қарабалина]], [[Қаршыға Ахмедияров]], [[Әзидолла Есқалиев]], [[Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева|Айгүл Үлкенбаева]], әнші [[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімов]] Атырау топырағынан шыққан таланттар. Басты мәдени кешендерден [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры|Махамбет Өтемісұлы атындағы облыстық академиялық драма театры]]н, [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]]н және [[Атырау облыстық өнер мұражайы]]н айтуға болады. == Баспасөзі == {{Толық мақала|‎Атырау облысының баспасөзі}} [[Сурет:Атырау ақпарат.jpg|нобай|оңға|600px|Атырау ақпараттың ғимараты]] * [[Атырау (газет)|«Атырау»]] газеті * [[Прикаспийская коммуна]] * Апталық «[[Ар-Честь]]» газеті * Апталық [[Ақ Жайық (газет)|«Ақ Жайық»]] газеті * Апталық «Мегаполис Атырау» газеті * Апталық «[[Тұран]]» газеті * «[[Кең Жылыой]]» (Жылыой ауданы) * [[Мақат тынысы (газет)|«Мақат тынысы»]] (Мақат ауданы) * «[[Серпер (газет)|Серпер]]» (Құрманғазы ауданы) * «[[Жайық шұғыласы]]» (Махамбет ауданы) * «[[Дендер (газет)|Дендер]]» (Индер ауданы) * «[[Нарын таңы]]» (Исатай ауданы) * [[Қызылқоға (газет)|"Қызылқоға"]] (Қызылқоға ауданы) == Спорт == {{Толық мақала|‎Атырау облысының спорты}} [[Сурет:Атырау Теннис орталығы.jpg|нобай|оңға|300px|Теннис орталығы]] [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|нобай|оңға|200px|Мұз айдыны сарайы]] Атырау топырағынан алғашқылардың бірі болып халықаралық деңгейге көтерілген жеңіл атлетші [[Әмен Елемесұлы Тұяқов|Әмин Тұяқов]] болды. 1963-1967 жылдар аралығында 200 метрге жүгіруден тең келер ешкім болмады. Ә. Тұяқов 100 метр, 200 метр қашықтыққа жүгіруден және 100х4, 200х4 эстафетаға жүгіруден 8 рет КСРО чемпионы атанып, 10 мәрте күміс, қола жүлдеге ие болды. Ел біріншілігінде Атырау балуандары да ойдағыдай нәтижелерге жетті. [[Еркін күрес]] бойынша Қазақстанның тұңғыш Атыраулық чемпионы Ж.Ысқақов ұзақ жылдар бойы дене шынықтыру мен спорт жүйесінде табысты еңбек етті. Атырау ескекшілері Д. Савин, А. Сафарян, С. Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шілманов|Арман Шілманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. Атырау аруы [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. Облыста спорттың [[бокс]], [[Байдаркада және каноэде есу|қайық есу]] , [[футбол]], [[тоғызқұмалақ]], [[баскетбол]], [[шахмат]], [[волейбол]] сияқты түрлері кең тараған. Атырау облысы бойынша футбол, волейбол, хоккей, баскетболдан еліміздің біріншілігінде Атырау спорт командалары жақсы нәтижелер көрсетіп келеді. [[Атырау ФК|«Атырау» футбол командасы]] республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{Cite web|url= https://rfcatyrau.kz/ |title= Басты бет ФК "АТЫРАУ" |lang= kk |work= rfcatyrau.kz |publisher= [[Атырау ФК|«Атырау» футбол командасы]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-05-29}}</ref> [[Бейбарыс (хоккей клубы)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019). «Атырау» волейбол командасы 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері: 2000, 2009, 2010, 2015 «Атырау Барыстары» баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020).<ref>{{Cite web|url= https://bcbarsy.kz/ |title= Официальный сайт баскетбольного клуба "Барсы Атырау" - Главная |lang= ru |work= bcbarsy.kz |publisher= «Атырау Барыстары» баскетбол командасының ресми сайты |accessdate= 2024-05-29}}</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионын]] атауға болады. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні бар. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды.<ref>[https://www.atyrauobl.kz/ Атырау облысы әкімінің ресми порталы]</ref> [[Атырау мұз айдыны]]нда коньки теуіп, дем алуға мүмкіндіктер қарастырылған, хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар. Мамандардың айтуынша, теннис корты халықаралық үлгідегі құрылыс талаптарына сай келеді.<ref>{{Cite web|url= https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy |title= Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды |lang= kk |work= 24.kz |publisher= Хабар 24 |date= 2016-12-17}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200715105210/https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy |date= 2020-07-15}}</ref> == Танымал тұлғалары == {{Толық мақала|‎Атырау облысының танымал тұлғалары}} * [[Аркадий Юрьевич Волож]] — [[Яндекс]] компаниясының бас директоры. * [[Әбу Сәрсенбаев]] — қазақ ақыны, жазушысы. * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] — қазақстандық кәсіпкер, миллиардер, саясаткер. * [[Ғабдол Сланов]] — қазақ жазушысы. * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] — [[Қазақстан патриоттары партиясы]]ның төрағасы. * [[Жұмекен Нәжімеденов]] — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны|Қазақстан әнұраны]] мәтінінің авторы, көрнекті ақын. * [[Зейнолла Қабдолов]] — Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан мен Қырғызстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. * [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] — қазақстандық саясаткер. * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетов|Темір Бекмамбетoв]] — кинорежиссер, клипмейкер, продюсер. * [[Фариза Оңғарсынова]] — қазақ ақыны, жазушысы, журналист, [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің бұрынғы депутаты. * [[Хамит Ерғалиев]] — қазақ ақыны. * [[Хиуаз Доспанова]] — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың қазақтан шыққан жалғыз әйел-ұшқышы, жауынгер, батыр, Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau?lang=kk Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] * [http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php Атырау облысы Бриф зерттеу тобында]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617000000/https://web.archive.org/web/20070617150058/http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php |date=2007-06-17 }} {{ru icon}} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 Атырау облысының физикалық картасы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000000/https://web.archive.org/web/20160304191439/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 |date=2016-03-04 }} {{ru icon}} ([[Рубрикон]]) * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Атырау_облысы Атырау облысы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309000000/https://web.archive.org/web/20170309225701/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} ([[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]]) {{Атырау облысы}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} [[Санат:Атырау облысы]] r6x5mx7brf3gzlkf73j35h3vispel72 0 1724 3684460 3677233 2026-10-21T16:06:58Z 1nter pares 146705 3684460 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Молдова Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-ro|Republica Moldova}} |Атау септігі = Молдова |Елтаңба = Coat of arms of Moldova.svg |Байрақ = Flag of Moldova.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Limba noastră |Аудио = Imnul Republicii Moldova US NAVY.ogg |Картада = Location Moldova Europe.png |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =13 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =35 |lon_sec = |region = MD |CoordScale = 1000000 |Тілі = [[молдован тілі]]<br />([[румын тілі]]) |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[1359 жыл]]ы |Тәуелсіздік күні = [[27 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Flagge-Chisinau-01-10.png|22px]] [[Кишинев]] |Ірі қалалары = Кишинев, [[Тирасполь]], [[Бельцы]], [[Бендеры]], [[Рыбница]], [[Кагул]] |Басшы қызметі = [[Молдова президенті|Президенті]]<br />[[Молдова премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Молдова Парламентінің президенті|Парламент президенті]] |Басшылары = [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]<br />[[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]<br />[[Игорь Иванович Гросу|Игорь Гросу]] |Жер аумағы бойынша орны = 135 |Жер аумағы = 33 846 |Судың үлесі = 1,4 |Этнохороним = [[молдовандар]] |Халық саны бойынша орны = 138 |Жұрты = {{құлдырау}} 2 681 735 <ref>[http://statistica.gov.md/newsview.php?l=ro&idc=168&id=6416 BNS:Official estimate]</ref><br />{{small|([[Транснистрия]] қоспағанда)}} |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 90,5 |Тығыздық бойынша орны= 93 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 42,483 млрд. |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2022 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 16,719<ref name="ReferenceA">https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=921,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 13,811 млрд. |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2022 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 5,435<ref name="ReferenceA">https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=921,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өсім}} 0,750<ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MDA}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2019 |АДИ бойынша орны = 90 |АДИ деңгейі = <span style="color:#008000;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Молдова лейі]] <br />([[ISO 4217|MDL, код 92]]) |Интернет үйшігі = [[.md]] |ISO = MDL |Телефон коды = 373 |Уақыт белдеулері = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = <!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* --> <!-- |Әнұрансыз =* --> }} '''Молдова''' ({{lang-ro|Moldova}}), ресми атауы — '''Молдова Республикасы''' ({{lang-ro|Republica Moldova}}) — Оңтүстік-Шығыс Еуропада орналасқан мемлекет. Украинамен және Румыниямен шектеседі. Аумағы 33 846 км², дегенмен де-факто аумақтың шамамен 12,3% (танылмаған Приднестровия Молдова Республикасы) Молдова билігінің бақылауында емес. 2014 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша халық саны 2 913 281 адамды құрайды. Ақша бірлігі – Молдова лейі. Астанасы - Кишинёв. 2020 жылдың 24 желтоқсанынан бастап президенттік қызметті Майя Санду атқаруда. Премьер-министр – Наталья Гаврилица 2021 жылғы 6 тамыздан бастап. Әкімшілік жағынан 32 ауданға, 13 муниципалитетке, Гагаузия автономиялық аумақтық бірлігіне және Днестрдің сол жағалауындағы (Приднестровье) әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінген. Сенушілердің көпшілігі (2014 жылғы халық санағы бойынша халықтың 90,16%) православие дінін ұстанады. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесі]], [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], ГУАМ мүшесі. [[Еуропа одағы|Еуропалық Одаққа]] кіруге ресми үміткер. == Халқы == Негізгі халқын молдовандар құрайды (70%). Сонымен бірге, [[украиндар]], [[орыстар]], [[ғағауыздар]], [[еврейлер]], [[болгарлар]], т.б. тұрады. Негізгі ұстанатын діні – [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы. == Мемлекеттік құрылым == [[Сурет:Президентский Дворец, Кишинев, Республика Молдова Palatul Prezidential, Chisinau, Republica Moldova Presidential Palace, Chisinau, Republic of Moldova (50757528072).jpg|нобай|369x369 нүкте|Президент сарайы, Кишинёв]] === Президент === Президент Молдова мемлекетінің басшысы болып табылады. Молдова президенті азаматтардың тікелей жасырын еркін дауыс беруі арқылы сайланады. 2000–2016 жылдар аралығында президент парламент депутаттарының жасырын дауыс беруі арқылы сайланды. Көптеген наразылықтар мен бір топ депутаттардың Конституциялық сотқа жолдаған өтінішінен кейін 2016 жылдың 4 наурызында парламентке президентті сайлау құқығын беретін Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң конституциялық емес деп танылды. 2020 жылдың 15 қарашасында президент және тәуелсіз кандидат Игорь Додон сайлаудың екінші турында 57,27% дауыс жинаған «Әрекет және ынтымақтастық» партиясының жетекшісі Майя Сандудан жеңіліп қалды. [[Сурет:Parliament Building in Chișinău.jpg|нобай|368x368 нүкте|Молдова парламенті]] === Парламент === Елдің ең жоғары заң шығарушы органы – бір палаталы парламент (101 орын). == Сыртқы саясат == === Еуропа Одағы === Молдова 2014 жылдың 27 маусымында Брюссельде Еуропалық Одақпен Қауымдастық туралы келісімге қол қойды. 2014 жылы Еуропалық комиссияның «ЕО-ға мүше елдермен және Шенген келісіміне қатысушы елдермен визалық режимді ырықтандыру» директивасын бекіту қарым-қатынастағы маңызды кезең болды. Молдова ЕО-ға кіру туралы өтінішке 2022 жылдың 3 наурызында қол қойды. 2022 жылдың 23 маусымында Молдоваға ЕО басшылары ресми түрде кандидат мәртебесін берді. == Географиясы == Шығыс Еуропа жазығының [[Днестр]] мен [[Прут]] өзендері аралығында орналасқан. Жері жоталы, жазықты келеді. Орталығын [[Кодра қыраты]] алып жатыр. Ең биік нүктесі – [[Баланешты тауы]] (429 м). Днестр өзенінің оң жағалауы – Днестр маңы қыраты (биіктігі 250 – 345 м), сол жағалауы – [[Подоль қыраты]]ның қиыр шеті және солтүстігінде Солтүстік Молдовия жазығына ұласады. Молдованың оңтүстігіндегі оңтүстік Молдовия жазығы [[Қара теңіз]] маңы ойпатына жалғасады. Климаты – қоңыржай континенттік; қысы қысқа, қары жұқа, жазы ұзақ, ыстық келеді. Жаздағы орташа температура 22°С (шілде айында 40°С-қа дейін), қыстағы орташа температура –3 – 5°С (қаңтар айында –30°С-қа дейін). Жылдық жауын-шашын мөлшері 370 – 500 мм. Өзендері – Қара теңіз алабына жатады. Ірі өзендері – Днестр (Молдова жеріндегі ұзындығы – 657 км), Прут (Молдова жеріндегі ұзындығы – 695). Ірі көлдері – [[Белеу]], [[Драчеле]], [[Ротунда]] және т.б. Кеме қатынасы жақсы дамыған. Аумағының 75%-ы қара топырақты, 9%-ы орманды алқап болып келеді. [[Әктас]], [[гипс]], [[шынылық құм]] ([[әйнек]]), [[мұнай]]-[[Табиғи газ|газ]], т.б. табиғи байлықтар бар. == Табиғаты == Климаты [[қоңыржай континентті]]. Жазы ұзақ әрі ыстық. Қысы қысқа әрі жұмсақ. Жылына түсетін жауын-шашын мөлшері аз (солтүстікте – 500 мм, ал оңтүстікте 400 мм-ге деін). Сондықтан егістер қолдан суландыруды қажет етеді. Топырақ-климат ресурстары республиканың негізгі табиғи байлығы болып саналады. Климаттың температуралық режимі және құнарлы [[қара топырағы]] бау-бақша және жүзімдіктер өсіруге өте қолайлы. Аумағының 80%-ы ауыл шаруашылығының үлесіне тисе, оның 12%-ын гүл плантациялары, бақтар мен жүзімдіктер алады. [[Денстр]], [[Прут]] өзендерінің және оның салаларының Молдова шаруашылығында маңызы өте зор. Олар су мен энергияның негізгі көзі болып табылып қана қоймай, кеме қатынасында да қолданылды. Республика аумағы пайдалы қазбаларға өте кедей. Мұнда тек құрылыс материалдар өндірісіне керекті шикізаттар қоры ғана бар. Молдовада отын ресурстары аз болғандықтан оны [[ТМД]]-ның республикаларынан тасымалдайды. == Халқы == Молдова халқы өте тығыз орналасқан республика. Мұндағы халықтың орташа тығыздығы 1км жерге 119 адамнан келеді. Тұрғындарының негізгі бөлігін молдовандар (64%) құрайды. Басқа ұлттардың ішінен [[орыстар]] (14%), [[украиндар]] (13%) басым. Олар [[Днестір]]дің сол жақ жағалауында көп қоныстанған. Елдің оңтүстігіндегі [[гагауыз]]дар (3,5%) тұрады. Халықтың үлкен бөлігін ауыл тұрғындары (54%) алады. Соңғы онжылдықта өнеркәсіптің өркендеуіне байланысты қала тұрғындарының саны да өсіп отыр. [[Кишинёв]], [[Бельцы]], [[Бендеры]] сияқты қалалардағы халқының саны 100 мың адамға жетті. == Экономика == Молдова агроиндустриалды елдер санатына жатады. '''Артықшылықтары:''' Төмен инфляция (3,3%). Салыстырмалы түрде жоғары экономикалық өсу (орташа еуропалық деңгейден жоғары) және мемлекеттік қарыздың төмендігі (орташа еуропалық деңгейден төмен). Еуропа елдерімен салыстырғанда әлі де салыстырмалы түрде арзан және жақсы білімді, жұмыс күші. '''Әлсіз жақтары:''' нашар ресурстық база. Сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейі. Нарықтық реформаларды баяу ілгерілету. Инфрақұрылымға және ҒЗТКЖ-ға төмен инвестиция. Ең үлкен проблема – туу деңгейінің төмендігі мен халықтың әлемнің басқа, бай елдеріне көп эмиграциялануының салдарынан еңбекке қабілетті жұмыс күшінің жыл сайын өсіп келе жатқан тапшылығы және зейнеткерлер санының артуы. 2020 жылдың 1 мамырынан бастап ең төменгі жалақы 2935 лейді (146,21 еуро) құрайды. 2022 жылдың 1 сәуірінен бастап ең төменгі жалақы 3500 лей (€172,97) құрайды. === Туризм === Қолайлы географиялық орналасуына қарамастан, Молдова әлі де Еуропадағы ең аз саяхаттайтын ел болып табылады, бірақ ол туристерге баруға ұсынылған үздік 10 елдің қатарына кіреді. Қауіпсіздік рейтингінде Молдова 133 елдің ішінде 59-орында. === Шарап өнеркәсібі === Елде шарап өнеркәсібі жақсы дамыған. Оның 147 000 га жүзімдік алаңы бар, оның 102 500 га коммерциялық өндіріс үшін пайдаланылады. Елдегі шарап өндірісінің басым бөлігі экспортқа шығарылады. Көптеген отбасылардың ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өз рецептілері мен жүзім сорттары бар. 3 тарихи шарап аймағы бар: Valul lui Traian (оңтүстік-батыс), Ștefan Vodă (оңтүстік-шығыс) және Codru (орталық) қорғалған географиялық шараптарды өндіруге арналған. Mileștii Mici - әлемдегі ең үлкен шарап жертөлесі. Ол 200 м-ге созылып, 2 миллионға жуық бөтелке шарапты сақтайды.<gallery mode="packed"> Сурет:Saharna, cascada noaptea.jpg|Сахарнадағы сарқырама Сурет:Moldova Competitiveness Project, USAID Moldova (48121804303).jpg|Молдова экономикасында шарап жасау маңызды рөл атқарады Сурет:Orhei Vechi, Moldova - Flickr - Dave Proffer (13).jpg|Ескі Орхеидегі үңгір шіркеулері Сурет:Mileştii Mici (3944427747).jpg|Mileștii Mici - әлемдегі ең үлкен шарап жертөлелерінің үйі. Сурет:Malul abrupt al Nistrului Naslavcea-Verejeni Ocnita (11).jpg|Днестр өзенімен Молдовадағы пейзаждар Сурет:Castel Mimi fațada.jpg|Мими сарайы Сурет:Manuc Bey.jpg|Манук Бейдің сарайы </gallery> == Қысқаша тарихы == Молдова жерін адамзат төменгі [[палеолит]] дәуірінде мекендеген. VI ғасырдан бастап, алғашқы мемлекеттік бірлестіктер құрыла бастады. 10 – XII ғасырларда бұл өлкеге көшпелі [[печенег тайпасы|печенег]], [[қыпшақ тайпасы|қыпшақ тайпалары]] келді. XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың 1-жартысында Молдова жері [[Алтын Орда]]ға бағынды. XIV ғасырдың 2-жартысында тәуелсіз [[Молдавия князьдығы]] құрылды. Ол XV–XVIII ғасырларда [[Осман империясы]]на тәуелді болды. XVIII ғасырдағы орыс-түрік соғыстарынан кейін Молдова [[Ресей империясы]]ның қол астына кірді. 1917–1918 жылдары Молдовада Кеңес өкіметі орнады. Бірақ, елдің негізгі бөлігі — [[Бессарабия]] [[Румыния]]ның қол астында қалды. Азамат соғысы біткеннен кейін, 1924 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]-нің құрамына енген [[Молдован АКСР]] құрылды. 1939 жылы жасалған кеңестік–герман келісім шарты бойынша 1940 жылы [[Қызыл Армия]] бөлімдері Бессарабияны Румыниядан тартып алды. 1940 жылғы 2 тамызда осы Бессарабия жерін қоса отырып, тұтас [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдован КСР]]-і құрылды. 1941–1944 жылдары Молдованы неміс-фашист әскерлері басып алды. 1944–1990 жылдары ол қайта Кеңес Одағы құрамында болды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Молдова тәуелсіз мемлекетке айналды.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Географиялық орны == Елдің отын-шикізат базасы жоқ, пайдалы қазбаларды сырттан тасиды. Өнеркәсіптегі жетекші сала — тамақ өндірісі (жалпы өнеркәсіптегі үлесі – 50%). [[Шарап]], [[жеміс]], [[көкөніс]] қалбырлау, [[эфир майы]]н өндіру алдыңғы қатарда. Машина жасау ([[автотіркемелер]], ауыл шаруашылығы машиналарын жинақтау және т.б.), [[химия]] және жеңіл өнеркәсіп салалары жұмыс істейді. [[Қант]], [[темекі]], [[шарап]] секілді жеңіл өнеркәсіп өнімдері өндіріледі және [[бидай]], [[жүгері]], [[қант қызылшасы]], жеміс-көкөністер өсіріледі. Ет-сүт өнімдерін өндіру де жақсы жолға қойылған. Сыртқы саудада тамақ өнімдері мен шарап шығару басым. Негізгі импортталатын тауарлар қатарында отын, шикізат, машиналар, химия өнімдері және т.б. бар. Басты сауда серіктестері — [[Ресей]], [[Украина]], [[Беларусь]]. Ресейдегі Молдова елшілігі [[Қазақстан]]дағы Молдова елшілігі қызметін қоса атқарады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Молдова — [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]] ішіндегі ең кіші және халық ең тығыз қоныстанған республика. Оның теңізге шығатын жолы жоқ және Еуропаның ең кедей елдерінің қатарына жатады. Молдованы екі жағынан [[Украина]] қоршап тұр, ал батысында [[Румыния]]мен шектеседі. Елдің негізгі аумағын орташа биіктігі теңіз деңгейінен 140 метрден аспайтын төбелі, ойпатты жазықтар алып жатыр. Батысында [[Реут]] пен [[Пруг]] өзендерінің аралығында биіктігі 340 метрге дейін жететін орманды Кодру үстірті орналасқан. Молдова аумағының 35%-ынан астам бөлігін жалпақ жапырақты ормандар қамтыған. Өзендердің ең ұзыны — Днестр Шығыс Молдова арқылы ағып өтіп, [[Украина]] жерінде [[Қара теңіз]]ге құяды. == Шаруашылығы == Молдованың шаруашылық кешендеріндегі алдыңғы орынды ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі, машина жасау және жеңіл индустрия алады. Сонымен қатар электр энергетикасы мен құрылыс материалдарын дайындау өнеркәсібі де дамыған. [[Тамақ өнеркәсібі]] әр түрлі шаруашылығы өнімдерін өңдеумен тығыз байланысты. Оның консервілеу, [[қант]], [[шарап жасау]], [[май шайқау]] және [[темекі]] сияқты салалары бар. Бау-бақша дақылдарын консервілеу өнеркәсіптері тасымалдауға қиындық туғызады. Өндірістердің көбі республиканың оңтүстік-шығыс шоғырланған. Зауыт Кишинёв, [[Кагул]], [[Тирасполь]], [[Бендеры]] сияқты ірі қалаларда салынған. Қант щығаратын зауыттар Молдованың солтүстігінде, яғни қант қызылшасы көп егілетін жерлерде орналасқан. Олардың ең ірілері – [[Дондюшаны]], [[Бельцы]], [[Рыбницы]] сияқты қалаларда шоғырланған. Май шайқайтын ([[эфир майы]]н, [[жүгері]] мен [[күнбағыс]]тан өсімдік майын алатын) өнеркәсіптер ел аумағында біркелкі орналасқан. Қазіргі кездегі ең ірі зауыттар Бельцы мен Бендеры қалаларында жұмыс жасайды. Шарап жасау – шаруашылықтың көне саласы болып табылады. Шарап пен коньяк шығаратын кәсіпорындар жүзімдіктері көп аудандарда (орталық және оңтүстік Молдова) орын тепкен. Ал ең ірі шарап-коньяк комбинаттары: Кишинёв пен Тираспольде. Темекі өнеркәсібі – негізінен, республиканың темекі өсіретін солтүстік және орталық аймақтарында дамыған. Машина жасау – соңғы жылдары қалыптасқанына қарамастан, мұнда тракторлар (Кишинёв), қызанақ жинайтын комбайндар (Бельцы), ауыл шаруашылығына және тамақ өнеркәсібіне қажетті құралдар шығаратын зауыттар мен электроника (Кишинёв) қарқынды дамуда. Машина жасау өнеркәсібі. Молдова аумағының 70%-дан астамы құнарлы қара топырақпен жабылған. Негізгі [[ауыл шаруашылығы]] дақылдары — [[бидай]], [[темекі]], [[жүгері]], [[күнбағыс]], ал елдің Оңтүстігінде [[жүзім]] өсіріледі. Шарап жасау — 1991 жылы ел өз тәуелсіздігін алғаннан кейінгі өндірістің гүлденген санаулы салаларының қатарына жатады. [[Ауыл шаруашылығы]] Молдова [[экономика]]сындағы экспорттың негізгі бөлігін құрайтын аса маңызды сектор. Мұнда еңбекке қабілетті елдің 40%-ға жуығы жұмыс істейді. Молдова халқының жартысынан астамы ауылды жерде тұрады. [[Өнеркәсіп]] өнімінің 42%-ын тамақ өнеркөсібі өндіреді. [[Минералдық ресурстар]]ға кедей және ірі көлік магистральдарынан алыста орналасқан елдің экономикасы құлдырау сатысын басынан өткізуде. [[Жеңіл өнеркәсіп]] шеттен әкелінетін шикізатты қолданады. [[Тоқыма]] өнеркәсібінің кәсіпорындары мақта мата (Тирасполь комбинаты) және жібек мата (Бендеры) шығарады. Кілем тоқитын үлкен комбинат та (Унгены) жұмыс жасайды. Сонымен қатар тігін, тоқыма, былғары аяқкиім фабрикалары (Кишинёв, Тирасполь) бар. [[Құрылыс материалдары]] өнеркәсібі [[жабынқыш]] (черепица), бақалшықтардан түрлі [[блоктар]], [[шифер]], [[темір-бетон]] сияқты құрылыс өнімдерін шығарады. [[Электр энергетикасы]] Республика экономикасында үлкен рөл атқарады. [[Днестр]] өзеніне [[Дубоссар СЭС-і]], ал [[Прут]] өзеніне [[Румыния]]мен бірлесе отырып СЭС салынған. Аса қуатты Молдова ГРЭС-і Днестровск қаласының маңында жұмыс жасаса, ал Кишинёв, Тирасполь мен Бельцы қалаларында сырттан әкелінетін отынды пайдаланатын ЖЭО бар.<ref>Географи. Дүние жүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Ә.Бейсенова., К.Каймулдинова., С.Әбілмәжінова., Қ.Баймырзаев., Ж.Достай.Алматы: 2006. ISBN 9965-33-575-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Молдова |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ТМД |ГУАМ |Франкофония |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Еуразия экономикалық қауымдастығы }} [[Санат:Молдова]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{Geo-stub}} lzcdkvz1rnp7yyid8e3uw5leg783j0i 3684461 3684460 2026-10-21T16:07:27Z 1nter pares 146705 3684461 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Молдова Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-ro|Republica Moldova}} |Атау септігі = Молдова |Елтаңба = Coat of arms of Moldova.svg |Байрақ = Flag of Moldova.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Limba noastră |Аудио = Imnul Republicii Moldova US NAVY.ogg |Картада = Location Moldova Europe.png |карта тақырыбы = |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =13 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =35 |lon_sec = |region = MD |CoordScale = 1000000 |Тілі = [[молдован тілі]]<br />([[румын тілі]]) |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = [[1359 жыл]]ы |Тәуелсіздік күні = [[27 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Flagge-Chisinau-01-10.png|22px]] [[Кишинёв]] |Ірі қалалары = Кишинёв, [[Тирасполь]], [[Бельцы]], [[Бендеры]], [[Рыбница]], [[Кагул]] |Басшы қызметі = [[Молдова президенті|Президенті]]<br />[[Молдова премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Молдова Парламентінің президенті|Парламент президенті]] |Басшылары = [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]<br />[[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]<br />[[Игорь Иванович Гросу|Игорь Гросу]] |Жер аумағы бойынша орны = 135 |Жер аумағы = 33 846 |Судың үлесі = 1,4 |Этнохороним = [[молдовандар]] |Халық саны бойынша орны = 138 |Жұрты = {{құлдырау}} 2 681 735 <ref>[http://statistica.gov.md/newsview.php?l=ro&idc=168&id=6416 BNS:Official estimate]</ref><br />{{small|([[Транснистрия]] қоспағанда)}} |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 90,5 |Тығыздық бойынша орны= 93 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 42,483 млрд. |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2022 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 16,719<ref name="ReferenceA">https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=921,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 13,811 млрд. |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2022 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 5,435<ref name="ReferenceA">https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=921,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өсім}} 0,750<ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MDA}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2019 |АДИ бойынша орны = 90 |АДИ деңгейі = <span style="color:#008000;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Молдова лейі]] <br />([[ISO 4217|MDL, код 92]]) |Интернет үйшігі = [[.md]] |ISO = MDL |Телефон коды = 373 |Уақыт белдеулері = [[UTC+2]], жазда [[UTC+3]] |Түсініктемелер = <!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* --> <!-- |Әнұрансыз =* --> }} '''Молдова''' ({{lang-ro|Moldova}}), ресми атауы — '''Молдова Республикасы''' ({{lang-ro|Republica Moldova}}) — Оңтүстік-Шығыс Еуропада орналасқан мемлекет. Украинамен және Румыниямен шектеседі. Аумағы 33 846 км², дегенмен де-факто аумақтың шамамен 12,3% (танылмаған Приднестровия Молдова Республикасы) Молдова билігінің бақылауында емес. 2014 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша халық саны 2 913 281 адамды құрайды. Ақша бірлігі – Молдова лейі. Астанасы - Кишинёв. 2020 жылдың 24 желтоқсанынан бастап президенттік қызметті Майя Санду атқаруда. Премьер-министр – Наталья Гаврилица 2021 жылғы 6 тамыздан бастап. Әкімшілік жағынан 32 ауданға, 13 муниципалитетке, Гагаузия автономиялық аумақтық бірлігіне және Днестрдің сол жағалауындағы (Приднестровье) әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінген. Сенушілердің көпшілігі (2014 жылғы халық санағы бойынша халықтың 90,16%) православие дінін ұстанады. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесі]], [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], ГУАМ мүшесі. [[Еуропа одағы|Еуропалық Одаққа]] кіруге ресми үміткер. == Халқы == Негізгі халқын молдовандар құрайды (70%). Сонымен бірге, [[украиндар]], [[орыстар]], [[ғағауыздар]], [[еврейлер]], [[болгарлар]], т.б. тұрады. Негізгі ұстанатын діні – [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы. == Мемлекеттік құрылым == [[Сурет:Президентский Дворец, Кишинев, Республика Молдова Palatul Prezidential, Chisinau, Republica Moldova Presidential Palace, Chisinau, Republic of Moldova (50757528072).jpg|нобай|369x369 нүкте|Президент сарайы, Кишинёв]] === Президент === Президент Молдова мемлекетінің басшысы болып табылады. Молдова президенті азаматтардың тікелей жасырын еркін дауыс беруі арқылы сайланады. 2000–2016 жылдар аралығында президент парламент депутаттарының жасырын дауыс беруі арқылы сайланды. Көптеген наразылықтар мен бір топ депутаттардың Конституциялық сотқа жолдаған өтінішінен кейін 2016 жылдың 4 наурызында парламентке президентті сайлау құқығын беретін Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң конституциялық емес деп танылды. 2020 жылдың 15 қарашасында президент және тәуелсіз кандидат Игорь Додон сайлаудың екінші турында 57,27% дауыс жинаған «Әрекет және ынтымақтастық» партиясының жетекшісі Майя Сандудан жеңіліп қалды. [[Сурет:Parliament Building in Chișinău.jpg|нобай|368x368 нүкте|Молдова парламенті]] === Парламент === Елдің ең жоғары заң шығарушы органы – бір палаталы парламент (101 орын). == Сыртқы саясат == === Еуропа Одағы === Молдова 2014 жылдың 27 маусымында Брюссельде Еуропалық Одақпен Қауымдастық туралы келісімге қол қойды. 2014 жылы Еуропалық комиссияның «ЕО-ға мүше елдермен және Шенген келісіміне қатысушы елдермен визалық режимді ырықтандыру» директивасын бекіту қарым-қатынастағы маңызды кезең болды. Молдова ЕО-ға кіру туралы өтінішке 2022 жылдың 3 наурызында қол қойды. 2022 жылдың 23 маусымында Молдоваға ЕО басшылары ресми түрде кандидат мәртебесін берді. == Географиясы == Шығыс Еуропа жазығының [[Днестр]] мен [[Прут]] өзендері аралығында орналасқан. Жері жоталы, жазықты келеді. Орталығын [[Кодра қыраты]] алып жатыр. Ең биік нүктесі – [[Баланешты тауы]] (429 м). Днестр өзенінің оң жағалауы – Днестр маңы қыраты (биіктігі 250 – 345 м), сол жағалауы – [[Подоль қыраты]]ның қиыр шеті және солтүстігінде Солтүстік Молдовия жазығына ұласады. Молдованың оңтүстігіндегі оңтүстік Молдовия жазығы [[Қара теңіз]] маңы ойпатына жалғасады. Климаты – қоңыржай континенттік; қысы қысқа, қары жұқа, жазы ұзақ, ыстық келеді. Жаздағы орташа температура 22°С (шілде айында 40°С-қа дейін), қыстағы орташа температура –3 – 5°С (қаңтар айында –30°С-қа дейін). Жылдық жауын-шашын мөлшері 370 – 500 мм. Өзендері – Қара теңіз алабына жатады. Ірі өзендері – Днестр (Молдова жеріндегі ұзындығы – 657 км), Прут (Молдова жеріндегі ұзындығы – 695). Ірі көлдері – [[Белеу]], [[Драчеле]], [[Ротунда]] және т.б. Кеме қатынасы жақсы дамыған. Аумағының 75%-ы қара топырақты, 9%-ы орманды алқап болып келеді. [[Әктас]], [[гипс]], [[шынылық құм]] ([[әйнек]]), [[мұнай]]-[[Табиғи газ|газ]], т.б. табиғи байлықтар бар. == Табиғаты == Климаты [[қоңыржай континентті]]. Жазы ұзақ әрі ыстық. Қысы қысқа әрі жұмсақ. Жылына түсетін жауын-шашын мөлшері аз (солтүстікте – 500 мм, ал оңтүстікте 400 мм-ге деін). Сондықтан егістер қолдан суландыруды қажет етеді. Топырақ-климат ресурстары республиканың негізгі табиғи байлығы болып саналады. Климаттың температуралық режимі және құнарлы [[қара топырағы]] бау-бақша және жүзімдіктер өсіруге өте қолайлы. Аумағының 80%-ы ауыл шаруашылығының үлесіне тисе, оның 12%-ын гүл плантациялары, бақтар мен жүзімдіктер алады. [[Денстр]], [[Прут]] өзендерінің және оның салаларының Молдова шаруашылығында маңызы өте зор. Олар су мен энергияның негізгі көзі болып табылып қана қоймай, кеме қатынасында да қолданылды. Республика аумағы пайдалы қазбаларға өте кедей. Мұнда тек құрылыс материалдар өндірісіне керекті шикізаттар қоры ғана бар. Молдовада отын ресурстары аз болғандықтан оны [[ТМД]]-ның республикаларынан тасымалдайды. == Халқы == Молдова халқы өте тығыз орналасқан республика. Мұндағы халықтың орташа тығыздығы 1км жерге 119 адамнан келеді. Тұрғындарының негізгі бөлігін молдовандар (64%) құрайды. Басқа ұлттардың ішінен [[орыстар]] (14%), [[украиндар]] (13%) басым. Олар [[Днестір]]дің сол жақ жағалауында көп қоныстанған. Елдің оңтүстігіндегі [[гагауыз]]дар (3,5%) тұрады. Халықтың үлкен бөлігін ауыл тұрғындары (54%) алады. Соңғы онжылдықта өнеркәсіптің өркендеуіне байланысты қала тұрғындарының саны да өсіп отыр. [[Кишинёв]], [[Бельцы]], [[Бендеры]] сияқты қалалардағы халқының саны 100 мың адамға жетті. == Экономика == Молдова агроиндустриалды елдер санатына жатады. '''Артықшылықтары:''' Төмен инфляция (3,3%). Салыстырмалы түрде жоғары экономикалық өсу (орташа еуропалық деңгейден жоғары) және мемлекеттік қарыздың төмендігі (орташа еуропалық деңгейден төмен). Еуропа елдерімен салыстырғанда әлі де салыстырмалы түрде арзан және жақсы білімді, жұмыс күші. '''Әлсіз жақтары:''' нашар ресурстық база. Сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейі. Нарықтық реформаларды баяу ілгерілету. Инфрақұрылымға және ҒЗТКЖ-ға төмен инвестиция. Ең үлкен проблема – туу деңгейінің төмендігі мен халықтың әлемнің басқа, бай елдеріне көп эмиграциялануының салдарынан еңбекке қабілетті жұмыс күшінің жыл сайын өсіп келе жатқан тапшылығы және зейнеткерлер санының артуы. 2020 жылдың 1 мамырынан бастап ең төменгі жалақы 2935 лейді (146,21 еуро) құрайды. 2022 жылдың 1 сәуірінен бастап ең төменгі жалақы 3500 лей (€172,97) құрайды. === Туризм === Қолайлы географиялық орналасуына қарамастан, Молдова әлі де Еуропадағы ең аз саяхаттайтын ел болып табылады, бірақ ол туристерге баруға ұсынылған үздік 10 елдің қатарына кіреді. Қауіпсіздік рейтингінде Молдова 133 елдің ішінде 59-орында. === Шарап өнеркәсібі === Елде шарап өнеркәсібі жақсы дамыған. Оның 147 000 га жүзімдік алаңы бар, оның 102 500 га коммерциялық өндіріс үшін пайдаланылады. Елдегі шарап өндірісінің басым бөлігі экспортқа шығарылады. Көптеген отбасылардың ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өз рецептілері мен жүзім сорттары бар. 3 тарихи шарап аймағы бар: Valul lui Traian (оңтүстік-батыс), Ștefan Vodă (оңтүстік-шығыс) және Codru (орталық) қорғалған географиялық шараптарды өндіруге арналған. Mileștii Mici - әлемдегі ең үлкен шарап жертөлесі. Ол 200 м-ге созылып, 2 миллионға жуық бөтелке шарапты сақтайды.<gallery mode="packed"> Сурет:Saharna, cascada noaptea.jpg|Сахарнадағы сарқырама Сурет:Moldova Competitiveness Project, USAID Moldova (48121804303).jpg|Молдова экономикасында шарап жасау маңызды рөл атқарады Сурет:Orhei Vechi, Moldova - Flickr - Dave Proffer (13).jpg|Ескі Орхеидегі үңгір шіркеулері Сурет:Mileştii Mici (3944427747).jpg|Mileștii Mici - әлемдегі ең үлкен шарап жертөлелерінің үйі. Сурет:Malul abrupt al Nistrului Naslavcea-Verejeni Ocnita (11).jpg|Днестр өзенімен Молдовадағы пейзаждар Сурет:Castel Mimi fațada.jpg|Мими сарайы Сурет:Manuc Bey.jpg|Манук Бейдің сарайы </gallery> == Қысқаша тарихы == Молдова жерін адамзат төменгі [[палеолит]] дәуірінде мекендеген. VI ғасырдан бастап, алғашқы мемлекеттік бірлестіктер құрыла бастады. 10 – XII ғасырларда бұл өлкеге көшпелі [[печенег тайпасы|печенег]], [[қыпшақ тайпасы|қыпшақ тайпалары]] келді. XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың 1-жартысында Молдова жері [[Алтын Орда]]ға бағынды. XIV ғасырдың 2-жартысында тәуелсіз [[Молдавия князьдығы]] құрылды. Ол XV–XVIII ғасырларда [[Осман империясы]]на тәуелді болды. XVIII ғасырдағы орыс-түрік соғыстарынан кейін Молдова [[Ресей империясы]]ның қол астына кірді. 1917–1918 жылдары Молдовада Кеңес өкіметі орнады. Бірақ, елдің негізгі бөлігі — [[Бессарабия]] [[Румыния]]ның қол астында қалды. Азамат соғысы біткеннен кейін, 1924 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]-нің құрамына енген [[Молдован АКСР]] құрылды. 1939 жылы жасалған кеңестік–герман келісім шарты бойынша 1940 жылы [[Қызыл Армия]] бөлімдері Бессарабияны Румыниядан тартып алды. 1940 жылғы 2 тамызда осы Бессарабия жерін қоса отырып, тұтас [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдован КСР]]-і құрылды. 1941–1944 жылдары Молдованы неміс-фашист әскерлері басып алды. 1944–1990 жылдары ол қайта Кеңес Одағы құрамында болды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Молдова тәуелсіз мемлекетке айналды.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Географиялық орны == Елдің отын-шикізат базасы жоқ, пайдалы қазбаларды сырттан тасиды. Өнеркәсіптегі жетекші сала — тамақ өндірісі (жалпы өнеркәсіптегі үлесі – 50%). [[Шарап]], [[жеміс]], [[көкөніс]] қалбырлау, [[эфир майы]]н өндіру алдыңғы қатарда. Машина жасау ([[автотіркемелер]], ауыл шаруашылығы машиналарын жинақтау және т.б.), [[химия]] және жеңіл өнеркәсіп салалары жұмыс істейді. [[Қант]], [[темекі]], [[шарап]] секілді жеңіл өнеркәсіп өнімдері өндіріледі және [[бидай]], [[жүгері]], [[қант қызылшасы]], жеміс-көкөністер өсіріледі. Ет-сүт өнімдерін өндіру де жақсы жолға қойылған. Сыртқы саудада тамақ өнімдері мен шарап шығару басым. Негізгі импортталатын тауарлар қатарында отын, шикізат, машиналар, химия өнімдері және т.б. бар. Басты сауда серіктестері — [[Ресей]], [[Украина]], [[Беларусь]]. Ресейдегі Молдова елшілігі [[Қазақстан]]дағы Молдова елшілігі қызметін қоса атқарады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Молдова — [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]] ішіндегі ең кіші және халық ең тығыз қоныстанған республика. Оның теңізге шығатын жолы жоқ және Еуропаның ең кедей елдерінің қатарына жатады. Молдованы екі жағынан [[Украина]] қоршап тұр, ал батысында [[Румыния]]мен шектеседі. Елдің негізгі аумағын орташа биіктігі теңіз деңгейінен 140 метрден аспайтын төбелі, ойпатты жазықтар алып жатыр. Батысында [[Реут]] пен [[Пруг]] өзендерінің аралығында биіктігі 340 метрге дейін жететін орманды Кодру үстірті орналасқан. Молдова аумағының 35%-ынан астам бөлігін жалпақ жапырақты ормандар қамтыған. Өзендердің ең ұзыны — Днестр Шығыс Молдова арқылы ағып өтіп, [[Украина]] жерінде [[Қара теңіз]]ге құяды. == Шаруашылығы == Молдованың шаруашылық кешендеріндегі алдыңғы орынды ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі, машина жасау және жеңіл индустрия алады. Сонымен қатар электр энергетикасы мен құрылыс материалдарын дайындау өнеркәсібі де дамыған. [[Тамақ өнеркәсібі]] әр түрлі шаруашылығы өнімдерін өңдеумен тығыз байланысты. Оның консервілеу, [[қант]], [[шарап жасау]], [[май шайқау]] және [[темекі]] сияқты салалары бар. Бау-бақша дақылдарын консервілеу өнеркәсіптері тасымалдауға қиындық туғызады. Өндірістердің көбі республиканың оңтүстік-шығыс шоғырланған. Зауыт Кишинёв, [[Кагул]], [[Тирасполь]], [[Бендеры]] сияқты ірі қалаларда салынған. Қант щығаратын зауыттар Молдованың солтүстігінде, яғни қант қызылшасы көп егілетін жерлерде орналасқан. Олардың ең ірілері – [[Дондюшаны]], [[Бельцы]], [[Рыбницы]] сияқты қалаларда шоғырланған. Май шайқайтын ([[эфир майы]]н, [[жүгері]] мен [[күнбағыс]]тан өсімдік майын алатын) өнеркәсіптер ел аумағында біркелкі орналасқан. Қазіргі кездегі ең ірі зауыттар Бельцы мен Бендеры қалаларында жұмыс жасайды. Шарап жасау – шаруашылықтың көне саласы болып табылады. Шарап пен коньяк шығаратын кәсіпорындар жүзімдіктері көп аудандарда (орталық және оңтүстік Молдова) орын тепкен. Ал ең ірі шарап-коньяк комбинаттары: Кишинёв пен Тираспольде. Темекі өнеркәсібі – негізінен, республиканың темекі өсіретін солтүстік және орталық аймақтарында дамыған. Машина жасау – соңғы жылдары қалыптасқанына қарамастан, мұнда тракторлар (Кишинёв), қызанақ жинайтын комбайндар (Бельцы), ауыл шаруашылығына және тамақ өнеркәсібіне қажетті құралдар шығаратын зауыттар мен электроника (Кишинёв) қарқынды дамуда. Машина жасау өнеркәсібі. Молдова аумағының 70%-дан астамы құнарлы қара топырақпен жабылған. Негізгі [[ауыл шаруашылығы]] дақылдары — [[бидай]], [[темекі]], [[жүгері]], [[күнбағыс]], ал елдің Оңтүстігінде [[жүзім]] өсіріледі. Шарап жасау — 1991 жылы ел өз тәуелсіздігін алғаннан кейінгі өндірістің гүлденген санаулы салаларының қатарына жатады. [[Ауыл шаруашылығы]] Молдова [[экономика]]сындағы экспорттың негізгі бөлігін құрайтын аса маңызды сектор. Мұнда еңбекке қабілетті елдің 40%-ға жуығы жұмыс істейді. Молдова халқының жартысынан астамы ауылды жерде тұрады. [[Өнеркәсіп]] өнімінің 42%-ын тамақ өнеркөсібі өндіреді. [[Минералдық ресурстар]]ға кедей және ірі көлік магистральдарынан алыста орналасқан елдің экономикасы құлдырау сатысын басынан өткізуде. [[Жеңіл өнеркәсіп]] шеттен әкелінетін шикізатты қолданады. [[Тоқыма]] өнеркәсібінің кәсіпорындары мақта мата (Тирасполь комбинаты) және жібек мата (Бендеры) шығарады. Кілем тоқитын үлкен комбинат та (Унгены) жұмыс жасайды. Сонымен қатар тігін, тоқыма, былғары аяқкиім фабрикалары (Кишинёв, Тирасполь) бар. [[Құрылыс материалдары]] өнеркәсібі [[жабынқыш]] (черепица), бақалшықтардан түрлі [[блоктар]], [[шифер]], [[темір-бетон]] сияқты құрылыс өнімдерін шығарады. [[Электр энергетикасы]] Республика экономикасында үлкен рөл атқарады. [[Днестр]] өзеніне [[Дубоссар СЭС-і]], ал [[Прут]] өзеніне [[Румыния]]мен бірлесе отырып СЭС салынған. Аса қуатты Молдова ГРЭС-і Днестровск қаласының маңында жұмыс жасаса, ал Кишинёв, Тирасполь мен Бельцы қалаларында сырттан әкелінетін отынды пайдаланатын ЖЭО бар.<ref>Географи. Дүние жүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Ә.Бейсенова., К.Каймулдинова., С.Әбілмәжінова., Қ.Баймырзаев., Ж.Достай.Алматы: 2006. ISBN 9965-33-575-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Молдова |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ТМД |ГУАМ |Франкофония |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Еуразия экономикалық қауымдастығы }} [[Санат:Молдова]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{Geo-stub}} 45xmougslw8r4fs8vogz3doq8150kb7 0 6215 3684451 3654100 2026-10-21T14:55:12Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 3684451 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Буркина-Фасо |Шынайы атауы = {{lang-fr|Burkina Faso}} |Септік = Буркина-Фасо |Елтаңба = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg |Байрақ = |Ұраны = {{lang-fr|Unité, Progrès, Justice}} |Әнұранның аты = Une Seule Nuit (L'Hymne de la victoire) |Аудио = |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 16|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 4|lon_sec = 0 |region = BF |CoordScale = |Картада = Location Burkina Faso AU Africa.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[5 тамыз]] [[1960 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Франция]]дан |Тілі = [[француз тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Уагадугу]] |Ірі қалалары = Уагадугу, [[Бобо-Диуласо]] |Басшы қызметі = [[Буркина-Фасо президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />[[Буркина-Фасо премьер-министрлер тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Рок Марк Кристиан Каборе]]<br />[[Кристоф Жозеф Мари Дабире]] |Жер аумағы = 274 200 |Жер аумағы бойынша орны = 74 |Судың үлесі = 0,1 |Этнохороним = |Жұрты = {{өсім}} 20 107 509<ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|title=Burkina Faso population projection|year=2017|accessdate= 8 January 2018|language=en }}</ref> |Халық саны бойынша орны = 61 |Сарап жылы = 2017 |Санақ бойынша халық саны = 14 017 262 |Санақ жылы = 2006 |Халық тығыздығы = 64 |Тығыздық бойынша орны = 137 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 38,758&nbsp;млрд.<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=39&pr.y=19&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Burkina Faso|publisher=International Monetary Fund }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 1,992<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 14,192&nbsp;млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 729<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өсім}} 0,423<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=2016 Human Development Report|date=2016|accessdate=21 March 2017|publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 183 |АДИ деңгейі = <span style="color:#e0584e">төмен</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = Франк |Интернет үйшігі = [[.bf]] |ISO = BF |Телефон коды = 226 |Уақыт белдеуі = +0 |Түсініктемелер = }} '''Буркина-Фасо''' ({{lang-fr|Burkina Faso}}; 1984 жылға дейін [[Жоғарғы Вольта республикасы]]) — [[Батыс Африка]]да орналасқан мемлекет. Жері 274,4 мың км². Халқы 10,4 млн. адам. 100-ден астам этн. тайпалардан тұрады. Ірілері моси (50%-тен астам), фульбе, лоби, бобо, т.б. Астанасы — [[Уагадугу]] (50 мың). Халқының 40%-і мұсылмандар, 10%-і христиандар, қалғандары жергілікті діни нанымды ұстанады. Мемлекет басшысы — президент. Заң шығарушы органы — Халық өкілдері ассамблеясы. == Табиғаты == Жер бедері үстіртті (Моса үстірті) келеді. Климаты субэкваторлық (қараша — наурыз айлары аралығында құрғақ болады). Жыл бойғы орташа температура 24 — 26°С, құрғақ айларда 30 — 35°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 500 — 1000 мм, солтүстігінде 120 — 200 мм. Үлкен өзендері: [[Қара Вольта]] және [[Ақ Вольта]]. Жерінің 10%-і орман. === Тарихы === Қазіргі Буркина Фасо жерінде адам баласы [[неолит]] дәуірінен бастап өмір сүре бастады. 11 ғасырларда оңтүстік-шығыстан моси тайпалары көшіп келді де, жергілікті тайпаларды бағындырып, өз мемлекетін құрды. 16 — 17 ғ-ларда саяси бытыраңқылықты бастан кешірді. Осы кезде ел ішінде ислам діні тарай бастады. 18 ғасырдың аяқ кезінен бастап, Буркина Фасо жеріне келе бастаған еуропалықтар өзара қырқысқан тайпа көсемдеріне өз ықпалдарын жүргізіп отырды. Осы аймақ үшін Англия мен Францияның арасындағы тартыс 19 ғасырдың аяғына дейін созылды. 1897 жылы бірнеше қантөгіс шайқастан кейін жергілікті тайпалар [[Франция]]ның билігін толық мойындады және Жоғарғы Вольта деген атпен француздардың [[Батыс Африка]] құрамына кірді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Буркина Фасо солдаттары [[Франция]] жағында фашистік коалицияға қарсы соғысты. Соғыс аяқталғаннан кейін алдыңғы қатарлы зиялы қауымның басшылығымен елде әр түрлі саяси ұйымдар құрылып, ұлт-азаттық қозғалыс күшейді. Нәтижесінде 1960 жылы 5 тамыз күні Буркина Фасо тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. Экон. дағдарыстарға байланысты жиі-жиі әскери төңкерістер болып тұрды. 1984 жылы 4 тамыз күні болған кезекті төңкерісте [[Жоғарғы Вольта Республикасы]] атын Буркина Фасо (“[[Адал адамдар елі]]”) деп өзгертті. Жер, табиғи байлық мемлекет меншігіне алынып, дәстүрлі тайпа көсемдерінің билігі жойылды. Қазіргі кезде ішкі ұлттық өнім жылына 320 [[АҚШ]] долларынан аспайды. Экономикада және сыртқы саудада француз капиталына тәуелді. Халқының 90%-і а. ш-нда жұмыс істейді. == Экономикасы == Буркина-Фасо – дамымаған аграрлық мемлекет. Әлемдегі ең кедей елдердің бірі. Жұмысшылардың 90%-ы жиі құрғақшылықтан зардап шегетін натуралды ауыл шаруашылығымен айналысады. Негізгі экспорттық дақыл – мақта және арахис. Табиғи ресурстар – марганец және мыс кендері, алтын, фосфориттер, никель, титан кен орындары. 2009 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ – $1,2 мың (әлемде 206 орын). Кедейлік шегінен төмен – халықтың жартысына жуығы. Ауыл шаруашылығы – мақта, жержаңғақ, майлы дақылдар, құмай, тары, жүгері, күріш; қой мен ешкі өсіріледі. Өнеркәсіп – мақта өңдеу, сусындарды өңдеу, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, сабын, темекі, тоқыма, алтын өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Буркина-Фасо |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Африка елдері |Африка одағы |Франкофония |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} {{wikify}} [[Санат:Буркина-Фасо|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{stub}} m4g88vdugq928yxyyctln6vqib3w0fj 4 6729 3684440 3377664 2026-10-21T14:33:22Z Wikuiser 172895 /* Аққу (ауыл) */ 3684440 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> == Жаңа талқылау == == Бітікші туралы== Уикипедиядағы '''Бітікші''' - жобаның техникалық қызмет көрсету құралдарына тиісінше мұрсаты бар қатысушы. Ол мұрсаттарға: * қатысушыларға «бітікші» мәртебесін беру (оны бітікші ала алмайды); * қатысушыларға «[[уикипедия:Админдер|Админдер]]», «[[уикипедия:Боттар|бот]]» және тексеруші дәрежелерін беру және қайтып алу <ref>Нақты уақытта «'''тексеруші'''» дәрежесін беру және қайтып алу ол жөніндегі ереженің қауымдастық тарапынан қабылданбауына байланысты қолданылмай тұр</ref>; * [[Уикипедия:Қатысушы атын өзгерту|тіркелгі жазбаларын қайта атау]] және кейбір жағдайларда [[Уикипедия:Қатысушы атын иемдеу|тіркелгі жазбаларын озбырлықпен басып алу]] жатады. Бітікшілер өзінің қызметін атқару үшін бірінші кезекте ережелер мен қауымдастық келісімдеріне арқа сүйеуге тиісті. [[Уикипедия:Админдер|Админдер]] немесе бітікші дәрежесін беру үшін [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|админ дәрежесін алуға өтініш]] білдіру бетіндегі дауыс беру арқылы білдірілген қауымдастық консенсусы қажет етіледі. Бірақ, кейбір дауыс саны тең болған жағдайларда бітікшілер бұл дәрежені беру немесе бермеу жолын өзінің тыңғылықты ойластырылған дәйекті пікірлерімен шешеді. Қатысушыдан бот дәрежесін алуға үміткер [[Уикипедия:Бот дәрежесіне сұраныс|бот дәрежесін алу үшін өтініш]] беруі және дәреже беру үшін қауымдастық келісімін алуы керек. Бот дәрежесін алып тастау үшін боттың дәлелді себебі немесе өтініші керек. Қатысушының атауын өзгерту үшін оның келісімі керек. Бітікшілерге жоғарыда аталған техникалық мұрсаттардан өзге қосымша техникалық мұрсаттарға жатпайтын келесі тапсырмаларды орындау жауапкершілігі жүктеледі: * [[Уикипедия:Төрешілер комитетін сайлау ережесі|төрешілер комитетін сайлау ережесіне]] сәйкес төрешілер сайлауының өткізілуін қадағалайды; * шешімі түйінді жағдайларда админ немесе бітікші дәрежесін тілеу туралы өтінім нәтижесі бойынша шешім қабылдайды. Ережелерді тұрақты түрде қабылдау бітікшілердің міндетіне жатпайды. === Бітікшілікке кімдер үміткер бола алады === [[Уикипедия:бітікшілер|Уикипедия бітікшілігіне]] үміткер ретінде мына төмендегі талаптарға сай келетін қатысушылар ұсыныла алады: * Уикипедияның қазақ бөлімінде тіркелгеніне кемінде 2 жыл болуы; * кемінде 2000 өңдеме жасауы; * ұсынылғанға дейін [[Уикипедия:Админдер|админ]] немесе [[Уикипедия:Төрешілер|төреші]] міндетін кемінде жарты жыл атқарған болуы; * [[Қазақша Уикипедия]] бөлімінде соңғы бір жыл ішінде 3 айдан ұзақ белсенді болмай қалуы кездеспеуі; * үміткерлікке ұсынылғанға дейін кемінде соңғы алты ай ішінде төрешілер комитеті тарапынан үміткерге қарсы талаптардың қаралуы нәтижесі бойынша ескертулердің болмауы. Жоғарыда аталған талаптарға сай келмейтін үміткерді Уикипедияның ағымдағы бітікшілерінің бірі дауыс беруден алып тастайды. * Дауыс берушіге қойылатын талап: # Уикипедияда тіркелген уақыты кем дегенде 2 ай # Өңдеулер саны кем дегенде 100 * Дауыс санына тиісті талаптар: # Қолдаушы дауыстың жалпы үлесі кем дегенде 75% # Дауыс саны кем дегенде 15 дауыс === Дауыс беру === ==== Қолдаймын ==== #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 18:40, 2014 ж. мамырдың 9 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 18:51, 2014 ж. мамырдың 9 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:08, 2014 ж. мамырдың 10 (ALMT)]] #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:42, 2014 ж. мамырдың 11 (ALMT) #{{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:28, 2014 ж. мамырдың 13 (ALMT) #{{Қолдаймын}} -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Arial; font-size:110%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 10:17, 2014 ж. маусымның 20 (ALMT) ==== Қарсымын ==== ==== Басқа пікірлер ==== # Ережелерді ұсынушы ретінде дауыс беруге құқым бар ма?--[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 23:45, 2014 ж. мамырдың 9 (ALMT)]] :: Ия. Менде ереже жобасына үлес қосып, дауыс бердім.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 01:23, 2014 ж. мамырдың 10 (ALMT) ==== Қорытынды ==== === Бітікшіні дәрежесінен айыру === Бітікші өзінің атқарып отырған қызметіне сай міндеттерін толық атқармай, бітікші ретінде бірде-бір әрекет етпегеніне 3 айдан асса, төрешілер комитетінің оның бітікші дәрежесін алу туралы мәселені дауысқа қоюға құқы бар <ref>Бірақ, бұл мәселе жаңа төрешілер комитетін сайлау науқанымен тұспа-тұс келмеуі тиіс</ref>. Дауысқа қою алдында 5 күн талқыға салу жүргізілуі керек. Талқыға салуға Қазақша Уикипедияда соңғы екі ай ішінде белсенділік танытып отырған, жалпы өңдемелер саны 200-ден асқан қатысушылар қатыса алады. Талқылау мерзімі аяқталғаннан соң төрешілер арасындағы талқылауға орын беріледі, оған тағы 5 күн мерзім беріледі. Осы екі кезең аяқталғаннан соң төрешілер дауыс беруге көшеді, ол да 5 күнге созылуы тиіс. Дауыс берушілердің (төрешілердің) басым көпшілік (2/3) дауысымен шешім қабылданады. Бітікші дәрежесін алу туралы шешім қабылданып бекітілсе, онда бітікші дәрежесін алу туралы ғаламдық стюардтарға жолданады. Бітікші дәрежесі алынғаннан қатысушы - админ дәрежесінде қала береді.[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 23:51, 2014 ж. мамырдың 9(ALMT)]] :Бітікші дәрежесінен айыру админ дәрежесінен айырумен бірдей болғаны жөн деп ойлаймын. Бітікші ретінде жұмыс админ ретіндегіге қарағанда аз болады. Бір рет ескерту жасау керек. Болмаса дауысқа салу керек.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 01:37, 2014 ж. мамырдың 10 (ALMT) ::Бітікшінің дәрежесі негізінен жоғары. Ол админ сайлауын және төрешілер сайлауын қадағалайды. Тиісінше сол шешімдер бойынша админ және төреші дәрежесін, бот дәрежесін береді, сонымен қатар олардан да айыру шараларын жүзеге асырады. Ендеше админден гөрі күрделі болғаны дұрыс деп ойлаймын.--[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:04, 2014 ж. мамырдың 10 (ALMT)]] == Төрешілер мен төрешілер комитеті туралы Ережені талқылау == === Төрешілер туралы ұсыныс === Төменде Сіздердің талқылауларыңыз үшін '''Төрешілер туралы Ережені''' ұсынып отырмын. Кемшіліктері бар, оны мойындаймын. Бірақ, ең бастысы - істің баспалдағы қаланды. Кемшіліктер талқыға салу арқылы, нақты іс жүзінде қолдану арқылы жөнделіп отыратындығына сенімдімін.--[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 19:39, 2014 ж. мамырдың 10 (ALMT)]] === Төрешілер комитеті=== Төрешілер комитеті - уикипедия жұмысына қатысты әрқилы дауларды басқадай әдістермен шешу мүмкін болмай қалғанда түйінін шешу мақсатында шақырылатын белгілі бір мерзімге сайланған тәжірибелі қатысушылар тобы. Төрешілер комитеті қолдануға болатын кез келген шаралар мен тыйымдарды <ref>ескерту, нақты бір мақалаларды өңдеуге уақытша немесе шектеусіз мерзімге тыйым салу, білгілі бір мерзімге дейін кез келген мақаланы өңдеуге тыйым салу, қатысушыны бұғаттау, мақаланы бейтарап немесе көрнекі түрге келтіру үшін уақытша өңдеуші немесе өңдеушілер тағайындау, админні, бітікшіні, төрешіні немесе басқа да дәрежелерден айыру</ref> қолдана алады. Комитет шешімі оның мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылданады <ref>өтінішті қарап отырған қатысушылар саны бойынша</ref>. * Комитетке 5 төрешіге дейін кіреді. * Төрешілер комитетінің бір шақырылымының өкілеттік мерзімі - 6 ай. * Төрешіге үміткерлікке қойылатын талаптар: кемінде 6 ай өтілінің болуы және кемінде 500 өңдемесінің болуы. Бітікшілер осы ережелердің (аса маңызды емес өңдеме жасаушылар мен жұмысында ұзақ уақыт үзілісі барлар үміткерліктен алынуы мүмкін) сақталуын қадағалап отырады. * Төрешілер комитеті [[Уикипедия:Төрешілер|төрешілерді]] сайлауға құқылы. * Төрешілер комитетінің [[Уикипедия:Админдер|админ]] дәрежесі жоқ мүшелеріне бітікшілер тарапынан төрешілер комитеті жұмысы мерзімінде жойылған мақалалар мен [[Уикипедия:Қиянат жасау журналы]] жазбаларын көруге мүмкіндік беретін админ жалаушасын береді. Өкілеттік мерзімі аяқталғаннан соң жалауша бітікшілер тарапынан алынып тасталады. === Төрешілікке өтінім === Төрешілікке үміткер болу үшін өтінім [[Уикипедия:Төреші дәрежесін тілеу]] бетінде қалдырылуы керек. === Төрешілер === Өкілеттік мерзімі - 1 жыл. === Барлық шақырылымдар === === Төрешілер сайлауы === {{main|Уикипедия:Төрешілер сайлауы}} ==== Сайлау үрдісі ==== {{main|Уикипедия:Төрешілер комитетін сайлау ережесі}} ==== Сайлауды өткізу тәртібі ==== [[Уикипедия:Төрешілерді сайлау|Төрешілер комитетіне сайлау]] қызмет атқарып отырған Төрешілер комитетінің (ТК) өкілеттік мерзімі аяқталуына кемінде үш апта қалған уақытта басталады. Сайлау алдында оны өткізу кестесі жарияланады. Сайлау төмендегі кезеңдерден тұрады: * қатысушылардың үміткерлер ұсынуы бойынша үміткерлікке келісім алынуы (ұсыну үшін 4 күн, тағы 1 күн бұрынырақ ұсынылған үміткерлер келісімін алуға, сондай-ақ жаңа үміткерлерге өзін-өзі ұсынуға); * бітікшілердің немесе бітікшінің көмекшісінің үміткерлерді ұсыну нәтижесін тексеру және үміткерлердің нақты тізімін жасау (1 күн); * үміткерлерді қауымдастықтың талқыға салуы (5 күн бойына өтеді); * қауымдастықтың дауыс беруі (7 күн бойына); * бітікшілердің сайлау нәтижесін шығаруы (2 күн). Сайлаудың өткізілуіне бітікшілер жауапты болады, егерде сайлау күрделі бағыт алса, қасына админдердің арасынан өзіне техникалық көмекші алуы мүмкін. Бітікішілердің көмекшілері туралы ашық түрде жариялануы керек. ==== Төреші дәрежесіне үміткерге қойылатын талаптар ==== Үміткерлікке ұсыну мерзімі басталғанға дейін [[Қазақша Уикипедия]]да тіркелгеніне кемінде 6 ай болған және қазақша уикипедия бөлімінде кемінде 500 өңдеме жасаған қатысушылар төрешіге үміткер ретінде ұсыныла алады. <ref>Негізгі аккаунтының ғана өңдемелері мен өтілі есепке алынады. Егер қатысушының екінші аккаунты болса, оның өңдемелері мен өтілі олары есепке қосылмайды.</ref> Төрешіге үміткерлікке шектеусіз мерзімге бұғатталған қатысушылар, сондай-ақ үміткерлікке ұсыну кезеңі басталған уақытта үміткерлік өтінімді талқыға салу аяқталғаннан соң бұғатталу мерзімі аяқталатын қатысушылар түсе алмайды. Бітікшілер осы талаптардың орындалуын қадағалай отырып, ол талаптарға "қолдан жасалған" әрекеттер арқылы (егер өңдеулер саны әдейі, әрекет санын көбейту мақсатында жасалғандығы белгілі болса) қол жеткізілгенін байқаса, талап деңгейінен өте алмады деп есептелінеді. Ондай шешім бітікшілердің консенсусы арқылы қабылданады. ==== Қатысушылардың дауыс беруге қатысу тәртібі ==== Төрешілерді сайлауға үміткерлерді ұсыну басталған уақытта кемінде 3 ай өтілі бар және кемінде 200 өңдеме жасаған қатысушылар қатыса алады.<ref>Өңдеме санына уиупедия бетіндегі мақалаларға жасалған өңдемелер (оның ішінде жойылғаны да) саны да қосылады.</ref> Егер қатысушы аккаунтының атын өзгерткен болса, оның өтініші бойынша бітікшілер оның өтілі мен әрекеттерін есепке ала алады. Оны тексеру үшін бітікшілер [[уикипедия:Қатысушыларды тексеру|тексерушіге]] сұраныс жолдайды. Әрине, дауыс беруге қатысушының бір ғана аккаунтына жол беріледі. Үміткер ұсыну құқығы қатысушының кемінде соңғы жартыжылдықта кемінде 100 өңдемесі барларға беріледі. Бітікшілер осы ережелердің сақталуын қадағалайды және қатысушылардың дауысын сызып тастауға (ақылға келмейтін, берген дауысы санаққа кіргізілмейтін, тиісті талапқа сай келмейтін дауыс берушілердің дауысын) құқылы. Мұндай шешім бітікшілердің консенсусы арқылы қабылданады. ==== Үміткерлерді талқыға салу ==== Үміткерлерді талқыға салуға барлық тіркелген, бірақ нақты уақытта бұғатталмаған, уикипедияда өңдемелер жасауға құқылы қатысушылар, тіпті дауыс беру талаптарына сәйкес келмейтін қатысушылар да қатыса алады. Талқыға салу аясында қатысушыларға үміткерлерге олар туралы нақтырақ білу үшін сұрақтар қою ұсынылады. Сұрақ қоймас бұрын, бұрынырақ қойылған сұрақтарға жауап берілуін күту қажет, ол жауаптарды оқып барып қажеттілік болуына қарай өз сұрағын қоюға болады. Сондай-ақ, әрбір сайлау үшін кезекті сайлаудың бароық мәселелерін талқыға салу мақсатында және жеке үміткерді немесе үміткерлер тобын қолдау (қарсы шығу) үгіт-насихатын жүргізу мақсатында тиісті сайлаудың талқылау беттері құрылады. Бұл бет Төрешілер комитетінің бұрынғы шақырылымын талқыға салуға арналмаған. ==== Үміткерді сайлаудан алып тастау ==== Сайдауға қатысудан бас тарту туралы үміткер сайлау басталардан кемінде 24 сағат бұрын өзінің өітініш берген бетінде хабарлауы керек. ==== Үгіт-насихат==== Бүкіл сайлау мерзімінде ешбір нақты үміткерді көрсетпей немесе ол туралы ымдау көрсетпей, оның ішінде олардың жеке қатысу беттеріне анық шақыру жасамай қатысушыларды төрешілер сайлауына қатысуға шақыруға болады. Сайлау кезеңінде нақты үміткерді қолдау немесе қарсылық білдіруді осы сайлау үшін ашылған нақты үміткерді немесе төрешілер комитетін сайлауды талқыға салу бетінде ғана жүргізуге болады. Бұл беттерден тыс беттерде үгіт-насихатқа, сонымен қатар уики-почтаны бір немесе бірнеше үміткерлерге қолдау білдіру немесе қарсы шығу жұмыстарына қолдануға тыйым салынады. Үгіт-насихат ережесін бұзғандығы үшін бітікшілер мен оның уақытша көмекшілері (лажы болғанынша бітікшілерге) қатысушыны дауыс беру мерзімі аяқталғанға дейінгі мерзімге бұғаттауы мүмкін. ==== Дауыс беру үрдісі ==== Төрешілікке үміткерлер дауыс беру алдында әліпбилік оеьпен орналастырылады. Дауыс беру аптаға созылады. Әрбір қатысушы бірнеше үміткер үшін дауыс бере алады, бірақ бір үміткер үшін не "ия", не "жоқ" деген бір ғана дауыс бере алады. Дауыс беру аяқталғанға дейін қатысушылар өз дауысын бітікшілерге тиісінше өтінішпен шыға отырып, өзінің кез келген үміткерге берген дауысын өзгерте алады. <ref>Бұл жерде қатысушы бітікшіге өзінің дауысын өзгертетінін ғана хабарлайды да, бітікшінің келісімін күтпестен өз дауысын өзгерте алады.</ref> Үміткерлерді талқыға салуға дауыс беру бетінде жасалмайды, ондай қарату сөздері бітікшілер тарапынан жойылып отырылады. Дауыс беру уағында барлық дауыс беруге байланысты дауларды шешу тек қана бітікшілердің үлесіне қалдырылады. Бітікшінің көмекшісі болып табылатын қатысушыны қоспағанда, басқа қатысушыларға басқалардың дауысын сызуға және басқа да әрекеттер ( тіпті өз ойынша дауыс беру уағында анық тәртіп бұзушылық орын алып жатса да) жасауға тыйым салынады. Мұның орнына бітікшілерге немесе оның көмекшілеріне бұзушылық туралы хабарлауы керек. ==== Сайлау нәтижесін шығару ==== Өзіне берілген барлық дауыстың, яғни "Қолдаймын" және "Қарсымын" дауыстарының жалпы санының 2/3-інен кем дауыс жинағандар мен "Қолдаймын" дауысын 7-ден аз жинаған үміткерлер сайлаудан шығарылып тасталады. Қалған әр үміткер үшін берілген дауыстардың көп алуына орай үміткерлер тізімі жасалады. "Қолдаймын" дауыстары тең болған жағдайда, "Қарсымын" дауысы аздығы есебімен тізім ретке келтіріледі. "Қолдаймын" және "Қарсымын" дауыстары тең болып қалған жағдайда ол үміткерлердің тізімде орналасуы ретін сайлау барысында қауымдастықта өткен талқыға салуы нәтижесі бойынша бітікшілер консенсусы арқылы шешім қабылданады. Тізімде алғашқы ретпен жазылған жеті үміткер төреші болып сайланған болып есептеледі. Сайлау қорытындысы бітікшілер консенсусы арқылы бекітіледі. ==== Қайта сайлау ==== Егер бітікшілердің сайлаудың соңғы қорытындысын шығарғаннан кейін, бестен кем емес төреші сайланғаны белгілі болса, онда сайлау өтті деп есептелінеді. Егер, төреші саны беске жетпей қалса, бір аптадан кейінге қайта сайлау тағайындалады. Ол сайлауға төрешілерге қойылатын талапқа сай келетін, оның ішінде төрешілікке сайланғандар және сайлаудың өткен турларында 50 %-дан кем дауыс жинағандар мен өз үміткерлігін өзі алып тастағандардан басқасы қатыса алады. Үміткерлер ұсынылғаннан соң тура сайлаудағыдай талқыға салу, дауыс беру және қайта сайлаудың қорытындысы шығарыылады. Қайта сайлау нәтижесі бойынша сайланған төрешілер санын 5-ге жеткенге дейін қанша орын бос тұрса, соңғы тізімде алғашқылары болып ілінгендер сол орындарға сайланған болып есептеледі. Егер соңғы тізімде қажетті бос орынға сайланғандардың саны қажеттіліктен кем болса да сайлау аяқталған болып есептеледі. ==== Төрешілер комитетінің қабылеттілігі ==== Егер, сайлау немесе қайта сайлау өткізілгененен кейін де төрешілер саны 3-ден кем болмаса, төрешілер комитетінің жаңа құрамы сайланған болып есептеледі де жұмысын бастай алады. Сайлау немесе қайта сайлау өткізілгеннен кейін төрешілердің жалпы саны 3-еуден кем болса, олар қайта сайлау өткіәзіліп, төрешілер саны үшеуден кем болмағанға дейін қызметіне кірісе алмайды. Төрешілер комитетінің жаңа құрамы жұмысын бастағанға дейін бұрынғы шақырылымдағы төрешілер комитеті жұмысын жалғастыра береді. ==== Сайлау нәтижелеріне наразылық білдіру ==== Бітікшілердің сайлау нәтижелерін жариялағанынан кейін үш күннен кешіктірмей төрешілер комитетіне өтініш беру арқылы сайлау нәтижелеріне наразылық білдіре алады. Тиісті өтініш төрешілер комитетінің ескі құрамымен қаралады. Үш күн мерзім ішінде наразылықтар түспесе, сайлау нәтижелері күгіне енген болып есептеледі. ==== Төреші жалаушасы ==== Админ техникалық жалаушасы жоқ жаңа сайланған төрешілерге өкілеттік мерзімі шегінде бітікшілер тарапынан жойылған мақалалар мен қиянат жасау журналындағы жазбаларды көре алуы үшін админнің арнайы жалаушасы уақытша беріледі. Төрешілер комитетінің өкілеттік мерзімі аяқталғаннан соң, бітікшілер берілген жалаушаларды қайта алуға тиісті. ==== Өкілеттікті тапсыру және толық шешім шығару үшін мүмкіндік ==== Өкілеттік мерзімі аяқталған Төрешілер комитеті жаңа шақырылым құрамынан өздері қарап, тек қана шешім шығару үшін шешім жобасы жарияланған өтінім бойынша қосымша уақыт сұрауы мүмкін. Бұл жағдайда төмендегі шарттар орындалады: # Төрешілер комитетінің бұрынғы құрамы өтінім бойынша жаңа құрамға істерді өткізу кезеңіне дейін толық шешімге келуі керек. # Төрешілер комитеті ол туралы Уикипедия.Төрешілер форумы бетінде өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін бір күннен кешіктірмей өтінім түсіруі керек. # Ескі құрам қарауды аяқтау үшін үшеуден артық өтінім бере алмайды. # Әрбірі өтінім бойынша қарауды аяқтау бойынша төрешілер комитетінің жаңа құрамы консенсумға келуі арқылы өтінім түскен күннен бастап үш күн ішінде бекітілуі керек. Егер тиісті шешім қабылданбаса, онда ол өтінімге қарсылық білдірілді деп есептеледі. # Шешім шығаруды аяқтау үшін рұқсат берілген күннен бастап бір ай мерзім беріледі, ол мерзім өткеннен соң шешім шығару құқығы жаң ақұрамға көшеді. # Қарауды аяқтау туралы рұқсат алынғаннан кейін ол өтінім бойынша Төрешілер комитетінің ескі құрамында бар жауапкершілік қалады, ол бойынша шешім қабылдау жұмысына жаңа құрам араласуға құқы болмайды. ==== Төреші қызметінің принципі ==== {{main|Уикипедия:Дауларды шешу}} '''Төрешілер комитеті''' - дауларды шешудегі уикипедияның жоғарғы сатысы болып саналады. Уикипедия саясаты мен ережелері қауымдастық консенсусы арқылы қабылданатындықтан, оларды Төрешілер комитетінің құрастыруына жол берілмейді. Бірақ қаралып жатқан мәселе бойынша олардың қолданылуын талғап-талдап түсіндіруге құқылы. Төрешілер комитетіне күрделі дауларды тиімді шешуде өзін көрсете білген қатысушылар сайлануы тиіс. Төрешілер комитеті тек қана басқа әдістермен шешімін таппаған маңызды мәселелерді ғана қарауға тиісті, егер төрешілік реттеуге дейін талқылануға түспеген даулар туралы өтініш түсіп жатса оны қараудан бас тартуы керек. ==== Төрешілер комитетіне өтінімдер ==== Төрешілер комитетіне жасалар өтінім [[Уикипедия:Төрешілерге өтінімдер]] бетінде орналастырылады. {| style="border:black solid 1px;border-collapse: collapse" cellpadding="5" |- | style="border-bottom:black solid 1px;border-right:darkgrey solid 1px;background-color:#ffdcdc" rowspan="3" | '''Жаңа өтінімдер''' | style="border-bottom:black solid 1px;background-color:#ffdcdc;text-align: left" | Ережелерді түсіндіру үшін: өтім берушілер тізімі, ережені түсіндіруге қажеттілік туындаған себептерді түсіндіру және Төрешілер комитеті жауап беруі тиісті сауалдар. |- | style="border-bottom:black solid 1px;background-color:#ffdcdc;text-align: left" | Админдер мен араағайындардың араласуы тиімділік келтіре алмаған күрделі дауларды: Аталмыш өтінім бойынша сілтеме жасалынуға тиісті мүдделі қатысушылар тізімі. # Төрешілдікке дейінгі жағдайды ретке келтіруге сілтемелер. # Мүдделі тұлғалардың ұғынықты, дәлелді және айғақты ұстанымдары. # Мүдделер дауы жағдайында - ағымдағы төрешілердің жартысына жуығының бас тартуы туралы мәлімдеме. |- | style="border-bottom:black solid 1px;background-color:#ffdcdc;text-align: left" | Бұрын қаралған, бірақ жағдай өзгергендіктен және жаңаша қарау (бұл жағдайда да бұрынғы шешімге қайта дауласылмайды).<!-- |- | style="border-right:darkgrey solid 1px;background-color:#ffe8d8" rowspan="2" | '''Existing matters''' | style="border-bottom:darkgrey solid 1px; border-right:darkgrey solid 1px;background-color:#ffe8d8" | Clarifications | style="border-bottom:darkgrey solid 1px;background-color:#ffe8d8;text-align: left" | A request for further guidance or clarification on a past ruling. Typically when a ruling may be misinterpreted, or where it is important to have clarity of its intentions and limitations. |- | style="border-right:darkgrey solid 1px;background-color:#ffe8d8" | Amendments | style="background-color:#ffe8d8;text-align: left" | # Events since the case show that the remedies and enforcement measures need modification, to have their intended (or appropriate) effect. Typically an issue has arisen since the case which does not require the case to be re-opened and re-heard, but there is a concern that the decisions based on the evidence are not completely adequate to the ensuing situation. # Events since the case mean that a remedy is no longer appropriate or needed, or was flawed, and should be reconsidered. # Appeals against sanctions and bans, requests for parole and probations to be lifted or eased, and so on. (Banned users may email the [[WP:BASC|Ban Appeals Subcommittee]] directly.) |- | style="border-right:darkgrey solid 1px;background-color:#68f09a" colspan="2" | '''Motions'''<br />''(Arbitrators only)'' | style="background-color:#68f09a;text-align: left" | Arbitrators (only) can propose simple decisions as motions. These are usually matters where the facts are uncontentious, the case relatively straightforward, and a decision is required. Typical examples are simple matters for consideration, such as desysopping proposals, and other issues on which the Committee's public vote is required. --> |} ==== Қарау үрдісі ==== ==== Төрешінің бас тартуы ==== Төрешінің өтінім бойынша бас тартуы дәлелді болса, онда қалған төрешілер оның бас тартуы туралы шешім қабылдайды. Ақылға сиымды мерзім ішінде өтінім берілген бетте қалған төрешілер өтінімнің қаралуы туралы дауыс беруге тиісті. ==== Төрешілер талғауы ==== Төрешілер өтінімді өздеріне ыңғайлы әдіспен талқыға салады. Басқа қатысушылардың талқыға салуы төрешілер талқысынан бөлек жүргізіледі, бірақ оған төрешілердің де қатысуына болады. Төрешілер комитеті кез келген қатысушының мүдделі тараптарын қатыстыра алады. Тараптарға сұрақтар қойылуы мүмкін. Өтінім бойынша ағымдағы төрешілердің көпшілігі дауыс берген шешім қабылданған болып есептеледі.<ref>Бас тартқан және өзінің қалыс қалғандығын мәлімдеген төрешілерден өзге осы іспен айналысып отырған төрешілердің көпшілігі</ref>. Шешімнің қисыны барлық мүдделі тараптарға түсінікті болуы керек. Қажеттілік туындаған жағдайда өтінім беру бетінде олар шешімнің түсінбеген бөлігі туралы сауал тастай алады. Лажы болса, төрешілер талғауы тиісті беттерде жарияланғаны жөн, бірақ төрешілер қаралып отырған жағдайдың күрделілігін ескере отырып, жасырын өткізуге құқы бар. ==== Төрешілер комитетінің шешімі ==== Төрешілер комитетінің шешімі Уикипедияның админдерінің бірі арқылы орындалады. Ал, егер Уикипедия:Басты бетіне сұраныс жасалынса, оған сілтемелер қойылады. Төрешілер комитетінің шешіміне жағдайдың өзгеруіне орай (жаңа нақты жағдайлардың орын алуына орай) немесе жағдайды қараудағы бұзушылықтың орын алуына орай шағым жасалынуы мүмкін. Төрешілер комитетінің шешіміне наразылық (ағылшын тілінде) "[[Уикимедиа қоры#Қорғаншылар кеңесі|уикимедия қорының қорғаншылар Кеңесіне]]" немесе [[Джимми Уэйлс]]ке беруге рұқсат етіледі, бірақ олар оны тек ерекше жағдайларда (комитеттің уикипедия ұстанымдарын бұзған жағдайларда) ғана қарауы мүмкін. ==== Төрешілерді алмастыру ==== Сайланған төрешіні резервтегілердің бірімен (резерв тізімінде алғашқы болып тұрғанымен) мына жағдайларда алмастыруға жол беріледі: ;1. Төрешінің өз өкілеттігі мерзімі аяқталғанына дейін ауыстыру туралы берген өтініші негізінде. Бұл жағдайда автоматты түрде ауыстыру жүргізіледі. ;2. Төрешінің белсенді болмағандығы үшін ауыстыру.:Төрешілер комитетінде белсенді өтінім түсіп оны қарау мерзімі ішінде (он күн ішінде) төрешілер комитеті беті мен талқылау бетінде ешқандай да бір өңдемелер жасамаса, бұл төреші белсенді емес деп есептеледі. Егер төрешілер комитетінде белсенді төрешілер екеуден аспаса, онда белсенділігін тоқтатқанына ең көп уақыт болған төрешіні автоматты түрде ауыстырылады; болмаған жағдайда белсенді төрешілер ауыстыру қажеттілігі жөнінде шешім қабылдауға тиіс. Тиісті ауыстырулар Төрешілер комитетінің өкілеттік мерзіміне дейінгі уақытқа жасалады; ауыстырылған төреші резервтегі төрешілер тізімнің ең соңына орналастырылады. ;3. Төрешінің өтініші бойынша уақытша ауыстыру.: Төреші нақты бір мерзімді көрсете отырып уақытша ауыстыруды сұрай алады. Көрсетілген мерзім аяқталған соң төрешінің төрешілер форумында өзінің оралғандығы жөніндегі өтінішінен соң, кері ауыстыру жүргізіледі. Төрешілердің консенсусы болған жағдайда, резервтегі төреші қатысқан өтініш бойынша кері ауыстыру жүргізілмейді. ;4. Нақты өтінім бойынша төрешіні уақытша ауыстыру.: Егер төрешілер нақты бір өтінім бойынша талғау өткізу барысында төрешілердің бірін қатыстырмау қажет деп тапса, онда сол өтінімді резервтегі төрешіні қосу арқылы шақыру туралы шешім қабылдай алады. Ауыстыру туралы шешім [[Уикипедия:Төрешілер форумы|төрешілер форумында]] төрешілердің консенсусы арқылы қабылданады. Төрешілер комитетіне жасалған өтінім бойынша барлық төрешілер (резервтегілерді қоса алғанда) талғауға қатыса алады, бірақ өтінімді қабылдау және ол бойынша шешім қабылдауға тек қана ағымдағы (сол өтінім бойынша) төрешілер ғана дауыс бере алады. ==== Жұмыс материалдары ==== * [[Уикипедия:Төрешілер форумы|Төрешілер форумы]] === Ескерту=== <references/> == [[Агата_Муцениеце]] == Здраствуйте Нанёс реальную информацию о этой девушке но господин ее откатил https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%9C%D1%83%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%86%D0%B5&diff=2605583&oldid=2605571. Связался ним на ево странице обсуждения https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B:Kasymov&action=edit&section=29 но он сейчас дискуссии игнорит. Поскольку строк давности прошел прошу Вас откатить его откат. Эта девушка в реальности вела музыкальное шоу, смысл отката непонятен.--[[Қатысушы:Bohdan Bondar|Bohdan Bondar]] ([[Қатысушы талқылауы:Bohdan Bondar|талқылауы]]) 17:14, 2018 ж. тамыздың 18 (+06) :Response in Qazaq. Qaiyrly kun! Onyn maqala ondeuin qaitaruynyn sebebi – qateleri kop. Kemshilikterdi durystap, qalpyna keltirseniz, sizdin engizgen aqparat jariyalanady. Qazaq tilinde qatesiz jazuga tyrysynyz. ::Response in English. Hi! The information you uploaded contains grammatical errors. You have to resolve this problem, and it would be published. Please try to avoid mistakes in Qazaq language. [[Қатысушы:AlibekKS|AlibekKS]] ([[Қатысушы талқылауы:AlibekKS|талқылауы]]) 12:09, 2018 ж. тамыздың 20 (+06) == Аққу (ауыл) == new official name http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18P0006035 In the rectangle on the right, change : new Ауылдық округ=ауылдық округі "Аққулы"--[[Қатысушы:Bohdan Bondar|Bohdan Bondar]] ([[Қатысушы талқылауы:Bohdan Bondar|талқылауы]]) 01:02, 2018 ж. тамыздың 30 (+06) * Done --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:48, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[Чернигов]] == Hello The Soviet Union is not 30 years old. Therefore, Kazakhstan needs to join the world community and acquaint the Kazakhs with the real name of the city Чернигив . To start, write as an alternative title translation Чернигив The time of using the Russian fake name is gone--[[Қатысушы:Bohdan Bondar|Bohdan Bondar]] ([[Қатысушы талқылауы:Bohdan Bondar|талқылауы]]) 22:57, 2019 ж. ақпанның 11 (+06) == AdvancedSiteNotices арқылы сыртқы брендтік сілтемелерді бағалау? == Кейбір адамдар Қытай тіліндегі Уикипедия жаңалықтары мен Қытай тіліндегі Уикипедияның [[Үлгі:AdvancedSiteNotices|AdvancedSiteNotices]] Twitter, Telegram, Instagram, Google Form сияқты брендтердің толық атауларын пайдалануға және осы сыртқы сілтемелерді қолдануға болмайтындығын санайды. Бұл мәселе [[phab:T375253|Phabricator T375253]] арқылы дереу түзетілуі керек. Менің ойымша, бұл өте негізсіз, және мен қатты қынжыламын. Сондықтан сіздердің барлықтарыңыздың пікірін білгім келеді. Біздің Уикипедиямызда да осындай жағдай бар және жақын болашақта бұл мәселе түзетілетін сияқты. Мен сіздерге қоғамдық консенсусқа қол жеткізуді және содан кейін Phabricator T375253-қа пікір білдіруді ұсынамын. Ол былай дейді: "Мен өте сенімдімін, сіздерге сайт хабарламасынан Telegram немесе Instagram немесе Google брендтерінің атауларын сілтеуге немесе тіпті атауын атауға рұқсат берілмейді. Орталық хабарламадан бұндай болмауы керек, мен мұнда неге әртүрлі саясат қолданылуы керек деп түсінбеймін. Сіз осы беттерге сілтеме жасай аласыз wiki бетіңізден және сайт хабарламасынан wiki бетіне сілтеме жасай аласыз. Бірақ сайт хабарламасынан тікелей сыртқы сайтқа сілтеме жасамаңыз. Бұл өте мүмкін, дереу жөнделуі керек. (егер сіз бұндай жағдайдың рұқсат етілетінін көрсете алсаңыз?)" Evaluating External Brand Links in AdvancedSiteNotices? Some people believe that Chinese Wikipedia News and Chinese Wikipedia's AdvancedSiteNotices should not fully mention brand names like Twitter, Telegram, Instagram, Google Form, or use these external links. This issue needs to be [[phab:T375253|fixed immediately on Phabricator T375253]]. I find this quite unreasonable and I am very concerned. Therefore, I would like to hear all of your opinions. Since your wiki also has the same situation, and this issue is likely to be fixed in the near future, I suggest you reach a community consensus and then submit your opinion to Phabricator T375253. He says: "I'm pretty sure you're not allowed to link to or even mention the brand names Telegram or Instagram or Google from a sitenotice. You can't from a CentralNotice, I don't see why a different policy should apply here. You can link to those pages from a page on your wiki and link from the sitenotice to that page on your wiki. But not directly from sitenotice to the external site. This is urgent, must be fixed immediately. (unless you can show us where someone said this is ok?)"--[[Қатысушы:Kitabc12345|Kitabc12345]] ([[Қатысушы талқылауы:Kitabc12345|талқылау]]) 07:49, 2024 ж. қыркүйектің 21 (+05) j6yhnkevzrctlq1q6h12rom48wihq4l 4 6731 3684719 3613382 2026-10-22T06:33:52Z Armysyz 187380 /* «Бір сөз — көп тіл» (armysyz): Қазақша Уикисөздік, Викидеректер және Wikimedia Commons үшін дыбыстық жоба */ жаңа бөлім 3684719 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> == NewUserMessage == {{tracked|T149563|resolved}} Жаңадан тіркелген қатысушыларға қарсы алу үлгісін <s>автоматты</s> automatically аутоматты түрде қою үшін [[mw:Extension:NewUserMessage]] кеңейтілімін қосуға сұраныс беру керек, ол үшін қауымдастықтың келісімі керек. Бұл аз да болса жұмысты жеңілдетіп және қатысушыларға дұрыс жөн сілтеу үшін қажет. Сондықтан белсенді дауыс берулеріңізді сұраймын. Дауысты форумға өтпей-ақ талқылау беттеріңізде бере берсеңіздер болады. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:36, 2016 ж. қазанның 31 (+06) === Жақтаушы дауыс === # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 12:45, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:58, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Nurkhan|Нұрхан]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurkhan|талқылауы]]) 13:37, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]]) 15:20, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:AlibekKS|AlibekKS]] ([[Қатысушы талқылауы:AlibekKS|талқылауы]]) 15:41, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:47, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:TemirlanSarsen|TemirlanSarsen]] ([[Қатысушы талқылауы:TemirlanSarsen|талқылауы]]) 16:29, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # --Қатысушы талқылауы:Бегулы Отагасы 19:17, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Жүкен Аслан|Жүкен Аслан]] ([[Қатысушы талқылауы:Жүкен Аслан|талқылауы]]) 19:21, 2016 ж. қазанның 31 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 09:27, 2016 ж. қарашаның 1 (+06) # {{Қолдаймын}} --<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 13:42, 2016 ж. қарашаның 2 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:mustazhap|Mustazhap]] ([[Қатысушы талқылауы:mustazhap|талқылауы]]) 22:07, 2016 ж. қарашаның 4 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:15, 2016 ж. қарашаның 9 (+06) === Қарсы дауыс === === Қалыс дауыс === === Басқа пікірлер === == Ұсыныс == Қайырлы күн, құрметті Уикипедия бетіндегі бітікшілер мен админдер қауымы! Мен Сіздерді Уикипедияға спонсор табуға шақырамын! Бұл әрине әр түрлі сұрақтар, пікірлер тудырады, "анау-мынау" деген. Ол сұрақтарға жауапта болар, маған қазір осы Уикипедияда жұмыс істейтінім туралы құжат керек болып тұр, спонсор табуға. Ол құжатты кім жасап береді? Кімнен сұраймын? Неге біз бейтарап күй кешудеміз? Жылына бір жиналып, туындаған мәселелерді бірлесіп шешетін ұжым болып, спонсор тауып Уикипедияда қоғамдық қор құрайық. Қайлай қарайсыздар? Жалпы қазақша Уикипедияның басшысы кім? Кім жауап береді осы сұрақтарға? [[Қатысушы талқылауы:Салиха]]--Салиха 13:08, 2016 ж. шілденің 26 (+06) :{{@|Салиха}} өкінішке орай ондай құжатты ешкім бермейді, яғни Уикипедия мекеме немесе ұйым емес, қазақша Уикипедияның басшысы болып [[УикиБілім]] қоғамдық қоры болып есептелген (өздерін солай атаған), ол ұйым кезінде Уикипедия жұмыстарына араласып кейін басқа тірліктермен айналысып кеткен көрінеді, ол туралы [[Қатысушы:Nurbek Matzhani]]-дан анығын сұрап білсеңіз болады. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:16, 2016 ж. шілденің 26 (+06) ::Демеуші табу оңай емес, себебі инвестор болсын спонсор болсын ақшаны жайдан жай бермейді, олар қайтарымы тез және қомақты пайда тапқысы келеді ондай пайданы көре алмаса демеуші болғысы келмейді. Егер ҚазУикиді ары қарай дамығанын қалайтын уикипедияшылар болса бизнеспен айналыссын. Мықты бизнесмен болғасын демеуші болады егер мақсаты, көзқарасы өзгеріп кетпесе. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 00:16, 2016 ж. тамыздың 26 (+06) ::: Грантты Уикимедиадан сұрауға болады: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 12:55, 2016 ж. тамыздың 26 (+06) == Басты бет дизайн == Осыдан бір жыл бұрын басты бет дизайнын ауыстыруға талпынып көргенмін, түк шықпады. Өзімнен де кінә бар, ешбір талқылаусыз, әй, шәй жоқ ауыстыра салдым. Енді ресми түрде қадам жасауды жөн көріп отырмын. Белсенді түрде дауыс берсек[[File:Face-wink.svg|23px]] [[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді/зертхана/Басты бет|'''Ұсынысым мынадай''']] P.S. Басты бетте тұрғанда Уикипедия логотипінің суреті тұрады, қорықпаңыздар[[File:Face-tongue.svg|23px]]. Құрметпен, --<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 23:09, 2016 ж. тамыздың 16 (+06) === Қолдаймын === # {{Қолдаймын}} Сәл болсын жаңаланып отырғаны дұрыс.[[Қатысушы:TemirlanSarsen|TemirlanSarsen]] ([[Қатысушы талқылауы:TemirlanSarsen|талқылауы]]) 03:04, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) # {{Қолдаймын}} Kazirgy dizain ruwikidin dizainynyn kserokopiyasy eken. Amannyn usynyp otyrgan dizainy - frahsuzdar siyaqty. Mynany da koru kerek - [https://fi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Etusivu]. Ajyrmashylygy - portaldardyn qasynda emblemelar tur.-- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:05, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) # {{Қолдаймын}} Басты бет дизайны өзгеруі дұрыс деп санаймын. Басқа Уикипедиялардан айырмашылығы болу керек және оларға қарағанда ыңғайырақ болу керек.--<font color="#0000FF">[[Қатысушы:А.С.Кизиров|<span style="font-family:Georgia;"><i>А.С.Кизиров</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:А.С.Кизиров|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 20:05, 2016 ж. тамыздың 18 (+06) * Оның алдындағысы да сол француздардан қарағанбыз, сіз қай дизайнды қарап орысшаға ұқсайды деп тұрсыз? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:14, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) **Kazirgy. tobesi on jaq buryshynda portaldardyn ataulary 3 qatar bop ornalasuy.-- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:58, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) * ''Таңдаулы мақалалар, үміткерлер'' дегенге артқы фонға бояу керек емес. Үстіндегі навигациясының компоновкасы нашарлау, көзге бірден порталдар деген түседі. Қош келдіңіздер жайында қалып қалған. Сосын оң жаққа-таңдаулы мақала, жақсы м., таңдаулы сурет, білгенге маржан; сол жаққа-жаңалықтар, бүгін ***, аптаның жұмысы деген дұрыс болар. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:18, 2016 ж. тамыздың 19 (+06) ** {{@|Kasymov}} мырза! {{Орындалды}}, Аптаның жұмысын оң жаққа қойғанда бір қателік кетіп тұр қарап көресіз бе? # {{Қолдаймын}} Бірақ апта жұмысын көрнекі жерге қойса деймін. Бас жағына болады.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 13:00, 2016 ж. тамыздың 26 (+06) # {{Қолдаймын}} Іске сәт! [[Қатысушы:Бауыржан Жақсылық|Бауыржан Жақсылық]] ([[Қатысушы талқылауы:Бауыржан Жақсылық|талқылауы]]) 13:16, 2016 ж. қыркүйектің 11 (ALMT) === Қарсымын === # {{Қарсымын}} Ренжіме, бірақ айырмашылық та, қажеттілік те көріп тұрғам жоқ. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 00:14, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) # {{Қарсымын}} Бір жерін өзгертсе сенер едім. Түк те айырмасы жоқ. [[Арнайы:Үлесі/5.63.100.130|5.63.100.130]] 12:03, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) # {{Қарсымын}} [[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]]) 09:25, 2016 ж. тамыздың 19 (+06) === Қалыс қалдым === # {{Қалыс қалдым}} [[Қатысушы:Nurkhan|Нұрхан]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurkhan|талқылауы]]) 09:33, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) # {{Қалыс қалдым}} --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:06, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) # {{Қалыс қалдым}} менің ойымша өзгеріс тек басты беттің мобильді болуы ма? яғни барлығы үлгі арқылы жасалу ғой, одан басқа аса қатты айырмашылық көріп тұрған жоқпын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:49, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) * {{@|Nurkhan}}, {{@|Arystanbek}}, {{@|Kasymov}} кішігірім өзгерістер еңгіздім, енді қарап көрсеңіздер. --<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 18:10, 2016 ж. тамыздың 17 (+06) :<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> аса айтарлықтай айырмашықты байқамадым, көп уақыттан бері келе жатқан парақша сол күйінде ұсынғансың, бәрін сұқтанып қарап отыра алмадым байқағаным "Білгенге маржан" бөлімін алып тастағансың, ары бері жылжытқансың.<br>Пысы: Егер заманауи қалыпқа салғың келсе мамандармен ақылдасып біраз уақыт шұғылданып ортаға тастауыңа болар еді. Немен айналысатыныңды білмей жүрсең ортаға салуыңа болады, біз ұсынар едік немесе аптаның алға қойған тапсырмалары бар. Жеңіл қабылда! [[Қатысушы:Nurkhan|Нұрхан]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurkhan|талқылауы]]) 01:06, 2016 ж. тамыздың 21 (+06) == Қазақ латыншасы == Құрметті, уикипедияшылар! Бəріміз де білеміз, Қазақша Уикипедияның мақалаларын кирилшеге, латыншаға жəне төтешеге аударуға болады. Бірақ латыншаға аударғанда қазақпараттың ескі латыншасы шығады екен. Қазіргі ресми латыншамыз бар емес пе? Соған аударайық. Қазіргі латынша енді өзгермес. Себебі алдыңғы латыншаларға қарағанда бұл латыншаға наразылық аз, көптеген сайттар, тіпті Қазақстан ұлттық телеарнасы да жартылай осы ресми латыншаға өтті. Көшелердің, мекемелердің атаулары осы латыншамен жазыла бастады. Сондықтан Қазақша Уикипедия да қарап қалмасын. Біз де қазіргі ресми латыншаға өтейік! --[[Қатысушы:А.С.Кизиров|А.С.Кизиров]] ([[Қатысушы талқылауы:А.С.Кизиров|талқылауы]]) 12:39, 2019 ж. қаңтардың 4 (+06)-- :{{@|А.С.Кизиров}} уақытым, мүмкіндігім туғанда төте нұсқасын құртып жаңа латынша нұсқасына ауыстыруға МетаУикиге сұраныс жіберем. Сосын бұйырса екі нұсқасы ғана қалатын болады. Ұсынысымды ешкім көрмей қалады деп әр жерге жаза бермеңіз, осы жерге жазсаңыз жетеді. Менің де көптен ойлап жүрген ойым осы латын нұсқасына қатысты оң шешім шығару. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:07, 2019 ж. қаңтардың 4 (+06) ::Құрметті {{@|Arystanbek}} мырза! Назарыңызға рахмет! Бірнеше жерге жазғаным үшін кешірім сұраймын. Бірақ төтеше Шыңжаңдағы бауырларымызға керек қой. Оны жоюдын қажеті жоқ деп ойлаймын. Қолдағаныңыз үшін Алла разы болсын! --[[Қатысушы:А.С.Кизиров|А.С.Кизиров]] ([[Қатысушы талқылауы:А.С.Кизиров|талқылауы]]) 18:21, 2019 ж. қаңтардың 4 (+06)-- :::{{@|А.С.Кизиров}} қытайда интернет қатты шектелген Уикипедия тұрмақ интернетке кіре алмайды. Онымен қоймай әркімнің инернеттегі іс әрекетін бақылауда ұсайды. Мен қытайда шамамен 6 жыл бұрын (2012) болдым. Онда еркіндік жоқ екенін көргем, қазір тіпті жоқ. Осында келгендер бізден пысық латын болсын кирил болсын жұтып алады. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:29, 2019 ж. қаңтардың 4 (+06) Youku-ды қолдау үшін YouTube, Baidu-ды қолдау үшін Wikipedia, өздерінің әлеуметтік желісін (аты есімнен шығып тұр) Facebook, өз іздеу жүйесін қолдау үшін Google бұғатталған. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:34, 2019 ж. қаңтардың 4 (+06) :Германияда оқитын қытайдың қазақ студенімен сөйлескенде төтеге сәйкес келмейтінін айтқан. Менің өз болжауымша [[Қатысушы:AlefZet|AlefZet]] деген қатысушы парслылардан көшіре салған. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:42, 2019 ж. қаңтардың 4 (+06) * Төте жазуды қалдыру керек. Латынға көшуге асықпау керек. Емле ережелері әлі бекіген жоқ. 2025 дейін әлі уақыт бар. Қожанасыр айтпақшы оған дейін не патша, не есек, не мен өлемін.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 17:21, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06) :Толық келісемін, ш-сы дұрыс емес сияқты ғой --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:50, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06)& ::{{@|Kaiyr}} төтеде тұрған да жоқ қой, парсыдан көшірген арабша қалдыруға қандай нақты себеп бар? Жоғарыда мен ол туралы жазып кеттіп, оқымаған болсаң қайта қарап шығуыңды сұраймын. Германияда оқитын қытайдан барған қазақ студентімен болған әңгімені скриншот жасап осында салайын. Мен де сол кейбіреулер сияқты латынға асығуға қарсымын. Ерте көшкен Өзбекстанда әлі күнге дейін жартылай кирилмен жүреді екен. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06) {{@|Kaiyr}} уақыты келіп өлейін деп отырған шалдар сияқты аттың ғой [[File:Face-tongue.svg|23px]]. Сен үшін патша мен үшін президент оңай өле қоятын адам емес, жаз ұзартатын дәрілер ішетін шығар, 130-ға келсе де таң қалмаймын. Сен айтқандай оған дейін 5-6 ақ жыл қалды. 2012-2013 жылдары осы уақытқа дейін не бар не жоқ деп ойлаған едік қазір біз сол кез үшін болашақта өмір сүріп отырмыз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:25, 2019 ж. қаңтардың 9 (+06) :{{@|Kaiyr}} патшаң екеуің өлсеңдер басқа жұрт артарыңнан өледі дейсің бе? Жатып күлген смайлик ))))). --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:55, 2019 ж. қаңтардың 11 (+06) :: Патшаң кетті, күтеміз тағы біраз...--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 18:34, 2019 ж. маусымның 13 (+06) == Уикиманиа-2019 == 2019 жылдың 14-18 тамызы аралығында Швецияда өтетін конференцияға қатысуға өзімнің кандидатурамды ұсынуыма қалай қарайсыздар. Былтырғы жылы Польшаға баруға дайындалып, белгілі себептен бара алмай қалдым, ал биыл кедергі болмаса, конференцияға қатысып көрсем деп едім. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 18:15, 2019 ж. наурыздың 1 (+06) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:25, 2019 ж. наурыздың 1 (+06) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:13, 2019 ж. наурыздың 2 (+06) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:AlibekKS|AlibekKS]] ([[Қатысушы талқылауы:AlibekKS|талқылауы]]) 05:30, 2019 ж. наурыздың 8 (+06) : Сәлеметсіздер ме! Уикиманиаға бару үшін өз уикиіңдегі басқа қатысушылардың мақұлдауы қажет емес және де әр уики бөлімнен қатысушылар саны шектелмеген. Аппликейшін толтырып жібересіз, сондағы комиссия өздері шешім қабылдайды. Басты талаптар: уикидегі белсенділік (онлайнда және офлайнда) және жетік деңгейдегі ағылшын тілі (конференция тек ағылшын тілінде өтетін болғандықтан). Қысқасы солай. Сол себепті бізге қарамай, ешкімнен қысылмай өтінім жібере беріңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:27, 2019 ж. наурыздың 4 (+06) * Уикиманиаға грант алуға қыз, әйелдердің мүмкіндігі (шансы) көп. Өйткені gender gap азайту үшін оларға грант көп бөлінеді. Бастысы заявканы жақсы толтыру. Менің заявкаларын 1 турдан өтіп, 2 турда өтпей қалып жүр.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 17:10, 2019 ж. наурыздың 5 (+06) :Былтырға жылы Польшаға баруға анкета толтырғанда админдердің қолдағаны туралы беттің сілтемесін салуымды сұраған болатын, сондықтан ондай мәлімет Швецияға да қажет болуы мүмкін деп қамданып жатқаным ғой. Биылғы конференцияға қатысу үшін шарты бойынша жеке мәліметтік анкетаға қосымша ағылшын тілінен анкетирование жүргізіледі екен, өтінімді беруін беремін, егер өтсе маған жаз бойы қарапайым (элементарный) ағылшынды сөйлеу (разговорный) дәрежесіне жетілдіру қажет болады. [[Қатысушы талқылауы:Салиха]] --Салиха 21:21, 2019 ж. наурыздың 6 (+06) ::2017-де Польшадағы және 2018-де Украинадағы конференциялар - жыл сайын болатын СЕЕ конференциясы. Әдетте күзде болады (қыркүйектің соңы-қазанның басы). Және де ол тек орталық және шығыс Еуропа аймағындағы уикимедиашылардың конференциясы. Ал Уикимания-2019 - бұл әлемдік масштабтағы шара. Сол себепті де талаптары өзгеше. Тапсырып көріңіз. Іске сәт!--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:21, 2019 ж. наурыздың 7 (+06) ::: Салиха ханым, қалайсыз? Не жаңалық? Сіздің өтініміңізді қабылдады ма Уикиманиаға?--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 13:53, 2019 ж. маусымның 21 (+06) == [[Киев]] == HELLO Kazakh airports began to write the real name Kyiv instead of the fake Kiev invented in Moscow. https://112.international/politics/kyivnotkiev-kazakh-airports-change-spelling-of-ukrainian-capitals-name-38757.html https://www.segodnya.ua/world/usa/ssha-oficialno-pereimenovali-kiev-v-mezhdunarodnoy-baze-1283966.html Therefore, the time has come as an alternative name to write a new translation of the Ukrainian capital, Кыів Кыйив / Кыив/ , in order to prepare the Kazakh for a Ukrainian real international name. In Ukraine, road signs with Russian names are thrown into the trash and signs are installed instead of them from Kyiv. Already now, there is no need to use fake Kiev as the main translation. Replacing the Cyrillic alphabet in Latin alphabet will lead to the fact that the English names of Ukrainian cities will become major in the Kazakh language. The English language uses Ukrainian real names. Open the English version of Google Maps Yandex wego.here.com - there you will only see the Ukrainian name--[[Қатысушы:Bohdan Bondar|Bohdan Bondar]] ([[Қатысушы талқылауы:Bohdan Bondar|талқылауы]]) 20:37, 2019 ж. маусымның 13 (+06) :We will consider this offer. One of the main problem of Kazakh is adopting of loanwords through Russian, because of this I don't know how we will adopt the word "Київ" to Kazakh. It's some variation of adopting: Киів (Kiyiv), Киіп (Kiyip), Кейіп (Keyiv), Кей (Key).-<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 22:52, 2019 ж. маусымның 13 (+06) == Махамбет ауданы == Сәламатсыздар ма? Мен Атырау облысының аудандарын өңдеп жатыр едім. [[Махамбет ауданы]] мақаласындағы "тарихы" бөлімін бөліп алып жаңа бетшемен шығара аласыздар ма? Негізгі бетті өзім түзеймін. Өзім бөліп алайын десем бұрынғы авторы жойылғалы тұр. --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 19:26, 2021 ж. наурыздың 31 (+06) == Wikipedia New Design Skin == Құрметті қауымдастық мүшелері! 2022 жылдан бастап басқа тілдегі уикипедия тараулары басты бет пен мақала беттерін оқуды жеңілдеті мақсатында жаңа дизайн қолдана бастағанын білесіздер. Тек бір жылдан астам уақытта қазақ тарауы ғана ескі нұсқада қолданылып жатыр. Осыған орай жаңа нұсқаға көшу туралы ортақ шешімге келсек? Онда дауыс беруге шақырамын.[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:05, 2023 ж. маусымның 13 (+06) '''Қазақша Уикипедияны жаңа дизайн нұсқаға көшіру''' # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:06, 2023 ж. маусымның 13 (+06) # {{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Айвентадор|Айвентадор]] ([[Қатысушы талқылауы:Айвентадор|талқылау]]) 15:15, 2023 ж. маусымның 13 (+06) # {{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Kittenfreezer|Kittenfreezer]] ([[Қатысушы талқылауы:Kittenfreezer|талқылау]]) 15:20, 2023 ж. маусымның 13 (+06) # {{Қолдаймын}}. Әңгіме вектор 2022 жайлы болса, қолдаймын. меде тұрғанына біраз болды --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 16:09, 2023 ж. маусымның 25 (+06) # {{Қарсымын}}, маған қазіргісі ұнайды. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 11:38, 2023 ж. маусымның 27 (+06) == Global ban for Бучач-Львів == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I’m informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for Бучач-Львів|RfC/Global ban for Бучач-Львів]]. --[[Қатысушы:Jphwra|Jphwra]] ([[Қатысушы талқылауы:Jphwra|талқылау]]) 22:43, 2023 ж. тамыздың 10 (+06) == Жеке бетімді қорғау == Мен өзімнің [[Қатысушы:Timyr ne Tamerlan|жеке бетімді]] қорғауды сұраймын. [[Қатысушы:Timyr ne Tamerlan|Timyr ne Tamerlan]] ([[Қатысушы талқылауы:Timyr ne Tamerlan|талқылау]]) 10:09, 2025 ж. қаңтардың 19 (+05) :Кімнен? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:42, 2025 ж. қаңтардың 19 (+05) ::Бәрінен [[Қатысушы:Timyr ne Tamerlan|Timyr ne Tamerlan]] ([[Қатысушы талқылауы:Timyr ne Tamerlan|талқылау]]) 11:04, 2025 ж. қаңтардың 19 (+05) == Әліпбиді жөндеу == Бірдей санаттағы мақалалар орыс әліпбиі бойынша реттеледі де, қазақша әріптен басталатын мақалалар санаттың ең соңында тұрады. Осыны қазақ әліпбиіне сай етіп реттеуді сұраймын. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:32, 2025 ж. қаңтардың 20 (+05) :{{@|Casserium}}Кеш жарық, осы мәселені баяғыдан айтып жүргенмін. Қазақтың төл 9 әрпінен басталған атаулар кейін тұрады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:00, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :: Қайырлы кеш. Мұны тек бітікшілер жөндей алатын шығар. @[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]], @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:05, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :::Бұл мәселеге біздің тісіміз батпайды-ау. Техникалық мәселе бұл жерде. Сәйкес мамандармен ақылдасу керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:15, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) ::::Мына сілтемеге өтіп, дауыстарыңды беріп жіберсеңдер, жылдамдатып қосып береді: https://phabricator.wikimedia.org/T384395 [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 03:06, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :::::@[[Қатысушы:Casserium|Casserium]], @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]], @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] енді санат не кез келген бетте әліпби дұрыс сұрыпталатын болады. Тексеріп көріңіздер. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:00, 2025 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Қайырлы кеш. Мәселені шешкеніңіз үшін көп рахмет. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:37, 2025 ж. наурыздың 12 (+05) :Керемет! {{@|Murat Karibay}}. Инфобокс үлгісін уикидатамен алмастырып шықсаңыз керемет болар еді. Мен жасап едім, кейбір жерлері дұрыс болмады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:29, 2025 ж. наурыздың 12 (+05) == Сілтеме жасауды жөндеу == Қазақша Уикипедияда тырнақшаға алынған сөзге сілтеме жасағанда, соңғы тұрған тырнақша көк түске боялып кететіні бар (мысалы, <nowiki>«[[Хабар]]»</nowiki> → «[[Хабар]]»). Бірақ орысша, ағылшынша Уикипедияда <nowiki>"<nowiki/>"</nowiki>-сіз де тырнақша боялмаған күйінде қалады. Осы жағдайды реттеуді ұсынамын. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 06:13, 2025 ж. ақпанның 2 (+05) == Уикимедиа жобаларына қатысы жоқ Телеграмды Қазақша Уикипедияның әр бетінің төбесінде жарнамалау жалпы Уикипедияның стиліне сәйкес емес == Кеш жарық, құрметті Қазақша Уикипедия қатысушылары! Осы тақырыптағы сөздерім сіздерге қатты тисе, кешірім өтінем. Менің ойым біреуді ренжіту емес, мәдениетіміз үшін құндылығы көп Қазақша Уикипедия жобасын жақсарту. Басқа тілдегі Уикипедия жобаларының ешбірі өзінің әлеуметтік желідегі аккаунттарын осыншама ашық түрде жарнамаламайды және оған жақсы себептер бар деп ойлаймын. Мысалы, ол кәдімгі сайт қолданушысы үшін кәсіби емес көрінеді, себебі ол Уикипедияда онсыз да бұрыннан бері бар талқылау және форум функцияларын құрметтемейді, әрі Қазақша Уикипедия қатысушыларын сол негізгі функцияларды білмейтін не қолдана алмайтын сауатсыз адамдар секілді көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір жоба қатысушылары Телеграм желісін қолданбайды, сондықтан қатысушылардың арасындағы сөйлесу сапасы нашарлауы мүмкін. Неліктен Қазақша Уикипедияға қатысты барлық жаңалықты жариялау мен талқылауды тек форумдар арқылы жасамасқа? [[Қатысушы:Нұрали Жандосұлы|Нұрали Жандосұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрали Жандосұлы|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. сәуірдің 20 (+05) # {{Қолдаймын}}, алып тастаңдар бұны. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 01:29, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) # {{Қолдаймын}}, керек жоқ нәрсе ғой. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 12:49, 2025 ж. сәуірдің 27 (+05) # {{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 00:56, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:52, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен Muzaffar Turgunov, 3 жылдан астам уақыт бойы қазақша және өзбекше Уикипедиясы белсенді қатысушысымын. Жастармен жұмыс жасау және оларды қолдау тәжірибем көп. М. Әуезов университеті Уикипедия студент клубы және басқа да қауымдастықтармен тәжірибе алмасып, белсенді болдым. Бірнеше халықаралық конференцияларға қатысып, өз білімімді бөлістім. Қазіргі таңда Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы тақырыбында Уикимедианың Рапид грантына өтініш беруді жоспарлап отырмын. Rapid Grant — бұл Wikimedia Foundation (Уикимедиа Қоры) ұсынатын шағын көлемді, бірақ маңызды қаржылай көмек түрі, ол Уикипедия және басқа да Уикимедиа жобаларының дамуына үлес қосатын жеке адамдар мен топтардың бастамаларын қолдау үшін беріледі. Бұл гранттың басты мақсаты — адамдарға өз қауымдастығында Уикимедиа жобаларын алға жылжытуға мүмкіндік беру: мысалы, мақалалар жазу, оқыту семинарларын өткізу, фотосуреттер жүктеу, ақпарат тарату немесе жаңа еріктілерді тарту сияқты іс-шаралар ұйымдастыру. Осыған орай, қауымдастықтан қолдау көрсетуіңізді сұраймын. Қауымдастық тарапынан рұқсат керек екен, бұл менің жобамды сәтті жүзеге асыруға үлкен көмегін тигізеді. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 20:25, 2025 ж. қарашаның 13 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 23:50, 2025 ж. қарашаның 13 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} іске сәт! Керек болса Уикипедия қатысушылары хабардар болу үшін жаппай хабарландыру таратып бере аламын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:12, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} - [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:21, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) # {{Қолдаймын}}, жаңалық күтеміз! Іске сәт! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 20:28, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} - [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} Іске сәт! Нәтижелі жиын болады деп сенем! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 22:16, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:08, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 19:19, 2025 ж. қарашаның 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 21:42, 2025 ж. қарашаның 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Sofiemama|Sofiemama]] ([[Қатысушы талқылауы:Sofiemama|талқылау]]) 23:36, 2025 ж. қарашаның 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:KoishymanovaG|KoishymanovaG]] ([[Қатысушы талқылауы:KoishymanovaG|талқылау]]) 09:46, 2025 ж. қарашаның 18 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. қарашаның 18 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 18:55, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:50, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) == Уикипедияның 25 жылдық мерейтойына арналған логотип == {{жабық}} [[Сурет:WP25 potential birthday logo vector22 kz.svg|thumb|thumb|Vector 22]] [[Сурет:Wikipedia-logo-vector2010-wikipedia25-kz.svg|thumb|Vector Legacy]] Қайырлы күн, құрметті уикипедияшылар! 15 қаңтар Уикипедия [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жасқа]] толады. Соған орай басқа уикимедиашылардан сұратып, арнайы осы екі логотипті жасаттым. Және осы логотиптерді біздің Уикипедияда 15 қаңтардан бастап негізгі логотип қылып қолдануды ұсынып отырмын. Vector 22 деген (үстіңгі) логотип 2022 жылғы Vector 22 интерфейсіне, ал Vector Legacy деген (астыңғысы) логотип 2010 жылғы Vector Legacy интерфейсіне арналған. Сонымен қатар 10 қаңтарда болған [[:meta:Event:CEE Catch Up: Wikipedia 25|CEE Catch Up]] кезінде Уикимедиа Қоры қызметкерлері 25 жылдық мерейтойға арналған логотиптерді 1 жылға дейін, яғни 2027 жылғы 15 қаңтарға дейін қолдана берсеңіздер болады деген. Бірақ қазір қанша уақыт қолданатынымызды емес, жалпы ресми логотип өзгерту үшін қауымдастық қолдау көрсетуі қажет, сондықтан жалпы логотипті өзгертуге қолдау білдірулеріңізді сұраймын. Басқа уики қауымдастықтар 25 жылдық мерейтойға неше түрлі онлайн және офлайн іс-шаралар өткізіп жатыр. Біз ең болмаса логотипімізді өзгертіп, көштің соңына болсын ілініп қалайық :) -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:30, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) Дауыс берушіге қойылатын талап: # Өңдеулер саны: кем дегенде 100 # Уикипедияда тіркелген уақыты: кем дегенде 3 ай Дауыс беру 13 қаңтардың соңына дейін жалғасады === Қолдағандар === # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:09, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 22:24, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:32, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 11:17, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:41, 2026 ж. қаңтардың 12 (+05) === Қарсы болғандар === === Қалыс қалғандар === === Сұрақтар === === Қорытынды === Дауыс беру нәтижелері бойынша, 2026 жылдың 15 қаңтарынан бастап Қазақша Уикипедия логотиптері жаңа логотиптермен ауыстырылды. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:00, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) {{жабық-соңы}} == Бөлімдердің орналасуын бекіту == Қайырлы күн! Мақаладағы бөлімдердің орналасуын бекітуді ұсынамын. '''Галерея'''<br> '''Тағы қараңыз'''<br> '''Әдебиет'''<br> '''Дереккөздер'''<br> '''Сілтемелер (Сыртқы сілтемелер)'''<br> '''Санат'''<br> Кейде кейбір қатысушылар осы бөлімдердің орындарын ауыстырып жазады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) # Қолдаймын! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 12:04, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) # Қолдаймын --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:22, 2026 ж. ақпанның 14 (+05). '''Сілтемелер''' дің астына '''Санат''' деп қосып жіберсе қалай болады.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 15:42, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) # Қолдаймын [[Қатысушы:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] ([[Қатысушы талқылауы:Epoxa-HH|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) # {{Қолдаймын}} -- Сілтемелер емес Сыртқы сілтемелер дұрыс болар [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 12:48, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) == Мекемелер мен адамдар туралы ақпарат пен жаңа парақшаларды қалай қоса аламыз? == Қайырлы күн! Менде біраз мақалалар бар жиналып қалған. Онда мекемелер мен адамдар туралы ақпарат бар. Қызметі, өмірбаяны және т.б. Соны уикипедияға қалай шығаруға болады? [[Қатысушы:Бауыржан Заки|Бауыржан Заки]] ([[Қатысушы талқылауы:Бауыржан Заки|талқылау]]) 14:05, 2026 ж. наурыздың 2 (+05) :Қайырлы күн! Мақала жариялау үшін сізге 50 өңдеме жасау қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:30, 2026 ж. наурыздың 2 (+05) == Инкубатордағы мақаланы тексеру туралы == <nowiki>Сәлеметсіздер ме. Мен инкубаторда "Жасанды интеллект – болашақтың технологиясы" атты мақала жаздым. Мақала дереккөздермен және суреттермен толықтырылған. Мақаланы қарап, талаптарға сәйкес болса негізгі мақалалар кеңістігіне көшіруге көмектессеңіздер. Рақмет.</nowiki> [[Қатысушы:Aidigitalkz|Aidigitalkz]] ([[Қатысушы талқылауы:Aidigitalkz|талқылау]]) 12:37, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :Сәлеметсіз бе! Уикипедияда [[Жасанды интеллект]] мақаласы бар. Сіздікі дубликат болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:27, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) == Жаңадан тіркелген қатысушыларға арналған «100 өңдеме» шектеуін 50 өңдемеге дейін төмендету == Жаңадан тіркелген қатысушыларға мақалалар жазу кезінде қолданылатын қазіргі «100 өңдеме» шектеуін 50 өңдемеге дейін төмендетуді ұсынамын. Қолданыстағы талап жаңа қатысушылардың энциклопедияға үлес қоса бастауын едәуір баяулатуы мүмкін. Сонымен қатар 50 өңдеме талабы қатысушының жобамен танысып, негізгі қағидалар мен өңдеу дағдыларын меңгеруіне жеткілікті деңгей болып көрінеді. Сондықтан қазіргі 100 өңдеме шектеуін 50 өңдемеге дейін төмендету ұсынылады. Қауымдастық мүшелерінен ұсынысқа қатысты қолдау немесе қарсылық білдіру сұралады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:50, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:25, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Инкубатордан мақаланы негізгі бетке көшіру туралы сұраныс == Сәлеметсіздер ме, құрметті администраторлар! Мен жаңа қатысушы болғандықтан, өңдеме саным жетпей, Инкубатордағы дайын мақаламды негізгі Уикипедия бетіне шығара алмай жатырмын. Төмендегі бір мақаланы тексеріп, негізгі мақалалар қатарына көшіріп (жылжытып) берулеріңізді сұраймын. Алдын ала рақмет! * [[Жоба:Инкубатор/Біләл Малдыбайұлы]] [[Қатысушы:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] ([[Қатысушы талқылауы:Амина Жанаковна|талқылау]]) 17:19, 2026 ж. маусымның 4 (+05) == «Бір сөз — көп тіл» (armysyz): Қазақша Уикисөздік, Викидеректер және Wikimedia Commons үшін дыбыстық жоба == Армысыздар, құрметті қауымдастық мүшелері! Менің атым Нұрия, мен '''armysyz''' (https://armysyz.kz) жобасының авторымын. '''armysyz''' — әлем тілдерінің қалай кездесетіні туралы: оларда не ортақ, немен ерекшеленеді және бір-біріне не сыйлайды. Бірінші болып қазақ тілі сәлем береді: жоба атауы — «Армысыз» деген қазақша сәлемдесу. Жобаның түпкі мәні — '''тіл табысу''': басқа тілдегі сөздің қалай естілетінін және нені білдіретінін таныған сайын, адам өзгені де, өз тілін де тереңірек түсіне бастайды. Сайтта бұл ой '''«Бір сөз — көп тіл»''' тарауында көрініс тапқан — онда сөздер қатар-қатар, ана тілінде сөйлейтін адамдардың тірі дауысымен жиналады. Бұл Уикимедиа қауымдастығының ортақ мақсатымен де үндеседі: ашық сөздіктер мен білім қорында сөздің жазылуы ғана емес, оның тірі үні де әр адамға қолжетімді болғаны маңызды. Қазір мен '''Wikimedia Foundation Rapid Fund''' грантына өтінім беріп жатырмын: мақсатым — күнделікті сөздік сөздер мен сәлемдесулерді тіл иелерінің дауысымен жазып, филолог мамандармен және сөздіктермен тексеріп, '''Қазақша Уикисөздікке (kk.wiktionary.org)''', '''Викидеректерге (Wikidata)''' және '''Wikimedia Commons''' қорына ашық түрде қосу. Алғашқы қадам ретінде Қазақстанда қатар өмір сүріп жатқан үш туыстас түркі тілін — '''қазақ, өзбек және татар''' тілдерін таңдадым: бұл — менің өз отбасым мен туыстарымның тілдері, әрі бір сөздің осы үш тілде қатар дыбысталуынан олардың тамырлас жақындығын да, әр тілдің өзіндік үнін де бірден естуге болады. Осы үш тілде жұмыс тәртібін жолға қойып алған соң, алдағы кезеңдерде қырғыз, қарақалпақ, ұйғыр, тәжік және басқа да тілдер біртіндеп қосылады. Уикимедиа кеңістігінде мен алғаш ретпін, сондықтан пікірлеріңізге, бағыт-бағдарларыңызға және қолдауларыңызға ерекше қуаныштымын! <!-- <ref --><nowiki> ~~~~</nowiki> [[Қатысушы:Armysyz|Armysyz]] ([[Қатысушы талқылауы:Armysyz|талқылау]]) 11:33, 2026 ж. қазанның 22 (+05) 6wnoy4c7auefdl4p87ji3jn6xf8lhlq 0 7496 3684438 3627067 2026-10-21T14:27:45Z Casserium 68287 3684438 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Өмірзақ Естайұлы Шөкеев | Шынайы есімі = | Суреті = Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg | Сурет ені = | Атауы = Шөкеев, 2019 жыл | Титулы = [[Түркістан облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]] | Ту = Turkistan region seal.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 26 ақпан 2019 | Басқаруын аяқтады = 31 тамыз 2022 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] | Ізбасары = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Басқара бастады_2 = 20 қыркүйек 2006 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 тамыз 2007 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Болат Әбжапарұлы Жылқышиев|Болат Жылқышиев]] | Ізбасары_2 = [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім|Нұрғали Әшім]] | Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министр орынбасары]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 15 желтоқсан 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 25 ақпан 2019 | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_3 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] | Ізашары_3 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Ізбасары_3 = | Басқара бастады_4 = 27 тамыз 2007 | Басқаруын аяқтады_4 = 3 наурыз 2009 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_4 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Ізашары_4 = [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] | Ізбасары_4 = Премьер-министрдің Бірінші орынбасары ретінде өзі | Басқара бастады_5 = шілде 1997 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 1997 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_5 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] | Ізашары_5 = ''Экономика және сауда министрі ретінде өзі'' | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_6 = 15 желтоқсан 2017 | Басқаруын аяқтады_6 = 25 ақпан 2019 | Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_6 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] | Ізашары_6 = [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | Ізбасары_6 = [[Сапархан Кесікбайұлы Омаров|Сапархан Омаров]] | Титулы_7 = [[Самұрық-Қазына]] басқарма төрағасы | Ту_7 = Samruk-Kazina logo kz.png | Ту2_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 26 желтоқсан 2011 | Басқаруын аяқтады_7 = 20 желтоқсан 2017 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_7 = [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] | Ізбасары_7 = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] | Титулы_8 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің Бірінші орынбасары]] | Ту_8 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_8 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_8 = 3 наурыз 2009 | Басқаруын аяқтады_8 = 26 желтоқсан 2011 | Президент_8 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_8 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | Ізашары_8 = Премьер-министрдің орынбасары ретінде өзі | Ізбасары_8 = [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | Титулы_9 = [[Астана әкімі|Астана қаласының әкімі]] | Ту_9 = Old coat of arms of Astana.svg | Ту2_9 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_9 = 20 наурыз 2004 | Басқаруын аяқтады_9 = қыркүйек 2006 | Президент_9 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_9 = [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұханбетов]] | Ізбасары_9 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Титулы_10 = [[Қостанай облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қостанай облысы|әкімі]] | Ту_10 = Logo Kostanay Province.png | Ту2_10 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_10 = тамыз 1998 | Басқаруын аяқтады_10 = 19 наурыз 2004 | Президент_10 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_10 = [[Тоқтарбай Қадамбайұлы Қадамбаев|Тоқтарбай Қадамбайұлы]] | Ізбасары_10 = [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] | Титулы_11 = [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрі]] | Ту_11 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_11 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_11 = қараша 1995 | Басқаруын аяқтады_11 = қазан 1997 | Президент_11 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер_11 = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] | Ізашары_11 = [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] | Ізбасары_11 = [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] | Туған күні = 12.12.1964 | Туған жері = {{туғанжері|Түркістан (қала){{!}}Түркістан|Түркістанда}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]]<ref name="zakonkz">{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120674&pos=9;-18#pos=9;-18 |title= Шукеев Умирзак Естаевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-05-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240524235711/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120674&pos=9;-18#pos=12;35 |date= 2024-05-24}}</ref> | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік экономика, статистика және информатика университеті|Мәскеу экономикалық-статистикалық институты]] (1986)<ref name="zakonkz" /> | Ғылыми дәрежесі = [[Экономика]] ғылымдарының докторы | Мамандығы = экономист-математик | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Umirzak Shukeyev | Марапаттары = {{Қатар |{{Назарбаев ордені}} |{{Парасат ордені}} |{{Барыс ордені}} }}{{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{1 дәрежелі Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі}} |{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}} }} }} '''Өмірзақ Естайұлы Шөкеев''' ([[12 желтоқсан]], [[1964 жыл]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, экономист-математик, экономика ғылымдарының кандидаты.<ref name="inbusiness">{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/appointment/shokeev-omirzak-estajuly |title= Шөкеев Өмірзақ Естайұлы |lang= kk |work= inbusiness.kz |accessdate= 2024-05-25}}</ref> Бұрын Шөкеев [[Түркістан облысы]]ның әкімі (2019–2022; 2006–2007), [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] — [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] (2017–2019), [[Самұрық-Қазына]] басқарма төрағасы (2011–2017), [[Астана әкімі]] (2004–2006), [[Қостанай облысы]]ның әкімі (1998–2004) және [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрі]] (1995–1997) сияқты түрлі лауазымның иегері болған. == Өмірбаяны == Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> === Білімі және бастапқы мансабы === Шөкеев 1964 жылғы 12 желтоқсанда, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында туған. 1986 жылы [[Мәскеу мемлекеттік экономика, статистика және информатика университеті|Мәскеу экономикалық-статистикалық институты]]нда білім алып, экономист және математик болды. Кейін ол осы университетте аспирантурасын жасады.<ref name="board">{{Cite web|url= https://sk.kz/en/about-fund/corporate-governance/leadership/pravlenie/ |title= Management Board |lang= en |publisher= [[Самұрық-Қазына]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170611154614/https://sk.kz/en/about-fund/corporate-governance/leadership/pravlenie/ |date= 2017-06-11}}</ref> 1991 жылы ол Экономика ғылымдарының кандидаты болса, 2002 жылы ол сол саладағы доктор лауазымына қол жеткізді.<ref name="zakonkz" /> Өз мансабын Шөкеев 1986 жылы, Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Автоматтандырылған жоспарлау және басқару жүйелері ғылыми-зерттеу институтының (АЖБЖ ҒЗИ) кіші ғылыми қызметкері ретінде бастады. Бұл қызметте ол 1988 жылға дейін атқарды. 1991–1992 жылдары аралығында ол АЖБЖ ҒЗИ ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері болса, 1992–1993 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің консультанты болды. 1993 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент аппараты]] мен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Министрлер Кабинетi]]нiң Қаржы және еңбек бөлiмi меңгерушiсiнiң орынбасары бола тұрды. 1993 және 1995 жылдары ол [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] әкімінің орынбасары қызметінде болған. === Саяси мансабы === 1995 жылғы қарашада Шөкеев [[Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі|Экономика министрі]] болып тағайындалды. Қызметін атқара жүріп, 1997 жылғы шілдеде 1997 жылғы қазанда үкімет тарағанға дейін [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] болды. 1997 жылғы ақпаннан қарашаға дейін Шөкеев [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің, одан кейін 1997 жылғы қарашадан 1998 жылғы тамызға дейін Қазақстанның тұрақты дамуы жөніндегі Ұлттық кеңестің мүшесі болды. 1997 жылғы наурызда Шөкеев «[[Қазақойл]]<nowiki/>» Бақылау кеңесінің төрағасы болды және бұл қызметті 1997 жылғы желтоқсанға дейін атқарды. 1997 жылдың қазан айынан 1998 жылдың сәуір айына дейін — «Банк Тұран-Әлем» ЖАҚ Басқармасының төрағасы.<ref>[https://baq.kz/amp/persons_directory/sh-keev-mirza-estay-ly/ Шөкеев Өмірзақ Естайұлы (анықтама)]</ref> 1998 жылғы сәуірде Шөкеев [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды. 1998 жылғы 19 тамызда Шөкеев [[Қостанай облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.<ref>{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Қызметінің хроникасы. 1998–1999 жылдар |шынайы атауы= Первый Президент Республики Казахстан Нурсултан Назарбаев. Хроника деятельности. 1998–1999 годы |жыл= 2010 |беті= 103 |орны= Астана |баспасы= «Деловой Мир Астана» ЖШС |isbn= 978-601-7259-20-4}}</ref> Кейін 2004 жылғы 20 наурыздан бастап 2006 жылғы 20 қыркүйекте [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның әкімі болып тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]] қызметін атқарды. 2007 жылғы 27 тамызда Шөкеев 2009 жылғы 3 наурыздан бастап [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің бірінші орынбасары]] болғанға дейін [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Мәсімов]]тің кабинетінде [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] болып тағайындалды, бұл оны 2004 жылдан бері осындай лауазымды атқарған алғашқы адам болды.<ref>{{Cite web|url= https://zakon.uchet.kz/rus/docs/U090000753_ |title= О назначении Шукеева У.Е. первым заместителем Премьер-Министра Республики Казахстан |lang= ru |work= zakon.uchet.kz |accessdate= 2024-05-25}}</ref> 2011 жылғы 26 желтоқсанда қызметінен босатылып, келесі күні 27 желтоқсанда Шөкеев «[[Самұрық-Қазына]]<nowiki/>» Басқарма төрағасы және директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{Cite web|url= https://finance.nur.kz/204704-umirzak-shukeev-vozglavil-fnb-samruk-kazyna.html |title= Умирзак Шукеев возглавил ФНБ "Самрук-Казына" |lang= ru |work= finance.nur.kz |date= 2011-12-26}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170829205524/https://finance.nur.kz/204704-umirzak-shukeev-vozglavil-fnb-samruk-kazyna.html |date= 2017-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://pm.kz/kz/news/1097 |title= Премьер-Министр Өмірзақ Шөкеевті «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қорының басшысы етіп тағайындады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160810064514/http://pm.kz/kz/news/1097 |date=2016-08-10}}</ref> 2017 жылғы 15 желтоқсанда Шөкеев [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] болды. 2019 жылғы 21 ақпанда үкімет отставкасының жариялағанынан кейін ол 2019 жылғы 25 ақпаннан 2022 жылғы 26 тамызға дейін Шөкеев [[Түркістан облысы]]ның әкімі қызметінде болды.<ref name="inbusiness" /><ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/darhan-satibaldi-turkistan-oblisinin-akimi-bolip-saylan-369544/ |title= Тоқаев Шөкеевтің отставкасын қабылдады: Түркістан облысының жаңа әкімі тағайындалды |lang= kk |work= stan.kz |date= 2022-08-31 |accessdate= 2024-05-25}}</ref> 2019 жылғы наурыздан Өмірзақ Шөкеев — [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы саяси кеңесі бюросының мүшесі.<ref name="zakonkz" /> == Өз өмірі == Шөкеев үйленген, оның жұбайы — Мұхамеджанова Зәуре Советқалиқызы. Оның үш баласы бар: екі қызы — Нұрбала, Нұргүл және бір ұлы — Нұрасыл.<ref>{{кітап|тақырыбы= Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. 2011. Екі томдық анықтамалық |жыл= 2011 |орны= Алматы |isbn= 978-601-278-473-2}}</ref> Өмірзақ Шөкеевтің бірнеше кәсіпкер және шенді бауырлары бар: * Серік Естайұлы Естай (1967 жылы туған) — топ-менеджер, кәсіпкер. «Алатау-құс» құс фабрикасының иесі және негізін қалаушы.<ref>[https://kapital.kz/finance/143949/osnovatel-alatau-khus-serik-estaj-reshil-zanyatsya-investicionnym-biznesom.html Основатель Алатау-құс Серик Естай решил заняться инвестиционным бизнесом]</ref> Оған дейін 2004—2019 жылдары [[QazaqGaz|«ҚазТрансГаз»]] бен оның еншілес компанияларында басшылық қызметтер атқарған: «ҚазТрансГаз Аймақ», «Интергаз Орталық Азия», «Бейнеу-Шымкент газ құбыры» компанияларын басқарған, «ҚазТрансГаз» басшысының орынбасары және бірінші орынбасары болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31667514 Естай Серик Естаевич (персональная справка)]</ref> * Ләззат Естайқызы Шөкеева (1971 жылы туған) — 2012—2024 жылдары Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті Шымкент қаласы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/kazyna/about/structure/people/1120?lang=kk Шукеева Ляззат Естаевна]</ref> * Берік Естайұлы Естай (1980 жылы туған) 2005—2018 жылдары судья болып жұмыс істеген. Соңғы қызметі — Астана қалалық сотында аппеляциялық сот алқасының төрағасы.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31229206Естай Берик Естаевич (персональная справка)]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Марапаттары == Шөкеевтің марапаттары және атақтары:<ref name="zakonkz" /> * [[Назарбаев ордені]] (2005); * [[Парасат ордені]] (1991); * [[Барыс ордені]] (2012); * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008); * 1-дәрежелі [[Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі]] (2015); * [[Шымкент]] қаласының [[құрметті азамат]]ы (2007). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәскеу мемлекеттік экономика, статистика және информатика университеті түлектері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Астана әкімдері]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қазақстан сауда министрлері]] [[Санат:Қостанай облысының әкімдері]] [[Санат:Түркістан облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] [[Санат:Самұрық-Қазына ҰӘҚ басқарма төрағалары]] [[Санат:Еуразия экономикалық одағын құрудағы еңбегі үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]] jfq8p44skjdcvaupnnrp2a4wcpkgxxn 0 8386 3684588 3141932 2026-10-21T18:31:06Z 1nter pares 146705 3684588 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Zaltsman.jpg|thumb|right|Павел Яковлевич Зальцман]] '''Павел Яковлевич Зальцман''' ([[2 қаңтар]] [[1912 жыл]], [[Кишинёв]], [[Бессараб губерниясы]]&nbsp;— [[20 желтоқсан]] [[1985]] [[Алматы]])&nbsp;— кеңес дәуірі суретші, кескінші, жазушы. [[Аналитикалық өнер]] деп аталатын ағымның өкілі, [[Павел Николаевич Филонов|П.Н. Филоновтың]] шәкірті, кейде «соңғы филоншыл» аталған. [[Қазақ КСР]] еңбегі сіңген өнер қайраткері. == Өмірбаяны == Павел Зальцман [[Кишинёв]]те (қазіргі [[Чишинеу]]) патша офицерінің әулетінде туған. Балалық шағы сол қалада өткен, [[Азаматтық соғыс]] аяқталғасын жанұямен бірге [[Рыбница]]ға көшкен, сосың [[Одесса]]да тұрып, [[1925]]&nbsp;ж. [[Ленинград]]та мекенденген. === Ленинград кезеңі === Ленинградтағы Өнерлер бірінші мемлекетттік студиясынның декоратор бөлімінде дәріс алған, сонымен бірге Өнер тарихы мемлекеттік институтында тәмамданған. 1920 жж. Ленинградтағы басылған «Резец», «Перелом», «Стройка», «Юный пролетарий» деген журналдарында суретпен безендірушы болып істей бастаған. [[1929]]&nbsp;ж. [[Павел Николаевич Филонов|П.Н. Филоновпен]] танысып жолын ұстаушыға айналған, [[1930]]&nbsp;ж. «Аналитикалық өнер шеберлері мектебі» деген тобына қатыса бастады, сонымен бірге ЛОСХ (КСРО суреткер одағы Ленинград бөлімі) мүшесі болды. 1930 жж. Зальцман Филоновтың басқа шәкірттерімен бірге [[финндер]]дің «[[Калевала]]» (1932) дәстүрлі дастанына суретттеу дайындады, сол кезде портрет жасауға айрықша бейімділігін көрсетті. [[Сурет:ZaltsmanAvtoportret2.jpg|thumb|left|Кескінді өз портреті]] [[1931]]&nbsp;ж. А.А. Арапов басқарушылығымен [[Ленфильм]] киностудиясында жұмыс істей бастады, суреткер-қоюшы болып бірнеше филмдерге қатысқан: [[Васильев ағайындылар]]дың («Дербес іс», 1932), [[Илья Захарович Трауберг|Илья Траубергтің]] («Жеке жағдай», 1934), [[Эдуард Юльевич Иогансон|Эдуард Иогансонның]] («Демалыста», 1936) және [[Александр Гаврилович Иванов|Александр Ивановтың]] («Шекарада», 1938). === Алматы кезеңі === [[Ленинград блокадасы]] зардаптарын кешіп, [[1943]]&nbsp;ж. [[Қазақ КСР|Қазақстанға]] эвакуацияға көшірлді. Алматыдағы соғыс кезіндегі болған ЦОКС (Біріккен орталық киностудиясына) орналастырылған. [[Ұлы Отан соғысы]] біткесін [[Алматы]]да қалған, талай жыл [[Қазақфилм]] киностудиясында суреткер-қоюшы ([[1955]]&nbsp;ж.&nbsp;— студияның бас суреткері) болып жұмыс атқарған. [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] бірқатар кинокөріністерінің режиссёр-қоюшысы болған: «Ақ әтіргүл» (1943), «Дала қызы» (1954), «Махаббат туралы дастан» (1954) және «Жол түйісі» (1963); [[Арон, Ефим Ефимович|Ефим Арондың]] «Алтын керней» (1948) және «Ботагөз» (1958); Павел Боголюбовтың «Қыз-жігіт» (1955) т.б. [[1948]]&nbsp;ж. бастап өнер тарихы пәнінен Алматыда сабақ беріп жүрді: өнер мектебі, Сәулет академиясы, педагогиқалық институт, Қазақ университетінің филология факультеті және Қазақфилм студиясының сценарий курсы. Зальцман соғыстан соңғы шығармашылығы екі тақырыпқа зейін болды: [[Бессарабия]]дағы [[жебірей]] кенттерін еске салатын кескіндеу топтамалары және өзіне замандас [[қазақтар|қазақ]] ықпалына негізделінген портреттер салу. == Отбасы == П.Я.Зальцманның жиені (үлкен әпкесі Нина Яковлевна Лебедеваның қызы) - Татьяна Борисовна Струве (1922-2005) және оның күйеуі, протоиерей және дәрігер Петр Алексеевич Струве (1925-1968, П.Б. Струвенің немересі) Франциядағы қарсылық қозғалыстың мүшелері болды. == Өнер шығармашлығы мұрасы == Зальцманның кескіндері мен сұңғаттары [[Орыс мемлекеттік мұражайы]], [[Третьяков қоймасы]], А.С. Пушкин атындағы [[Бейнелеу өнерлері мемлекеттік мұражайы]] оймыш кәбинеті, [[Шығыс халықтар өнері мұражайы]], [[Қазақтың өнерлер мемлекеттік мұражайы]] және дербес жинақтамаларында сақталады. == Әдебиет шығармашылығы == Өлең мен қарасөз жазуды 1930 жж. [[Обэриутттер]] ықпалына түсіп Ленинградта бастаған. Бірақ әдебиет мұрасы тек өзі дүние өтегесін [[Израиль]] (Зальцманның әулеті көшіп кеткен) мен [[Ресей]] баспасөздерінде жарық көрді. Алматы кезеңінде жазылған «Мадам Ф.» таңдамалы хикаялар мен әңгімелер<ref>[http://pavelzaltsman.org/prose/ Хикаялар мен әңгәімелер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008024439/http://pavelzaltsman.org/prose/ |date=2007-10-08 }}</ref> және өлеңдер<ref>[http://pavelzaltsman.org/verses/ Өлеңдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008025753/http://pavelzaltsman.org/verses/ |date=2007-10-08 }}</ref> кітабы [[2003]]&nbsp;ж. Мәскеу «Лира» баспасөзінде шықты. === Кітаптары === * [[Калевала]] (Зальцман т.б. суреттеулері). Academia: Ленинград, 1933. * Альбом (өңдетуші — [[Баян Кәрібайқызы Барманқұлова]]). Өнер: Алматы, 1983. * Дербес көрме тізімдемесі. Қарағанды, 1983. * Альбом (өңдетуші — Баян Барманқұлова). Қарағанды, 1989. * Pawel Zaltsman. Katalog der Ausstellung im Maison des Vaches: IZBA Verlag: Blankenheim, 1998. * «Мадам Ф.» Лира: Мәскеу, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелері == * [http://pavelzaltsman.org/ Сочинения и живопись П.Я. Зальцмана] {{Ru icon}} * [http://pavelzaltsman.org/bib/tumanyan.html Анализ творческого наследия Павла Зальцмана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019091122/http://pavelzaltsman.org/bib/tumanyan.html |date=2007-10-19 }} {{Ru icon}} [[Санат:2 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1912 жылы туғандар]] [[Санат:Кишинёвте туғандар]] [[Санат:Бессарабияда туғандар]] [[Санат:20 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1985 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО суретшілері]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Орыс авангарды суретшілері]] [[Санат:Орыс авангарды ақындары]] [[Санат:Орыс авангарды прозаиктері]] [[Санат:Орыс авангарды мемуаршылары]] [[Санат:Павель Филонов шәкіірттері]] [[Санат:Ленфильм тұлғалары]] [[Санат:XX ғасырдағы Ресей суретшілері]] [[Санат:КСРО акварельшілері]] [[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары]] [[Санат:КСРО кино суретшілері]] [[Санат:Космополитизмге қарсы кұрес құрбандары]] [[Санат:Ленинград блокадасы тұлғалары]] 19htclh3eh85yvfcp6mbdimm40ai7qr 0 9320 3684589 3659176 2026-10-21T18:31:25Z 1nter pares 146705 3684589 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Александр Сергеевич Пушкин |Шынайы есімі = |Суреті = Portrait of Alexander Pushkin (Orest Kiprensky, 1827).PNG |Ені = 250 px |Суреттің аты = Пушкин портреті, О. А. Кипренскийдің жұмысы |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Александр НКШП, Иван Петрович Белкин,<br />Феофилакт Косичкин (журналдық)<ref>[http://echo.msk.ru/programs/features/57850 Феофилакт Косичкин — Александр Пушкиннің журналдық лақап аты]</ref>, P., Ст. Арз. (Старый Арзамасец), А. Б. |Туған күні = 6.6.1799 (26.5) |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 10.2.1837 (29.1) |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей империясы]] |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = {{hlist|[[Ақын]]|[[прозаик]]|[[драматург]]|[[әдебиет сыншысы]]|[[тілмаш|аудармашы]]|[[публицист]]|[[тарихшы]]}} |Шығармашылық жылдары = 1814–1837 |Бағыты = {{hlist|[[Романтизм]]|[[реализм]]}} |Жанры = {{hlist|Өлең|повес|поэмалар|өлең түріндегі роман|драмалар|ертегі}} |Шығармалардың тілі = {{hlist|[[Орыс тілі|орысша]]|[[Француз тілі|французша]]}} |Дебюті = «Ақын досыма» ({{lang|ru|К другу стихотворцу}}) (1814) |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = Pushkin_Signature.svg |Сайты = http://www.pushkinmuseum.ru |Commons = }} '''Александр Сергеевич Пушкин''' ([[6 маусым]] [[1799 жыл|1799]], [[Мәскеу]] – [[10 ақпан]] [[1837 жыл|1837]], [[Санкт-Петербург]]) — ресейлік [[ақын]], классикалық орыс [[әдебиет]]інің негізін салушы. ==Өлімі== [[1837 жыл]]ы [[29 қаңтар]]да ([[10 ақпан]]) [[Жорж Шарль Дантес]]тің қолынан қаза табады. == Өмірдерек == [[Сурет:Pushkin 04.jpg|thumb|left|200px]] Александр Сергеевич Пушкиннің өмірі мен өнерпаздық жолы азаттық, адамгершілік идеялары үшін аянбай күресу жолы болды. Сөз өнерін дәуірінің озат тілек-мақсаттарымен ұштастыра білуі оған әдебиетте тың жол табуға, бүкіл елдің, орыс халқының әдебиетін жаңа арнаға бұрып, әдебиетті жаңаша тұрғыда дамытып, өркендетуіне мүмкіндік берді. Александр Сергеевич Пушкиннің шығармашылығы бір жарым ғасырға созылған орыстың ұлттық әдебиетінің қалыптасу кезеңін аяқтады. Александр Сергеевич Пушкин [[1799 жыл]]ы 6 маусымда Мәскеуде дүниеге келген. Ол дворян отбасында туылып, балалық шағын Мәскеуде өткізген. 12 жасынан Царское селода (қазіргі Пушкин қаласы) лицейде оқып, ақындық шеберлігін шыңдай түсті. Лицейді аяқтаған соң Петербургке қоныс аударып, әдеби-қоғамдық өмірге белсене араласты. [[Сурет:Pushkin derzhavin.jpg|thumb|left|200px]] Жас Пушкин әдебиеттегі өз орнын табуға, өзінің шығармашылық бетін айқындап алуға үлкен мән берді. Оның әдебиетке алғаш келген жылдары жазған өлең-жырларының қай-қайсысын алсақ та, олардан біз азаттықты аңсауды, отаншылдықты, халық мұңын, тілек-мүддесін жақтауды шығармаларының негізгі арқауы еткен күрескер ақынның асқақ бейнесін көреміз. Жаңа ұрпақтың арман-мұраты, үміт-сенімі, ескіден безінуі, ізгілікті, бостандық пен бақытты армандауы - осының бәрі оның поэзиясынан бірден-ақ жарқын көрініс берді. Ақынның ой-сезімінің қалыптасуына күшті әсер еткен зор тарихи оқиға [[Отан соғысы (1812—1814)|1812 жылғы Отан соғысы]] болатын. Ол Пушкиннің санасында мәңгі өшпес із қалдырды. Ресейде отаншылдық, азаттық идеялары кең қанат жайды. Халықтың еркіндігін, бостандығын темір құрсаумен шырмаған патшалық құрылысқа наразылық үдей түсті. Патшаға қарсы күреске шығып, батыл қимылдаған революцияшыл [[декабристер]] ескі дүниені дүр сілкіндірді. Ол болашаққа, азаттық идеясының жеңетіндігіне кәміл сенді. Декабристер көтерілісінен кейінгі жылдарда Пушкин Ресейдің әр аймағында күн санап қанат жайып, күш алып келе жатқан шаруалардың революциялық қозғалысына үнемі көз тігіп, көңіл аударды, оған үлкен үміт артты. Жаңашыл, алғыр ойлы, күрескер ақын халықтың тарихын, әдебиетін, аңыз-ертегілерді, ескі жыр-дастандарды жақсы білді, қалыптасқан бай әдеби дәстүрлерден де іргесін аулақ салған жоқ. [[Михаил Васильевич Ломоносов|М.В. Ломоносовтың]] ірі қоғамдық мәселелерді толғай білгені, Карамзиннің адамның жан сезімін әсерлі суреттеуі, В. А. Жуковский өлеңдеріндегі ерекше әуездік, сыршылдық, [[Крылов Иван Андреевич|И.А. Крыловтың]] қарапайым адамның мінез-әрекетін дәл бейнелеуі, А.С. Грибоедовқа тән қоғамдық өмірді суреттеудегі шынайылық, сыншылдық, [[Кондратий Фёдорович Рылеев|К.Ф. Рылеев]] поэзиясындағы отаншылдық, адамзаттық әуен, революциялық сарын - бұлардың бірі де Пушкинге жат емес екенін ап-айқын аңғарамыз. Бірақ ақынның өз тұлғасы осы аталған ақын, жазушылардың біріне де ұқсамайды. Өйткені, ол орыс әдебиетіне дәуір талабына сай тың ақындық ой-сөзім әкелді, орыстық ұлттық көркем ой жүйесін керемет өнерпаздық күш жұмсап, мүлдем басқаша қалыптастырды. Сондықтан Пушкиннің терең толғайтын ойшылдығы да, лирикадағы сезімталдығы да, шебер суретшілігі де, оның шығармаларындағы отаншылдық, азаттық аңсау идеялары да, революциялық жалын-леп те бәрі-бәрі де бұрынғыдан өзгеше, жаңаша сипатта танылады. Осы жылдары «Свобода», «Чаадаеву», «Деревня» секілді өлеңдерін, «Руслан и Людмила» атты тұңғыш поэмасын жазды. [[Кишинёв]], [[Одесса]]дан кейін патшалық Ресей үкіметі Пушкинді әдеби-мәдени ортадан алыс жатқан [[Михайловское]] селосына жер аударды. Бұл тұста қаламгер өлеңмен жазылған «Евгений Онегин» романы мен «Граф Нулин», тағы басқа көптеген өлеңдер мен сын мақалаларын ([[1824]]), «Борис Годунов» ([[1825]]) тарихи трагедиясын жазды. Орыс халқының тұрмыс-тіршілігіне, халықтық сөз қорына дендей енген А. С. Пушкин шығармалары енді көркемдік-реалистік арнаға бет бұрды. Халықтың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, адамдардың әр алуан мінез-құлқын терең бейнелеген «Евгений Онегин» романы «орыс өмірінің энциклопедиясы» (В. Белинский) атанды. А.С. Пушкин шығармаларының бір қыры&nbsp;— тарихи таным, «Борис Годунов», «Полтава», «Медный всадник» және тағы басқа да туындысы арқылы ол әрі ақын, әрі тарихшы ретінде танылды. А.С. Пушкин [[Орынбор]], [[Орал]] қалаларында болған кезінде ([[1833]]) қазақтың лиро-эпостық жыры «Қозы-Көрпеш&nbsp;— Баян сұлуды» жаздырып алып, осы тақырыпта шығарма жазуды жоспарлады. Құран сүрелерін өлеңмен жырлады. Пушкин сан алуан жанрлық түрлерді еркін меңгерді. Әр қилы лирика өлең, поэма, әңгіме, повесть, тарихи роман, өлеңмен жазылған роман, ұсақ та, кесек те драмалық шығарма - міне, осылардың қайсысын қолға алса да, ол үлкен көркемдік шеберлік танытты. Сол дәуірдегі орыс әдебиетінің Пушкин араласпаған, ол қол тигізбеген, үлкен ықпал жасамаған, елеулі із қалдырмаған бірде-бір саласы болған жоқ. Осынша қыруар еңбегін ол небәрі 20 жылдай уақыт ішінде атқарып шықты. [[Сурет:Pushkin Alexander, 1831 by Sokolov P..jpg|thumb|left|200px]] Пушкин поэзиясының бұрынғы әдебиеттен ерекшелігін айқын танытатын қасиет - ондағы азаматтық, революция идеялардың қуаттылығы. Ақын Отанды сүю сезімін, «қасиетті бостандықты» аңсаушылықты айрықша қастерлеп, тебіреніп айтады. Айдауда жүрген декабрист-ақындармен өзінің пікірлестігін, ниеттестігін жасырмай, үнемі жария етіп отырады. Ол күрес жолынан еш ауытқып, айнымайды. Тек ол азаттыққа жету жолындағы күрестің жаңа мүмкіндіктерін іздейді. Қоғамдық мүддені, әр азаматтың қоғам алдындағы, халық алдындағы міндетін Пушкин енді дәл өз кезеңінің, өз дәуірінің тілек-талаптары тұрғысынан қарап, терең түсінуге ұмтылады. Ол өзінің тұңғыш поэмасы «Руслан мен Людмилаға» ежелгі аңыз-оқиғаны арқау етіп жазғанда, немесе «Кавказ тұтқыны», «Цыгандар» дастандарында орыс адамын әр елде, әр түрлі ортада алып суреттегенде өз заманының ең күрделі қоғамдық мәселелерін қозғай білді. Соңғы дастаннан адам өмірдегі күрес-тартыстан шет қала алмайды деген тұжырымды өте-мөте аңғарамыз. Пушкин халықтың тарихи тағдыры жайлы толғанғанда оны өз дәуіріндегі қоғамдық өмірдің түйіндерін шешу міндетімен ұштастырады. «Борис Годунов» драмасындағы тарихи дамудың бетін, үлкен-үлкен кезеңдерін белгілейтін ең басты күш - халық, халықтың мүддесі, ниет-тілегі деген тұжырым - жазушының өз заманына жалғастырыла айтылған шындық. [[Сурет:Pushkin Alexander, self portret, 1820s.jpg|thumb|right|200px]] Оның аса кесек көркем туындыларының бірі [[Онегин|«Евгений Онегин»]] - шын мағынасында халықтық шығарма. Мұндағы басты кейіпкерлер төменгі таптан шыққан адамдар емес екені рас. Бірақ ең маңызды нәрсе Онегин мен Татьяна, Ленский мен Ольга - осылардың қай-қайсысы болсын қарапайым халыққа қаншалықты жақындығы тұрғысынан бағаланады, олардың халық мүддесін түсіне білуі - артықшылығы болса, халықтың ой-түсінігінен алшақтығы - осалдығы болып шығады. Мұны кезінде В.Г. Белинский ете қисынды дәлелдеп кеткен болатын. Ол өз романында халықтың өмірін мейлінше толық, жан-жақты суреттейді, дворяндар мен шаруалардың өзара қарым-қатынасын да айқын көрсетеді. Халықтың күнделікті тұрмыс тірлігін, әдет-ғұрпын, әр алуан адамдардың мінез, іс-әрекетін, табиғат көрінісін, бәрін де терең және көркем бейнелегендіктен бұл шығарма шын мәнінде «орыс өмірінің энциклопедиясы» (В. Г. Белинский) болды. [[Сурет:A.S.Pushkin.jpg|thumb|left|200px]] Ол сол дәуірде жеке адамның қоғамдағы орны қандай деген мәселені «Мыс салт атты» дастанында, әңгімелерінде әр жағынан алып қарастырады, ол «Мыс салт атты» және «Полтава» дастандарында тарихи тақырыпты кеңінен қозғап, Ресей мемлекетінің қуаты артқанын сүйсіне жырлайды. Ақын біраз шығармаларында халықтың ертек-аңыздарын өзінше өрнектеп, халықтық поэзиядағы көркемдік ой-сөзімінің нәрін теңдесі жоқ ақындық шеберлікпін жеткізіп береді. Қарапайым халықтың, орыс шаруаларының тағдырын Пушкин «Дубровский», «Капитан қызы» сияқты шығармаларында шебер бейнелеген. Сонымен қатар ол «Пугачев тарихы» атты еңбек жазды. «Капитан қызы» және «Пугачев тарихы» романын жазар алдында ол қыруар тарихи деректер жинады, архив материалдарын зерттеді, көтеріліс болған жерлерді аралап, Қазан, Симбирск, Орынбор, Орал қалаларында болды. Көтерілісті көзімен көрген адамдардың естеліктерін, ел арасында сақталған жыр, әңгіме-аңызды жазып алды. Мұның бәрі Пушкинге шаруалардың патшаға қарсы көтерілісін, оның басшысы Пугачевтің бейнесін суреттегенде - тарихи шындықты айнытпай дәл көрсетуге мүмкіндік берді. Ол Пугачевті халықтың тап ортасынан шыққан нағыз қарапайым адамға тән қасиеттерін - ерлігін, батылдығын, ақылдылығын, қайырымдылығын сүйсіне сипаттайды. Жазушының Пугачев бастаған көтеріліске орыс шаруаларымен бірге басқа халықтар өкілдерінің - башқұрт, қазақ кедейлерінің де қатысқанын суреттеуі сүйсінерлік. Пушкин езі айтқандай, патшалық қатал заманда азаттықты, бостандықты қасиеттеп, жырлады. Ол шығармаларында халық өмірін мейлінше кең қамтып, бұқара халық пен үстем тап өкілдерін, әртүрлі топтардың адамдарын, олар өскен, өмір сүрген ортаны, табиғат құбылыстарын - бәрін де молынан бейнелейді. Оның шығармаларында лирика сезім қандай нәзік, әсерлі болса, не нәрсенің де көрініс-кейпін, бояу-түсін сөзбен мүсіндейтін суреткерлік те сондай кемеліне келген. Мұнда ірі әлеуметтік, тарихи мәселелердің тереңдігі түйінін табуға жүйріктік, қоғамдық-саяси ой-пікірлердің өткірлігі, отты лебі оқушысын баурап алады. [[Сурет:Pushkin Alexander by Sokolov P..jpg|thumb|left|200px]] Пушкин әдебиетті жаңа мазмұн, тақырып идеяларымен байытып қана қойған жоқ, сонымен бірге ол әдебиеттегі өмірді суреттеу әдісін де, бейнелеу тәсілін де өзгертіп, түрлендірді. Кемеңгер ақын орыстың нағыз халықтық, ұлттық әдеби тілін қалыптастырып, жүйеге келтіру міндетін де ойдағыдай іске асырды. Пушкиннің бұл еңбегі күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. Пушкин орыс тілінің бірнеше саладағы, яғни дәстүрлі болған кітаби тіліндегі, күнделікті сөйлеу тіліндегі, бай ауыз әдебиетіндегі сөздік қорын екшеп, саралап, көркем әдебиетте мейлінше мол қолдануға жол ашты. Әдеби тіл жалпы халықтық тілдің нәрі мен сөлін бойына әбден сіңіргенде ғана көркемдік қуаты артып, мөлдір таза, керемет бай тіл бола алатынын ұлы жазушы жақсы түсінді. Ол халық тілінің байлығын қалай пайдаланудың, тілді қалай өңдеп, ұстаудың тамаша үлгісін көрсетті. Оның шығармаларынан орыс тіліндегі сөздің терең мағыналылығы, бейнелілігі мен суреттілігі, тартымды әсемділігі мен қарапайымдылығы айқын сезіледі. Өз Отанының жалынды патриоты болған Пушкин орыс халқымен жақын, тағдыры бір, туыстас барлық халықтардың өміріне үңіле қарады, олардың тілек-мүддесін, арманын терең түсінді. Кавказ халықтарының, сондай-ақ Ресейдің басқа да халықтарының өмірін, тұрмыс-салтын кемеңгер ақынның жақсы білгені және бірталай шығармаларында суреттеп отырғаны белгілі. Пушкин қазақ жерінде, Орынбор, Орал қалаларында болған кезінде қазақ халқына сүйіспеншілік сезіммен қарап, оның өміріне, әдет-ғұрпына, мәдениетіне зер салды. Ол қазақ жігіттерінің [[Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі]]не бел шеше қатысқанын білумен ғана тынған жоқ, сонымен қоса қазақ халқының бай сөз өнеріне құмарта қызығып, ауыз әдебиетінің, асыл нұсқаларының бірі - «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]» дастанын жаздырып алды. Өмірінің соңғы көзінде жазылған белгілі «Ескерткіш» атты өлеңінде өз шығармаларын Ресейдің барлық халықтары оқитын болады дей келіп, осы өлеңнің қолжазба түрінде сақталған бір нұсқасында қазақ халқын да атап кетеді. Қазақ тарихында Пушкин мұрасына алғаш айрықша зер салып, өнеге еткендер [[Шоқан Уәлиханов]], [[Ыбырай Алтынсарин]] және [[Абай Құнанбаев]] болғаны белгілі. Олар Пушкинді тек ақын ретінде қызықтаумен тынған жоқ, терең зерттеп ізденуіне тірек етті. Абай Пушкиннің ең таңдаулы туындысы «Евгений Онегинді» аса жоғары бағалады, оның жеке үзінділерін бұдан бір ғасырға таяу уақыт бұрын асқан көркемдік шеберлікпен қазақшалап берді. [[Абай Құнанбаев|Абай]] [[қазақ тілі]]не аударып, арнайы ән шығарған «[[Татьяна хаты]]» халық арасында өткен ғасырдың аяқ көзінде ете кең тарап, ең сүйікті өлеңдердің біріне айналуы орыс ақынының ерте кезден-ақ қазақ халқына етене жақын болып кеткенінің айқын дәлелі. Татьянаның тағдырын қыр елі қазақ қызының, әйелінің тағдырына орайлас сезінді. Татьянаның еркіндік сүйгіштігі мен парасаттылығы, сабырлылығы қазақ жастарын да тебірентті. Пушкиннің ұлылығын сол заманда, сол ортада отырып тани, бағалай білгендігі - Абайдың ұлылығының бір жарқын көрінісі. Абайдың Пушкинмен үндестігі, оны жақын тартуы тегін емес еді. Ол қазақ әдебиетінде өз дәуірінде бір кезде Пушкин орыс әдебиетінде атқарған қызметті атқаруды, сондай жүкті көтеруді мақсат етті. Қазақ қоғамы алдына қойған зор міндетті - жаңа реалистік әдебиетті қалыптастыру ісін Абай тиянақты атқарған болса, оған орыс әдебиетінің асқар алыбы Пушкиннің әдеби мұрасының демеуі тимей қалған жоқ. Тек осының өзі ғана Пушкин мұрасы, есімі қазақ әдебиетімен қаншалықты жақын болып кеткендігін айқын көрсетсе керек. Бұған қоса қазақ халқының Пушкингедеген ықыласының көрінісі ретінде «Евгений Онегинді» халық ақындары революциядан бұрын-ақ дастан етіп айтып жүргенін және «Капитан қызының» қазақ тіліне аударылып, 1903 ж. басылып шыққанын атап кеткен жөн. 20 ғ-дың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері Шәкерім Құдайбердиев, Ахмет Байтұрсынов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Спандияр Көбеев, Мұхамеджан Сералин, [[Бекет Өтетілеуов]] П. шығармаларынан көп нәр алды. Қазіргі қазақ жазушыларының ішінде Пушкинді оқымайтыны, онан үйренбейтіні жоқ. Жыр алыбы қарт Жамбыл Пушкинге арнап өлең шығарып, ұлы ақынға құрметпен ишарат етіп, қазақ халқының сүйіспеншілік сезімін әсем жырмен жеткізген болатын. Қазақ әдебиетінің туындысы «Абай жолы» роман-эпопеясында Пушкиннің өнерпаздығы, Абай арқылы бүкіл қазақ мәдениетіне тигізген игілікті ықпалы көркем бейнеленген. Мұның өзі Пушкин шығармалары, ұлы ақынның бейнесі Мұхтар Әуезовке де шабыт беріп, оны рухтандырғанын аңғартады. П. шығармаларын қазақ тіліне аударуда Ш. Құдайбердиев, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, I. Жансүгіров, Қ. Аманжолов, Т. Жароков, Ө. [[Өтебай Тұрманжанов|Тұрманжанов]], Ә. Тәжібаев, Қ. Тоғызақов, Ғ. [[Ғали Орманов|Орманов]], Ә. Сәрсенбаев, Х. Бекхожин, Қ. Шаңғытбаев, Ж. Молдағалиев сияқты көрнекті ақындарымыз елеулі еңбек сіңірді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> [[Сурет:Pushkin Monument.JPG|thumb|left|200px]] Қазақстанның көптеген қалаларында орыстың ұлы ақынына арналып ескерткіштер орнатылып, көшелер, мектептерге есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [[s:Александр Сергеевич Пушкин|Произведения А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкина]] в Викитеке] * {{Gutenberg author|name=Пушкина}} * [http://www.feb-web.ru/feb/pushkin/ Электронное научное издание «Пушкин»] в электронной библиотеке «Русская литература и фольклор» {{commons|Александр Сергеевич Пушкин}} [[Санат:6 маусымда туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:10 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс ақындары]] [[Санат:Ресей ақындары]] [[Санат:XIX ғасыр ақындары]] [[Санат:XIX ғасырдағы орыс жазушылары]] [[Санат:XIX ғасыр жазушылары]] [[Санат:Ресей драматургтері]] [[Санат:XIX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Ресей әдебиет сыншылары]] [[Санат:XIX ғасыр әдебиет сыншылары]] [[Санат:Ресей аудармашылары]] [[Санат:XIX ғасыр аудармашылары]] [[Санат:Ресей тарихшылары]] [[Санат:XIX ғасыр тарихшылары]] [[Санат:Ертегішілер]] 6kuhcd96p00c7iak7emoy6l4ikbah2b 0 9728 3684615 3683255 2026-10-22T03:23:08Z ~2026-56471-98 187375 /* */ 3684615 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе назарият''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] mx4vxpa0pbx1esa18x0cwky9uscfpcr 3684616 3684615 2026-10-22T03:23:32Z ~2026-56471-98 187375 /* */ 3684616 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе ойтұжырым''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] krlrf8z9dioaize5pgjouk32kchr0ts 3684617 3684616 2026-10-22T03:25:26Z ~2026-56534-39 187376 3684617 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе Пайымдама''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] 8d94m5s3jvqziq6e76dr1wr8qjo8mtg 3684618 3684617 2026-10-22T03:26:02Z ~2026-56534-39 187376 3684618 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе Назарият''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] 63zgt8zyfjpdohvpcgf6u09lntowf9n 3684619 3684618 2026-10-22T03:28:28Z ~2026-56534-39 187376 3684619 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе Ойтұжырым''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] 16hxy5h5ewtkcsi30dukiio5xvh8o09 3684620 3684619 2026-10-22T03:30:50Z ~2026-56534-39 187376 3684620 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе Назарият''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] 63zgt8zyfjpdohvpcgf6u09lntowf9n 3684626 3684620 2026-10-22T03:43:16Z ~2026-56534-39 187376 3684626 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе Ойтұжырым''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] 16hxy5h5ewtkcsi30dukiio5xvh8o09 3684628 3684626 2026-10-22T03:49:32Z ~2026-56534-39 187376 3684628 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе Назарият''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] 63zgt8zyfjpdohvpcgf6u09lntowf9n 3684637 3684628 2026-10-22T04:01:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-56471-98|~2026-56471-98]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684616 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе ойтұжырым''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] krlrf8z9dioaize5pgjouk32kchr0ts 3684641 3684637 2026-10-22T04:02:29Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/~2026-56471-98|~2026-56471-98]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-56471-98|талқылауы]]) істеген нөмір 3684616 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3684641 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория немесе назарият''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] mx4vxpa0pbx1esa18x0cwky9uscfpcr 3684642 3684641 2026-10-22T04:02:37Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/~2026-56471-98|~2026-56471-98]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-56471-98|талқылауы]]) істеген нөмір 3684615 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3684642 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85 0 12121 3684590 3619762 2026-10-21T18:31:43Z 1nter pares 146705 3684590 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ribbentrop-Molotov.svg|thumb|300px|Германия мен Кеңестер Одағының арасындағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісім бойынша Орталық Еуропаның бөлінуі. Сол жағында — 23 тамыздағы протоколдар бойынша болжалғаны, оң жағында — іс жүзінде болған бөлініс. Сарғыш түспен КСРО-ға кететін жерлер, көк түспен Германияның үлесіне тиген жерлер, күлгін түспен Германия басып алған жерлер боялған (Варшава генерал-губернаторлығы мен Богемия және Моравия протектораты)]]'''Екінші Дүниежүзілік соғыстағы КСРО''' — Кеңес Одағының [[Үшінші рейх|нацистік германияға]] және оның еуропалық [[Фашист блогының елдері|одақтастарына]] ([[Мажарстан]], [[Италия]], [[Румыния]], [[Финляндия]], [[Бірінші Словак республикасы|Словакия]], [[Хорватия]]) қарсы жүргізген соғысы; [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] ең маңызды және шешуші бөлігі. == «Ұлы Отан соғысы» ұғымы == «Ұлы Отан соғысы» ұғымы [[1941]] жылғы [[шілденің 3]]-інде [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиннің]] радио арқылы сөйлеген сөзінен кейін пайда болды. Сталин өз сөзінде «ұлы» және «отан» деген сөздерді бөлек-бөлек, бір-бірімен байланыстырмай қолданды. «Ұлы Отан соғысы» сөз тіркесі басқа тілдерде де қолданылады ({{lang-ru|Вели́кая Оте́чественная война́}}, {{lang-en|Great Patriotic War}}, {{lang-de|Großer Vaterländischer Krieg}}), кейбір авторлар «Екінші Дүниежүзілік соғыстың шығыс майданы» деген сөз тіркесін қолданады (бұл Германия қолданған «шығыс майдан» деген ұғымға жақын). == Соғыстың алғышарттары: Германия == [[Ұлы дағдарыс|1929 жылы басталған бүкілдүниежүзілік экономикалық дағдарыстың]] салдарынан [[1933]] жылы Германияда билік басына NSDAP ([[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|«Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы»]]) келді. Германияда [[Бірінші Дүниежүзілік соғыс]]та жіберіп алған есесін қайтаруға дайындыққа кірісіп кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер ([[АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]]) жүргізген араласпау саясатының арқасында Германия өзіне Версаль келісімінде қойылған талаптарды орындауды мүлдем тоқтатты. Оның үстіне АҚШ-тың компаниялары Германияның қарулануына қолайлы жағдай жасаған қаржы және материалдарды жіберіп отырды. 1926-33 жылдары Кеңес Одағын Липецк және Қазан қалаларындағы полигондарда герман қарулы күштерінің офицерлерін дайындауға атсалысты. 1936 жылы Германия Версаль келісімінің бір бабын бұзып, Рейн аймағына әскерлерін кіргізді. Сол жылы ол [[Испаниядағы азамат соғысы]]на араласып, бүлік шығарған [[Франко Франциско|Франконың]] әскерлеріне әскери қолдау көрсете бастады. 1933 жылы билік басына ұлтшыл-социалистер келгеннен кейін Германияда антикоммунистік және антикеңестік көзқарастар күшейе бастады. 30-шы жылдардың ортасынан бастап герман үкіметі міндетті түрде жақын арада [[КСРО]]-мен соғыс болатыны туралы жариялай бастады. Германияның әскери доктринасы Кеңестер Одағын ықтимал қарсылас ретінде қарастыра бастады. 1938 жылы герман армиясында ЖШҚӘ-нің («Жұмысшы және шаруалардың Қызыл Әскері») әскери техникасы, әскери қызметкерлерінің айырым белгілері және тактикасы зерттеле бастады. [[1938]] жылдың наурыз айында Австрияда референдум өткізіліп, Германия оны өзіне қосып алды (қараңыз: [[Аншлюс]]). [[1938]] жылы Германия, Италия, Англия мен Франция арасында жасалған [[Мюнхен келісімі]] бойынша Германияға [[Чехословакия]]ның Судет аймағында тұратын немістерді қорғау мақсатымен сол аймақты өзіне қосып алуға рұқсат берді. Кейін Германия Чехословакияның қалған бөлігін де оккупациялады (Польшаның қатысуымен). 1939 жылдың қысында Германия Польшаға «Данциг мәселесін» шешуді ұсынды. Польша бас тартты. [[Адольф Гитлер]] осы мәселені Польшаға қарсы соғыс ашу үшін қолданды. 1939 жылғы тамыз айында [[Германия мен Кеңестер Одағының арасында шабуыл жасаспау туралы келісім]] жасалды. Келісімнің құпия қосымшасы бойынша [[Германия]] мен [[КСРО]] [[Еуропа]]ны өзара ықпалдар аймағына бөлісіп алды. 1939 жылғы қыркүйектің 1-інде Германия [[Польша жорығы (1939)|Польшаға қарсы соғыс бастады]]. Бұдан кейін Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялап Польшаға қолдау көрсетті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталып кетті. Герман әскерлері 2 аптаның ішінде поляк қарулы күштерін талқандап, поляктар қоныстанған шығыс шекарасы [[Керзон сызығы]]на дейін жетті. 1940 жылы Германия Дания мен Норвегияны ([[Дания-Норвегия операциясы]]), сосын Бельгия, Недерланд, Люксембургті және Францияның жартысын жаулап алды. Франция тізе бүгуге мәжбүр болды ([[Франция жорығы]]). Францияның тізе бүгуінен кейін Ұлыбритания Германияның жалғыз қарсыласы болып қалды. Германия оған бітім жасасуға ұсынды, бірақ Ұлыбритания бұл ұсынысты қабылдамай тастады. [[1940]] жылғы [[шілденің 16]]-сында [[Адольф Гитлер]] Ұлыбританияның жеріне басып кіруді ұйымдастыру туралы директиваға қол қойды ([[Теңіз арыстаны операциясы|«Теңіз арыстаны операциясы»]]). Бірақ герман [[Әскери теңіз күштері]]нің басшылығы британиялық теңіз күштерінің қуатының зор екендігіне және вермахтта десанттық операциялар тәжірибесінің жоқтығын тілге тиек етіп, [[Әскери әуе күштері]]нің әуеде басымдылыққа ие болуын талап етеді. Ұлыбританияның әскери-экономикалық әлеуетін әлсірету үшін, халқының сағын сындыру үшін, басып кіруге дайындық үшін және британиялықтардың қарсыласуға деген еркін жою үшін [[1940]] жылдың тамызынан бастап немістер британиялық қалаларды әуеден бомбылау науқанын бастайды ([[Британия шайқасы]]). Ағылшындар бомбылаудың нәтижесінде бейбіт тұрғындардың арасында көп адам шығынын бастан кешіруге мәжбүр болса да, олар неміс әскери әуе күштерін көп шығынға ұшыратып, «Британия шайқасынан» жеңімпаз болып шықты. 1940 жылдың желтоқсан айынан бастап ауа райының күрт нашарлауынан герман ӘӘК (Лүфтваффенің) шабуылдарының қарқыны қатты бәсеңсіді. Немістер өздерінің басты мақсаттары — Ұлыбританияны бітімге келуге мәжбүр етуге қол жеткізе алмады. 1940 жылғы шілденің 31-нде жоғарғы әскери басшылықпен өткізген кеңесінде Гитлер Ресейді 1941 жылдың көктемінде талқандау керек, себебі егер Ресей талқандалса, онда Ұлыбританияның соңғы үміті өшеді, сөйтіп ол да тізе бүгуге мәжбүр болады деп жариялады<ref>http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183908/http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html |date=2008-05-25 }}</ref>. 1940 жылдың шілде-желтоқсан айларында КСРО-мен соғыстың бірнеше жоспары қарастырыла бастады, соның ішінде ОКҺ-ның (әскердің бас штабы), генерал Э. Маркстың, Зоденштерннің жоспарлары және тағы басқа жоспарлар қарастырыла бастады. Көп талқылаудың, әскери-штабтық ойындардың және Гитлердің өз кеңсесінде, құрлық әскерінің штабында және басқа да штабтарда өткізілген талқыласулардың нәтижесінде 1940 жылғы желтоқсанның 5-інде генерал-полковник Ф. Гальдер ұсынған жоспардың («Отто жоспары») түбегейлі жобасы мақұлданды. [[1940]] жылғы [[қыркүйектің 27]]-сінде [[Германия]], [[Италия]] мен [[Жапония]] [[Үштік пакт|«Үштік пакт»]] деп аталатын келісімге қол қойды. Ол келісім бойынша осы елдер ықпал жүргізу аймақтарын бөлісіп алып, өзара әскери көмек көрсетуге келісті. [[1940]] жылдың қараша айында өткізілген кеңес-герман келіссөздерінде неміс дипломаттары осы пактқа қосылуды Кеңестер Одағына да ұсынды. Кеңе үкіметі егер Германия Кеңестер Одағының өз әскерлерін [[Румыния]], [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Түркия]]ға енгізуге келіссе, онда қосылуға дайынбыз деп жауап берді. Немістер бұл шартқа келіспеді. Осыдан кейін Гитлер КСРО-ға шабуылдың жоспарын бекітті. 1940 жылғы желтоқсанның 18-нде қарулы күштердің (ОКВ-ның) бас қолбасшылығы Гитлердің өзі қол қойған, КСРО-мен болайын деп жатқан соғыстың негізгі мағынасы және стратегиялық бағыт-бағдары баяндалған № 21 директиваны жіберді ([[Барбаросса жоспары|«Барбаросса» жоспары]]). КСРО-мен соғыстың жоспары 1941 жылғы [[қаңтардың 31]]-інде шығарылған «Әскерлерді стратегиялық топтау мен орналастыру туралы директива» деген директивада егжей-тегжейлі баяндалды. Оған қол қойған құрлық әскерінің бас қолбасшысы В.Браухич болды. 1940 жылдың аяғында неміс әскерлерін басып алынған Польшаның жеріне жылжыту басталды. Сонымен бірге осы әскерді жылжыту Ұлыбританияға басып кіруді бүркемелеуге арналған операция ғана деп Кеңес үкіметін алдап-арбауға бағытталған [[дезинформация]] науқаны басталды.[http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-08_1.html] [[Қарашаның 20]]-сында Үштік одаққа [[Венгрия]], [[қарашаның 23]]інде — [[Румыния]], [[қарашаның 24]]-інде — [[Словакия]], [[1941]] жылы — [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Испания]] қосылды. 1941 жылғы [[наурыздың 25]]-інде одаққа [[Югославия]] да қосылған болатын, бірақ [[наурыздың 27]]-сінде британиялық жансыздардың түрткісімен [[Белград]]та әскери төңкеріс орын алып, билік басына [[Симович, Дусан|Симовичтың]] үкіметі келді. Ол үкімет жас [[ІІ-ші Пётр Каргеоргиевич|ІІ-ші Пётрді]] патша деп жариялап, Югославияның бейтараптығын жариялады. [[сәуірдің 5]]-інде Югославия КСРО-мен достық және шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қояды. Германия соны болдырмау үшін Югославияда әскери жорық өткізіп, [[Грекия]]да жеңіліске ұшырап жатқан Италия әскерлеріне көмектесуді шешеді. Сол себепті КСРО-ға шабуыл кейінге ысырылды. [[1941]] жылғы [[сәуірдің 6]]-сында ірі қалаларды, темір жол желілерін және аэродромдарды жойқын бомбылағаннан кейін [[Германия]] мен [[Венгрия]] [[Югославия]]ға басып кірді. Осы кезде италиян әскерлері немістердің қолдауымен [[Грекия]]да шабуылға көшті. Югослав әскері сәуірдің 17-сінде тізе бүкті. Югославияны талқандағаннан кейін немістер мен италияндықтар бар күштерін Грекияға тастады. [[Афины]] қаласы [[сәуірдің 27]]-сінде жау қолына түсті. 1941 жылғы мамырдың 1-інде Гитлер КСРО-ға шабуыл маусымның 22-сінде бастауды түбегейлі шешті.<ref>http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309005913/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html |date=2008-03-09 }}</ref> {{Start citation}} Негізі, бар орыс әскері біздің шекараларымызда шоғырланып тұр. Ауа райы жылыған кезден бері көп жерлерде қорғаныс жұмыстары жүргізіліп жатыр. Егер жағдайлардың қысымымен мен неміс авиациясын Англияға қарсы жібере қалатындай болсам, онда Ресей оңтүстік пен солтүстіктен бізге қысым жасай бастайды деген қауіп бар. Солай бола қалған жағдайда әуеде басымдық бізде жоқ болғандықтан мен тек үндемей шегіне беруге ғана мәжбүр боламын. Авиацияның жеткілікті қолдауынсыз мен Шығыстағы дивизиялардың көмегімен орыстардың қорғаныс бекіністеріне шабуылды жасай алмас едім. Осы қауіпке назар аудармаса, онда біз бүкіл 1941 жылды жоғалтып алуымыз ықтимал, соның өзінде де жағдай жақсыға қарай өзгермес еді. Керісінше, Англия өзінің орыс серіктесіне сеніп, бітімге келуге одан бетер қарсыласатын болады. Оның үстіне олардың осы үміттері орыс қарулы күштерінің дайындығы артқан сайын күшей беретін болады. Ал 1942 жылдан бастап америкалықтардың соғыс материалдарын жаппай жөнелтуі басталатынын алыңыз… Ақыр соңында мен сізге тағы бірдеңені айтқым келіп еді… Мен осы шешімге келгелі бері өзімді іштей азат сезініп отырмын. Мен осы шиеленісті шешуге қаншалықты талпынсам да, Кеңестер Одағымен ынтымақтас болу менің өзімді зәрде қылатын еді. Себебі бұл менің бүкіл өткен өміріме, менің дүниетанымыма, өзімнің бұрынғы барлық борыштарыма қарама-қайшы келетін. Осы ауыр жүктен енді құтылғаныма бақыттымын. {{End citation|source=[[Адольф Гитлер|Гитлер]]дің [[Бенито Муссолини|Муссолини]]ге жолдаған [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/before.php хаты], [[1941]] ж. [[мамырдың 21]].}} Германияның экономикасы мен бар тіршілігінің милитаризациясы, жаулап алған елдерінің өнеркісібі мен стратегиялық қорларының немістердің қолына түсуі, жаулап алынған және одақтас елдердің арзан [[жұмыс күші]]н қолдану Германияның әскери-экономикалық қуатының елеулі түрде артуына әкелді. Ұлы Отан соғысының қарсаңында Германияның өзінде және жаулап алынған елдер мен одақтас елдерде жылына 439 млн тонна көмір, 31.8 млн тонна болат өндіріліп, 11 мың зеңбірек пен миномет, 11 мың ұшақ шығарылатын<ref>[http://bse.sci-lib.com/article003823.html «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45»], БСЭ, 3-е издание</ref>, ал 1941 жылдың 1-ші жартысында 1 621 танк пен [[өздігінен қозғалатын артиллерия қондырғысы]] шығарылды<ref>http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309125357/http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html |date=2008-03-09 }}</ref>. Бұл деректерден Германияның өнеркәсіп қуаты жағынан КСРО-ның үстінен басымдылыққа ие болғандығы анық көрінеді. Бірақ қару-жарақ шығару жағынан Германия дәл сондай басымдылыққа ие болған жоқ. == Соғыстың алғышарттары: КСРО == === КСРО-ның жалпы жағдайы === КСРО болашақта болатын жойқын соғысқа 30-шы жылдардың басынан бастап дайындала бастаған болатын. Тек ауыр өнеркәсіп қана емес, өмірдің түрлі-түрлі жақтары, идеология, бұқаралық ақпарат құралдары, тіпті орта білім беру салалары да милитаризацияланды. Жеделтелген [[КСРО индустриализациясы|индустриализацияның]] арқасында 30-шы жылдары КСРО-да қуатты ауыр өнеркәсіп пайда болды. Ол жедел түрде қару-жарақ өндірісіне ауыса алатындай етіп ұйымдастырылды. Бірақ соған қарамастан болат, шойын қорыту, көмір, электр энергиясын, химиялық өндіріс сияқты салаларда Кеңес Одағы Германиядан артта қалып отыр еді. [[Үшінші Рейх]]тың қолына бүкіл Батыс және Орталық Еуропаның өнеркәсібі түскен соң бұл артта қалу тереңдей түсті. Кейбір техникалық бағыттарда да Кеңес Одағы Германиядан артта қалған еді. Әсіресе байланыс құралдарын және автомобиль көліктерін жасап шығару жағынан. Кеңес халқының басым көпшілігі (66 пайызы) білім деңгейі төмен дәрежедегі шаруалар болатын, ал Германия әлдеқайда урбанизацияланған, индустриализацияланған ел еді. Көптеген өнім түрлерін жасап шығарудан Кеңес Одағы Германияны артта қалдырған болатын (танкілер, ұшақтар, артиллериялық қару-жарақ, минометтер, оқ атар қару сияқтылар). Кеңес Одағының осал жағы — әскердің байланыс және басқару құралдарымен жарақтануы төмен деңгейде болды. Бұл жағынан Германиядан артта қалу елеулі болатын. Бір айта кетерлігі — КСРО-да негізгі өндірістік қорлары мемлекеттік меншікте болғаны себебінен және КСРО экономикасы мемлекеттің қатаң қадағалауында болғандықтан өнеркәсіптің милитаризация деңгейі мен соғыс жағдайында жұмыс атқаруға қабілеті Германия экономикасына қарағанда әлдеқайда жоғары болатын. Ал Германияның экономикасы жұмылу деңгейі жағынан 1944 жылы «тотал соғыс» жарияланғаннан кейін ғана кеңес экономикасына жақындай алды. Сондықтан соғыстың басында КСРО экономикасының тиімділігі жоғарырақ деңгейде болды. КСРО-ның партиялық жетекшілігінің Азаматтық соғыс кезінде қалыптасып, төтенше жағдайларда шаруашылық және әскери басқарудың мол тәжірибесіне ие болғанын да естен шығармау керек. Экономикасы қатаң орталықтандырылған, жетекшілігі «төтенше» шаралар арқылы іске асырылатын, жеке меншік атымен жоқ КСРО соғысқа Германияға қарағанда әлдеқайда ұтымды жағдайда болды. Осы себептер КСРО-ның сол соғыста жеңіске жеткенінің себептерінің бірі болды. Соған қарамастан ЖШҚӘ өзінің жерінде ірі қорғаныс соғысын жүргізуге дайын еместігін көрсетіп алды. Кейінірек кеңестік тарихнамада бұл «әскери құрылыста, соғыстың басталу уақытын анықтауда жіберілген қателік, әскерді мемлекеттік шекараның маңында орналастыруды кешеуілдету» деп аталды<ref>http://www.rosculture.ru/milestones/day/show/?id=13993</ref>. 1937-1938 жылдары орын алған жаппай қуғын-сүргіннің нәтижесінде ЖШҚӘ-нің басқару буыны ауыр шығынға ұщыраған болатын. 5 маршалдың 3-еуі, 15 армия генералының 13-і, 9адмиралдың 8-і, 57 комкордың 50-і, 186 комдивтің 154-і, 16 әскер комиссарының 16-сы, 28 корпус комиссарының 25-і атылу жазасына кесілді. Әскери округтар мен әскери құрамалардың басына жас, тәжірибесіз басқарушылар тағайындалды. Мысалы, соғыс басталған кезде 17 әскери округ басшыларының 7-еуі, 17 округ штаб басшыларының 4-еуі өз қызметтеріне тағайындалғандарына жарты жыл толмаған еді. 20 армия қолбасшыларынан 13-інің тағайындалғандарына жарты жыл толмай, тек 2-еуі ғана жылдан астам уақыт бұрын тағайындалды. Командирлердің 70%-ының (полк командирінен жоғары) және сол деңгейдегі саяси жұмысшылардың 75%-ының жұмыс стажы (өтілі) жылға жетпеген еді<ref>http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921181620/http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm |date=2008-09-21 }}</ref><ref>http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html</ref> . Зерттеушілердің пікірінше, қуғын-сүргін әскердің қорғаныс қабілетіне кері әсерін тигізді<ref name="Григоренко">[[Григоренко, Пётр Григорьевич|Пётр Григорьевич Григоренко]]. Сокрытие исторической правды — преступление перед народом! (Письмо в редакцию журнала «Вопросы истории КПСС»), http://www.lib.ru/POLITOLOG/grigorenko.txt</ref>. Олардың пікірінше кадр «тазалаулары» әскердің моралдық жағдайына кері әсер етіп, кейбір азаматтардың Ұлы Отан соғысы кезінде жау жағына өтулерін қуғын-сүргінмен жуып-шаюларын мүмкін етті.<ref name=V>А. А. Власов — Почему я стал на путь борьбы с большевизмом. Открытое письмо генерал-лейтенанта [[Власов, Андрей Андреевич|А. А. Власова]] [prev. in:] Заря, 3 марта 1943 г. http://www.mochola.org/russiaabroad/vlas_pismo.htm</ref> 30-шы жылдардың жаппай қуғындарына тікелей қатысқан [[Вячеслав Михайлович Молотов|Молотовтың]] пікірінше, егер 30-шы жылдардың оқиғалары орын алмағанда соғыстың кезінде сатқындар мен коллаборационистердің саны әлдеқайда көп болар еді<ref>http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511070142/http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm |date=2008-05-11 }} «Ф.И Чуев 140 бесед с Молотовым"</ref>. <!-- По мнению других исследователей масштабы<ref>[http://communi.ru/matireals/university/origins/zemscov/repressions.htm Политические репрессии в СССР (1917—1990 гг.), В. Земсков]</ref> кадровых чисток во многом преувеличены. НА ЧТО ЭТО ВОЗРАЖЕНИЕ? МАСШТАБЫ РЕПРЕССИЙ ВОПРОС СПОРНЫЙ — НО ЗДЕСЬ ОН НЕ ОБСУЖДАЕТСЯ, ФАКТА РЕПРЕССИЙ ЗЕМСКОВ НЕ ОТВЕРГАЕТ. ПЫХАЛОВ — ВОБЩЕ НЕ ИССЛЕДОВАТЕЛЬ --> 30-шы жылдардың аяғында өткізілген ЖШҚӘ-нің инспекторлық тексерістерінің нәтижесінде ондағы әскери тәртіп пен әскери дайындықтың өте төмен деңгейде болғаны анықталды. ЖШҚӘ-нің басқарушы буынының білім деңгейі де төмен болғандығы анық болды. Кеңес өнеркәсібі қамтамасыз еткен қуатты әскери техниканың көптігі де осы кемшіліктердің орнын толтыра алмады. Қару-жарақтың, әсіресе танк және ұшақ соққы қосындарындағы қару-жарақ мөлшері бойынша КСРО 30-шы жылдардың ортасында-ақ барлық басқа елдердің әскерлерінен де көп еді. Бірақ соғыстың басында ЖШҚӘ-нің әскери дайындығы оның қару-жарағының молдығына сай келмеді. === КСРО-ның 1939-1940 жылдардағы кеңеюі === 17 қыркүйекке қараған түні КСРО [[Германия мен Кеңес Одағының арасындағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісім]]нің құпия протоколдары бойынша Кеңес Одағының ықпалы жүретін аймағыболып белгіленген Польшаның құрамындағы [[Батыс Украина]] мен [[Батыс Белоруссия]]ға [[ЖШҚӘ-нің Польша жорығы (1939)|басып кірді]]. 1939 жылғы қыркүйектің 28-інде КСРО Германиямен [[Достық және шекара туралы келісім]] жасасты. Ол келісім бойынша екі елдің арасындағы шекара «бұрынғы поляк мемлекетінің жеріндегі екі жақтың мемлекеттік мүдделері түйісетін» <ref name="">http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/wwar.php</ref> сызық, яғни бұрынғы [[Керзон сызығы]] бойынша белгіленді. 1939 жылдың қазан айында Батыс Украина мен Батыс Белоруссия ресми түрде Кеңестер Одағының құрамына қабылданды. 1939 жылдың қыркүйегінің аяғы — қазанның басында Германия мен Кеңес Одағының арасындағы шабуыл жасаспау туралы келісімнің құпия протоколы бойынша КСРО-ның ықпал аймағына жатқызылған [[Эстония]], [[Латвия]] және [[Литва]] елдерімен келісімдер жасалып, сол келісімдердің негізінде олардың жерлеріне кеңес әскерлері орналастырылды. 1939 жылғы қазанның 5-інде сол қосымша құпия протокол бойынша Кеңестер Одағының ықпалы жүретін айиаққа жатқызылған [[Финляндия]]ға КСРО өзара көмек туралы келісім жасасу туралы ұсыныс жасады. Келіссөздер қазанның 11-інде басталды, бірақ Финляндия өзара КСРО-ның көмек туралы ұсынысын да, жер алмасу және арендаға беру туралы ұсынысын қабылдамай тастады. 1939 жылғы қарашаның 30-ында КСРО [[Кеңес-фин соғысы (1939-1940)|Финляндияға]] қарсы соғыс бастады. Бұл соғыс 1940 жылғы наурыздың 12-сінде [[Финляндиямен бейбітшілік туралы Мәскеу келісімі (1940)|Мәскеу бітіміне]] қол қоюмен аяқталды. Ол бітімде Финляндия бірқатар аймақтарын Кеңестер Одағына беруге келісті. Алайда Кеңестер Одағы өзінің бастапқы мақсаты — Финляндияның толық бағындыру мақсатына қол жеткізе алмады. Басында Финляндия әскері тез уақытта және аз шығынмен талқандалады деп жоспарланса да, кеңес әскерінің іс жүзіндегі шығыны орасан зор болды. Қызыл Әскердің қуатына басқа елдер күмәнмен қарай бастады. КСРО-дағы сияқты, басқа елдерде де фин армиясын төмен бағалап, қарсыласуға дәрмені жетпейді деп қарастыратын. Сондықтан Қызыл Әскердің фин әскерін соншама ұзақ уақыт жеңе алмауы оның әлсіздігі және соғысқа дайындығының төмен деңгейін көрсетеді деп қарастырыла бастады. 1940 жылғы маусымның 14-інде кеңес үкіметі Литваға, ал маусымның 16-сында Латвия мен Эстонияға [[ультиматум]] жариялады. Олардың басты талаптары — бұл мемлекеттер КСРО-ға дос үкіметтерді билік басына келтіріп, өз жерлеріне кеңес әскерлерінің қосымша қосындарын кіргізуге тиістігі болды. Бұл талаптар қабылданды. Маусымның 15-інде кеңес әскерлері Литваға, 17-сінде Латвия мен Эстонияға кіргізілді. Жаңа үкіметтер коммунистік партиялардың жұмысына салынған тыйымдарды алып тастап, кезектен тыс парламенттік сайлаулар өткізді. Үш мемлекеттегі сайлауларда сайлау тізімдеріне енгізілген жалғыз партиялар — коммунистік Жұмысшы халық блоктары (одақтары) жеңіске жетті.Жаңадан сайланған парламенттер маусымның 21-22-лерінде [[Эстон КСР]], [[Латвия КСР]] және [[Литван КСР]] жариялап, КСРО-ның құрамына ену туралы декларациялар қабылдады. (Тағы қараңыз: [[Балтық бойы елдерінің КСРО құрамына кіруі (1939-1940)]]). 1941 жылдың жазында герман шабуылы басталған соң Балтық бойы елдерінің тұрғындары кеңес әскерлеріне қарулы шабуылдар ұйымдастырды. Бұл неміс әскерлерінің [[Ленинград]]қа жылжуын тездетті. [[1940]] жылғы маусымның 26-сында КСРО [[Румыния]]дан [[Бессарабия]] мен [[Солтүстік Буковина]]ны өзіне беруді талап етті. Румыния бұл талапқа келісіп, 1940 жылғы маусымның 28-інде Бессарабия мен Солтүстік Буковинаның жеріне кеңес әскерлері енгізілді. 1940 жылғы тамыздың 2-сінде [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің VII-ші сессиясында Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы туралы заң қабылданды. Молдаван КСР-сының құрамына мына аумақтар енгізілді: [[Кишинёв]] қаласы, Бессарабияның 9 [[уезд|уезінің]] 6-ы (Бельцы, Бендеры, Кагул, Кишинёв, Оргеев, Сорок) және [[Тирасполь]] қаласы. Бұрынғы [[Молдаван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның 14 ауданының 6-ы да Молдаван КСР-ының құрамына кірді. МАКСР-дің қалған аудандары және Бессарабияның Аккерман, Измаил және Хотин уездері [[Украин КСР]]-ының құрамына кірді. Украин КСР-ының құрамына Солтүстік Буковина да кірді. КСРО-дан кейін Германияның одақтастары [[Венгрия]] мен [[Болгария]] да Румыниядан жер талап ете бастады. 1940 жылғы тамыз айында Румыния [[Трансильвания]]ның жартысын дерлік Венгрияға, ал қыркүйек айында [[Добруджа]]ның оңтүстік бөлігін Болгарияға берді. === Кеңес барлау мекемелерінің ескертулері === 1941жылдың бірінші бөлігінде кеңес барлауы немістердің шабуыл дайындап жатқаны туралы хабарлаумен болды. Хабарларда қарама-қайшылықтар кездесіп отырды. Мысалы, шабуыл басталатын күн (мамырдың 1-і, 15-і, маусымның басы, 22-ші маусым), соққылардың бағыттары, соғыс жоспарлары туралы хабарлар әртүрлі болды. Осының бәрі Германияның шынайы ақпаратты жалған ақпаратпен араластырып, түрлі буындар арқылы таратқанының салдары болды. Кеңес жетекшілері барлаушыларға әрқашан сене берген жоқ, себебі кейде олардың берген ақпараттары (мысалы, Рихард Зорге жіберген мәліметтер) расталмай отырды. Кейбір дерек көздері бойынша, Германияның соғыс бастайтыны туралы ескертулер қарама-қайшы (ал қазіргі зерттеулер көрсетіп отырғандай, кейде тіпті жалған) мәліметтер қамтып отырды. Ақпарат шынайы болған күннің өзінде одан жаңсақ қорытындылар жасалып отырды (мысалы, әскери барлаудың жетекшісі [[Голиков, Филипп Иванович|Голиковтың]] қате қорытындылары). Германиямен жасаспау туралы келісім, неміс әскерилерінің [[Британия аралдары]]на дайындалып жатқан шабуыл туралы әңгімелері<ref>http://militera.lib.ru/memo/russian/kuznetsov-1/34.html</ref> 1941 жылы соғыс болмайтын шығар деген үміт тудырып отырды<ref>http://nevsedoma.com.ua/index.php?newsid=13768</ref>. Германия басқа шабуылдарының қарсаңындағыдай, ешқандай саяси талаптар жасамады. Сталин Германияның шабуыл жасауы мүмкін екендігі туралы барлау мәліметтеріне сенбеді.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/] === Кеңес Одағының соғысқа дайындық ретінде жасаған шаралары === 1941 жылдың мамыр айында әскерлер ішкі округтардан Днепрдің батысына, шекараға жақынырақ жерге жылжытыла бастады. Шекаралық дивизияларды толықтыру үшін запастан 800 000 адам әскерге шақырылды, маусымның 16-18-дерінде шекаралық округтардың резерв дивизияларын алға жылжыту басталды. Оларға шекараның маңында бекіну туралы бұйрық берілді. Бұл шаралар тым кеш жасалғандығы Германияның шабуылы басталғаннан кейін анық болды. Әскерлер неміс шабуылын жүздеген шақырымға созылған, ұйымдаспаған күйде қарсы алуға мәжбүр болды. 1941 жылғы маусымның 18-інде КСРО-ның әскери теңіз флоты мен шекара әскерлері ұрысқа әзірлік жағдайына келтірілді. ЖШҚӘ-ге бұндай бұйрық тек [[маусымның 21]]-інде ғанаберілді. Сталиннің 1941 жылдың мамыр-маусым айларындағы әрекеттеріне талдау жасағанда мына жайттарды есте сақтау керек: * Мамырдың 5-інде Сталин әскери академиялардың түлектерінің алдында сөз сөйледі, ал содан кейін «сталиндік бейбітшіл сыртқы саясат үшін» жасалған тосқа былай деп жауап берді: «бейбітшіл саясат деген жақсы нәрсе ғой, бірақ біз енді әскерімізді қайта құрып болғаннан кейін, осы заманғы шайқасқа сай келетін техникамен жарақтандырып болғаннан кейін, күшті болып алғаннан кейін, енді біз қорғаныстан шабуылға өтуіміз керек. Еліміздің қорғанысын іске асыра отырып, біз шабуылдайтын болуымыз керек. Қорғаныстан біз шабуылға өтуіміз керек».<ref name=""/> (документ № 437) * Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатында қорғаныс халық комиссары [[Тимошенко Семён Константинович|Тимошенконың]] және Бас штабтың басшысы [[Георгий Константинович Жуков|Жуковтың]] атынан, [[Василевский Александр Михайлович|Василевскийдің]] қолымен жазылған, қол қойылмаған бір қаитынас қағазы бар. Бұл қағаз 1941 жылғы мамырдың 15-інен бұрын жазылмаған. Қағаз Сталинге арналған, онда «Германия мен оның одақтастарымен соғыс болған жағдайға дайындық үшін Кеңес Одағының қарулы күштерін стратегиялық орналастырылуы туралы ұсыныс-пікірлер» келтірілген. Онда былай делінеді: «Германияның әскері сақадай сай дайындық күйіне келтіріліп, тылдары толығымен жазылып-дайындалғандықтан, ол қазіргі таңда бізге кенеттен шабуыл жасауы әбден ықтимал. Осыны болдырмау үшін және неміс әскерін талқандау үшін біз герман қолбасшылығының алдын алып, неміс әскері енді ғана орналасып, әлі майдан және әскер түрлерінің өзара істесуін ұйымдастыра алмайтын кезінде алғашқы соққы беруіміз керек деп ойлаймын». Одан әрі әскери қимылдардың жоспары баяндалады: «Бірінші кезектегі мақсат — Висла өзенінің шығысында және Краков бағытында орналасқан герман әскерін талқандап, Наров, Висла өзендеріне жетіп, Катовице аумағын иемденіп алу. Ол үшін мыналарды істеу қажет: а) Германияны оңтүстік одақтастарынан ажырату үшін Оңтүстік-Батыс майданның күштерімен басты соққыны Краков, Катовице бағытында жасау керек; ә) Варшава әскер тобын байлап, Оңтүстік-Батыс майданға көмек көрсету үшін қосымша соққыны Батыс майданның солтүстік қанаты Седлец, Демблин бағытында жасауы керек». * 1965 жылы Г. Жуков әскери тарихшы В. А. Анфиловқа мынаны айтып берді: «Германияның шабуылының алдын алу туралы ой Тимошенко екеуімізде Сталиннің 1941 жылғы мамырдың 5-інде әскери академияларды бітірушілердің алдында біз енді шабуыл жасайтын болуымыз керек деп сөз сөйлегеннен кейін пайда болды. Қарсылас біздің шекараларымыздың маңында өз әскерін шоғырландырып жатқанда Сталинның осылай сөз сөйлегені бізді алдын ала соққы беру туралы директива дайындау керектігіне сендірді. Құжатты дайындау жұмысы А. М. Василевскийге тапсырылды. Мамырдың 15-інде ол директиваның дайын жобасын қорғаныстың халық комиссарына және маған тапсырды. Бірақ біз бұл құжатқа қол қоймадық, алдымен оны Сталинге көрсетуді ұйғардық. Неміс әскерлеріне алдын ала соққы беру туралы ести салысымен ол бұлқан-талқан болып ашуланды. «Сендер немене, немістерді арандатқыларың келе ме?» - деп қорс ете қалды. Біз КСРО-ның шекарасында қалыптасып отырған жағдай туралы, оның мамырдың 5-індегі сөйлеген сөзінде айтылған ойларға негізделгенімізді айттық… «Мен бұны сондағыларды жігерлендіру үшін ғана, олар бүкіл дүние жүзінің газеттері айтатын неміс әскерінің еш жеңілмейтіндігі туралы емес, жеңіс туралы ойласын деп қана айттым!» - деп Сталин барқ етті. Осылай алдын ала соққы беру туралы жоспар аяқсыз қалды…» Жуков дәл осындай оқиғаны әскери тарихшы Н. А. Светлишинге де айтты.<ref>http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183920/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html |date=2008-05-25 }}</ref><ref>http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430152704/http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm |date=2008-04-30 }}</ref> * Бұрынғы партия мұрағатында Бас саяси басқарманың жетекшісі А. Щербаковтың уақыты 1941 жылғы маусымның басы деп көрсетілген әскери-саяси пропаганданың жай-күйі туралы директиваның жобасы бар. Оның ішінде тағы былай делінеді: «халықаралық жағдай мейлінше шиеленісті, біздің ел үшін әскери қатер бұрынғыдан да төне түсті. Бұл жағдайда «бөтен елдің жерінде өз елімізді қорғау» деген лениндік ұран кез келген мезетте іс жүзіне асырыла алады. Кеңес Одағының өміріндегі орын алған түбегейлі өзгерістер осындай. Елде орнаған осы жаңа жағдай партия ұйымдарынан Қызыл Әскерді және бүкіл кеңес халқын жалынды патриотизм, революциялық батылдық және дұшпанға қарсы жойқын шабуыл бастауға әрқашан дайын болу рухында тәрбиелеу үшін партиялық-саяси жұмысында түбегейлі бетбұрысты талап етеді».<ref name=""/> (документ № 512) * 1941 жылғы маусымның 13-інде С. Тимошенко пен Г. Жуков Киев ерекше әскери округының басшыларына 1941 жылғы шілденің 1-іне дейін барлық «тереңде орналасқан» дивизиялар мен корпус басқармаларын мемлекеттік шекараға жақынырақ орналасқан жаңа лагерлерге жылжыту туралы директива шығарды. Осы сияқты директива сол кезде Батыс ерекше әскери округының басшыларына жіберілді.<ref name=""/> (документы № 549 и № 603)<ref name=""/> * Маусымның 14-інен 19-ына дейін шекара маңы округтарының басшылары маусымның 22-23-іне дейін майдандық (армиялық) басқармаларды далалық пункттерге шығару туралы бұйрықтар қабылдады.<ref name=""/> [[Константин Константинович Рокоссовский|К. Рокоссовский]] былай деп жазған: «Біздің авиацияның алғы шептегі аэродромдарда шоғырландырылуына және орталық маңызы бар қоймаларды майдан маңындағы аумақта орналастырылуы алға секіріс жасауға жүргізілген дайындық сияқты болып көрінді де, әскердің орналасуы мен әскерде жүргізілген шаралар соған сәйкес болмады». Б. Шапталов бұл жайттарды былай түсіндіреді: Сталин 1941 жылдың шілде-тамыз айларында неміс әскері Ұлыбританияға десант операциясын жасап, басып кіреді деп күткен болатын. Осындай операция жасала салысымен Сталин Польшадағы неміс әскерлеріне соққы беруді көздеді. Әскер шабуыл қимылдарына дайындалып келгендіктен және ауқымды әскерлер мен қоймалар шекараның маңында орналастырылғандықтан, бірақ артиллерия әлі де полигондарда болып, авиация дала аэродромдарында сиретіліп орналастырылмағандықтан, 1941 жылғы маусымның 22-сінде шекара маңындағы әскери округтардың әскерлері тиімді қорғаныс ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмай, шекара маңындағы ұрыстарда тез талқандалды.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/] === Алдын алу соғысына дайындық туралы болжам === {{otheruses|Тағы қараңыз [[Алманияның Кеңес Одағына алдын алу соғысы туралы болжам]] }} Сталиннің Германияға қарсы шабуыл жасауға дайындалып келгендігі туралы болжам алғаш рет Гитлердің КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін Германия халқына сөйлеген сөзінде және Германия елшісі Шуленбургтың Молтовқа тапсырған ресми нотасында айтылды. КСРО жеріне басып кірудің алдында Кеңес Одағы Германияға шабуыл дайындап жатыр деген қауесет герман әскерлерінде жүгізілген насихаттың бір бөлігі болды. Вермахттың бір жауынгері сол оқиғаларды былай еске алады: <blockquote>«Соғыстың басында бізге насихатталған басты ой мынау болды: «Ресей келісімді бұзып, Германияға шабуыл жасайын деп жатыр. Біз тек жылдамырақ әрекет еттік». Сол кезде бұған көп адамдар сеніп, Сталиннің шабуылының алдын алғынымызды мақтан тұтатынбыз. Арнайы майдан газеттерінде бұл туралы көп айтылды. Біз соларды оқып, офицерлерді тыңдап, сенетінбіз» — Һелмут Клаусманн, 111-ші жаяу әскер дивизиясы.</blockquote> == Шайқастары және операциялары == {{main|Ұлы Отан соғысындағы шайқастар және операциялар}} Ұлы Отан соғысындағы ең атақты операциялар: * [[Ленинград шайқасы]] (1941 шілденің 10-ы — 1944 тамыздың 9-ы) * [[Мәскеу түбіндегі шайқас]] (1941 қыркүйектің 30-ы — 1942 сәуірдің 20-сы) * [[Сталинград шайқасы]] (1942 шілденің 17-сі — 1943 ақпанның 2-сі) * [[Курск шайқасы]] (1943 жылғы шілденің 5-сі — тамыздың 23-і): * [[Берлин шайқасы]] (1945 жылғы сәуірдің 16-сы — мамырдың 8-і) == Шығындар == {{main|Ұлы Отан соғысындағы шығындар}} == Сілтемелер == <div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px" > {{reflist|2}} </div> == Тағы қараңыз == * [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]] * [[Жеңіс күні]] == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|World War II}} * [http://bigwar.msk.ru/ Ұлы Отан соғысы: Тарихы, Тұлғалары, Галереясы, Кинохроникасы, Өлеңдері] (Орыс тілінде) * [http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm Соғыстың қысқаша уақытнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516084606/http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm |date=2008-05-16 }} (Орыс тілінде) * http://www.deutschewaffe.narod.ru/books3.htm {{Екінші дүниежүзілік соғыс}} [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс|*]] [[Санат:КСРО тарихы]] mh12ftz1v9j61y22t6sfksxjivgyzul 0 12296 3684734 3152139 2026-10-22T09:04:31Z Шығыс 91 187264 3684734 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo |zoo_name=Шымкент хайуанаттар бағы |logo= |logo_width=150px |logo_caption=Шымкент хайуанханасының рәмізі |image= |image_width=150px |image_caption= |date_opened=[[1980]] |date_closed= |location=[[Шымкент]],<br/>{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]] |area= 0.54 км² |coordinates={{Location map|Қазақстан Шымкент|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=CIT|position=right |lat_deg=42|lat_min=22|lat_sec=37.3|lat_dir=N |lon_deg=69|lon_min=37|lon_sec=39.1|lon_dir=E }}<small>Саябақтың [[Шымкент]] қаласының картасында орналасуы</small> |num_animals=1600 астам (2012) |num_species=185 (2013) |members=[[Association of Zoos and Aquariums|NISA_IB]] |exhibits= |website= }} '''Шымкент хайуанаттар бағы''' — [[Қазақстан]] Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. 1980 жылы [[Шымкент]] қаласында ашылды. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1600 бас(01.01.2013). Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 185 түрі ұсталады(2012), олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қажетті жем-шөптің 25%-ын хайуанаттар бағы өзінің 30 га жерінен қамтамасыз етеді. Хайуанаттар бағы күн сайын таңғы 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|title=Shymkent Zoo in Shymkent |url=https://zaubee.com/biz/shymkent-zoo-w2sxnt1m |accessdate=2023-04-18|work=|lang=en}}</ref> ==Хайуанаттар бағының коллекциясы== *Балықтар — 886 *Бауырымен жорғалаушылар — 46 *Қосмекенділер — 12 *Құстар — 312 *Сүтқоректілер – 300 *Омыртқасыздар – 44 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Алматы хайуанаттар бағы]] * [[Қарағанды хайуанаттар бағы]] {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары]] 3rh408cbq4hnmeui4u8d8bw8padnh21 3684735 3684734 2026-10-22T09:05:40Z Шығыс 91 187264 3684735 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo |zoo_name=Шымкент хайуанаттар бағы |logo= |logo_width=150px |logo_caption=Шымкент хайуанханасының рәмізі |image= |image_width=150px |image_caption= |date_opened=[[1980]] |date_closed= |location=[[Шымкент]],<br/>{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]], [[Шымкент]] қаласы |area= 0.54 км² |coordinates={{Location map|Қазақстан Шымкент|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=CIT|position=right |lat_deg=42|lat_min=22|lat_sec=37.3|lat_dir=N |lon_deg=69|lon_min=37|lon_sec=39.1|lon_dir=E }}<small>Саябақтың [[Шымкент]] қаласының картасында орналасуы</small> |num_animals=1600 астам (2012) |num_species=185 (2013) |members=[[Association of Zoos and Aquariums|NISA_IB]] |exhibits= |website= }} '''Шымкент хайуанаттар бағы''' — [[Қазақстан]] Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. 1980 жылы [[Шымкент]] қаласында ашылды. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1600 бас(01.01.2013). Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 185 түрі ұсталады(2012), олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қажетті жем-шөптің 25%-ын хайуанаттар бағы өзінің 30 га жерінен қамтамасыз етеді. Хайуанаттар бағы күн сайын таңғы 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|title=Shymkent Zoo in Shymkent |url=https://zaubee.com/biz/shymkent-zoo-w2sxnt1m |accessdate=2023-04-18|work=|lang=en}}</ref> ==Хайуанаттар бағының коллекциясы== *Балықтар — 886 *Бауырымен жорғалаушылар — 46 *Қосмекенділер — 12 *Құстар — 312 *Сүтқоректілер – 300 *Омыртқасыздар – 44 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Алматы хайуанаттар бағы]] * [[Қарағанды хайуанаттар бағы]] {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары]] jrpv8lwz6v3eqgc9cpkx64jxvmsdzwy 3684736 3684735 2026-10-22T09:10:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Шығыс 91|Шығыс 91]] ([[User talk:Шығыс 91|т]]) өңдемелерінен [[User:Xicipor781|Xicipor781]] соңғы нұсқасына қайтарды 3152139 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo |zoo_name=Шымкент хайуанаттар бағы |logo= |logo_width=150px |logo_caption=Шымкент хайуанханасының рәмізі |image= |image_width=150px |image_caption= |date_opened=[[1980]] |date_closed= |location=[[Шымкент]],<br/>{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]] |area= 0.54 км² |coordinates= |num_animals=1600 астам (2012) |num_species=185 (2013) |members=[[Association of Zoos and Aquariums|NISA_IB]] |exhibits= |website= }} '''Шымкент хайуанаттар бағы''' — [[Қазақстан]] Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. 1980 жылы [[Шымкент]] қаласында ашылды. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1600 бас(01.01.2013). Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 185 түрі ұсталады(2012), олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қажетті жем-шөптің 25%-ын хайуанаттар бағы өзінің 30 га жерінен қамтамасыз етеді. Хайуанаттар бағы күн сайын таңғы 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|title=Shymkent Zoo in Shymkent |url=https://zaubee.com/biz/shymkent-zoo-w2sxnt1m |accessdate=2023-04-18|work=|lang=en}}</ref> ==Хайуанаттар бағының коллекциясы== *Балықтар — 886 *Бауырымен жорғалаушылар — 46 *Қосмекенділер — 12 *Құстар — 312 *Сүтқоректілер – 300 *Омыртқасыздар – 44 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Алматы хайуанаттар бағы]] * [[Қарағанды хайуанаттар бағы]] {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары]] 009l4l19oeqldbjf7vicp9g9iruly1r 3684737 3684736 2026-10-22T09:10:31Z 1nter pares 146705 3684737 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo |zoo_name=Шымкент хайуанаттар бағы |logo= |logo_width=150px |logo_caption=Шымкент хайуанханасының рәмізі |image= |image_width=150px |image_caption= |date_opened=[[1980]] |date_closed= |location=[[Шымкент]],<br/>{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]] |area= 0.54 км² |coordinates= |num_animals=1600 астам (2012) |num_species=185 (2013) |members=[[Association of Zoos and Aquariums|NISA_IB]] |exhibits= |website= }} '''Шымкент хайуанаттар бағы''' — [[Қазақстан]] Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. 1980 жылы [[Шымкент]] қаласында ашылды. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1600 бас(01.01.2013). Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 185 түрі ұсталады(2012), олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қажетті жем-шөптің 25%-ын хайуанаттар бағы өзінің 30 га жерінен қамтамасыз етеді. Хайуанаттар бағы күн сайын таңғы 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|title=Shymkent Zoo in Shymkent |url=https://zaubee.com/biz/shymkent-zoo-w2sxnt1m |accessdate=2023-04-18|work=|lang=en}}</ref> ==Хайуанаттар бағының коллекциясы== *Балықтар — 886 *Бауырымен жорғалаушылар — 46 *Қосмекенділер — 12 *Құстар — 312 *Сүтқоректілер – 300 *Омыртқасыздар – 44 == Тағы қараңыз == * [[Алматы хайуанаттар бағы]] * [[Қарағанды хайуанаттар бағы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары]] 1wa3pvm03ah16sprk8vn84d6s4esgtn 3684738 3684737 2026-10-22T09:11:02Z 1nter pares 146705 3684738 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo |zoo_name=Шымкент хайуанаттар бағы |logo= |logo_width=150px |logo_caption=Шымкент хайуанханасының рәмізі |image= |image_width=150px |image_caption= |date_opened=[[1980]] |date_closed= |location=[[Шымкент]],<br/>{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]] |area= 0.54 км² |coordinates= |num_animals=1600 астам (2012) |num_species=185 (2013) |members=[[Association of Zoos and Aquariums|NISA_IB]] |exhibits= |website= }} '''Шымкент хайуанаттар бағы''' — [[Қазақстан]] Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. 1980 жылы [[Шымкент]] қаласында ашылды. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1600 бас (01.01.2013). Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 185 түрі ұсталады (2012), олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қажетті жем-шөптің 25%-ын хайуанаттар бағы өзінің 30 га жерінен қамтамасыз етеді. Хайуанаттар бағы күн сайын таңғы 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді.<ref>{{Cite web|title=Shymkent Zoo in Shymkent |url=https://zaubee.com/biz/shymkent-zoo-w2sxnt1m |accessdate=2023-04-18|work=|lang=en}}</ref> == Хайуанаттар бағының коллекциясы == * Балықтар — 886 * Бауырымен жорғалаушылар — 46 * Қосмекенділер — 12 * Құстар — 312 * Сүтқоректілер – 300 * Омыртқасыздар – 44 == Тағы қараңыз == * [[Алматы хайуанаттар бағы]] * [[Қарағанды хайуанаттар бағы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шымкент]] [[Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары]] 47mex497tjaeqjzfui4nq6xnqizu0el 0 14023 3684870 3522768 2026-10-22T11:04:17Z Nurken 111493 3684870 wikitext text/x-wiki '''Аудан''' ({{lang-ru|район}}) – жергілікті бірлік. == Қазақстан аудандары == Қазақстанда 160 аудан бар. Аудандар 1923—1929 ж.ж. [[Ресей империясы]]ндағы [[уезд|ояздар]] мен болыстардың орнына жасалды. == Басқа елдер == Аудан тағы [[Әзербайжан]], [[Беларусь]], [[Грузия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Молдова]] және [[Украина]]да да жергілікті бірлік болып танылады. Ауданның шетелдердегі аналогы [[АҚШ]]та аймақ [[графтық]] [[Польша]]да повяттар, [[Испания]]да провинциялар және [[Грекия]]ның номдар. В Рессей Империясында және Кенес үкіметінің бірінші жылдары ([[1927]] жылға дейін) аудандардың орнында [[уезд|ояздар]] болды. == ҚазКСР аудандары == ==Қосымшa== Аудан — 1) қандай да бір өзара байланысты белгілерінің немесе құбылыстарының жиынтығы бойынша ерекшеленетін аумақ; 2) әдетте [[генезис]]<nowiki/>тің ортақтығымен және [[географиялық қабық]]<nowiki/>тың құрамбөліктерімен, сондай-ақ [[ландшафт]] немесе қоғамдық өндіріс элементтерінің өзара байланыстылығымен сипатталатын тұтас аумақ. Бұл сипаттары оны көрші аумақтан ерекшелеп тұрады. "Аудан" ұғымы — географиядағы ең негізгі ұғым, ол кейбір әдістемелік және әдіснамалық әдістердің (Аудандау), ғылыми бағыттардың (Аудантану) бастауы болып табылады және барлық географиялық пәндерде, сондай-ақ аудан тусінігі косымша сипат алатын басқа да ғылымдарда пайдаланылады. Экономикалық аудан. ==АУДАНДАР МАСШТАБЫ== картадағы шексіз кіші фигура ауданының эллипсоидтегі (шардағы) сәйкес [[фигура]] ауданына қатынасы. ==АУДАНДАУ== зерттелетін аумақты кем дегенде екі критерийге — бөлінетін аумақтық ұяшықтың ерекшелік өлшеміне және оларды қанықтыратын өзара байланыстардың өлшеміне — сай келетін таксондарға бөлетін әдіс. Ауданды жеке және жалпы деп бөледі. Жеке ауданда аумақтың тек жеке элементтері, ал жалпы ауданда интегралдық элементтер ескеріледі. ==АУДАНДАУ КАРТАЛАРЫ== аудандаудың мақсатты бағытына сәйкес аумактың бөлінуін бір немесе бірнеше белгілерінің (табиғи немесе әлеуметтік-экономикалық) жиынтығы бойынша бейнелейтін карталар аудандық карталар объекгілер мен құбылыстардың орналасуын көрсететін карталармен салыстырғанда жинақтаушы карталар болып саналады. ==АУДАННЫҢ ЖЕЛ РЕЖIМI - әр аудандағы жер бедерінің әсерінен желдің бағыты мен жылдамдығының және олардың биіктік бойынша өзгерулерінің сипаты. ==АУДАНТАНУ== қандай да бір елдің аудандарын географиялық зерттеумен және сипаттаумен айналысатын [[елтану]] ғылымының бөлігі. ==АУДАНТҮЗІЛУ== жоғары қарқынды ішкі өзара байланыстары мен өзара әрекеттері бар ландшафт элементтерінің (табиғи аудантүзілу) немесе қоғамдық ұдайы өндіріс элементтерінің (экономикалык аудантүзілу) тұрақты кеңістіктік тіркестерінің пайда болу процесі.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] {{stub}} bqdli4a15f2ela68mzzx6b5jthui57t 0 14130 3684875 3089701 2026-10-22T11:05:43Z Nurken 111493 3684875 wikitext text/x-wiki '''Облыс''' ({{Lang-ru|область}}, {{Lang-bg|област}}) — кейбір мемлекеттердің (көбінесе [[Посткеңестік кеңістік|КСРО-дан тәуелсіздік алған мемлекеттер]]) әкімшілік бірліктерінің атауы. '''Облыс''' сөзі қазақ тіліне орыс тілінің "область" сөзінен келген. * [[КСРО әкімшілік бірліктері|КСРО-да]] * [[Посткеңестік кеңістік|Посткеңестік елдерде]]: ** [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектілері]] — [[Ресей облыстары]] ** [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|Украина облыстары]] ** [[Беларусьтің әкімшілік бөлінісі|Беларусь облыстары]] ** [[Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі|Қырғызстан облыстары]] ** [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Қазақстан облыстары]] ** [[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі|Өзбекстан облыстары]] (кейде [[уәлаят]]тары деп аталады) ** [[Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі|Тәжікстан облыстары]] * [[Болгария әкімшілік бірліктері|Болгария]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] 07y38sf5cc354he0wc6gqvibrnd52fd 0 15885 3684591 3660070 2026-10-21T18:32:05Z 1nter pares 146705 3684591 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Вильнюс |шынайы атауы = {{lang-lt|Vilnius}} |сурет = Vilnus Montage (2016).png |жағдайы = Астана |ел = Литва |елтаңба = Grand Coat of arms of Vilnius.png |ту = Flag of Vilnius.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 120 |ту ені = 150 |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = |CoordAddon = type:city(541000)_region:LT |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = 250 |аймақ түрі = Литва аймақтары{{!}}Уезд |аймағы = Вильнюс аймағы |кестедегі аймақ = Вильнюс аймағы{{!}}Вильнюс |аудан түрі = Литва муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |ауданы = Вильнюс қалалық муниципалитеті |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = Ремигиюс Шимашюс |құрылған уақыты = XIII ғасыр |алғашқы дерек = 1323 жыл |бұрынғы атаулары = Вильна, Вильно |статус алуы = |жер аумағы = 401<ref>[http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html Lietuvos regionų portretas. Vilniaus miesto savivaldybė.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109194724/http://regionai.stat.gov.lt/lt/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |date=2018-01-09 }}</ref> |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 112 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 580 020<ref>[http://www.registrucentras.lt/p/853 1 қаңтар 2020 ж. халық саны]</ref> |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = +370 5 |пошта индексі = 01001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LT |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Vilnius |сайты = http://www.vilnius.lt/ |сайт тілі = lt }} '''Вильнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}} {{Audio|Lt-Vilnius.oga|[ˈvʲɪlʲnʲʊs]}}) — [[Литва]]ның ең ірі қаласы, елдің астанасы. 2026 жылы Вильнюс халқының саны 539 939 адамды құрады. Вильнюс — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде бірінші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-vilnius-11110.html|title=Население Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы== Вильнюс қаласы Литваның оңтүстік-шығысында, [[Беларусь]]пен шекараға жақын жерде, Вильня мен Нерис өзендерінің қосылған тұсында орналасқан. Қаланың жер бедері қыратты жазықтардан тұрады, ал оның айналасы ормандар мен көлдерге бай. Вильнюс қаласында Балтық теңізінің айтарлықтай әсері байқалатын қоңыржай континенттік климат қалыптасқан. Оған жаздың салқындығы, сондай-ақ қыстың салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ айтарлықтай қарлы болуы тән. Жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ден асады, ал жыл бойы бұлтты ауа райы басым болады.<ref>{{citeweb|url=https://traveller-eu.ru/vilnus|title=География и климат Вильнюса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Вильнюс қаласының атауы «еркін» деген мағынаны білдіретін көне орыс тіліндегі «вильный» немесе «вильна» сөзінен шыққан. Сондықтан «Вильнюс» атауы «еркіндік қаласы» дегенді білдіреді. Вильнюс тарихы XII ғасырда, князь Миндовг Нерис өзеніне қараған биік төбеде бекініс салған кезден бастау алады. Бұл орын маңызды сауда жолдарын бақылауға және жаулардан қорғануға мүмкіндік беретіндіктен таңдалған болатын. Әртүрлі князьдіктер мен мемлекеттердің, соның ішінде Польша мен Литваның билігі тұсында Вильнюс әр кезеңде астана да, провинция орталығы да болды.<br /> XIV ғасырда Литваның Ұлы кінәзі Гедиминас қаланы астанаға айналдырды. Шығыс пен Батыс арасындағы маңызды сауда жолдарының қиылысында орналасқан географиялық жағдайының арқасында Вильнюс мәдени орталыққа айналып, қарқынды дамыды. XV ғасырға қарай Вильнюс ірі мәдени орталыққа айналып, мұнда кітап басу ісі қолға алынып, оқу орындары мен академиялар құрылды. XVII ғасырда қалада соғыстар мен протестанттық қозғалысқа байланысты күрделі саяси және діни оқиғалар болды, нәтижесінде қаланың ықпалы төмендеді. XVIII ғасырдың аяғында, Польша бөлінгеннен кейін, Вильнюс Ресей империясының құрамына кірді.<br /> 1918 жылы Литва тәуелсіздікке қол жеткізіп, Вильнюс оның астанасы болды. Алайда 1940 жылы кеңес әскерлері Литваны басып алып, қала [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильнюсті нацистік Германия басып алды, ал кейіннен қала қайтадан кеңес оккупациясының астында қалды. 1991 жылы Литва тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Вильнюс қайтадан оның астанасы болды. Бүгінде Вильнюс — Литваның саяси, экономикалық және мәдени орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/lithuania/vilnius/history_vno.php?ysclid=mu9cyl73xr687657346|title=История и происхождение названия города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}</ref> == Экономикасы == Вильнюс — Литваның көлік, қаржы, сауда және экономикалық орталығы, қалада бөлшек сауда мен қызмет көрсету саласы жақсы дамыған. Қалада көптеген ірі литвалық компаниялар мен банктер орналасқан. Ол ең жоғары өсу қарқынымен және жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ көрсеткішімен ерекшеленеді. Бұл оның астана мәртебесіне, мемлекеттік мекемелердің орналасуына және шетелдік инвестицияларға байланысты. Қаланың ең дамыған өнеркәсіп салаларына (2008 жылғы деректер бойынша) электротехника (электр қозғалтқыштары мен электр жабдықтары), жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, былғары, киім-кешек, аяқ киім), тамақ өнеркәсібі, химия және фармацевтика, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі, құрылыс материалдарын шығару және машина жасау жатады. Ірі кәсіпорындар қатарына «Вильняус пяргале» (кондитерлік өнімдер), «Вильняус вингис» (электротехника), «Дварчёню керамика» (керамика), «Лелия» (дайын киім), «Аудеяс» (тоқыма), «Вильняус балдай» (жиһаз), «Григишкес» (қағаз), «Siccor Biotech» (фармацевтика) кіреді. == Транспорты == Литва арқылы өтетін еуропалық автомагистральдар, соның ішінде E28 (Берлин – Гданьск – Калининград – Кибартай – Мариямполе – Вильнюс – Минск), E85 (Клайпеда – Каунас – Вильнюс – Лида – Черновцы – Бухарест – Александруполис) және E272 (Клайпеда – Паланга – Шяуляй – Паневежис – Укмерге – Вильнюс) бағыттары Вильнюс арқылы өтеді. Вильнюстен халықаралық «Via Baltica» тасжолына қосылатын ірі автомагистральдар, Вильнюс – Каунас – Клайпеда және Вильнюс – Паневежис (Ригаға дейін жалғасатын) бағыттары бастау алады.<br /> '''Вильнюс халықаралық әуежайы''' Еуропаның ірі қалаларына бағытталған халықаралық рейстерді қабылдайды.<br /> '''Вильнюс теміржол вокзалы''' бірнеше теміржол бағыттарының торабы қызметін атқарады.<br /> '''Вильнюс орталық автовокзалы''' теміржол вокзалының жанында орналасқан, ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді. Вильнюс қала ішінде және оның маңында қоғамдық көліктің бірнеше түрін ұсынады: *'''Автобустар:''' Бүкіл қаланы 70-тен астам бағыт қамтиды. *'''Троллейбустар:''' Қала орталығы мен маңайдағы аудандарды қамтитын 20-дан астам бағыт. *'''Трамвайлар:''' Қала орталығын шеткі аудандармен байланыстыратын бірнеше бағыт бар. *'''Такси:''' Мобильді қосымшалар немесе телефон арқылы тапсырыс беруге немесе көшенің өзінен тоқтатуға болады.<ref>{{citeweb|url=https://travelimperia.com/strany-i-kurorts/viljnus-litva?ysclid=mu9c5eeptj942135071|title=Информация о столице Литвы - Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}</ref> == Мәдениеті == === Театрлары === '''Литва ұлттық опера және балет театры''' — театр 1920 жылы Литва өнер қоғамының қатысуымен құрылды. Оның алғашқы қойылымы — 1920 жылдың 31 желтоқсанында сахналанған Джузеппе Вердидің «Травиата» операсы болды. Репертуары негізінен итальяндық композиторлардың операларынан тұратын театр өз солистерінің айрықша таланты мен вокалдық шеберлігінің арқасында тез танымал болды. Литва ұлттық театрының гастрольдік сапарлары үнемі табысты өтті; әртістер Париж, Рим, Милан, Прага және Еуропаның басқа да астаналарда өнер көрсетті. Балет труппасы «Жизель», «Аққу көлі» және «Коппелия» сияқты қойылымдарымен кеңінен танымал болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/729/?ysclid=mu9lj34qro856436504|title=Литовский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-20|lang=}}</ref> '''Литва ұлттық драма театры''' — театр ғимараты асимметриялық пішінге ие. Көрермендер залы екі бөлікке бөлінген, оның жоғарғы деңгейі «амфитеатр» деп аталады. Фойе интерьері заманауи мүсіндермен және инсталляциялармен безендірілген. [[Сурет:Lithuanian National Drama Theatre in Vilnius, Lithuania in 2023.jpg|нобай|оңға|200px|Литва ұлттық драма театры]] [[Сурет:Oginsky Palace in Vilnius.JPG|нобай|оңға|200px|Литва мемлекеттік жастар театры]] Литва ұлттық драма театрының репертуары Шекспир, Софокл, Достоевский, Беккет, Чехов, Булгаков және Бергман сияқты классиктердің шығармаларына, сондай-ақ заманауи авторлардың пьесаларына негізделген 30-дан астам қойылымды қамтиды. Литва драма театры әлем бойынша сәтті гастрольдік сапарларға шығып, халықаралық байқаулар мен фестивальдерге қатысады. Рождество мерекелері қарсаңында театр труппасы балаларға арналған қойылымдарды ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/lithuania/city/vilnius/theatres/35588?ysclid=mubd1ighgn264330951|title=Литовский драматический театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}</ref> [[Сурет:Rusdramis by Augustas Didzgalvis.jpg|нобай|оңға|200px|Вильнюс ескі театры]] '''Литва мемлекеттік жастар театры''' — Вильнюс қаласының орталығында, Литва Ұлы кінәздігінің маршалы Игнас Огинскиске тиесілі болған XVIII ғасырдағы ғимаратта орналасқан. Литва мемлекеттік балалар театры 1965 жылы құрылды. Оның сахнасындағы алғашқы қойылым Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» туындысы болды. Театр бастапқыда тек балаларға арналған пьесаларды қоюды көздегенімен, кейін ол «Жастар театры» деп қайта аталды.<br /> Жастар театры қойылымдарының қатарында «Ваня ағай», «Мұрын», «Алаң», «Ғасырдан да ұзақ күн» және «Пиросмани, Пиросмани» бар. Жастар театры Ресей, Бельгия, Италия, Польша, Финляндия, Норвегия, АҚШ және басқа да елдерде өнер көрсетті.<ref>{{citeweb|url=https://www.jartour.ru/info/vilnus_theater.html?ysclid=mub2mxp96a921202597|title=Молодежный Театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}</ref> '''Вильнюс ескі театры''' — Вильнюста 1946 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан кәсіби мемлекеттік драма театры. 2022 жылға дейін театр Литваның орыс драма театры деген атаумен жұмыс істеді. Вильнюстегі алғашқы тұрақты орыс театр труппасын 1864 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербургтегі Императорлық Александринский театрының көрнекті актері Павел Васильев құрды.<br /> Алғашқы маусым 1864 жылдың 6 желтоқсанында Н. Полевойдың «Күрделі іс» және «Орыс флотының атасы» атты шығармалары негізіндегі қойылымдармен ашылды. Сол маусымда сондай-ақ И. Тургеневтің «Нахлебник», А. Пушкиннің «Стационды қараушы» және А.Сухово-Кобылиннің «Кречинскийдің үйленуі» пьесалары сахналанды. Театр репертуары орыс және шетелдік авторлардың шығармаларына негізделген әртүрлі жанрдағы қойылымдардан, соның ішінде Уильям Шекспирдің «Босқа кеткен көп әурешілік», «Гамлет» және «Отелло», Фридрих Шиллердің «Мария Стюарт» пен «Қарақшылар», сондай-ақ Карл Гуцковтың «Уриэль Акоста» туындыларынан құралды.<ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/191/?ysclid=mubcgqpkn9336462654|title= Вильнюсский старый театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}</ref> '''Вильнюс кіші театры''' — көп жылдар бойы труппа Ұлттық театр ғимаратында орналасып, қойылымдарын оның шағын камералық залында көрсетіп келді. Литваның бас театрының актерлері труппаға «менсінбей» қарап, оны «кіші театр» деп атаған, бұл атау кейін жаңа ғимаратқа көшкеннен кейін де сақталып қалды. Кіші театрдағы (Малый театр) алғашқы қойылым Чеховтың «Шие бағы» пьесасы негізінде сахналанды. Кіші театр қойылымдары, әсіресе шетелде, жоғары бағаға ие болды. Ұлыбритания, АҚШ, Швеция, Италия және Оңтүстік Корея сыншылары Туминастың қойылымдары туралы жоғары пікір білдірді.<br /> Туминас театр репертуарынан орыс классиктері Чеховтың «Үш апалы-сіңлілі», Эрдманның «Өзін-өзі өлтіруші» және Горькийдің «Васса Железнова» сияқты туындыларын кездестіруге болады. Сондай-ақ «Годоны күту», «Бізге күлімсіре, Уа, Жаратқан», «Минетти» және «Менің әкем Агамемнон» қойылымдары да сахналанады.<ref>{{citeweb|url=https://provilnus.ru/theatres/96-vilnyusskiy-malyy-teatr.html|title=Вильнюсский Малый театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}</ref> '''Вильнюс «Леле» балалар театры''' — Вильнюста кәсіби қуыршақ театры 1958 жылы ашылды. Оның алғашқы актерлері жергілікті мәдениет колледжінің студенттері болса, 1979 жылдан бастап труппа құрамы Литва консерваториясының түлектерімен толықтырылды. Театр жұмысының алғашқы онжылдықтарында оның репертуары тек халық ертегілері мен әдеби ертегілер желісі бойынша қойылған спектакльдерден тұрды. Қойылымдарда таяқшалы қуыршақтар қолданылды, ал сахналық безендіру стилі иллюстрациялық сипатта болды. 1970 жылдардың басында Виталиус Мазурас бас режиссер қызметіне келген кезде, театр жаңа формалар, тәсілдер мен бейнелеу құралдарын қолдану арқылы тәжірибе жасау кезеңіне қадам басты. Бүгінде театр репертуарында алуан түрлі тақырыпты қамтитын 30-ға жуық қойылым бар. 220 және 50 орынға арналған екі зал театрға бір мезгілде екі қойылымды сахналауға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://provilnus.ru/dlya-detei/95-kukolnyy-teatr-lele-vilnyus.html|title=Кукольный театр «Леле» в Вильнюсе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-21|lang=}}</ref> === Мұражайлары === *'''Литва өнер мұражайы''' — оның Вильнюс сурет галереясы, Шетел өнері галереясы, Қолданбалы өнер мұражайы, Ұлттық өнер галереясы және бірқатар филиалдар кіреді. *'''Литва ұлттық мұражайы''' — филиалдары: Жаңа арсенал, Ескі арсенал, Гедиминас қамалының мұнарасы, Казис Варнелис үй-мұражайы. *'''Вильна Гаон атындағы мемлекеттік еврей мұражай'''ы — төрт түрлі ғимаратта орналасқан көрмелері бар мұражай. *'''Театр, музыка және кино мұражайы''' — Литвалық театр, музыка және кино қайраткерлерінің шығармашылығын жинақтайтын, сақтайтын, зерттейтін, қалпына келтіретін және насихаттайтын литвалық мәдени-ағарту мекемесі. *'''Вильнюс университетінің мұражайлары''' — Вильнюс университетінің ғылым мұражайы, Адам Мицкевич мұражайы және басқалары. *'''Маркучяй усадьба-мұражайы''' — Александр Сергеевич Пушкиннің ұлы Григорийдің бұрынғы кешенінде орналасқан. *'''Венцловтар отбасының үй-мұражайы''' — литвалық жазушы Антанас Венцлов пен ақын, әдебиеттанушы әрі қоғам қайраткері Томас Венцловқа арналған мемориалдық мұражай. <gallery mode="packed" heights="150"> Lietuvos nacionalinis dailės muziejus.jpg|Литва ұлттық өнер мұражайы LNM by Augustas Didzgalvis.jpg|Литва ұлттық мұражайы OskierkiPalac2.jpg|Литва театр, музыка және кино мұражайы Museum of Venclova Family01.JPG|Венцловтар отбасының үй-мұражайы </gallery> == Архитектурасы == Вильнюстің сәулеттік келбеті — қаланың бай әрі сан қырлы тарихын көрсететін стильдердің бірегей үйлесімі. Әр дәуір таста өз ізін қалдырып, бүгінде ЮНЕСКО-ның қорғауындағы сәулеттік ансамбльді қалыптастырған. Мұнда готикалық стильдегі биік мұнаралар барокко стиліндегі қасбеттермен алмастырылған, ал классицизмнің үлгілері заманауи сәулет үлгілерімен қатар бой көтерген. [[Сурет:Vilnius Old Town, Lithuania, 14 Sept. 2008.jpg|нобай|оңға|200px|Стиклю көшесі]] [[Сурет:Dominikonų Street in Vilnius.jpg|нобай|оңға|200px|Доминикону көшесі]] [[Сурет:Skapo.jpg|нобай|оңға|200px|Скапо көшесі]] === Готика (XIV–XVI ғасырлар) === Ескі Вильнюс готикалық сәулет өнерінің, әсіресе оның кірпіштен жасалған нұсқасының әсерінен қалыптасты. Батыс Еуропада пайда болған бұл стиль мұнда биік құрылымдармен, үшкір аркалармен және жұлдызды өрнекті күмбездермен ерекшеленетін ерекше жергілікті сипаттамаларға ие болды. Кейінірек готиканың танымал туындысы — Әулие Анна шіркеуі, Бернардин шіркеуі мен монастырынан тұратын кешені тұрғызыды. === Ренессанс (XVI ғ.) === Вильнюста Ренессанс стилі басқа стильдермен салыстырғанда онша кең таралмаған болса да, оның ықпалы жекелеген ғимараттар мен сәулеттік бөлшектерден айқын байқалады. Ірі өрттерден кейін көптеген готикалық құрылыстар Ренессанс элементтерін қолдану арқылы қайта салынды. Үйлесімді пропорциялар мен аркалы галереялар сияқты осы стильге тән ерекшеліктерді Вильнюс университетінің аулаларынан және қайта қалпына келтірілген Литва Ұлы кінәздары сарайының сәулетінен көруге болады. === Барокко (XVII–XVIII ғасырлар) === Бұл стиль қаланың мәдени гүлдену дәуірінде үстемдік етіп, «Вильнюс бароккосы» деп аталатын өзіндік ерекше мектептің қалыптасуына негіз болды. Оның негізін қалаушы — сәулетші Иоганн Кристоф Глаубиц. Бұл стильге жеңілдік пен нәзіктік, талғампаз қос мұнаралар, толқын тәрізді қасбеттер және бай интерьер безендірілуі тән. Оның жарқын мысалдарына Ескі қаланың келбетін айқындайтын Әулие Казимир шіркеуі, Әулие Иоанн шіркеуі (университет жанындағы) және Әулие Екатерина шіркеуі жатады. === Классицизм (XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасыр) === Бұл стиль көрнекті литвалық сәулетші Лауринас Гуцявичюстің шығармашылығымен тығыз байланысты. Оның сәулет өнеріндегі ең маңызды туындылары — қатаң пішінді портигі мен жеке тұрған қоңырау мұнарасы бар Әулие Станислав кафедралды соборы және Вильнюс қалалық әкімшілігінің ғимараты қаладағы Ағарту дәуірінің символына айналды. Бжостовскийлер сарайы да ерте классицизм стилінде салынған. === Модернистік және заманауи сәулет өнері (XX–XXI ғасырлар) === ХХ ғасыр қалаға модернистік сәулет өнерін әкелді, бұл стиль әсіресе екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы құрылыс жобаларында айқын көрініс тапты. Соғыстан кейінгі қаланың кеңеюі кеңестік модернизм қағидаттарына негізделді. Дегенмен, ең елеулі өзгерістер тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін орын алды. Нерис өзенінің оң жағалауында «Еуропа» мұнарасы мен «K29» бизнес-орталығы сияқты шыныдан жасалған зәулім ғимараттардан тұратын заманауи Шнипишкес іскерлік ауданы бой көтерді.<ref>{{citeweb|url=https://www.kupibilet.ru/gid/litva/vilnius/istoriia|title=История города Вильнюс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-23|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Вильнюс қаласы мұражайларға, өнер галереялары мен тарихи ескерткіштерге бай, олардың арасында Вильнюс кафедралды соборы, Гедиминас мұнарасы және Президент сарайы ерекше көзге түседі. [[Сурет:Vilnius old town by Augustas Didzgalvis.jpg|нобай|оңға|300px|Ескі қала]] *'''Ескі қала''' — ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген тарихи орталық. Мұнда көрікті ғимараттар, тар көшелер және жайлы дәмханалар орналасқан. *'''Гедиминас қамалы''' — қаланың панорамалық көрінісі ашылатын төбеде орналасқан. XIV ғасырда салынған қамал мұражайында Литва тарихымен танысуға болады. *'''Кафедралды собор алаңы''' — Вильнюстің басты алаңы, мұнда XIV ғасырда салынған кафедралды собор орналасқан. *'''Әулие Анна шіркеуі''' — Ескі қалада орналасқан, қызыл кірпіштен салынған готикалық ғимарат. *'''Ужупис''' — бұрын өнеркәсіптік аймақ болған, кейіннен өнер орталығына айналған шығармашылық аудан. Мұнда галереялар, дәмханалар мен түрлі-түсті қабырға суреттерін кездестіруге болады. *'''Тракай қамалы''' — Вильнюс маңындағы, көл ортасындағы аралда салынған қамал. *'''Вильнюс телемұнарасы''' — Литвадағы ең биік құрылыс, ең жоғарғы бөлігінде айналмалы мейрамхана орналасқан. *'''Вильнюс университеті''' — Шығыс Еуропадағы ең көне университеттердің бірі, ол Ескі қаладағы барокко стиліндегі ғимаратта орналасқан. *'''Бернардин саябағы''' — Вильнюс орталығындағы демалыс орыны, мұнда тоған, жаяу жүргіншілер жолдары мен орындықтар бар. == Бауырлас қалалар == Вильнюс 14 қаламен [[Бауырлас қалалар|бауырлас]], одан бөлек тағы 16 қаламен әріптестік келісімшарт жасалған. {| | * {{TUR}} [[Akhisar]] * {{DNK}} [[Аалборг]] * {{KAZ}} [[Алматы]] * {{KAZ}} [[Астана]] * {{BEL}} [[Брюссель]] * {{HUN}} [[Будапешт]] * {{USA}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]] * {{UKR}} [[Днепропетровск]] * {{UKR}} [[Донецк]] || * {{DEU}} [[Duisburg]], [[Германия]] <small>(since 1985)</small> <ref name="Duisburg">{{cite web|url=http://www.duisburg.de/micro/english/introducing/102010100000187829.php|title=Cities Twinned with Duisburg|publisher=www.duisburg.de|language=English|accessdate=2009-05-07}}</ref> * {{GBR}} [[Единбург]] * {{DEU}} [[Erfurt]], [[Германия]] * {{POL}} [[Гданьск]] * {{CHN}} [[Guangzhou]] * {{FIN}} [[Joensuu]] * {{UKR}} [[Киев]] * {{MDA}} [[Кишинёв]] * {{POL}} [[Краков]] || * {{POL}} [[Лодзь]] * {{RUS}} [[Мәскеу]] * {{USA}} [[Madison, Wisconsin|Madison]],[[Wisconsin]] * {{BLR}} [[Минск]] * {{NOR}} [[Осло]] * {{ITA}} [[Pavia]] * {{GRC}} [[Piraeus]] * {{ISL}} [[Рейкьявик]] * {{LVA}} [[Рига]] || * {{RUS}} [[Санкт-Петербург]] * {{SWE}} [[Стокгольм]] * {{FRA}} [[Strasbourg]] * {{TWN}} [[Taipei]] * {{EST}} [[Таллин]] * {{POL}} [[Варшава]] * {{AUT}} [[Salzburg]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Вильнюс]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Литва қалалары]] {{geo-stub}} ih7kuj9o43xseh2kam5atrfe3aors8t 0 16232 3684592 3595848 2026-10-21T18:32:27Z 1nter pares 146705 3684592 wikitext text/x-wiki [[Молдова]] қалаларының тізімі: Молдовада қала дәрежесіне 65 елді мекен ие. Төменде алдымен дәстүрлі атауы, жақша ішінде Молдавияның өзінде қолданылатын атауы келтірілген. <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Атаки]] (Отачь) # [[Бельцы]] (Бэлць) # [[Бендеры]] (Бендер) # [[Бессарабка]] (Басарабяска) # [[Бируинца]] (Бируинца) # [[Бричаны]] (Бричень) # [[Быковец]] (Буковэц) # [[Вадул-луй-Водэ]] (Вадул луй Водэ) # [[Ватра]] (Ватра) # [[Вулканешты]] (Вулкэнешть) # [[Гиндешты]] (Гиндешть) бұрынғы Ленинский # [[Глодяны]] (Глодень) # [[Днестровск]] (Днестровск) # [[Григориополь]] (Григориополь) # [[Дондюшаны]] (Дондушень) # [[Дрокия]] (Дрокия) # [[Дубоссары]] (Дубэсарь) # [[Дурлешты]] (Дурлешть) # [[Единцы]] (Единец) # [[Кагул]] (Кахул) # [[Каинары]] (Кэинарь) # [[Калараш]] (Кэлэрашь) # [[Каменка (Молдавия)|Каменка]] (Каменка) # [[Кантемир (қала)|Кантемир]] (Кантемир) # [[Каушаны]] (Кэушень) # [[Кишинёв]] (Кишинэу) # [[Кодру]] (Кодру) # [[Комрат]] (Комрат) # [[Костешты]] (Костешть) # [[Красное (қала)|Красное]] (Красное) # [[Криково]] (Крикова) # [[Криуляны]] (Криулень) # [[Корнешты]] (Корнешть) # [[Купчинь]] (Купчинь) бұрынғы Калининск # [[Леово]] (Леова) # [[Липканы]] (Липкань) # [[Маркулешты]] (Мэркулешть) # [[Маяк (қала)|Маяк]] (Маяк) # [[Ниспорены]] (Ниспорень) # [[Новотираспольский]] (Тирасполул Ноу) # [[Новые Анены]] (Анений Ной) # [[Окница]] (Окница) # [[Орхей]] (Орхей) # [[Резина (қала)|Резина]] (Резина) # [[Рышканы]] (Рышкань) # [[Рыбница]] (Рыбница) # [[Слободзея]] (Слобозия) # [[Сороки (қала)|Сороки]] (Сорока) # [[Страшены]] (Стрэшень) # [[Сынжера]] (Сынджера) # [[Сынжерея]] (Сынджерей) бұрынғы Лазовск # [[Тараклия]] (Тараклия) # [[Теленешты]] (Теленешть) # [[Тирасполь]] (Тирасполь) # [[Унгены]] (Унгень) # [[Фалешты]] (Фэлешть) # [[Флорешты]] (Флорешть) # [[Фрунзе (қала)|Фрунзе]] (Фрунзэ) # [[Хынчешты]] (Хынчешть) бұрынғы Котовск # [[Чадыр-Лунга]] (Чадыр-Лунга) # [[Чимишлия]] (Чимишлия) # [[Шолданешты]] (Шолдэнешть) # [[Штефан-Водэ]] (Штефан Водэ) бұрынғы Суворово # [[Яловены]] (Яловень) # [[Яргара]] (Яргара) </div> Осы тізімдегі Тирасполь, Бендеры, Дубоссары, Рыбница, Каменка, Григориополь, Слободзея, Маяк, Новотираспольский, Красное, Днестровск қалалары [[Транснистрия|Приднестровье Молдав Республикасы]] атты танылмаған мемлекеттік құрылымның бақылауында және Молдова билігіне іс жүзінде бағынбайды. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]] [[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎]] [[Санат:Молдова қалалары]] g0jq0u8ruzqlnem7uw1t9tiazvj3y4c 0 17241 3684818 3628962 2026-10-22T10:02:21Z 1nter pares 146705 3684818 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Boris KOLKER.jpg|thumb|right| Борис Колкер]] '''Борис Григорьевич Колкер''' ([[15 шілде]] [[1939]] ж., [[Тирасполь]] қаласында Молдова КСР-да дүниеге келген) - халықаралық [[Эсперанто]] тілінің оқытушысы және аудармашы, интерлингвист, эсперанто тілінде үш оқыту кітабының шығармашысы. [[Ресей]] және Кеңес Одағының азаматы, 1993 жылдан бері [[АҚШ]] азаматы, [[Кливленд]], [[Огайо]] штаты. Эсперанто тілін 1957 жылдан бері оқыған, [[интерлинвгистика]]ға арналған мақалалардың авторы, әйгілі эсперанто тіліндегі кітаптардың авторы. Интерлинвгистика саласының докторы, диссертациялық жұмысының тақырыбы эсперантологияға арналған. Vojaĝo en Esperanto-lando (Эсперанто жеріне саяхаты) эсперанто тілін жетік білітіндерге эсперанто мәдениеті мен тарихы туралы сыр шертетін кітабының арқасында ол эсперантоның жол сілтеушісі деген атаққа ие болған. Колкер Эсперанто Академиясының мүшесі, Дүниежүзілік Эсперанто Қауымдастығының (Universala Esperanto-Asocio) сыйлы мүшесі, "Monato" атты журналдың көмекші редакторы. Жиырма жылдан астам уақыт ішінде Борис Колкердің Ресейде корреспонденттік эсперанто курсын 900-дей адам бітірді, бұл курста Қазақстаннан да қатысқандар бар. Сонымен қатар [[Сан-Франциско университеті|Сан-Франциско]] мен [[Хартфорд университеті|Хартфорд]] университеттерінде эсперанто тілінен дәріс оқыған. Қазірде ол Интернационалды Квалификациондық Корреспонденттік Эсперанто курсын басқарады, және Интернационалды Эсперанто Оқытушыларының Лигасының (International League of Esperanto Instructors) (ILEI) Бағалау Комитетінің вице-президенті. Кезінде Кеңес Одағында және Ресейде эсперанто негізін салушы және жетекшісі болған, 1975 жылы Қазақ КСР-да Жас Эсперантистер Одағында қатысты. === Диссертациялық жұмыс === * ''[https://web.archive.org/web/20121023024927/http://www.miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Эсперантоның пайда болуы мен дамуына орыс тілінің қосқан үлесі]'' (rus. Вклад русского языка в формирование и развитие эсперанто.). Мәскеу: ҚСРО Ғылымдар Академиясы, Тіл білімі институты. 1985. Лингвистика докторының диссертациялық жұмысы === Оқу кітаптары === * "[http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html Учебник языка эсперанто. Основной курс.]"" (Эсперанто тілінің оқу кітабы. Базалық курсы). * "[http://www.esperanto.mv.ru/Esp16/index.html Эсперанто за 16 дней. Экспресс-курс.]" (Эсперанто 16 күн ішінде. Экспресс курс). * "[http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 Международный язык эсперанто. Полный учебник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122130208/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 |date=2010-11-22 }}" (Халықаралық эсперанто тілі. Толық оқу құралы). * "[http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php Vojaĝo en Esperanto-lando.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016151346/http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php |date=2007-10-16 }}" (Эсперанто жеріне саяхат. Эсперанто тілін жетік білітіндерге Эсперанто мәдениеті мен тарихы туралы сыр шертетін кітап). {{commons|Category:Boris Kolker}} [[Санат:15 шілдеде туғандар]] [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Тираспольде туғандар]] [[Санат:Молдова мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:КСРО лингвистері]] [[Санат:Ресей лингвистері]] [[Санат:Молдавия лингвистері]] [[Санат:АҚШ лингвистері]] [[Санат:Эсперанташылар]] [[Санат:Тілдерді жасаушылар мен насихаттаушылар]] [[Санат:Кишинёв тұлғалары]] [[Санат:Уфа тұлғалары]] [[Санат:Бирск тұлғалары]] [[Санат:Кливленд тұлғалары]] [[Санат:АҚШ-тағы төртінші толқын орыс эмигранттары]] [[Санат:Эсперанто оқытушылары]] iw9dnrptb97r3j9fdk7a3n3yzt79kqi 0 19485 3684593 3119613 2026-10-21T18:32:54Z 1nter pares 146705 3684593 wikitext text/x-wiki {{Музыкант <!-- For individuals; see Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | Есімі = Дан Балан | Сурет =Дан_Балан_1.jpg | Сурет тақырыбы = | Фон = solo_singer | Туған кездегі есімі = Dan Mihai Bălan, Дан Михай Балан | Туған күні = 6.2.1979 | Қайтыс болған күні = | Мемлекет = {{flagicon|Moldova}} [[Молдова]],[[Кишинёв]] | Жанрлары = [[Поп]], [[Dance]] | Белсенділік жылдары = 1997-бүгінге дейін | Лейблдер = [[:ro:MediaPro Music|MediaPro Music]] [[:ru:GALA Records|GALA Records]] [[:ru:Universal|Universal]] [[:ru:LoopProduction|Loop Production]] | Ұжымдары =[[Pantheon]], [[Inferialis]], [[O-Zone]], [[Balan]] | Сайты = [http://www.danbalan.com/ Dan Balan] }} '''Дан Бала́н''' (Dan Mihai Bălan, 6.02.[[1979]]) — [[Молдова]] музыканты, өлеңдер авторы және продюсер, бұрын [[O-Zone]] тобының солисті болған. Қазіргі кезде [[Нью-Йорк]] қаласында тұрып жатыр. == Дискографиясы == ===Альбомдары=== *Dar, Unde Eşti (1999, O-Zone-ның кұрамында) *Number 1 (2002, O-Zone-ның кұрамында) *DiscO-Zone (2004, O-Zone-ның кұрамында) *The Power Of Shower (2006, Crazy Loop псевдонимімен) *Crazy Loop Mix (2009) === Синглдері === *'''Ma Ya Hi''' ( '''Lucas Prata'''мен дуэт) *'''Crazy Loop (Mm Ma Ma)''' ( '''Crazy Loop''' псевдонимімен) *'''Johanna (Shut Up!)''' ( '''Crazy Loop''' псевдонимімен) == Сыртқы сілтемелер == *[http://danbalan.com/ '''Dan Bălan''''s official website] *[http://www.facebook.com/pages/Dan-Balan-Chica-Bomb/113735538662218/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[Facebook]] website *[http://www.myspace.com/balanmusic/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[MySpace]] website *[http://www.flickr.com/photos/dan_balan/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[Flickr]] website *[http://twitter.com/danbalan1/ '''Dan Bălan''''s official page] at [[Twitter]] website *[http://www.crazy-loop.com/ '''Crazy Loop''''s official website] *[http://www.dan-balan.eu Dan Balan Official Fan Club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310185033/http://www.dan-balan.eu/ |date=2012-03-10 }} {{commons|Category:Dan Balan}} [[Санат:6 ақпанда туғандар]] [[Санат:Кишинёвте туғандар]] [[Санат:Молдавия әншілері]] [[Санат:XX ғасыр әншілері]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] [[Санат:Молдавия музыка продюсерлері]] [[Санат:XXI ғасыр музыка продюсерлері]] [[Санат:Молдавия музыканттары]] [[Санат:XX ғасыр музыканттары]] [[Санат:XXI ғасыр музыканттары]] [[Санат:Алтын граммофон сыйлығының иегерлері]] ss6ump3xnb615htibapea0cd248au44 0 22303 3684594 3578373 2026-10-21T18:33:10Z 1nter pares 146705 3684594 wikitext text/x-wiki '''Абайтану''' — [[қазақ әдебиеттану ғылымы]]ның саласы.<ref>Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9</ref> Абайтану [[Абай Құнанбайұлы]]ның өмірі мен шығармашылық өнері, [[философия]]сы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, [[қазақ поэзиясы]]ндағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде [[Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]] мақалаларынан басталды деуге болады. == Бастауы == [[Ахмет Байтұрсынұлы]] [[1913]] ж. [[Қазақ газеті|«Қазақ» газетінде]] басылған «Абай — қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «''Одан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ''» — деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, [[1909]] ж. [[Санкт-Петербург]]те басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен [[Ескендір (поэма)|«Ескендір»]], [[Масғұт (дастан)|«Масғұт» поэмалары]] басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды. Бұл тұңғыш жинақты дайындаған, бастырып шығарған [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай Ысқақұлы]] мен Абайдың баласы [[Тұрағұл Абайұлы|Тұрағұл]] болатын. Абайдың бастамасы, алғашқы деректік арнасы ретінде осы [[1909]] ж. жарық көрген Абай шығармаларының тұңғыш жинағын, оған кірген Кәкітай жазған ақынның тұңғыш өмірбаянын айтуға болады. Абайдың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары бірлі-екілі ғана екенін және ақынның өз қолжазбалары сақталмай, шығармалары түгелдей дерлік [[Мүрсейіт Бікеұлы]]ның қолжазбалары арқылы жеткені ескерілсе, бұл тұңғыш жинақтың мәні зор екені анық. Басқа жекелеген қолжазбалардың көлемі шағын, оларда Мүрсейіт қолжазбасында жоқ өлеңдердің орны көп толыға қоймаған. Сондықтан олар қосымша деректер ретінде бағалануы орынды. Ал кейінгі жинақтарды айтқанда, бір топ бұрын жарық көрмеген жаңа өлеңдері [[1916]] ж. [[Орынбор]]да [[Самат Әбішұлы Нұржанов|Самат Әбішұлы]] бастырған [[Абай термесі|«Абай термесі»]] атты кітап та жарияланды. [[1922]] ж. [[Ташкент]]те, [[Қазан]]да басылған жинақтар бұрын жарияланған шығармаларды қамтиды. Ташкентте шыққан жинаққа сын пікір ретінде [[Ілияс Жансүгіров]] [[1923]] ж. «Тілші» газетінде «Абай кітабы» атты мақала жазып, бір алуан қате басылған сөздерді қалай дұрыстап оқу керек екендігін нанымды дәлелдеді. Ақынның көзі тірісінде [[1903]] ж. [[Санкт-Петербург]]те Бөкейханов берген мағлұматтар бойынша басылған «Ресей. Біздің Отанымыздың географиялық баяны» атты көптомдық жинақтың 18-кітабында А. Сидельников жазған мақалада: «''Абай — [[қазақ әдебиеті]]ндегі жаңа бағыттың өкілі''» деген баға берілгенін көреміз. Абай шығармалары жеке кітап болып басылғанға дейін-ақ халық арасына қолжазба түрінде және ауызша тараған. Байтұрсынов ақын өлеңдерімен [[1903]] ж. қолжазба арқылы танысқанын айтады. 1914 ж. Мәскеуде жарық көрген «Восточный сборник» атты кітапта Абайдың өмірі мен шығармалары туралы мағлұмат келтіріліп, бірнеше өлеңінің мазмұны [[орыс тілі]]нде қара сөзбен берілген. 1914 ж. Санкт-Петербургте шыққан «По киргизской степи» деген кітабында [[Дмитрий Львович Иванов|Дмитрий Львович]] «Татьяна хаты» ел ішінде әнге салып айтылып жүргенін ескертеді. Абай өлеңдері төңірегінде 20-жылдарда, одан кейінгі кездерде айтыс-тартыс көп болды. Осыған орай Байтұрсыновтың «Қазақтың бас ақыны» атты [[1913]] ж. жарияланған мақаласындағы Абайға берген бағасы, ұлы ақынның қазақ әдебиеті тарихындағы алатын орнын анықтауы, өнерпаздық өзгешелігін, асқан шеберлігін тануы шынайы ғұлама ғалымға тән айрықша көрегендіктің, білгірліктің, өлең сөздің қадірін терең бағалай алатын ақындық сезімталдықтың, талғампаздықтың үлгісі деуге лайық. Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатовқа ілесе Абай шығармашылығы жайында үлкенді-кішілі мақала жазып, ақын өлеңдерін жұртшылыққа танытуға Н. [[Нұх Рамазанов|Рамазанов]], Ғ. Сағди, Ы. Мұстамбайұлы және Н.Н. Белослюдов, т.б. ат салысты. Абай шығармашылығына қайтадан жүйелі, дәйекті түрде дұрыс көзқарастың қалыптаса бастағанын [[1933]] ж. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] бастырған жинақтан (мұнда Әуезов жазған ақынның өмірбаяны берілген) және [[1934]] ж. жарық көрген [[Ілияс Жансүгіров]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] секілді белгілі әдебиет, ғылым қайраткерлерінің мақалаларынан байқауға болады. Әуезов Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерді. Ол «[[Абай жолы]]» эпопеясымен ұлы ақын, ағартушының алып тұлғасын дүние жүзі оқырмандарына танымал әдеби бейне қатарына жеткізсе, ғылымда да сондай күрделі еңбек атқарды. Оның Абай жөніндегі зерттеулері осы ғылымның мызғымас негізі болып табылады. 1933–57 ж. аралығында ақын шығармаларын жариялауда, олардың ғылыми басылымын жасауда орасан зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның [[1909 жыл]]ғы жинағы мен Мүрсейіт қолжазбалары негізінде жүзеге асырылды. Әсіресе, [[1957]] ж. [[Ғылым баспасы|«Ғылым» баспасынан]] жарық көрген, Әуезовтің басшылығымен және тікелей қатысуымен дайындалған Абай шығармаларының екі томдық толық жинағының Абайтану ғылымындағы елеулі табыс болғанын атау қажет. Әуезов ұзақ жылдар бойы ізденіп, сан алуан деректерді зерттеп, жүйеге түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын жазып шықты. 20 ғасырдың 40–60-жылдарында Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісі кең көлемде жүргізіліп, жаңа белеске көтерілді. Абайдың қоғамдық, эстетикалық, философиялық көзқарасын, психологиялық және педагогикалық пікірлерін, ақындық тілін, композиторлық өнерін, аудармаларын тереңдеп тексерген еңбектер жарық көрді. Солардың ішінде [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]], Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М.С. Сильченко, Қ. Мұқамедханов, Ы. Дүйсенбаев, Т. Тәжібаев, Б.Г. Ерзакович, Х. Сүйіншәлиев сынды ғалымдардың еңбектері бар. [[1970]] ж. Абайдың туғанына 125 жыл толуына орай шығармаларының жинағын шет тілдерде кітап етіп бастыру ісі жандана түсті. Орыс тілінде Абай шығармалары [[1940]] жылдан бастап он бес рет жеке кітап болып басылды. 1945–60 жылдардың басында Абай шығармалары жеке жинақ болып [[Өзбек тілі|өзбек]] ([[Ташкент]]), [[Татар тілі|татар]] ([[Қазан]]), [[Түрікмен тілі|түрікмен]] (Ашғабад), [[Қырғыз тілі|қырғыз]] ([[Бішкек]]), [[Моңғол тілі|моңғол]] ([[Ұланбатыр]]), [[Қытай тілі|қытай]] ([[Пекин]]), [[чех тілі|чех]] ([[Прага]]) тілдерінде басылып шықты. 1970 ж. [[Украин тілі|украин]] ([[Киев]]), [[армян тілі|армян]] ([[Ереван]]), [[Беларусь тілі|беларусь]] ([[Минск]]), [[молдаван тілі|молдаван]] ([[Кишинёв]]) және [[Латыш тілі|латыш]] ([[Рига]]) тілінде жарық көрді. Сол жылы [[Мәскеу]]де «Прогресс» баспасында [[Араб тілі|араб]], [[Ағылшын тілі|ағылшын тілдерінде]] шығармаларының жинағы басылды. Абайдың өмірі мен шығармалары туралы жазылған зерттеу еңбектерді, монографияларды, диссертацияларды түгелдей алғанда Абайтану сан алуан маңызды мәселелерді қамтитын, көп салалы ғылым болып қалыптасты. Басты мәселелер қатарында алдымен Абайдың өмір жолын зерттеу, оның шығармашылық жолының халықтық негіздерін, ұлттық сипатын айқындау, лирикалық шығармаларының, дастандары мен қара сөздерінің тақырыптық, идеялық, жанрлық, тілдік ерекшеліктерін, ақындық тұлғасын, суреткерлік әдісін, көркемдік шеберлігін тереңдеп ашып көрсетуге қатысты мәселелерді, сондай-ақ ұлы ойшыл ақынның дүниетанымын, қоғамдық, философиялық, эстетикалық көзқарастарын зерттеу мәселесі жатады. Бұларға қоса Абайдың шығыс, орыс, еуропа әдебиетімен шығармашылық байланысы, ақын шәкірттері, өнерпаздық дәстүрлерінің қазақ әдебиетінде жалғасуы секілді мәселелерге де үнемі назар аударылып келеді. Кейінгі жылдарда Абай шығармаларын [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]], [[Мағжан Жұмабаев]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатов]] секілді терең зерттеле бастаған әдебиетіміздің ірі өкілдерінің өнерпаздық жолымен жалғастыра қарастыруға мүмкіндік туды. Бұл ақынның 150 жылдық мерекесі қарсаңында жарық көрген еңбектерден анық байқалды. Осы мереке тұсында басылып шыққан ондаған іргелі зерттеулер Абайтанудың ғылыми-теориялық деңгейі бұрынғыдан да биіктей түскенін айқын танытты. [[1995]] ж. жарық көрген [[Абай энциклопедиясы|«Абай» энциклопедиясында]] ұлы ақынның өмірі мен шығармашылық жолына қатысты қыруар деректер, құнды ой-пікірлер жинақталып, жүйелі түрге түсірілген. Абай шығармаларының ғылыми толық жинағы басылып шықты. Р. Сыздықова, Т. Әлімқұлов, А. Нұрқатов, М. Мырзахметов, Ж. Ысмағұлов, З. Ахметов, З. Қабдолов, Ғ. Есім, Т. Қожакеев, Ғ. Мұқанов және басқа да ғалымдардың зерттеулері Абайтану ғылымына елеулі үлес болып қосылды. Абай шығармаларын жариялау, зерттеу ісіне шет елдерде айрықша мән берілді. Қытайда профессоры Қабайдың «Абай және Абай шығармашылығы» атты еңбегі (Пекин, 1987), кейін Су Чжоусюннің зерттеу еңбегі мен Абайдың қара сөздерінің аудармасы жарияланды. Чех ғалымы П.Гржебичек Абайдың ақындық жолын арнайы зерттеді. [[1995]] ж. ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы барысында шет елдердің көптеген әдебиетшілері, қоғам қайраткерлері Абай шығармалары жайлы мақалалар, баяндамалар жасады. Парижде, Түркия қалаларында, Мәскеуде, Санкт-Петербургте, Киевте, Минскіде, Вильнюсте, Ташкентте, Бішкекте, Қазанда ұлы ақынға арналған салтанатты мәжілістер мен ғылыми конференциялар өткізілді. Абай шығармалары Түркияда, Пәкстанда, Иранда, Қытайда басылды, француз, ағылшын, неміс және басқа тілдерге аударылды. == Абайтану тарихы == Абайтану тарихы [[1889 жыл]]ы басталып, қазақ әдебиетінде 50-жылдары өpic алды. Бұл мөселені тұңғыш рет сөз етіп, өз алдына арнайы түрде зерттеу қажеттілігі ең алдымен [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]], сонымен бірге [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]], [[Қажым Жұмалиев]], [[Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов]], [[Митрофан Семенович Сильченко]], [[Әбіш Мұсылманқұлұлы Жиреншин]] еңбектерінде көрініс тапты. Академик Қ. Жұмалиевтің жетекшілігімен осы тақырыпқа «''Абай Құнанбаевтың әдеби мұрасының зерттелу жайы''» деп аталатын [[кандидаттық диссертация]] қорғалып, ақын мұрасы туралы жазылған еңбектердің тұңғыш библиографиялық көрсеткіші «Абай Құнанбаев» деген атпен жарық көрді ([[1965]]). Осы еңбектер негізінде М. Мырзахметұлының «''Абайтану тарихы''» деген тақырыпта монографиялық ғылыми-зерттеу жұмысы жарияланды ([[1994]]). Ендігі жерде абайтанудың негізін салушы Әуезов дәуірін аяқтап, 1965-1995 жылыаралығындағы Абайтану тарихын жазу міндеті алға шықты. Абайтану саласындағы ақтаңдақтар қатпары жазылып, бұрын назардан тыс қалған мақалалар мен зерттеулер арнайы топтастырылған жинақ «Абайды оқы, таңырқа» деген атпен оқырман қолына тиді (1993). Абай тарихы жоғары оқу орындарында 1966 жылдан бастап арнайы курс ретінде бастады.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> Абайтану тарихы — бүгінде үдере дамып, өсу, өркендеу жолында қызу түрдегі пікірталас үстінде қалыптасқан Абайтанудың іргелі саласының біріне айналды. Абайтану жөніндегі ой-пікірлер арнайы түрде зерттеу нысанасына алынбаса да зерттеушілер тарапынан Абай мұрасының бір саласын зерттеу үстінде жанама түрде айтылса, екіншілері оған арнайы тоқталып пікір айтса, үшіншілері Абайтану саласының жалпы қалыптасу жолына орай қарастырса, соңғылары Абай мұрасының жариялану тарихына орай пікір қозғады. Ал Абайтанудың негізін салушы Әуезов болса Абайтану жөніндегі ой-пікірін елуінші жылдар ішінде Абайтанудан оқыған дәрістерінде сөз ете бастаған еді. === Хронологиясы мен кезеңдері === Абайтану тарихында хронологиялық, тақырыптық жүйедегі дербес библиотекалық көрсеткіштерді құрастыру айрықша мәнге ие болуы себепті [[1946]] ж. Н.Сәбитовтің тақырыптық жүйеге негізделген «Абай», [[1965]] ж. хронологиялық жүйедегі Мырзахметов, тағы басқалардың «Абай Құнанбаев», [[1998]] ж. тақырыптық жүйеде жасалған «Абайтану», [[1995]] жылы «Абай Құнанбаев» деген атпен төрт рет дербес толық библиографиялық көрсеткіштер жарияланған. Осыларға негізделе отырып, Абайтанудың тақырыптық, кезеңдік мезгілдері анықталды: # Абайды танудың алғашқы кезеңінде Абай мұрасының Қазан төңкерісіне дейінгі жариялану, танылу, таралу жолдарын қамтумен бірге алғаш рет ақын мұрасын танып насихаттаушылар мен ол мұраның орыс тілінде танылу мәселесі қарастырылған; # Абай мұрасының жаңа заманда зерттелуі, яғни 1918–26 және 1926–40 ж. аралығында зерттеліп тану жолы негізінен таптық, партиялық принцип тұрғысынан қаралып, тұрпайы социол. дүниетанымның үстемдік етуі бұл кезеңде басым жатты; # Абайдың 100 жылдық мерекесіне орай 1940–45 ж. аралығында жазылған зерттеу еңбектері мен насихаттық тұрғыдан Әуезовтің «Абай» романы мен Абай оқу орындарында Абайтанудың арнайы курсы мен семинар сабақтарын өткізу және өзге де зерттеушілердің монографиялық еңбектері айғақтай түседі. Абайтанудың Әуезовтен кейінгі дәуірдегі даму жолы 1995 жылғы Абайдың 150 жылдық мерейтойы мен Әуезовтің 100 жылдық мерейтойы қарсаңында жарияланған ғылыми монографиялық зерттеулер мен әр түрлі тақырыптарға жазылған кітаптарда өз көрінісін толық берді. Жүз жылдан астам Абайтану тарихи ғылыми-зерттеу жұмыстарының нысанасына алынып, қорытындылану үстінде. Абайтану бүгінде арнайы курс пен семинар сабағы ретінде [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде оқытылады.<ref>Мұхтар Әуезов, Әр жылдар ойлары. А., 1959; Мұқанов С., Жарқын жұлдыздар, А., 1968; Мырзахметов М., Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары, А., 1989; соныкі, Абайтану тарихы, А., 1994; Ахметов З., Абайдың ақындық әлемі, А., 1995.</ref> == Абай орталықтары == Абай орталықтары Вьетнамның [[Ханой]] Ұлттық педагогикалық университетінде және Қытай Халық Республикасының [[Құлжа]] қаласындағы Іле педагогикалық университетінде жұмыс жасайды.<ref>[http://www.baq.kz/news/23263 Вьетнамда Абай орталығы ашылды]</ref> * [[Самарқан мемлекеттік университеті]]нде Абай атындағы ғылыми орталық ашылды.<ref>{{cite web |url = https://khabar.kz/kk/news/alemde/item/165853-samarkand-memlekettik-universitetinde-abaj-atyndagy-gylymi-ortalyk-ashyldy |title = Самарқанд мемлекеттік университетінде Абай атындағы ғылыми орталық ашылды |author = |date = 2024-10-22 |work = |publisher = Khabar.kz |accessdate = 2024-10-30 |lang = kk }} </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Абайтану]] 3boqt6najnk8nbo09lrs4s36h4k7yix 0 24418 3684726 3553809 2026-10-22T07:27:17Z Makenzis 71333 3684726 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барселона (айрық)}} {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Испания}} Барселона |ағымдағы маусым = |логотипі = FC Barcelona logo.png |толық атауы = Futbol Club Barcelona |лақап аты = ''Barça (Барса), Blaugranas (көк-анар түстілер), Cataloness (Каталондықтар), Cule (Бөксе) |құрылған = {{Start date and age|df=yes|1899|11|29}} |стадионы = [[Камп Ноу]] |сыйымдылығы = 99 354 |иесі = |президенті = {{ту|Испания}} [[Жоан Лапорта]] |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Германия}} [[Ханс-Дитер Флик]] |капитаны = {{ту|Германия}} [[Марк-Андре тер Штеген]] |рейтингі = '''[[УЕФА]]''' рейтингінде '''13-шы орын''' |демеушісі = [[Spotify]] |жарыс = [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]] |маусым = [[Футболдан Испания чемпионаты 2025/26|2025/26]] |орын = '''1-ші орын''' |сайты = {{URL|fcbarcelona.com}} <!-- Форма --> | pattern_la1 = _barcelona2526h | pattern_b1 = _barcelona2526h | pattern_ra1 = _barcelona2526h | pattern_sh1 = _barcelona2526h | pattern_so1 = | leftarm1 = 14266e | body1 = 14266e | rightarm1 = 14266e | shorts1 = 14266e | socks1 = 14266e | pattern_la2 = _barcelona2526a | pattern_b2 = _barcelona2526a | pattern_ra2 = _barcelona2526a | pattern_sh2 = _barcelona2526a | pattern_so2 = _monterrey1213t1 | leftarm2 = f6eeb0 | body2 = f6eeb0 | rightarm2 = f6eeb0 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _barcelona2526t | pattern_b3 = _barcelona2526t | pattern_ra3 = _barcelona2526t | pattern_sh3 = _barcelona2526t | pattern_so3 = _barcelona2526tl | leftarm3 = ef8377 | body3 = ef8377 | rightarm3 = ef8377 | shorts3 = ef8377 | socks3 = ef8377 }} '''"Барселона" футбол клубы''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Fútbol Club Barcelona'' және [[Каталан тілі|кат.]] ''Futbol Club Barcelona'') — [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания біріншілігінде]] өнер көрсететін, каталондық [[Барселона|Барселона қаласының]] супер клубы. Барселона атауына қоса "Барса" (исп. ''Barça'' және кат. ''Barça'') атымен де әлемге әйгілі футбол клубы. == Тарихы == === ХХ ғасырда === Барселона клубы [[1899 жыл]]ы [[Жоан Гампер]] басқарған швейцариялық, британдық, испандық және каталониялық футболшыларымен құрылған. ФК "Барселонының" фанаттар («кулес» атымен белгілі ) саны 2006 жылың мамырында 140 000 адамға жетті. Барселона және Барса атымен кәсіби [[баскетбол]], [[Қол добы|гандбол]], роликтік хоккей және футзал командалары да әлемдік деңгейде өнер көрсетеді. Испанияның футбол біріншілігін, Ла Лиганының негізін Барселона Мадридтық [[Реал Мадрид|"Реал]]" және Бильбаолық "[[Атлетик Бильбао|Атлетик]]" қалыптастырған болатын. Барселона Испанияның жоғарғы дивизионынан түспеген үш клубтардың бірі . Мұндай көрсеткішке жеткен басқа екі клуб "[[Реал Мадрид]]" және "[[Атлетик Бильбао]]". Жалпы, клуб тарихында дәуірлеген екі кезең бар, біріншісі — 1988 жылы клубтың тізгінін [[Йохан Кройф]] ұстады да, команда көптеген жүлдені иеленді. 1989 жылы [[УЕФА Кубок иелері кубогы|УЕФА Кубок иелерінің кубогын,]] 1992 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондары кубогын]] ұтып алды. Бір қызығы, осы екі финалда да клубтың қарсыласы "[[Сампдория]]" болды. 1992 жылы сондай-ақ УЕФА суперкубогына қол жеткізді. 1990-1994 жыл аралығында төрт рет Испания чемпионы атанды. Осы жылдарда клубта Амор, [[Хосеп Гвардиола|Гвардиола]], Хосе Мария Бакеро, Чики Бегиристайн, Надаль, Эусебио, Гойкоэчеа, [[Георге Хаджи]], [[Рональд Куман|Рональд Куман,]] Микаэль Лаудруп, [[Ромарио]], [[Христо Стоичков]], Хуан Унсуэ секілді футболшылар доп тепті. 1994/95, 1995/96 жылғы маусымдар "Барселона" үшін көңілдегідей болмады да, Йохан Кройф жаттықтырушылық қызметінен кетті. === Жаңа ғасырда === Екінші дәуір 2004 жылдары басталды. Бұл кезде клуб тізгінін тағы бір нидерландтық маман [[Франк Райкаард]] ұстады, клубқа [[Роналдиньо]], [[Хенрик Ларссон]], Людовик Жюли, Деку секілді футболшылар келді, және де өз кантерасынан шыққан болашақ жұлдыздары [[Лионель Месси]], [[Хави]], [[Андрес Иньеста]] секілді футболшылар жетіліп келе жатты. Клуб 2005, 2006 жылдары Испания чемпионы атанды, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2005/06|УЕФА Чемпиондар Лигасында]] топ жарды. 2006/07 жылы "Барса" ең бай клубтар тізімін анықтау кезінде үшінші орын иеленді. Оның жылдық табысы - 291,1 млн евроны құрады. Алдыңғы екі орында Мадридтік "Реал" Және "Манчестер Юнайтед" орналасты. 2006/07, 2007/08 жылдары "Барселона" онша ойнай алмады да, 2008 жылы жазда бапкер боп [[Хосеп Гвардиола]] келді. Бұл кезде клубтан [[Деку|Деку,]] [[Роналдиньо]], [[Джанлука Дзамбротта|Дзамбротта]], [[Лилиан Тюрам|Тюрам]] секілді футболшылар кетіп, құрам едәуір жаңарған-ды, сондай-ақ 2007 жылы жазда "Арсеналдан" [[Тьерри Анри]] келді. Оның үстіне [[Серхио Бускетс]], [[Лионель Месси]], [[Педро Родригес|Педро]] секілді футболшылар жетіліп келе жатты. Алғашқы маусымда-ақ Гвардиола жүлде біткеннің бәрін ұтты — Испания чемпионаты, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2008/09|УЕФА Чемпиондар Лигасы]], Испания кубогы. 2009/10 жылғы маусым да сәтті басталды, Испания суперкубогы мен УЕФА Суперкубогы олжаланды. Сол жылы қыста [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009|клубтар арасындағы әлем чемпионатында]] топ жарды. 2011 жылы Гвардиола екінші рет УЕФА Чемпиондар лигасы мен Клубтар арасындағы әлем біріншілікті және УЕФА Суперкубогын ұтты. 2012 жылы жазда Гвардиола кетті де, клуб шамалы бәсең тартты. 2013 жылы жазда [[Неймар|Неймардың]] клубқа келуі де қайта бұрынғы биігіне шығуына көмектеспеді. Тек 2014/15 жылғ маусымның басында клубқа бапкер боп [[Луис Энрике]] келді де, 2015 жылы тағы требл жасады: УЕФА Чемпиодар Лигасын, Испания чемпионатын, Испания кубогын ұтты. 2017 жылы клубқа бапкер боп [[Эрнесто Вальверде]] келді. Осы жылы жазда [[Неймар]] клубтан кетті. Соған қарамастан клуб 2017/18, 2018/19 жылдары қатарынан екі рет Испания чемпионы атанды. 2020 жылы [[Футболдан Испания суперкубогы 2019/20|Испания суперкубогында]] клуб жартылай финалда "[[Атлетико Мадрид|Атлетико Мадридтен]]" ұтылып қалды да, артынша Вальверде қызметтен босатылды. Орнына 13 қаңтарда [[Кике Сетьен]] келді. 2019/20 жылғы маусымда клуб Испания чемпионатында екінші орында қалды, Чемпиондар лигасының ширек финалында "Бавариядан" 2:8 есебімен ойсырай ұтылып, Кике Сетьеннің орнына [[Рональд Куман]] бас бапкер болды. Осыдан кейін командада буын алмасу жүріп жатыр. Клубтың жағдайыда күрт нашарлап кетті. 2021 жылы 1 шілдеде клубтың көпжылдық жетекші ойыншысы [[Лионель Месси]] командадан кетті. Сол жылы күзде Рональд Куман Райо Валекано клубынан 1:0 есебімен ұтылып қалған соң клубтан қуылды. Куман қызметінен кеткеннен кейін [[Хави]] бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web|title=Хави «Барселонаның» бас бапкері болды|url=https://jasqazaq.kz/havi-barselonanyn-bas-bapkeri-boldy/|website=jasqazaq.kz|date=2021-11-06|accessdate=2025-01-13}}</ref>. Хавидың жетекшілігімен Барселона 2023-23 маусымда Испаяни чемпионы атағын және Испания Суперкубогын жеңіп алды. 2024 жылдың 24 мамырында Барселонаның бас бапкері қызметінен босатылды<ref>{{cite web|title=Barcelona sack Xavi after season of turmoil|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/barcelona-sack-xavi-manager-2024-05-24/|website=reuters.com|date=2024-05-24|accessdate=2025-01-13|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 26 мамырында Барселона [[Ханс-Дитер Флик]]ты бас бапкер қызметіне тағайындады<ref>{{cite web|title=Ресми: "Барселона" футбол клубына жаңа бас бапкер тағайындалды|url=https://kaz.nur.kz/sport/football/2108958-resmi-barselona-futbol-klubyna-zhanga-bas-bapker-tagaiyndaldy/|website=nur.kz|date=2024-05-29|accessdate=2025-01-13}}</ref>. Флик Барселона тізгінінде алғашқы трофейін 12 қаңтар күні жеңіп алды. Испания суперкубогында Барселона [Реал Мадрид]] клубын 5-2 есебімен тас талқан етті<ref>{{cite web|title=Ресми: "Барселона" футбол клубына жаңа бас бапкер тағайындалды |url=https://sports24.kz/kk/football/news/anchelotti-barselonadan-25-esebimen-zheilgennen-keiin-biz-tiluimiz-mmkin-bira-blai-emes/|website=sports24.kz|date=2025-01-13|accessdate=2025-01-13}}</ref>. ==Камп Ноу стадионы== {{main|Камп Ноу}} Клубтың негізгі ойнайтын алаңы — [[Камп Ноу]] стадионы, Еуропадағы сыйымдылығы жағынан ең үлкен футбол стадионы. Стадионның ресми ашылуы 1957 жылдың 24 қыркүйегінде өтті. 1957 жылы ашылғаннан бері стадион Каталан футбол клубына тиесілі болды және алдымен Estadi del FC Barcelona (Барселона ФК стадионы) деп аталды, соған қарамастан ол Камп Ноу деп атап кеткен. Ресми түрде ол өзінің қазіргі атауын 2000 жылы алды. "Камп Ноу" - бұл Испаниядағы ғана емес, бүкіл Еуропадағы ең үлкен стадион: сыйымдылығы 99,354 көрермен. "Камп Ноу" бірнеше рет қайта құрылды. Бұл алғаш рет 1981 жылы болды: стадион Испанияда өткен 1982 жылғы Әлем кубогының матчтарын өткізу үшін кеңейтілді; "Камп Ноу" сыйымдылығы 120 000 көрерменге дейін ұлғайтылды. Екінші қайта құру 1998 жылы УЕФА-ның барлық орындар орындықтармен қамтамасыз етілуі керек деген жаңа ережелерді енгізуіне байланысты жүзеге асырылды. Стадион мүмкіндігінше көп орынды сақтап қалуы үшін көгалдардың деңгейін төмендетуге тура келді. Қазіргі уақытта стадионның сыйымдылығы 99 354 көрерменді құрайды. Футбол алаңының көлемі-105x68 метр. "Камп Ноу" - УЕФА бес жұлдызды бағалайтын бірнеше еуропалық стадиондардың бірі. Стадион аумағында Барселона ФК ресми қызметкерлер орталығы, басшылық Кеңсесі және Каталониядағы ең көп баратын мұражай болып табылатын футбол клубының мұражайы орналасқан. Бұдан басқа," Камп Ноу "— бұл кешеннің негізгі бөлігі, оған" Мини-эстади "(исп. Mini estadi) — клубтың спорт мектебінің командалары жаттығатын жиырма мыңдық стадион," Ла Масия "(исп. La Masía) — клубтың ең жас тәрбиеленушілері тұратын ғимарат және "Көк-анар сарайы" (исп. Palau Blaugrana)-8 000 көрерменге арналған корпус, мұнда клубтың баскетбол, гандбол, хоккей және шағын футбол командалары өнер көрсетеді. [[Сурет:Camp Nou aerial (cropped).jpg|нобай|206x206 нүкте|Камп ноу]] 2007 жылдың қыркүйегінде клуб ашылған күнінен бастап елу жылдық құрметіне стадионды қайта құру жобасын қабылдады. Халықаралық байқау ұйымдастырылды, оның барысында әлемнің сәулетшілері өз жобаларын ұсынды. Қазылар алқасының құрамына клуб өкілдері, мемлекеттік әкімшілік және каталан сәулетшілері қауымдастығының мүшелері кірді. 2007 жылдың 18 қыркүйегінде жеңімпаз белгілі болды-ол жаңа Уэмбли стадионын, Мийо Виадукін, Колсерол мұнарасын, Нью-Йорктегі Жаңа сауда орталығын салумен танымал болған ағылшын Фостерлері мен серіктестері болды. Жоба моделі алғаш рет 2007 жылы 22 қыркүйекте өткен Барселона мен Севилья арасындағы матч басталар алдында көпшілік назарына ұсынылды. Бастапқы бюджет 250 миллион еуроны құрады. 2022 жылы Spotify Барселона серіктесі болғаннан кейін Камп Ноу стадионы келісімге сәйкес 4 жылға атын ауыстырады. 2023/24 жылғы маусымда стадион күрделі жөндеуден өтеді. == Құрамы == ''2025 жылғы 26 наурыздағы жағдай бойынша'' {| class="wikitable" !№ !Қақпашылар !Туған күні !Азаматтығы |- |1 |[[Марк-Андре тер Штеген]] |{{туғанкүні|30|4|1992}} |{{байрақ|Германия}} |- |13 |[[Иньяки Пенья]] |{{туғанкүні|2|3|1999}} |{{байрақ|Испания}} |- |25 |[[Войцех Щенсный]] |{{туғанкүні|18|4|1990}} |{{Байрақ|Польша}} |- !№ !Қорғаушылар !Туған күні !Азаматтығы |- |2 |[[Пау Кубарси]] |{{туғанкүні|22|1|2007}} |{{байрақ|Испания}} |- |3 |[[Алехандро Бальде]] |{{туғанкүні|18|10|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |4 |[[Рональд Араухо]] |{{туғанкүні|7|3|1999}} |{{байрақ|Уругвай}} |- |5 |[[Иньиго Мартинес]] |{{туғанкүні|17|5|1991}} |{{байрақ|Испания}} |- |20 |[[Андреас Кристенсен]] |{{туғанкүні|10|4|1996}} |{{байрақ|Дания}} |- |23 |[[Жюль Кунде]] |{{туғанкүні|12|11|1998}} |{{байрақ|Франция}} |- |24 |[[Эрик Гарсия]] |{{туғанкүні|9|1|2001}} |{{байрақ|Испания}} |- !№ !Жартылай қорғаушылар !Туған күні !Азаматтығы |- |6 |[[Гави (футболшы)|Гави]] |{{туғанкүні|5|8|2004}} |{{байрақ|Испания}} |- |8 |[[Педри]] |{{туғанкүні|25|11|2002}} |{{байрақ|Испания}} |- |14 |[[Пабло Торре]] |{{туғанкүні|3|4|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |16 |[[Фермин Лопес]] |{{туғанкүні|11|5|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |17 |[[Марк Касадо]] |{{туғанкүні|14|9|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |20 |[[Дани Ольмо]] |{{Туғанкүні|7|5|1998}} |{{байрақ|Испания}} |- |21 |[[Френки де Йонг]] |{{туғанкүні|12|5|1997}} |{{байрақ|Нидерланд}} |- !№ !Шабуылшылар !Туған күні !Азаматтығы |- |7 |[[Ферран Торрес]] |{{туғанкүні|29|2|2000}} |{{байрақ|Испания}} |- |9 |[[Роберт Левандовский|Роберт Левандовски]]<nowiki/>[[Роберт Левандовский|й]] |{{Туғанкүні|21|8|1988}} |{{байрақ|Польша}} |- |10 |[[Ансу Фати]] |{{туғанкүні|31|10|2002}} |{{байрақ|Испания}} |- |11 |[[Рафинья (футболшы, 1996)|Рафинья]] |{{туғанкүні|14|12|1996}} |{{байрақ|Бразилия}} |- |18 |[[Пау Виктор]] |{{туғанкүні|26|10|2001}} |{{Байрақ|Испания}} |- |19 |[[Ламин Ямаль]] |{{Туғанкүні|13|7|2007}} |{{Байрақ|Испания}} |} == Атақты бапкерлері == {{main|Барселона футбол клубының Бас бапкерлер тізімі}} {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Азаматтығы !!Жетістіктері |- | 1.||1987 — 1988||[[Луис Арагонес]]|| {{Flag|Испания}} ||Король Кубогы (1) |- | 2. ||1988 — 1996||[[Йохан Кройф|Йохан Круифф]]||{{flag|Нидерланд}}||Ла Лигa чемпионы (4), Король Кубогы (1), Суперкубак (1), Еуропа Чемпионлар Кубогы (1), Кубок иелерінің кубогы (1), УЕФА Суперкубогы (1) |- | 3. ||1996 — 1997||[[Бобби Робсон]] || {{Байрақ|Англия}}||Король Кубогы (1), Суперкубок (2), Кубок иелерінің кубогы (1) |- | 4. ||1997 — 2000, 2002 — 2003 |[[Луи ван Галь|Луи Ван галь]]||{{байрақ|Нидерланд}} ||Ла Лигa чемпионы (2), Испания Кубогы (1) |- | 5. ||2003 — 2008||[[Франк Райкаард]] ||{{байрақ|Нидерланд}} ||Ла Лигa чемпионы (2), Суперкубок (2), [[Сурет:500px-UEFA Champions League.png|35px]] Чемпиондар лигасы (1) |- | 6. ||2008 — 2012||[[Хосеп Гвардиола]] ||{{Flag|Испания}} ||Ла Лигa чемпионы (3), Король Кубогы (2), Суперкубак (3), [[Сурет:500px-UEFA Champions League.png|35px]] Чемпиондар лигасы (2), УЕФА Суперкубогы (2), Әлем клубтарының арасындағы кубак (2) |} ==Атақты ойыншылары == '''Бұл ойыншылар [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] құрамында жеткен жетістіктері''' === «Алтын Доп» иегерлері: === * {{ту|Испания|1945}} [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%81,_%D0%9B%D1%83%D0%B8%D1%81 Луис Суарес] — '''1960''' * {{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф|Йохан Кройф]] — '''1973''', '''1974''' * {{ту|Болгария}} [[Христо Стоичков|Христо Стоичков]] — '''1994''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019''' === «Алтын Бутсы» иегерлері: === * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1997''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2016''' === УЕФА жыл ойыншылары: === * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009''' === ФИФА жыл ойыншылары: === * {{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] — '''1994''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1996''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2004''', '''2005''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009''', '''2019''' === УЕФА жыл бапкерлері: === * {{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкаард|Франк Райкард]] — '''2005/06''' === ФИФА жыл бапкерлері: === * {{ту|Испания}} [[Хосеп Гвардиола|Хосеп Гвардиола]] — '''2011''' * {{ту|Испания}} [[Луис Энрике]] — '''2015''' === Еуропадағы үздік ойыншы марапатының иегерлері: === * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2011, 2015''' * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — '''2012''' === УЕФА Чемпиондар Лигасының сұрмергендері: === * {{ту|Нидерланд}} [[Рональд Куман|Рональд Куман]] — '''1993/94''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999/00''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2008/09''', '''2009/10''', '''2010/11''', '''2011/12''', '''2014/15''', '''2018/19''' * {{ту|Бразилия}} [[Неймар]] — '''2014/15''' === УЕФА Чемпиондар Лигасының ассистенттері: === * {{ту|Португалия}} [[Луиш Фигу|Луиш Фигу]] — '''1999/00''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005/06''' * {{ту|Испания}} [[Хави]] — '''2008/09''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2014/15''' * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — '''2014/2015''' * {{ту|Бразилия}} [[Неймар]] — '''2016/2017''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2018/2019''' === Клубтық әлем чемпионатының «Алтын доп» иегерлері: === * {{ту|Португалия}} [[Деку]] — '''2006''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009''', '''2011''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2015''' === Клубтық әлем чемпионатының сұрмергендері: === * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2011''' * {{ту|Бразилия}} [[Адриано Коррея Кларо|Адриано]] — '''2011''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2015''' === Әлем чемпионатының үздік ойыншылары: === * {{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф|Йохан Кройф]] — '''1974''' * {{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] — '''1994''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2014''' === Еуропа чемпионатының үздік ойыншылары: === * {{ту|Испания}} [[Хави]] — '''2008''' * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — '''2012''' === Америка кубогының үздік ойыншылары: === * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] — '''2015'''*<ref>жүлдеден бас тартты</ref> * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] — '''2021''' === Әлем чемпиондары: === * {{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] — [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]] * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] * {{ту|Испания}} [[Виктор Вальдес|Виктор Вальдес]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Карлес Пуйоль|Карлес Пуйоль]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Жерар Пике|Жерар Пике]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Серхио Бускетс|Серхио Бускетс]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Хави]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Педро Родригес|Педро]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Давид Вилья|Давид Вилья]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Франция}} [[Усман Дембеле|Усман Дембеле]] — [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] * {{ту|Франция}} [[Самюэль Юмтити|Самюэль Умтити]] — [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] === Еуропа чемпиондары: === * {{ту|Испания|1945}} [[Ферран Оливелья|Ферран Оливелья]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Хесус Мария Переда]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Педро Сабалья|Педро Сабалья]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Сальвадор Садурни|Сальвадор Садурни]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Хосеп Фусте]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания}} [[Карлес Пуйоль|Карлес Пуйоль]] — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]] * {{ту|Испания}} [[Хави]] — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]], [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]], [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Виктор Вальдес|Виктор Вальдес]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Жерар Пике|Жерар Пике]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Серхио Бускетс|Серхио Бускетс]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Франсеск Фабрегас|Франсеск Фабрегас]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Педро Родригес|Педро]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] *{{ту|Испания}} [[Фермин Лопес]] — [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] *{{ту|Испания}} [[Педри]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] *{{ту|Испания}} [[Ферран Торрес]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] *{{ту|Испания}} [[Ламин Ямаль]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] === Олимпиада чемпиондары: === * {{ту|Испания}} [[Хосеп Гвардиола|Хосеп Гвардиола]] — '''1992''' * {{ту|Испания}} [[Альберт Феррер|Альберт Феррер]] — '''1992''' * {{ту|Аргентина}} [[Хавьер Савиола|Хавьер Савиола]] — '''2004''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2008''' * {{ту|Бразилия}} [[Рафинья (футболшы, 1993)|Рафа Алкантара]] — '''2016''' * {{ту|Бразилия}} [[Неймар]] — '''2016''' * {{ту|Испания}} [[Фермин Лопес]] — [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|2024]] *{{ту|Испания}} [[Пау Кубарси]] — [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|2024]] === Америка кубогының иегерлері: === * {{ту|Бразилия}} [[Джованни Силва де Оливейра|Джованни]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Чили}} [[Клаудио Браво|Клаудио Браво]] — '''2015''', '''2016''' * {{ту|Бразилия}} [[Артур Мело|Артур]] — '''2019''' * {{ту|Бразилия}} [[Филиппе Коутиньо|Коутиньо]] — '''2019''' * {{ту|Аргентина}} [[Серхио Агуэро]] — '''2021''' === Конфедерация кубогының иегерлері: === * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005''' * {{ту|Бразилия}} [[Даниэл Алвес|Даниэл Алвес]] — '''2009''', '''2013''' * {{ту|Германия}} [[Марк-Андре тер Штеген|Марк Андре Тер Штеген]] — '''2017''' === УЕФА Ұлттар [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|лигасының жеңімпаздары:]]=== * [[Сурет:Flag_of_Portugal.svg|alt=Португалия|class=mw-file-element|22x22 нүкте]] [[Нелсон Семеду]] — [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|2018/19]] * {{ту|Испания}} [[Гави (футболшы)|Гави]] — [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23|2022/23]] *{{ту|Испания}} [[Жорди Альба]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2022/23]] *{{ту|Испания}} [[Ансу Фати]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2022/23]] === Форма === ==== Негізгі форма ==== {| |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1899|leftarm=062A78|body=062A78|rightarm=AA0000|shorts=FFFFFF|socks=000000|title=<center>1899—1910</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona92h|pattern_b=_barcelona92h|pattern_ra=_fcbarcelona92h|pattern_sh=_barcelona92h|pattern_so=_barcelona92h|socks=1524D5|title=<center>1980—1992</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbar9293home|pattern_b=_fcbar9293home|pattern_ra=_fcbar9293home|pattern_sh=_fcbar9293home|pattern_so=_fcbar9293home|socks=102494|title=<center>1992—1995</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9597h|pattern_b=_barca9597h|pattern_ra=_barca9597h|pattern_sh=_barca9597h|pattern_so=_barca9597h|socks=000FFF|title=<center>1995—1997</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9798h|pattern_b=_barca9798h|pattern_ra=_barca9798a|pattern_sh=_barca9798h|pattern_so=_barca9798h|title=<center>1997/98</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona9899h|pattern_b=_barcelona9899h|pattern_ra=_barcelona9899h|pattern_sh=_barcelona9900h|pattern_so=_barcelona9900hl|title=<center>1998/99</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona9900h|pattern_b=_barcelona9900h|pattern_ra=_barcelona9900h|pattern_sh=_barcelona9900h|pattern_so=_barcelona9900hl|title=<center>1999/00</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0001h|pattern_b=_barcelona0001h|pattern_ra=_barcelona0001h|pattern_sh=_barcelona0001h|pattern_so=_barcelona0001hl|title=<center>2000/01</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0102h|pattern_b=_barcelona0102h|pattern_ra=_barcelona0102h|pattern_sh=_barcelona0102h|pattern_so=_barcelona0102hl|title=<center>2001/02</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0203h|pattern_b=_barcelona0203h|pattern_ra=_barcelona0203h|pattern_sh=_barcelona0203h|pattern_so=_barcelona0203hl|title=<center>2002/03</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0304H|pattern_b=_barcelona0304H|pattern_ra=_barcelona0304H|pattern_sh=_barcelona0304h|pattern_so=_barcelona0304hl|title=<center>2003/04</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0405H|pattern_b=_barcelona0405H|pattern_ra=_barcelona0405H|pattern_so=_barcelona0405hl|shorts=002ec5|title=<center>2004/05</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0506h|pattern_b=_barcelona0506h|pattern_ra=_barcelona0506h|pattern_sh=_barcelona0506h|pattern_so=_barcelona0506hl|title=<center>2005/06</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0607h|pattern_b=_barcelona0607h|pattern_ra=_barcelona0607h|pattern_sh=_barcelona0607h|pattern_so=_barcelona0607hl|title=<center>2006/07</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0708h|pattern_b=_barcelona0708h|pattern_ra=_barcelona0708h|pattern_sh=_barcelona0708h|pattern_so=_barcelona0708hl|title=<center>2007/08</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona0809h|pattern_sh=_barcelona0809h|pattern_so=_barcelona0809hl|leftarm=002ec5|rightarm=bf0000|title=<center>2008/09</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona0910h|pattern_b=_fcbarcelona0910H|pattern_ra=_fcbarcelona0910h|pattern_sh=_fcbarcelona0910h|pattern_so=_barcelona0910hl|title=<center>2009/10</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1011h|pattern_b=_barcelona1011h|pattern_ra=_barcelona1011h|pattern_sh=_barcelona1011h|pattern_so=_barcelona1011hl|title=<center>2010/11</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1112h|pattern_sh=_barcelona1112h|pattern_so=_barcelona1112hl|leftarm=0000BB|rightarm=0000BB|title=<center>2011/12</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1213h|pattern_b=_barcelona1213h|pattern_ra=_barcelona1213h|pattern_sh=_barcelona1213h|pattern_so=_barcelona1213hl|title=<center>2012/13</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1314h|pattern_b=_barcelona1314h|pattern_ra=_barcelona1314h|pattern_so=_barcelona1314hl|shorts=102a50|title=<center>2013/14</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1415h|pattern_b=_fcbarcelona1415h|pattern_ra=_fcbarcelona1415h|pattern_sh=_fcbarcelona1415h|pattern_so=_barcelona1415hl|title=<center>2014/15</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1516h|pattern_b=_fcbarcelona1516h|pattern_ra=_fcbarcelona1516h|pattern_sh=_fcbarcelona1516h|pattern_so=_barcelona1516hl|title=<center>2015/16</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1617h|pattern_b=_fcbarcelona1617h|pattern_ra=_fcbarcelona1617h|pattern_sh=_fcbarcelona1617h|pattern_so=_barcelona1617hl|title=<center>2016/17</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1718h|pattern_b=_fcbarcelona1718h|pattern_ra=_fcbarcelona1718h|pattern_sh=_fcbarcelona1718h|pattern_so=_barcelona1718hl|title=<center>2017/18</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1819h|pattern_b=_fcbarcelona1819h|pattern_ra=_fcbarcelona1819h|pattern_sh=_fcbarcelona1819h|pattern_so=_barcelona1819hl|title=<center>2018/19</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1920h|pattern_b=_fcbarcelona1920h|pattern_ra=_fcbarcelona1920h|pattern_so=_barcelona1920hl|shorts=00007f|title=<center>2019/20</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2021h|pattern_b=_fcbarcelona2021H|pattern_ra=_fcbarcelona2021h|pattern_sh=_fcbarcelona2021H|pattern_so=_barcelona2021hl|title=<center>2020/21</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2122h|pattern_b=_barcelona2122h|pattern_ra=_barcelona2122h|pattern_sh=_barcelona2122h|pattern_so=_barcelona2122hl|title=<center>2021/22</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona2223h|pattern_sh=_barcelona2223h|pattern_so=_barcelona2223hl|leftarm=000040|rightarm=000040|title=<center>2022/23</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2324h|pattern_b=_fcbarcelona2324h|pattern_ra=_fcbarcelona2324h|pattern_so=_fcbarcelona2324hl|shorts=00009F|title=<center>2023/24</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2425h|pattern_b=_fcbarcelona2425h|pattern_ra=_fcbarcelona2425h|title=<center>2024/25</center>|pattern_sh=_fcbarcelona2425h|socks=00006A}} |} ==== Қонақтық формасы ==== {| |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona8089a|pattern_b=_barcelona8089a|pattern_ra=_fcbarcelona8089a|pattern_sh=_barcelona8089|socks=1524D5|title=<center>1980—1990</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona92a|pattern_b=_barcelona92a|pattern_ra=_barcelona92a|pattern_sh=_barcelona92a|pattern_so=_barcelona92a|socks=FF8000|title=<center>1991—1992</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9394a|pattern_b=_barca9394away|pattern_ra=_barca9394a|pattern_sh=_barca9394a|pattern_so=_barca9394a|leftarm=00AFAF|body=00AFAF|rightarm=00AFAF|shorts=00AFAF|socks=00AFAF|title=<center>1992—1995</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9597a|pattern_b=_barca9597a|pattern_ra=_barca9597a|pattern_sh=_barca9597a|pattern_so=_barca9597a|socks=00AFAF|title=<center>1995—1997</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9798a|pattern_b=_barca9798a|pattern_ra=_barca9798aa|pattern_sh=_barca9798a|pattern_so=_barca9798a|leftarm=FF5800|body=FF5800|rightarm=FF5800|shorts=FF5800|socks=FF5800|title=<center>1997/98</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona9899a|pattern_b=_barcelona9899a|pattern_ra=_barcelona9899a|pattern_sh=_barcelona9900h|pattern_so=_barca9798a|socks=FF5800|title=<center>1998/99</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0001a|pattern_b=_barcelona0001a|pattern_ra=_barcelona0001a|pattern_sh=_barcelona9801|pattern_so=_barcelona9900hl|shorts=000025|socks=000025|title=<center>1999/00</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0001a|pattern_b=_barcelona0001a|pattern_ra=_barcelona0001a|pattern_sh=_barcelona0001h|pattern_so=_barcelona0001a|title=<center>2000/01</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0102a|pattern_b=_barcelona0102a|pattern_ra=_barcelona0102a|pattern_sh=_barcelona0102h|pattern_so=_barcelona0102hl|title=<center>2001/02</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0203a|pattern_b=_barcelona0203a|pattern_ra=_barcelona0203a|pattern_sh=_barcelona0203a|pattern_so=_barcelona0203al|title=<center>2002/03</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0304a|pattern_b=_barcelona0304a|pattern_ra=_barcelona0304a|pattern_sh=_barcelona0304a|pattern_so=_barcelona0304al|title=<center>2003/04</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0405A|pattern_b=_barcelona0405A|pattern_ra=_barcelona0405A|pattern_so=_barcelona0405al|shorts=000e41|title=<center>2004/05</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0506a|pattern_b=_barcelona0506a|pattern_ra=_barcelona0506a|pattern_sh=_barcelona0506a|pattern_so=_barcelona0506al|title=<center>2005/06</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0607a|pattern_b=_barcelona0607a|pattern_ra=_barcelona0607a|pattern_sh=_barcelona0607a|pattern_so=_barcelona0607al|title=<center>2006/07</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0708a|pattern_b=_barcelona0708a|pattern_ra=_barcelona0708a|pattern_sh=_barcelona0708a|pattern_so=_barcelona0708al|title=<center>2007/08</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0809a|pattern_b=_barcelona0809a|pattern_ra=_barcelona0809a|pattern_sh=_barcelona0809a|socks=FFFF00|title=<center>2008/09</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0910a|pattern_b=_barcelona0910a|pattern_ra=_barcelona0910a|pattern_sh=_barcelona0910a|pattern_so=_barcelona0910al|title=<center>2009/10</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1011a|pattern_b=_barcelona1011a|pattern_ra=_barcelona1011a|pattern_sh=_barcelona1011a|pattern_so=_barcelona1011al|title=<center>2010/11</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1112a|pattern_b=_barcelona1112a|pattern_ra=_barcelona1112a|pattern_sh=_barcelona1112a|pattern_so=_barcelona1112al|title=<center>2011/12</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1213A|pattern_sh=_barcelona1213a|pattern_so=_barcelona1213al|leftarm=ff5400|rightarm=ff5400|title=<center>2012/13</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1314a|pattern_b=_barcelona1314a|pattern_ra=_barcelona1314a|pattern_sh=_fcbarcelona1314a|pattern_so=_barcelona1314al|title=<center>2013/14</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1415a|pattern_b=_fcbarcelona1415a|pattern_ra=_fcbarcelona1415a|pattern_sh=_fcbarcelona1415a|pattern_so=_barcelona1415al|title=<center>2014/15</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1516a|pattern_b=_fcbarcelona1516a|pattern_ra=_fcbarcelona1516a|pattern_sh=_fcbarcelona1516a|pattern_so=_barcelona1516al|title=<center>2015/16</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1617a|pattern_b=_fcbarcelona1617a|pattern_ra=_fcbarcelona1617a|pattern_sh=_fcbarcelona1617a|pattern_so=_barcelona1617al|title=<center>2016/17</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1718a|pattern_b=_fcbarcelona1718a|pattern_ra=_fcbarcelona1718a|pattern_sh=_fcbarcelona1718a|pattern_so=_barcelona1718al|title=<center>2017/18</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1819a|pattern_b=_fcbarcelona1819a|pattern_ra=_fcbarcelona1819a|pattern_so=_barcelona1819al|shorts=DDFF00|title=<center>2018/19</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1920a|pattern_b=_fcbarcelona1920a|pattern_ra=_fcbarcelona1920a|pattern_so=_barcelona1920al|shorts=FFDD00|title=<center>2019/20</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2021a|pattern_b=_fcbarcelona2021a|pattern_ra=_fcbarcelona2021a|shorts=000000|socks=000000|title=<center>2020/21</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2122a|pattern_b=_fcbarcelona2122a|pattern_ra=_fcbarcelona2122a|pattern_sh=_fcbarcelona2122a|socks=CEC6EA|title=<center>2021/22</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2223a|pattern_b=_barcelona2223a|pattern_ra=_barcelona2223a|pattern_sh=_barcelona2223a|pattern_so=_barcelona2223al|title=<center>2022/23</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2324a|pattern_b=_fcbarcelona2324a|pattern_ra=_fcbarcelona2324a|pattern_so=_fcbarcelona2324al|shorts=0165E3|title=<center>2023/24</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2425a|pattern_b=_fcbarcelona2425a|pattern_ra=_fcbarcelona2425a|pattern_sh=_fcbarcelona2425a|socks=000000|title=<center>2024/25</center>}} | |} ==== Резервтік формасы ==== {| |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona8089t|pattern_b=_barcelona8089t|pattern_ra=_fcbarcelona8089t|pattern_sh=_barcelona8089|pattern_so=_barcelona92h|socks=1524D5|title=<center>1980—1990</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0102t|pattern_b=_barcelona0102t|pattern_ra=_barcelona0102t|pattern_sh=_barcelona0102a|pattern_so=_barcelona0102al|title=<center>2001/02</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1314t|pattern_sh=_fcbarcelona1314t|leftarm=000000|rightarm=000000|socks=000000|title=<center>2013/14</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1415T|pattern_b=_fcbarcelona1415T|pattern_ra=_fcbarcelona1415T|pattern_sh=_fcbarcelona1314t|pattern_so=_barcelona1415tl|title=<center>2014/15</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1516t|pattern_b=_fcbarcelona1516t|pattern_ra=_fcbarcelona1516t|pattern_sh=_fcbarcelona1516t|pattern_so=_barcelona1516tl|title=<center>2015/16</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1617t|pattern_b=_fcbarcelona1617t|pattern_ra=_fcbarcelona1617t|pattern_sh=_fcbarcelona1617t|pattern_so=_barcelona1617tl|title=<center>2016/17</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1718t|pattern_b=_fcbarcelona1718t|pattern_ra=_fcbarcelona1718t|pattern_sh=_fcbarcelona1718t|pattern_so=_barcelona1718tl|title=<center>2017/18</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1819t|pattern_b=_fcbarcelona1819t|pattern_ra=_fcbarcelona1819t|pattern_sh=_fcbarcelona1819t|pattern_so=_barcelona1819tl|title=<center>2018/19</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1920t|pattern_b=_fcbarcelona1920t|pattern_ra=_fcbarcelona1920t|pattern_so=_barcelona1920tl|shorts=00E8C5|title=<center>2019/20</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2021t|pattern_b=_fcbarcelona2021t|pattern_ra=_fcbarcelona2021t|pattern_so=_barcelona2021tl|shorts=000000|title=<center>2020/21</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2122uh|pattern_b=_barcelona2122uh|pattern_ra=_barcelona2122uh|pattern_sh=_barcelona2122uh|pattern_so=_barcelona2122uhl|title=<center>2021/22</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2223t|pattern_b=_barcelona2223t|pattern_ra=_barcelona2223t|pattern_sh=_barcelona2223t|pattern_so=_barcelona2223tl|title=<center>2022/23</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2324t|pattern_b=_fcbarcelona2324t|pattern_ra=_fcbarcelona2324t|pattern_sh=_fcbarcelona2324t|pattern_so=|socks=5dd8d2|title=<center>2023/24</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2425t|pattern_b=_fcbarcelona2425t|pattern_ra=_fcbarcelona2425t|pattern_sh=_fcbarcelona2425t|socks=B8F09B|title=<center>2024/25</center>}} | colspan="8" | |} == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''[[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионаты]]''' ** '''Чемпион (28):''' 1929, 1944/45, 1947/48, 1948/49, 1951/52, 1952/53, 1958/59, 1959/60, 1973/74, 1984/85, 1990/91, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1997/98, 1998/99, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2022/23, 2024/25 ** '''Вице-чемпион (28):''' 1929/30, 1945/46, 1953/54, 1954/55, 1955/56, 1961/62, 1963/64, 1966/67, 1967/68, 1970/71, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1977/78, 1981/82, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1996/97, 1999/2000, 2002/04, 2006/07, 2011/12, 2013/14, 2016/17, 2019/20, 2021/22, 2023/24 * '''[[Футболдан Испания Кубогы|Испания Кубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (32, рекорд):''' 1910, 1912, 1913, 1920, 1922, 1925, 1926, 1928, 1942, 1951, 1952, 1952/53, 1957, 1958/59, 1962/63, 1967/68, 1970/71, 1977/78, 1980/81, 1982/83, 1987/88, 1989/90, 1996/97, 1997/98, 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2020/21, 2024/25 ** '''Финалист (12):''' 1902, 1919, 1932, 1936, 1954, 1973/74, 1983/84, 1985/86, 1995/96, 2010/11, 2013/14, 2018/19 * '''[[Футболдан Испания суперкубогы|Испания Суперкубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (15, рекорд):''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2022/23, 2025 ** '''Финалист (10):''' 1985, 1988, 1990, 1993, 1997, 1998, 1999, 2012, 2015, 2017, 2020/21 * '''Лига кубогы''' ** '''Жеңімпаз (2, рекорд):''' 1982/83, 1985/86 * '''Каталония чемпионаты''' ** '''Чемпион (21, рекорд):''' 1904/05, 1908/09, 1909/10, 1910/11, 1912/13, 1915/16, 1918/19, 1919/20, 1920/21, 1921/22, 1923/24, 1924/25, 1925/26, 1926/27, 1927/28, 1929/30, 1930/31, 1931/32, 1934/35, 1935/36, 1937/38 ** '''Вице-чемпион (7):''' 1906/07, 1907/08, 1911/12, 1914/15, 1922/23, 1932/33, 1936/37 * '''''Каталония кубогы''''' ** '''Жеңімпаз (8, рекорд):''' 1990/91, 1992/93, 1999/00, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2012/13, 2013/14 ** '''Финалист (9):''' 1995/96, 1996/97, 1997/98, 2000/01, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2010/11 === Халықаралық === * '''[[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар Лигасы]]''' ** '''Жеңімпаз (5):''' 1992, 2006, 2009, 2011, 2015 ** '''Финалист (3):''' 1961, 1986, 1994 * '''Жәрмеңкелер кубогы''' ** '''Жеңімпаз (3, рекорд):''' 1955/58, 1958/60, 1965/66 ** '''Финалист (1):''' 1961/62 * '''[[УЕФА Кубок иелері кубогы|Кубок иелері кубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (4, рекорд):''' 1979, 1982, 1989, 1997 ** '''Финалист (2):''' 1969, 1991 * '''[[УЕФА Суперкубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015 ** '''Финалист (4):''' 1979, 1982, 1989, 2006 * '''[[Құрлықаралық кубок]]''' ** '''Финалист (1):''' 1992 * '''[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]]''' ** '''Жеңімпаз (3):''' 2009, 2011, 2015 ** '''Финалист (1):''' 2006 === Жолдастық турнирлер === * '''Жоан Гампер кубогы''' ** '''Жеңімпаз (44, рекорд):''' 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1979, 1980, 1983, 1984, 1985, 1986, 1988, 1990, 1991, 1992, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 == Тағы қараңыз == * [[Ел класико]] * [[Барселона — Пари Сен-Жермен футбол матчы (2017)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Барселона ФК құрамы}} {{Футболдан Испания Чемпиондары}} [[Санат:Испания футбол клубтары]] [[Санат:Барселона ФК]] [[Санат:1899 жылы құрылған футбол клубтары]] g96y6z25s7zca2oh8ztlaz53lags1qw 3684727 3684726 2026-10-22T07:27:50Z Makenzis 71333 /* Ұлттық */ 3684727 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барселона (айрық)}} {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Испания}} Барселона |ағымдағы маусым = |логотипі = FC Barcelona logo.png |толық атауы = Futbol Club Barcelona |лақап аты = ''Barça (Барса), Blaugranas (көк-анар түстілер), Cataloness (Каталондықтар), Cule (Бөксе) |құрылған = {{Start date and age|df=yes|1899|11|29}} |стадионы = [[Камп Ноу]] |сыйымдылығы = 99 354 |иесі = |президенті = {{ту|Испания}} [[Жоан Лапорта]] |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Германия}} [[Ханс-Дитер Флик]] |капитаны = {{ту|Германия}} [[Марк-Андре тер Штеген]] |рейтингі = '''[[УЕФА]]''' рейтингінде '''13-шы орын''' |демеушісі = [[Spotify]] |жарыс = [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]] |маусым = [[Футболдан Испания чемпионаты 2025/26|2025/26]] |орын = '''1-ші орын''' |сайты = {{URL|fcbarcelona.com}} <!-- Форма --> | pattern_la1 = _barcelona2526h | pattern_b1 = _barcelona2526h | pattern_ra1 = _barcelona2526h | pattern_sh1 = _barcelona2526h | pattern_so1 = | leftarm1 = 14266e | body1 = 14266e | rightarm1 = 14266e | shorts1 = 14266e | socks1 = 14266e | pattern_la2 = _barcelona2526a | pattern_b2 = _barcelona2526a | pattern_ra2 = _barcelona2526a | pattern_sh2 = _barcelona2526a | pattern_so2 = _monterrey1213t1 | leftarm2 = f6eeb0 | body2 = f6eeb0 | rightarm2 = f6eeb0 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _barcelona2526t | pattern_b3 = _barcelona2526t | pattern_ra3 = _barcelona2526t | pattern_sh3 = _barcelona2526t | pattern_so3 = _barcelona2526tl | leftarm3 = ef8377 | body3 = ef8377 | rightarm3 = ef8377 | shorts3 = ef8377 | socks3 = ef8377 }} '''"Барселона" футбол клубы''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Fútbol Club Barcelona'' және [[Каталан тілі|кат.]] ''Futbol Club Barcelona'') — [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания біріншілігінде]] өнер көрсететін, каталондық [[Барселона|Барселона қаласының]] супер клубы. Барселона атауына қоса "Барса" (исп. ''Barça'' және кат. ''Barça'') атымен де әлемге әйгілі футбол клубы. == Тарихы == === ХХ ғасырда === Барселона клубы [[1899 жыл]]ы [[Жоан Гампер]] басқарған швейцариялық, британдық, испандық және каталониялық футболшыларымен құрылған. ФК "Барселонының" фанаттар («кулес» атымен белгілі ) саны 2006 жылың мамырында 140 000 адамға жетті. Барселона және Барса атымен кәсіби [[баскетбол]], [[Қол добы|гандбол]], роликтік хоккей және футзал командалары да әлемдік деңгейде өнер көрсетеді. Испанияның футбол біріншілігін, Ла Лиганының негізін Барселона Мадридтық [[Реал Мадрид|"Реал]]" және Бильбаолық "[[Атлетик Бильбао|Атлетик]]" қалыптастырған болатын. Барселона Испанияның жоғарғы дивизионынан түспеген үш клубтардың бірі . Мұндай көрсеткішке жеткен басқа екі клуб "[[Реал Мадрид]]" және "[[Атлетик Бильбао]]". Жалпы, клуб тарихында дәуірлеген екі кезең бар, біріншісі — 1988 жылы клубтың тізгінін [[Йохан Кройф]] ұстады да, команда көптеген жүлдені иеленді. 1989 жылы [[УЕФА Кубок иелері кубогы|УЕФА Кубок иелерінің кубогын,]] 1992 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондары кубогын]] ұтып алды. Бір қызығы, осы екі финалда да клубтың қарсыласы "[[Сампдория]]" болды. 1992 жылы сондай-ақ УЕФА суперкубогына қол жеткізді. 1990-1994 жыл аралығында төрт рет Испания чемпионы атанды. Осы жылдарда клубта Амор, [[Хосеп Гвардиола|Гвардиола]], Хосе Мария Бакеро, Чики Бегиристайн, Надаль, Эусебио, Гойкоэчеа, [[Георге Хаджи]], [[Рональд Куман|Рональд Куман,]] Микаэль Лаудруп, [[Ромарио]], [[Христо Стоичков]], Хуан Унсуэ секілді футболшылар доп тепті. 1994/95, 1995/96 жылғы маусымдар "Барселона" үшін көңілдегідей болмады да, Йохан Кройф жаттықтырушылық қызметінен кетті. === Жаңа ғасырда === Екінші дәуір 2004 жылдары басталды. Бұл кезде клуб тізгінін тағы бір нидерландтық маман [[Франк Райкаард]] ұстады, клубқа [[Роналдиньо]], [[Хенрик Ларссон]], Людовик Жюли, Деку секілді футболшылар келді, және де өз кантерасынан шыққан болашақ жұлдыздары [[Лионель Месси]], [[Хави]], [[Андрес Иньеста]] секілді футболшылар жетіліп келе жатты. Клуб 2005, 2006 жылдары Испания чемпионы атанды, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2005/06|УЕФА Чемпиондар Лигасында]] топ жарды. 2006/07 жылы "Барса" ең бай клубтар тізімін анықтау кезінде үшінші орын иеленді. Оның жылдық табысы - 291,1 млн евроны құрады. Алдыңғы екі орында Мадридтік "Реал" Және "Манчестер Юнайтед" орналасты. 2006/07, 2007/08 жылдары "Барселона" онша ойнай алмады да, 2008 жылы жазда бапкер боп [[Хосеп Гвардиола]] келді. Бұл кезде клубтан [[Деку|Деку,]] [[Роналдиньо]], [[Джанлука Дзамбротта|Дзамбротта]], [[Лилиан Тюрам|Тюрам]] секілді футболшылар кетіп, құрам едәуір жаңарған-ды, сондай-ақ 2007 жылы жазда "Арсеналдан" [[Тьерри Анри]] келді. Оның үстіне [[Серхио Бускетс]], [[Лионель Месси]], [[Педро Родригес|Педро]] секілді футболшылар жетіліп келе жатты. Алғашқы маусымда-ақ Гвардиола жүлде біткеннің бәрін ұтты — Испания чемпионаты, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2008/09|УЕФА Чемпиондар Лигасы]], Испания кубогы. 2009/10 жылғы маусым да сәтті басталды, Испания суперкубогы мен УЕФА Суперкубогы олжаланды. Сол жылы қыста [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009|клубтар арасындағы әлем чемпионатында]] топ жарды. 2011 жылы Гвардиола екінші рет УЕФА Чемпиондар лигасы мен Клубтар арасындағы әлем біріншілікті және УЕФА Суперкубогын ұтты. 2012 жылы жазда Гвардиола кетті де, клуб шамалы бәсең тартты. 2013 жылы жазда [[Неймар|Неймардың]] клубқа келуі де қайта бұрынғы биігіне шығуына көмектеспеді. Тек 2014/15 жылғ маусымның басында клубқа бапкер боп [[Луис Энрике]] келді де, 2015 жылы тағы требл жасады: УЕФА Чемпиодар Лигасын, Испания чемпионатын, Испания кубогын ұтты. 2017 жылы клубқа бапкер боп [[Эрнесто Вальверде]] келді. Осы жылы жазда [[Неймар]] клубтан кетті. Соған қарамастан клуб 2017/18, 2018/19 жылдары қатарынан екі рет Испания чемпионы атанды. 2020 жылы [[Футболдан Испания суперкубогы 2019/20|Испания суперкубогында]] клуб жартылай финалда "[[Атлетико Мадрид|Атлетико Мадридтен]]" ұтылып қалды да, артынша Вальверде қызметтен босатылды. Орнына 13 қаңтарда [[Кике Сетьен]] келді. 2019/20 жылғы маусымда клуб Испания чемпионатында екінші орында қалды, Чемпиондар лигасының ширек финалында "Бавариядан" 2:8 есебімен ойсырай ұтылып, Кике Сетьеннің орнына [[Рональд Куман]] бас бапкер болды. Осыдан кейін командада буын алмасу жүріп жатыр. Клубтың жағдайыда күрт нашарлап кетті. 2021 жылы 1 шілдеде клубтың көпжылдық жетекші ойыншысы [[Лионель Месси]] командадан кетті. Сол жылы күзде Рональд Куман Райо Валекано клубынан 1:0 есебімен ұтылып қалған соң клубтан қуылды. Куман қызметінен кеткеннен кейін [[Хави]] бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web|title=Хави «Барселонаның» бас бапкері болды|url=https://jasqazaq.kz/havi-barselonanyn-bas-bapkeri-boldy/|website=jasqazaq.kz|date=2021-11-06|accessdate=2025-01-13}}</ref>. Хавидың жетекшілігімен Барселона 2023-23 маусымда Испаяни чемпионы атағын және Испания Суперкубогын жеңіп алды. 2024 жылдың 24 мамырында Барселонаның бас бапкері қызметінен босатылды<ref>{{cite web|title=Barcelona sack Xavi after season of turmoil|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/barcelona-sack-xavi-manager-2024-05-24/|website=reuters.com|date=2024-05-24|accessdate=2025-01-13|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 26 мамырында Барселона [[Ханс-Дитер Флик]]ты бас бапкер қызметіне тағайындады<ref>{{cite web|title=Ресми: "Барселона" футбол клубына жаңа бас бапкер тағайындалды|url=https://kaz.nur.kz/sport/football/2108958-resmi-barselona-futbol-klubyna-zhanga-bas-bapker-tagaiyndaldy/|website=nur.kz|date=2024-05-29|accessdate=2025-01-13}}</ref>. Флик Барселона тізгінінде алғашқы трофейін 12 қаңтар күні жеңіп алды. Испания суперкубогында Барселона [Реал Мадрид]] клубын 5-2 есебімен тас талқан етті<ref>{{cite web|title=Ресми: "Барселона" футбол клубына жаңа бас бапкер тағайындалды |url=https://sports24.kz/kk/football/news/anchelotti-barselonadan-25-esebimen-zheilgennen-keiin-biz-tiluimiz-mmkin-bira-blai-emes/|website=sports24.kz|date=2025-01-13|accessdate=2025-01-13}}</ref>. ==Камп Ноу стадионы== {{main|Камп Ноу}} Клубтың негізгі ойнайтын алаңы — [[Камп Ноу]] стадионы, Еуропадағы сыйымдылығы жағынан ең үлкен футбол стадионы. Стадионның ресми ашылуы 1957 жылдың 24 қыркүйегінде өтті. 1957 жылы ашылғаннан бері стадион Каталан футбол клубына тиесілі болды және алдымен Estadi del FC Barcelona (Барселона ФК стадионы) деп аталды, соған қарамастан ол Камп Ноу деп атап кеткен. Ресми түрде ол өзінің қазіргі атауын 2000 жылы алды. "Камп Ноу" - бұл Испаниядағы ғана емес, бүкіл Еуропадағы ең үлкен стадион: сыйымдылығы 99,354 көрермен. "Камп Ноу" бірнеше рет қайта құрылды. Бұл алғаш рет 1981 жылы болды: стадион Испанияда өткен 1982 жылғы Әлем кубогының матчтарын өткізу үшін кеңейтілді; "Камп Ноу" сыйымдылығы 120 000 көрерменге дейін ұлғайтылды. Екінші қайта құру 1998 жылы УЕФА-ның барлық орындар орындықтармен қамтамасыз етілуі керек деген жаңа ережелерді енгізуіне байланысты жүзеге асырылды. Стадион мүмкіндігінше көп орынды сақтап қалуы үшін көгалдардың деңгейін төмендетуге тура келді. Қазіргі уақытта стадионның сыйымдылығы 99 354 көрерменді құрайды. Футбол алаңының көлемі-105x68 метр. "Камп Ноу" - УЕФА бес жұлдызды бағалайтын бірнеше еуропалық стадиондардың бірі. Стадион аумағында Барселона ФК ресми қызметкерлер орталығы, басшылық Кеңсесі және Каталониядағы ең көп баратын мұражай болып табылатын футбол клубының мұражайы орналасқан. Бұдан басқа," Камп Ноу "— бұл кешеннің негізгі бөлігі, оған" Мини-эстади "(исп. Mini estadi) — клубтың спорт мектебінің командалары жаттығатын жиырма мыңдық стадион," Ла Масия "(исп. La Masía) — клубтың ең жас тәрбиеленушілері тұратын ғимарат және "Көк-анар сарайы" (исп. Palau Blaugrana)-8 000 көрерменге арналған корпус, мұнда клубтың баскетбол, гандбол, хоккей және шағын футбол командалары өнер көрсетеді. [[Сурет:Camp Nou aerial (cropped).jpg|нобай|206x206 нүкте|Камп ноу]] 2007 жылдың қыркүйегінде клуб ашылған күнінен бастап елу жылдық құрметіне стадионды қайта құру жобасын қабылдады. Халықаралық байқау ұйымдастырылды, оның барысында әлемнің сәулетшілері өз жобаларын ұсынды. Қазылар алқасының құрамына клуб өкілдері, мемлекеттік әкімшілік және каталан сәулетшілері қауымдастығының мүшелері кірді. 2007 жылдың 18 қыркүйегінде жеңімпаз белгілі болды-ол жаңа Уэмбли стадионын, Мийо Виадукін, Колсерол мұнарасын, Нью-Йорктегі Жаңа сауда орталығын салумен танымал болған ағылшын Фостерлері мен серіктестері болды. Жоба моделі алғаш рет 2007 жылы 22 қыркүйекте өткен Барселона мен Севилья арасындағы матч басталар алдында көпшілік назарына ұсынылды. Бастапқы бюджет 250 миллион еуроны құрады. 2022 жылы Spotify Барселона серіктесі болғаннан кейін Камп Ноу стадионы келісімге сәйкес 4 жылға атын ауыстырады. 2023/24 жылғы маусымда стадион күрделі жөндеуден өтеді. == Құрамы == ''2025 жылғы 26 наурыздағы жағдай бойынша'' {| class="wikitable" !№ !Қақпашылар !Туған күні !Азаматтығы |- |1 |[[Марк-Андре тер Штеген]] |{{туғанкүні|30|4|1992}} |{{байрақ|Германия}} |- |13 |[[Иньяки Пенья]] |{{туғанкүні|2|3|1999}} |{{байрақ|Испания}} |- |25 |[[Войцех Щенсный]] |{{туғанкүні|18|4|1990}} |{{Байрақ|Польша}} |- !№ !Қорғаушылар !Туған күні !Азаматтығы |- |2 |[[Пау Кубарси]] |{{туғанкүні|22|1|2007}} |{{байрақ|Испания}} |- |3 |[[Алехандро Бальде]] |{{туғанкүні|18|10|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |4 |[[Рональд Араухо]] |{{туғанкүні|7|3|1999}} |{{байрақ|Уругвай}} |- |5 |[[Иньиго Мартинес]] |{{туғанкүні|17|5|1991}} |{{байрақ|Испания}} |- |20 |[[Андреас Кристенсен]] |{{туғанкүні|10|4|1996}} |{{байрақ|Дания}} |- |23 |[[Жюль Кунде]] |{{туғанкүні|12|11|1998}} |{{байрақ|Франция}} |- |24 |[[Эрик Гарсия]] |{{туғанкүні|9|1|2001}} |{{байрақ|Испания}} |- !№ !Жартылай қорғаушылар !Туған күні !Азаматтығы |- |6 |[[Гави (футболшы)|Гави]] |{{туғанкүні|5|8|2004}} |{{байрақ|Испания}} |- |8 |[[Педри]] |{{туғанкүні|25|11|2002}} |{{байрақ|Испания}} |- |14 |[[Пабло Торре]] |{{туғанкүні|3|4|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |16 |[[Фермин Лопес]] |{{туғанкүні|11|5|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |17 |[[Марк Касадо]] |{{туғанкүні|14|9|2003}} |{{байрақ|Испания}} |- |20 |[[Дани Ольмо]] |{{Туғанкүні|7|5|1998}} |{{байрақ|Испания}} |- |21 |[[Френки де Йонг]] |{{туғанкүні|12|5|1997}} |{{байрақ|Нидерланд}} |- !№ !Шабуылшылар !Туған күні !Азаматтығы |- |7 |[[Ферран Торрес]] |{{туғанкүні|29|2|2000}} |{{байрақ|Испания}} |- |9 |[[Роберт Левандовский|Роберт Левандовски]]<nowiki/>[[Роберт Левандовский|й]] |{{Туғанкүні|21|8|1988}} |{{байрақ|Польша}} |- |10 |[[Ансу Фати]] |{{туғанкүні|31|10|2002}} |{{байрақ|Испания}} |- |11 |[[Рафинья (футболшы, 1996)|Рафинья]] |{{туғанкүні|14|12|1996}} |{{байрақ|Бразилия}} |- |18 |[[Пау Виктор]] |{{туғанкүні|26|10|2001}} |{{Байрақ|Испания}} |- |19 |[[Ламин Ямаль]] |{{Туғанкүні|13|7|2007}} |{{Байрақ|Испания}} |} == Атақты бапкерлері == {{main|Барселона футбол клубының Бас бапкерлер тізімі}} {| class="wikitable" |- ! # !! Жылдар !! Аты-жөні !! Азаматтығы !!Жетістіктері |- | 1.||1987 — 1988||[[Луис Арагонес]]|| {{Flag|Испания}} ||Король Кубогы (1) |- | 2. ||1988 — 1996||[[Йохан Кройф|Йохан Круифф]]||{{flag|Нидерланд}}||Ла Лигa чемпионы (4), Король Кубогы (1), Суперкубак (1), Еуропа Чемпионлар Кубогы (1), Кубок иелерінің кубогы (1), УЕФА Суперкубогы (1) |- | 3. ||1996 — 1997||[[Бобби Робсон]] || {{Байрақ|Англия}}||Король Кубогы (1), Суперкубок (2), Кубок иелерінің кубогы (1) |- | 4. ||1997 — 2000, 2002 — 2003 |[[Луи ван Галь|Луи Ван галь]]||{{байрақ|Нидерланд}} ||Ла Лигa чемпионы (2), Испания Кубогы (1) |- | 5. ||2003 — 2008||[[Франк Райкаард]] ||{{байрақ|Нидерланд}} ||Ла Лигa чемпионы (2), Суперкубок (2), [[Сурет:500px-UEFA Champions League.png|35px]] Чемпиондар лигасы (1) |- | 6. ||2008 — 2012||[[Хосеп Гвардиола]] ||{{Flag|Испания}} ||Ла Лигa чемпионы (3), Король Кубогы (2), Суперкубак (3), [[Сурет:500px-UEFA Champions League.png|35px]] Чемпиондар лигасы (2), УЕФА Суперкубогы (2), Әлем клубтарының арасындағы кубак (2) |} ==Атақты ойыншылары == '''Бұл ойыншылар [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] құрамында жеткен жетістіктері''' === «Алтын Доп» иегерлері: === * {{ту|Испания|1945}} [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%81,_%D0%9B%D1%83%D0%B8%D1%81 Луис Суарес] — '''1960''' * {{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф|Йохан Кройф]] — '''1973''', '''1974''' * {{ту|Болгария}} [[Христо Стоичков|Христо Стоичков]] — '''1994''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019''' === «Алтын Бутсы» иегерлері: === * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1997''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2016''' === УЕФА жыл ойыншылары: === * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009''' === ФИФА жыл ойыншылары: === * {{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] — '''1994''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1996''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2004''', '''2005''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009''', '''2019''' === УЕФА жыл бапкерлері: === * {{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкаард|Франк Райкард]] — '''2005/06''' === ФИФА жыл бапкерлері: === * {{ту|Испания}} [[Хосеп Гвардиола|Хосеп Гвардиола]] — '''2011''' * {{ту|Испания}} [[Луис Энрике]] — '''2015''' === Еуропадағы үздік ойыншы марапатының иегерлері: === * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2011, 2015''' * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — '''2012''' === УЕФА Чемпиондар Лигасының сұрмергендері: === * {{ту|Нидерланд}} [[Рональд Куман|Рональд Куман]] — '''1993/94''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999/00''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2008/09''', '''2009/10''', '''2010/11''', '''2011/12''', '''2014/15''', '''2018/19''' * {{ту|Бразилия}} [[Неймар]] — '''2014/15''' === УЕФА Чемпиондар Лигасының ассистенттері: === * {{ту|Португалия}} [[Луиш Фигу|Луиш Фигу]] — '''1999/00''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005/06''' * {{ту|Испания}} [[Хави]] — '''2008/09''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2014/15''' * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — '''2014/2015''' * {{ту|Бразилия}} [[Неймар]] — '''2016/2017''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2018/2019''' === Клубтық әлем чемпионатының «Алтын доп» иегерлері: === * {{ту|Португалия}} [[Деку]] — '''2006''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2009''', '''2011''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2015''' === Клубтық әлем чемпионатының сұрмергендері: === * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2011''' * {{ту|Бразилия}} [[Адриано Коррея Кларо|Адриано]] — '''2011''' * {{ту|Уругвай}} [[Луис Суарес|Луис Суарес]] — '''2015''' === Әлем чемпионатының үздік ойыншылары: === * {{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф|Йохан Кройф]] — '''1974''' * {{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] — '''1994''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2014''' === Еуропа чемпионатының үздік ойыншылары: === * {{ту|Испания}} [[Хави]] — '''2008''' * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — '''2012''' === Америка кубогының үздік ойыншылары: === * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] — '''2015'''*<ref>жүлдеден бас тартты</ref> * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]] — '''2021''' === Әлем чемпиондары: === * {{ту|Бразилия}} [[Ромарио]] — [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]] * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] * {{ту|Испания}} [[Виктор Вальдес|Виктор Вальдес]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Карлес Пуйоль|Карлес Пуйоль]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Жерар Пике|Жерар Пике]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Серхио Бускетс|Серхио Бускетс]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Хави]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Педро Родригес|Педро]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Испания}} [[Давид Вилья|Давид Вилья]] — [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] * {{ту|Франция}} [[Усман Дембеле|Усман Дембеле]] — [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] * {{ту|Франция}} [[Самюэль Юмтити|Самюэль Умтити]] — [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] === Еуропа чемпиондары: === * {{ту|Испания|1945}} [[Ферран Оливелья|Ферран Оливелья]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Хесус Мария Переда]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Педро Сабалья|Педро Сабалья]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Сальвадор Садурни|Сальвадор Садурни]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания|1945}} [[Хосеп Фусте]] — [[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]] * {{ту|Испания}} [[Карлес Пуйоль|Карлес Пуйоль]] — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]] * {{ту|Испания}} [[Хави]] — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]], [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Андрес Иньеста|Андрес Иньеста]] — [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]], [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Виктор Вальдес|Виктор Вальдес]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Жерар Пике|Жерар Пике]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Серхио Бускетс|Серхио Бускетс]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Франсеск Фабрегас|Франсеск Фабрегас]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] * {{ту|Испания}} [[Педро Родригес|Педро]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]] *{{ту|Испания}} [[Фермин Лопес]] — [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] *{{ту|Испания}} [[Педри]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] *{{ту|Испания}} [[Ферран Торрес]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] *{{ту|Испания}} [[Ламин Ямаль]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]] === Олимпиада чемпиондары: === * {{ту|Испания}} [[Хосеп Гвардиола|Хосеп Гвардиола]] — '''1992''' * {{ту|Испания}} [[Альберт Феррер|Альберт Феррер]] — '''1992''' * {{ту|Аргентина}} [[Хавьер Савиола|Хавьер Савиола]] — '''2004''' * {{ту|Аргентина}} [[Лионель Месси|Лионель Месси]] — '''2008''' * {{ту|Бразилия}} [[Рафинья (футболшы, 1993)|Рафа Алкантара]] — '''2016''' * {{ту|Бразилия}} [[Неймар]] — '''2016''' * {{ту|Испания}} [[Фермин Лопес]] — [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|2024]] *{{ту|Испания}} [[Пау Кубарси]] — [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|2024]] === Америка кубогының иегерлері: === * {{ту|Бразилия}} [[Джованни Силва де Оливейра|Джованни]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдо]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1999''' * {{ту|Чили}} [[Клаудио Браво|Клаудио Браво]] — '''2015''', '''2016''' * {{ту|Бразилия}} [[Артур Мело|Артур]] — '''2019''' * {{ту|Бразилия}} [[Филиппе Коутиньо|Коутиньо]] — '''2019''' * {{ту|Аргентина}} [[Серхио Агуэро]] — '''2021''' === Конфедерация кубогының иегерлері: === * {{ту|Бразилия}} [[Ривалдо]] — '''1997''' * {{ту|Бразилия}} [[Роналдиньо]] — '''2005''' * {{ту|Бразилия}} [[Даниэл Алвес|Даниэл Алвес]] — '''2009''', '''2013''' * {{ту|Германия}} [[Марк-Андре тер Штеген|Марк Андре Тер Штеген]] — '''2017''' === УЕФА Ұлттар [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|лигасының жеңімпаздары:]]=== * [[Сурет:Flag_of_Portugal.svg|alt=Португалия|class=mw-file-element|22x22 нүкте]] [[Нелсон Семеду]] — [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|2018/19]] * {{ту|Испания}} [[Гави (футболшы)|Гави]] — [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23|2022/23]] *{{ту|Испания}} [[Жорди Альба]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2022/23]] *{{ту|Испания}} [[Ансу Фати]] — [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2022/23]] === Форма === ==== Негізгі форма ==== {| |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1899|leftarm=062A78|body=062A78|rightarm=AA0000|shorts=FFFFFF|socks=000000|title=<center>1899—1910</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona92h|pattern_b=_barcelona92h|pattern_ra=_fcbarcelona92h|pattern_sh=_barcelona92h|pattern_so=_barcelona92h|socks=1524D5|title=<center>1980—1992</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbar9293home|pattern_b=_fcbar9293home|pattern_ra=_fcbar9293home|pattern_sh=_fcbar9293home|pattern_so=_fcbar9293home|socks=102494|title=<center>1992—1995</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9597h|pattern_b=_barca9597h|pattern_ra=_barca9597h|pattern_sh=_barca9597h|pattern_so=_barca9597h|socks=000FFF|title=<center>1995—1997</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9798h|pattern_b=_barca9798h|pattern_ra=_barca9798a|pattern_sh=_barca9798h|pattern_so=_barca9798h|title=<center>1997/98</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona9899h|pattern_b=_barcelona9899h|pattern_ra=_barcelona9899h|pattern_sh=_barcelona9900h|pattern_so=_barcelona9900hl|title=<center>1998/99</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona9900h|pattern_b=_barcelona9900h|pattern_ra=_barcelona9900h|pattern_sh=_barcelona9900h|pattern_so=_barcelona9900hl|title=<center>1999/00</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0001h|pattern_b=_barcelona0001h|pattern_ra=_barcelona0001h|pattern_sh=_barcelona0001h|pattern_so=_barcelona0001hl|title=<center>2000/01</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0102h|pattern_b=_barcelona0102h|pattern_ra=_barcelona0102h|pattern_sh=_barcelona0102h|pattern_so=_barcelona0102hl|title=<center>2001/02</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0203h|pattern_b=_barcelona0203h|pattern_ra=_barcelona0203h|pattern_sh=_barcelona0203h|pattern_so=_barcelona0203hl|title=<center>2002/03</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0304H|pattern_b=_barcelona0304H|pattern_ra=_barcelona0304H|pattern_sh=_barcelona0304h|pattern_so=_barcelona0304hl|title=<center>2003/04</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0405H|pattern_b=_barcelona0405H|pattern_ra=_barcelona0405H|pattern_so=_barcelona0405hl|shorts=002ec5|title=<center>2004/05</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0506h|pattern_b=_barcelona0506h|pattern_ra=_barcelona0506h|pattern_sh=_barcelona0506h|pattern_so=_barcelona0506hl|title=<center>2005/06</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0607h|pattern_b=_barcelona0607h|pattern_ra=_barcelona0607h|pattern_sh=_barcelona0607h|pattern_so=_barcelona0607hl|title=<center>2006/07</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0708h|pattern_b=_barcelona0708h|pattern_ra=_barcelona0708h|pattern_sh=_barcelona0708h|pattern_so=_barcelona0708hl|title=<center>2007/08</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona0809h|pattern_sh=_barcelona0809h|pattern_so=_barcelona0809hl|leftarm=002ec5|rightarm=bf0000|title=<center>2008/09</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona0910h|pattern_b=_fcbarcelona0910H|pattern_ra=_fcbarcelona0910h|pattern_sh=_fcbarcelona0910h|pattern_so=_barcelona0910hl|title=<center>2009/10</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1011h|pattern_b=_barcelona1011h|pattern_ra=_barcelona1011h|pattern_sh=_barcelona1011h|pattern_so=_barcelona1011hl|title=<center>2010/11</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1112h|pattern_sh=_barcelona1112h|pattern_so=_barcelona1112hl|leftarm=0000BB|rightarm=0000BB|title=<center>2011/12</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1213h|pattern_b=_barcelona1213h|pattern_ra=_barcelona1213h|pattern_sh=_barcelona1213h|pattern_so=_barcelona1213hl|title=<center>2012/13</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1314h|pattern_b=_barcelona1314h|pattern_ra=_barcelona1314h|pattern_so=_barcelona1314hl|shorts=102a50|title=<center>2013/14</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1415h|pattern_b=_fcbarcelona1415h|pattern_ra=_fcbarcelona1415h|pattern_sh=_fcbarcelona1415h|pattern_so=_barcelona1415hl|title=<center>2014/15</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1516h|pattern_b=_fcbarcelona1516h|pattern_ra=_fcbarcelona1516h|pattern_sh=_fcbarcelona1516h|pattern_so=_barcelona1516hl|title=<center>2015/16</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1617h|pattern_b=_fcbarcelona1617h|pattern_ra=_fcbarcelona1617h|pattern_sh=_fcbarcelona1617h|pattern_so=_barcelona1617hl|title=<center>2016/17</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1718h|pattern_b=_fcbarcelona1718h|pattern_ra=_fcbarcelona1718h|pattern_sh=_fcbarcelona1718h|pattern_so=_barcelona1718hl|title=<center>2017/18</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1819h|pattern_b=_fcbarcelona1819h|pattern_ra=_fcbarcelona1819h|pattern_sh=_fcbarcelona1819h|pattern_so=_barcelona1819hl|title=<center>2018/19</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1920h|pattern_b=_fcbarcelona1920h|pattern_ra=_fcbarcelona1920h|pattern_so=_barcelona1920hl|shorts=00007f|title=<center>2019/20</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2021h|pattern_b=_fcbarcelona2021H|pattern_ra=_fcbarcelona2021h|pattern_sh=_fcbarcelona2021H|pattern_so=_barcelona2021hl|title=<center>2020/21</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2122h|pattern_b=_barcelona2122h|pattern_ra=_barcelona2122h|pattern_sh=_barcelona2122h|pattern_so=_barcelona2122hl|title=<center>2021/22</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona2223h|pattern_sh=_barcelona2223h|pattern_so=_barcelona2223hl|leftarm=000040|rightarm=000040|title=<center>2022/23</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2324h|pattern_b=_fcbarcelona2324h|pattern_ra=_fcbarcelona2324h|pattern_so=_fcbarcelona2324hl|shorts=00009F|title=<center>2023/24</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2425h|pattern_b=_fcbarcelona2425h|pattern_ra=_fcbarcelona2425h|title=<center>2024/25</center>|pattern_sh=_fcbarcelona2425h|socks=00006A}} |} ==== Қонақтық формасы ==== {| |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona8089a|pattern_b=_barcelona8089a|pattern_ra=_fcbarcelona8089a|pattern_sh=_barcelona8089|socks=1524D5|title=<center>1980—1990</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona92a|pattern_b=_barcelona92a|pattern_ra=_barcelona92a|pattern_sh=_barcelona92a|pattern_so=_barcelona92a|socks=FF8000|title=<center>1991—1992</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9394a|pattern_b=_barca9394away|pattern_ra=_barca9394a|pattern_sh=_barca9394a|pattern_so=_barca9394a|leftarm=00AFAF|body=00AFAF|rightarm=00AFAF|shorts=00AFAF|socks=00AFAF|title=<center>1992—1995</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9597a|pattern_b=_barca9597a|pattern_ra=_barca9597a|pattern_sh=_barca9597a|pattern_so=_barca9597a|socks=00AFAF|title=<center>1995—1997</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barca9798a|pattern_b=_barca9798a|pattern_ra=_barca9798aa|pattern_sh=_barca9798a|pattern_so=_barca9798a|leftarm=FF5800|body=FF5800|rightarm=FF5800|shorts=FF5800|socks=FF5800|title=<center>1997/98</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona9899a|pattern_b=_barcelona9899a|pattern_ra=_barcelona9899a|pattern_sh=_barcelona9900h|pattern_so=_barca9798a|socks=FF5800|title=<center>1998/99</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0001a|pattern_b=_barcelona0001a|pattern_ra=_barcelona0001a|pattern_sh=_barcelona9801|pattern_so=_barcelona9900hl|shorts=000025|socks=000025|title=<center>1999/00</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0001a|pattern_b=_barcelona0001a|pattern_ra=_barcelona0001a|pattern_sh=_barcelona0001h|pattern_so=_barcelona0001a|title=<center>2000/01</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0102a|pattern_b=_barcelona0102a|pattern_ra=_barcelona0102a|pattern_sh=_barcelona0102h|pattern_so=_barcelona0102hl|title=<center>2001/02</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0203a|pattern_b=_barcelona0203a|pattern_ra=_barcelona0203a|pattern_sh=_barcelona0203a|pattern_so=_barcelona0203al|title=<center>2002/03</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0304a|pattern_b=_barcelona0304a|pattern_ra=_barcelona0304a|pattern_sh=_barcelona0304a|pattern_so=_barcelona0304al|title=<center>2003/04</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0405A|pattern_b=_barcelona0405A|pattern_ra=_barcelona0405A|pattern_so=_barcelona0405al|shorts=000e41|title=<center>2004/05</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0506a|pattern_b=_barcelona0506a|pattern_ra=_barcelona0506a|pattern_sh=_barcelona0506a|pattern_so=_barcelona0506al|title=<center>2005/06</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0607a|pattern_b=_barcelona0607a|pattern_ra=_barcelona0607a|pattern_sh=_barcelona0607a|pattern_so=_barcelona0607al|title=<center>2006/07</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0708a|pattern_b=_barcelona0708a|pattern_ra=_barcelona0708a|pattern_sh=_barcelona0708a|pattern_so=_barcelona0708al|title=<center>2007/08</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0809a|pattern_b=_barcelona0809a|pattern_ra=_barcelona0809a|pattern_sh=_barcelona0809a|socks=FFFF00|title=<center>2008/09</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0910a|pattern_b=_barcelona0910a|pattern_ra=_barcelona0910a|pattern_sh=_barcelona0910a|pattern_so=_barcelona0910al|title=<center>2009/10</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1011a|pattern_b=_barcelona1011a|pattern_ra=_barcelona1011a|pattern_sh=_barcelona1011a|pattern_so=_barcelona1011al|title=<center>2010/11</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1112a|pattern_b=_barcelona1112a|pattern_ra=_barcelona1112a|pattern_sh=_barcelona1112a|pattern_so=_barcelona1112al|title=<center>2011/12</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1213A|pattern_sh=_barcelona1213a|pattern_so=_barcelona1213al|leftarm=ff5400|rightarm=ff5400|title=<center>2012/13</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona1314a|pattern_b=_barcelona1314a|pattern_ra=_barcelona1314a|pattern_sh=_fcbarcelona1314a|pattern_so=_barcelona1314al|title=<center>2013/14</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1415a|pattern_b=_fcbarcelona1415a|pattern_ra=_fcbarcelona1415a|pattern_sh=_fcbarcelona1415a|pattern_so=_barcelona1415al|title=<center>2014/15</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1516a|pattern_b=_fcbarcelona1516a|pattern_ra=_fcbarcelona1516a|pattern_sh=_fcbarcelona1516a|pattern_so=_barcelona1516al|title=<center>2015/16</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1617a|pattern_b=_fcbarcelona1617a|pattern_ra=_fcbarcelona1617a|pattern_sh=_fcbarcelona1617a|pattern_so=_barcelona1617al|title=<center>2016/17</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1718a|pattern_b=_fcbarcelona1718a|pattern_ra=_fcbarcelona1718a|pattern_sh=_fcbarcelona1718a|pattern_so=_barcelona1718al|title=<center>2017/18</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1819a|pattern_b=_fcbarcelona1819a|pattern_ra=_fcbarcelona1819a|pattern_so=_barcelona1819al|shorts=DDFF00|title=<center>2018/19</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1920a|pattern_b=_fcbarcelona1920a|pattern_ra=_fcbarcelona1920a|pattern_so=_barcelona1920al|shorts=FFDD00|title=<center>2019/20</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2021a|pattern_b=_fcbarcelona2021a|pattern_ra=_fcbarcelona2021a|shorts=000000|socks=000000|title=<center>2020/21</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2122a|pattern_b=_fcbarcelona2122a|pattern_ra=_fcbarcelona2122a|pattern_sh=_fcbarcelona2122a|socks=CEC6EA|title=<center>2021/22</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2223a|pattern_b=_barcelona2223a|pattern_ra=_barcelona2223a|pattern_sh=_barcelona2223a|pattern_so=_barcelona2223al|title=<center>2022/23</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2324a|pattern_b=_fcbarcelona2324a|pattern_ra=_fcbarcelona2324a|pattern_so=_fcbarcelona2324al|shorts=0165E3|title=<center>2023/24</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2425a|pattern_b=_fcbarcelona2425a|pattern_ra=_fcbarcelona2425a|pattern_sh=_fcbarcelona2425a|socks=000000|title=<center>2024/25</center>}} | |} ==== Резервтік формасы ==== {| |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona8089t|pattern_b=_barcelona8089t|pattern_ra=_fcbarcelona8089t|pattern_sh=_barcelona8089|pattern_so=_barcelona92h|socks=1524D5|title=<center>1980—1990</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona0102t|pattern_b=_barcelona0102t|pattern_ra=_barcelona0102t|pattern_sh=_barcelona0102a|pattern_so=_barcelona0102al|title=<center>2001/02</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_b=_barcelona1314t|pattern_sh=_fcbarcelona1314t|leftarm=000000|rightarm=000000|socks=000000|title=<center>2013/14</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1415T|pattern_b=_fcbarcelona1415T|pattern_ra=_fcbarcelona1415T|pattern_sh=_fcbarcelona1314t|pattern_so=_barcelona1415tl|title=<center>2014/15</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1516t|pattern_b=_fcbarcelona1516t|pattern_ra=_fcbarcelona1516t|pattern_sh=_fcbarcelona1516t|pattern_so=_barcelona1516tl|title=<center>2015/16</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1617t|pattern_b=_fcbarcelona1617t|pattern_ra=_fcbarcelona1617t|pattern_sh=_fcbarcelona1617t|pattern_so=_barcelona1617tl|title=<center>2016/17</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1718t|pattern_b=_fcbarcelona1718t|pattern_ra=_fcbarcelona1718t|pattern_sh=_fcbarcelona1718t|pattern_so=_barcelona1718tl|title=<center>2017/18</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1819t|pattern_b=_fcbarcelona1819t|pattern_ra=_fcbarcelona1819t|pattern_sh=_fcbarcelona1819t|pattern_so=_barcelona1819tl|title=<center>2018/19</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona1920t|pattern_b=_fcbarcelona1920t|pattern_ra=_fcbarcelona1920t|pattern_so=_barcelona1920tl|shorts=00E8C5|title=<center>2019/20</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2021t|pattern_b=_fcbarcelona2021t|pattern_ra=_fcbarcelona2021t|pattern_so=_barcelona2021tl|shorts=000000|title=<center>2020/21</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2122uh|pattern_b=_barcelona2122uh|pattern_ra=_barcelona2122uh|pattern_sh=_barcelona2122uh|pattern_so=_barcelona2122uhl|title=<center>2021/22</center>}} |- |{{Футбол формасы|pattern_la=_barcelona2223t|pattern_b=_barcelona2223t|pattern_ra=_barcelona2223t|pattern_sh=_barcelona2223t|pattern_so=_barcelona2223tl|title=<center>2022/23</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2324t|pattern_b=_fcbarcelona2324t|pattern_ra=_fcbarcelona2324t|pattern_sh=_fcbarcelona2324t|pattern_so=|socks=5dd8d2|title=<center>2023/24</center>}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_fcbarcelona2425t|pattern_b=_fcbarcelona2425t|pattern_ra=_fcbarcelona2425t|pattern_sh=_fcbarcelona2425t|socks=B8F09B|title=<center>2024/25</center>}} | colspan="8" | |} == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''[[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионаты]]''' ** '''Чемпион (29):''' 1929, 1944/45, 1947/48, 1948/49, 1951/52, 1952/53, 1958/59, 1959/60, 1973/74, 1984/85, 1990/91, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1997/98, 1998/99, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2022/23, 2024/25, 2025/26 ** '''Вице-чемпион (28):''' 1929/30, 1945/46, 1953/54, 1954/55, 1955/56, 1961/62, 1963/64, 1966/67, 1967/68, 1970/71, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1977/78, 1981/82, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1996/97, 1999/2000, 2002/04, 2006/07, 2011/12, 2013/14, 2016/17, 2019/20, 2021/22, 2023/24 * '''[[Футболдан Испания Кубогы|Испания Кубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (32, рекорд):''' 1910, 1912, 1913, 1920, 1922, 1925, 1926, 1928, 1942, 1951, 1952, 1952/53, 1957, 1958/59, 1962/63, 1967/68, 1970/71, 1977/78, 1980/81, 1982/83, 1987/88, 1989/90, 1996/97, 1997/98, 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2020/21, 2024/25 ** '''Финалист (12):''' 1902, 1919, 1932, 1936, 1954, 1973/74, 1983/84, 1985/86, 1995/96, 2010/11, 2013/14, 2018/19 * '''[[Футболдан Испания суперкубогы|Испания Суперкубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (15, рекорд):''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2022/23, 2025 ** '''Финалист (10):''' 1985, 1988, 1990, 1993, 1997, 1998, 1999, 2012, 2015, 2017, 2020/21 * '''Лига кубогы''' ** '''Жеңімпаз (2, рекорд):''' 1982/83, 1985/86 * '''Каталония чемпионаты''' ** '''Чемпион (21, рекорд):''' 1904/05, 1908/09, 1909/10, 1910/11, 1912/13, 1915/16, 1918/19, 1919/20, 1920/21, 1921/22, 1923/24, 1924/25, 1925/26, 1926/27, 1927/28, 1929/30, 1930/31, 1931/32, 1934/35, 1935/36, 1937/38 ** '''Вице-чемпион (7):''' 1906/07, 1907/08, 1911/12, 1914/15, 1922/23, 1932/33, 1936/37 * '''''Каталония кубогы''''' ** '''Жеңімпаз (8, рекорд):''' 1990/91, 1992/93, 1999/00, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2012/13, 2013/14 ** '''Финалист (9):''' 1995/96, 1996/97, 1997/98, 2000/01, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2010/11 === Халықаралық === * '''[[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар Лигасы]]''' ** '''Жеңімпаз (5):''' 1992, 2006, 2009, 2011, 2015 ** '''Финалист (3):''' 1961, 1986, 1994 * '''Жәрмеңкелер кубогы''' ** '''Жеңімпаз (3, рекорд):''' 1955/58, 1958/60, 1965/66 ** '''Финалист (1):''' 1961/62 * '''[[УЕФА Кубок иелері кубогы|Кубок иелері кубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (4, рекорд):''' 1979, 1982, 1989, 1997 ** '''Финалист (2):''' 1969, 1991 * '''[[УЕФА Суперкубогы]]''' ** '''Жеңімпаз (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015 ** '''Финалист (4):''' 1979, 1982, 1989, 2006 * '''[[Құрлықаралық кубок]]''' ** '''Финалист (1):''' 1992 * '''[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]]''' ** '''Жеңімпаз (3):''' 2009, 2011, 2015 ** '''Финалист (1):''' 2006 === Жолдастық турнирлер === * '''Жоан Гампер кубогы''' ** '''Жеңімпаз (44, рекорд):''' 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1979, 1980, 1983, 1984, 1985, 1986, 1988, 1990, 1991, 1992, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 == Тағы қараңыз == * [[Ел класико]] * [[Барселона — Пари Сен-Жермен футбол матчы (2017)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Барселона ФК құрамы}} {{Футболдан Испания Чемпиондары}} [[Санат:Испания футбол клубтары]] [[Санат:Барселона ФК]] [[Санат:1899 жылы құрылған футбол клубтары]] ls8ezhspls2eukl1vcxlpqhtxv9f3o3 0 25085 3684430 3683111 2026-10-21T14:16:36Z ~2026-56114-10 187356 3684430 wikitext text/x-wiki '''Автономия'''<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref>Мұхтарият ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы. Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия "''ұлттық- аумақтық''" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды. Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Халықаралық құқық]] [[Санат:Кибернетика]] [[Санат:Өзін өзі басқару]] [[Санат:Индивидуализм]] 41qu7761qa0b8i7l4nu4gclmggq6k26 3684433 3684430 2026-10-21T14:17:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56114-10|~2026-56114-10]] ([[User talk:~2026-56114-10|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683111 wikitext text/x-wiki '''Автономия'''<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы. Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия "''ұлттық- аумақтық''" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды. Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Халықаралық құқық]] [[Санат:Кибернетика]] [[Санат:Өзін өзі басқару]] [[Санат:Индивидуализм]] ae9k5vl47zjm71yrnt3chwibuppcsne 3684624 3684433 2026-10-22T03:33:16Z ~2026-56534-39 187376 3684624 wikitext text/x-wiki '''Автономия'''<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> кейде Мұхтарият ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы. Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия "''ұлттық- аумақтық''" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды. Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Халықаралық құқық]] [[Санат:Кибернетика]] [[Санат:Өзін өзі басқару]] [[Санат:Индивидуализм]] ftgx5hxz6llg406imezahyku5i79whc 3684625 3684624 2026-10-22T03:33:52Z ~2026-56534-39 187376 3684625 wikitext text/x-wiki '''Автономия'''<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> немесе Мұхтарият ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы. Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия "''ұлттық- аумақтық''" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды. Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Халықаралық құқық]] [[Санат:Кибернетика]] [[Санат:Өзін өзі басқару]] [[Санат:Индивидуализм]] kaqluc6kpl5jaxor1mi6gs0wq2oyrny 3684638 3684625 2026-10-22T04:01:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683111 wikitext text/x-wiki '''Автономия'''<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. — 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> ([[грек тілі|грекше]]: ''autos'' — өзі, ''nomos'' — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік [[қауымдастық]]қа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында [[конституция]]мен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы. Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. [[Дербес]]тік деңгейіне қарай ұлттық автономия "''ұлттық- аумақтық''" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. [[1920 жыл|1920]]—[[1936 жыл|1936]] жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде [[Ресей|Ресей Федерациясы]] құрамынан автономия алды. Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың федералды штаттары, [[Испания]]да — [[Каталония]], [[Баски|Баскі]] мен [[Галисия]], Канададағы - [[Квебек|Квебек штаты]], [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] - автономдық республикалар, т. б.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Халықаралық құқық]] [[Санат:Кибернетика]] [[Санат:Өзін өзі басқару]] [[Санат:Индивидуализм]] ae9k5vl47zjm71yrnt3chwibuppcsne 0 27418 3684793 3628211 2026-10-22T09:54:52Z 1nter pares 146705 3684793 wikitext text/x-wiki '''Қанаш Қамзин''' — 429-шы ату полкінің рота командирі (52-ші ату дивизиясы, 57-әскер, 3-ші Украина майданы), лейтенант.Ол 1919 жылы 29 қарашада Павлодар облысы Ақсу ауданы Жолқұдық ауылында(бұрынғы Ермак) қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Ұлты — қазақ. [[Арғын]] тайпасының [[Бәсентиін ]] руы Бөрі бөлімінен шыққан.<ref>Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан</ref> 1931-1934 жылдар аралығында Павлодар қаласының қазақ-комунна мектебінде оқыған.Оқуын Алматы қаласында одан әрі жалғастырды. [[1938 жыл]]ы жұмысшылар факультетін тәмамдап, 1941 жылы Абай атындағы Алматы педагогикалық институтын бітірді. 1941 жылың шілдесінде Алматы қалалық военкоматымен қызыл Армия қатарына шақырылды. Сталинград жаяу әскерлер училищесінің жедел курсын аяқтаған. [[1943 жыл]]дан бастап , қан майданда болды.1944 жылдың жазына қарай лейтенант Камзин 52-ші ату дивизиясының 429-шы ату полкіне басшылық етті.Молдавияны жаудан босатуда және Днестр өзенінің маңында өткен шайқаста ерекше көзге түсті. [[1944 жыл]]дың [[13 сәуір]]інің түнінде лейтенант Камзин ротамен бірге бірінші болып, Днестр өзенін Бычок ауылы маңында босатты(Молдавияның Григориополь ауданы).Плацдармды басып алып, рота қарсыластың мықты бекінген қорғанысын бұзып өтеді. [[1944 жыл]]дың 14 сәуірінде ротаны шабуылға көтеріп, Өзі Гура-Выкулай ауылының шетінде қаза табады.Молдавияның Новоаненск ауданы Гура-Выкулай ауылында жерленген. [[1944 жыл]]дың жылдың 13 қыркүйегінде жарық көрген КСРО-ның жоғарғы кеңесінің Президиуымының нұсқауымен берілген тапсырмаларды үлгілі орындағаны және батырлығы мен ержүректілігі үшін Қанаш Камзинге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.Ленин орденімен марапатталған. Ақсу ауданында өзінің туған ауылына Қанаш Камзин аты берілді.Сонымен қатар Павлодар қаласындағы бала-бақша , Ақсу мен Павлодар қаласындағы көше, туған ауылындағы орта мектеп батыр атамыздың атымен аталып тұр.Мектептің қасбетінде мемореалды тақта орнатылып, мектеп маңында ескерткіш орнатылып, Павлодарда , батырлар алаңында барельефі бар стела Қанаш Камзиннің ерлігінің айқын айғағы болып тұр.Ертісте «Қанаш Камзин» атты жүк теплоходы жүзген.Оның есімі Молдавияның астанасы Кишинёв қаласындағы Жеңіс аркасында мәңгіге қамалып жазылған. Марапаттау парағынан: [[1944 жыл]]дың 12-сінен 13-сіне қараған түні қарсыластыңқатты артиллериялық және миномет-пулеметтік отының күштілігіне қарамастан, бірінші эшелонда өзі үдемелі қарқынмен соғысқа араласып , сосын Днестр өзенінің маңындағы Молдавия КСР-ының Тирасополь ауданындағы Вичен ауылында да қарсыластан Молдавияны босатуда аса белсенділік танытты. Өзенді босатқаннан кейін ротаны айқасқа өзі бастап апарып, өзеннің оң жағалауындағы плацдармды басып алып, жауынгерлерге ерлік пен батылдықтың үлгісі болды. Оң жағалауды қарсыластың қатты басып алғанына қарамастан, (екі траншей, доттар, дзоттар мен басқа да бекіністер) ол өзінің ротасымен траншеяның бірінші және екінші сызықтарын тез басып өтіп, Гура-Высулай ауылының оңтүстігіне кіреді. Өзінің ротасымен Камзин батырлық танытып, Гура-Выкулай ауылының 65 метрлік биіктігіне қарамастан, биіктікті басып алып немістерді қуып шығады және 20 офицерлерді жойды. Биіктікте пулеметтерін орнатып, Камзин Гура-Выкулай ауылының батыс жағынан от шаша бастайды.Сосын 1-ші және 2-ші роталарға Гура-Выкулайауылының оңтүстік-шығыс жағына кіруге жол ашады. Бірінші болып оң жағалауға өтіп, биіктікті басып алып, негізгі күштердің келіп жеткенше оны ұстап тұрғаны үшін, плацдармды кеңейткені үшін және 20 унтер-офицерді жойғаны үшін Кеңес Одағының Батыры атағына лайық. 429-шы ату полкінің командирі Азатьян.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Тарих]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] 12tw31yg6vmpd5xco9l1ai5qjrhuzxy 0 28713 3684595 2811174 2026-10-21T18:33:29Z 1nter pares 146705 3684595 wikitext text/x-wiki '''Иосиф Бенционович Коган''' (2.10. 1920, [[Молдова]], [[Кишинёв]] қаласы - 30.12. 1982, [[Алматы]]) - [[концертмейстер]], [[скрипкашы]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1966). Кишинёвтегі жеке меншік "Униря" консерваториясын (1939), Алматы консерваториясын (қазіргі [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]) сырттай (1954) бітірген. 1940 - 42 жылдары [[Молдаван филармониясы]]ның симфониялық оркестрінің скрипкашысы және концертмейстері қызметін атқарды. 1942 жылдан Қазақ филармониясының солисі. 1954 - 82 жылдары Алматы консерваториясында оқытушы болды (1967 жылдан доцент). Коган Қазақстанның [[скрипка]] ойнау мектебінің қалыптасуына, музыкатану саласына елеулі үлес қосты. Оның "Қазақстанның музыка өнері" (1975), "Қазақстан скрипка өнерінің дамуы" (1978), "Қазақ музыка тақырыбына арналған скрипкалық пьесалар жинағы" (1978), т.б. еңбектері бар. Ол скрипкашы ретінде жеке концерттер берді. 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен [[Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі]]не қатысты. Гастрольдік сапармен еліміздің көптеген қалаларында өнер көрсетті.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:2 қазанда туғандар]] [[Санат:Кишинёвте туғандар]] [[Санат:1920 жылы туғандар]] [[Санат:30 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан концертмейстерлері]] [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Унря консерваториясы түлектері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Молдаван филармониясы тұлғалары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік филармониясы тұлғалары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Қазақстан музыкатанушылары]] 0gp6sven3l72p4a6a140rh7wpztpwcw 0 28763 3684778 3450868 2026-10-22T09:48:29Z 1nter pares 146705 3684778 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Қазақ ұлттык консерваториясының ғимараты.jpg|thumb|right|Қазақ ұлттык консерваториясының ғимараты]] '''Консерватория''' ({{lang-it|соnsеrvаtогіо, алғашқы мағынасы - баспана}}, {{lang-la|соnservо - сақтаймыз}}) — [[музыка]] мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. Консерваторияда музыкылық шығармаларды кәсіби орындаушылар (ішекті, үрмелі, халық аспаптарында ойнайтындар, әншілер, дирижерлер), композиторлар, музыка мәдениетінің тарихшылары мен теорияшылары, музыка зерттеушілері даярлауды. 16 ғасырда панасыз балалардың қолөнер кәсібімен шұғылданатын баспанасы (алғаш рет 1537 жылы Италиядағы Неаполь қаласында ашылды) Консерватория деп аталды. 17 ғысырда осы баспаналарда олардың оқу жүйесіне музыка пәні енгізілді. 18 ғысрда музыкант-орындаушылар мен [[композитор]]ларды даярлауда Италия консерваториялары үлкен роль атқарды. Мұнда басқа еуропа елдердің музыканттары да оқыды. 1793 жылы [[Париж]]де тұңғыш ұлттық музыка инистуты ашылды. (1795 жылы ол консерваторияға айналды). 19 ғасырдың 1 -жартысында Миланда (1807), Прагада (1811), Варшава мен Венада (1821), Лондонда (1822), Мадридте (1830), Брюссельде (1932), Лейпцигте (1843), Рио-де-Жанейрода (1847), Бостонда (1853), т.б. жерлерде ашылды. Қазіргі ТМД елдері аумағында алғашқы консерваториялар Санкт-Петербургте (1862), Мәскеуде (1866), кейін Саратов (1912), Киев пен Одесса (1913) ұйымдастырылды. 1972 жылы бұрынғы КСРО-да 19 консерватория (Тбилиси, Харьков, 1917; Рига, 1919; Баку, 1921; Ереван, 1923; Минск, 1932; Ташкент, 1934; Кишинёв, 1940; Қазан, Вильнюс, 1945; Новосибирск, 1956, т.б.) болды. 1944 ж. Алматы Консерваториясы (2001 жылдан (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) құрылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Music schools}} [[Санат:Консерваториялар]] h9fkbu33n12qw7u541p960i2gwhzb00 0 29129 3684804 3631001 2026-10-22T09:58:18Z 1nter pares 146705 3684804 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Мемлекеттік академиялық қуыршақ театры |Орналасуы = [[Алматы]], Пушкин көшесі, 63 |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 15 |lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 76|lon_min = 57 |lon_sec = 08 |region = Қазақстан |CoordScale = 20000 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = Үлкен зал – 214; кіші зал – 60 орын |Негізделгені = 1935 жыл |Директоры = [[Алмат Амангелді]] |Көркемдік жетекшісі = [[Кубанычбек Адылові]] |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = [http://www.puppet.kz puppet.kz] |сурет = Қуыршақ театры (Алматы).jpg |өлшемі = 300px |сурет атауы = |Commons = }} [[File:Dolls Budapest.JPG|thumb| alt=A.| ''Қазақ қуыршақ театры''.]] '''Мемлекеттік академиялық қуыршақ театры''' – [[Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген қуыршақтар арқылы сахналық ойын көрсететін ұлттық өнер ұжымы. == Тарихы == Қазақ жеріндегі қуыршақ театры ұлттық ойындардан бастау алған. Ертеден келе жатқан “Ортеке” ойыны осының айқын дәлелі. Ағаштан жонылып жасалған киік немесе ат мүсіншесін сылдырмақтап жіп тағып, домбыра тартқанда жіптің бір ұшын ішекті шертер саусаққа іліп билететін болған. Өлкелік қуыршақ театры Алматы қаласында 1935 жылы 10 қазанда [[ҚазАКСР]] ХАК-ның бұйрығы бойынша, балалар арасындағы мәдени жұмысты жақсарту мақсатымен құрылған. 1938 жылы театрға респпубликалық қуыршақ театры дәрежесі берілді. == Театр қайраткерлері == [[Театр]]дың қалыптасуына Қ.Бадыров, С.Телғараев, В.О. Гасюк, Ю.Г. [[Юрий Людвигович Рутковский|Рутковский]], П.И. Поторока, т.б. көрнекті театр қайраткерлері көп еңбек сіңірді. == Театр түрлері == Қазақ және орыс труппалары қатар жұмыс істеді. [[Қуыршақ]] бейнесіне, артистің оны қимылға келтіру тәсіліне қарай бірнеше түрге бөлінеді: кигізілмелі, қолға киіп ойнайтын (петрушечный), сым, сырық арқылы қозғалатын (тростевой), жіп арқылы жүретін (марионетечный), көлеңке арқылы көрсетілетін (теневой). == Театрда қойылған қойылымдар == Әр жылдары театр сахнасында [[Н.Гернет]]тің “Алладиннің сиқырлы шамы” (реж. П.И. Поторока, 1958, [[Құралай Халекетқызы Ешмұратова|реж. Қ.Ешмұратова]], 1978), Ш.Құсайыновтың “Алдар көсе мен Шығайбай” (реж. Ә.Әсімжанов, 1967), О.Әубәкіровтің “Қожанасыр – чемпион” (реж. Поторока, 1967), “Тарқамайды тойымыз” спектакльдері мен муз.-концерттік бағдарлама ([[Құралай Халекетқызы Ешмұратова|реж. Ешмұратова]], 1988), “Қуыршақтар шоуы” (реж. С.Шүкіров, 2000), т.б. қойылды. Бүгінде театр репертуарында 30-ға тарта спектакль бар. == Қатысқан фестивальдары мен марапаттары == Елімізде қуыршақ театрлары Ақтөбе мен Жезқазғанда (1985), Ақтауда (1981), Шымкентте (1983) және Қостанай мен Петропавлда (1992) ашылды. Театр Ташкент (1969) пен Бішкек (1975) қ-ларында өткен Қазақстан және Орта Азия республикаларының қуыршақ театрлары фестивалінің, Ташкенттегі Халықар. фестивальдің (1979) лауреаты. *1981 ж. гастрольдік сапармен Въетнам, Кампучияда болды. *2002 ж. Алматы қаласында өткен Қазақстан қуыршақ театрларының 1 фестивалінде [[Алматы]], [[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Қостанай]], [[Петропавл]] және [[Шымкент]] қ. театрлары өнер көрсетті.<ref name="source1">"Қазақ энциклопедиясы"</ref> *Театрдың шығармашылық ұжымы 2009 жылы қуыршақ жанры саласында қытай және қазақстандық мамандар арасында тәжірибе алмасу және ортақ жобаларды ұйымдастыру мақсатында Гуанчжоу қаласында (ҚХР) гастрольдік сапарда болды; 2012 жылы Ресейдегі «Театр кукол – XXI век» ассоциациясының шақыртуымен Мемлекеттік қуыршақ театры Мәскеу қаласы Орталық шығармашылық қызметкерлер үйінде және «Огниво» қуыршақ театрында (Мәскеу облысы) өнер көрсетті; *2015 жылы өткен халықаралық ІV қуыршақ фестивалінде Үнді, Грекия, Германия, Түркмения, Грузия т.б. театрларын баса озып, режиссер К.Адыловтың сахналауындағы «Каштанка» қойылымымен (авт.: А.Чехов) бас жүлдені иеленді; *2017 жылы 25-29 мамыр аралығында театр ұжымы Бішкек қаласында (Қырғызстан Республикасы) М.Жанғазиев атындағы Мемлекеттік қуыршақ театрының ұйымдастыруымен өткен драматург, режиссер, қуыршақ театрларының негізін салушы Виктор Александрович Швембергердің 125-жылдығына орай ІІ Халықаралық «Так-теке» қуыршақ театры фестиваліне қатысып, А.Чеховтың «Каштанка» ертегісі үшін «Классикалық шығарманы қуыршақ жанрында көрсеткені үшін» номинациясымен, қоюшы режиссері Қ.Адилов «Ең үздік режиссер» номинациясымен, сондай-ақ Қырғыз театр қайраткерлері одағының арнайы дипломымен марапаттады; *2017 жылдың 28 мамырында Кишинёв қаласында (Молдавия Республикасы) өткен «Под шапкой Гугуцэ» атты Халықаралық қуыршақ театрлары фестиваліне театр ордасы халық ертегісі «Қаңбақ шалды» жиырма бес мемлекеттен келген өнер өкілдерінің назарына ұсынып, «Ұлттық дәстүрді насихаттағаны үшін» және театр директоры Т.Есеналиев «Үздік менеджер» дипломымен марапатталды; *2017 жылдың 5-9 маусым аралығында Татарстан Республикасында өткен ХІІІ Халықаралық «Наурыз» фестиваліне драматург Ә.Файзуллаұлының «Алтын адам» эпикалық спектакльімен қатысты (реж.: Ю.Уткин); *Анкара муниципалитетінің ұйымдастыруымен Түркия Республикасында 2017 жылдың 1-9 тамызында өткен Халықаралық VII театрлар фестивалінде театр ұжымы «Қуыршақ думан» (авт. және реж.: С.Шүкіров, [[Құралай Халекетқызы Ешмұратова|Қ.Ешмұратова]]) қойылымымен қатысып, арнайы дипломмен марапаталды. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Түркия мемлекетіндегі елшісі Абзал Сапарбекұлының арнайы алғыс хатына ие болды; *2017 жылдың 2-8 қыркүйек аралығында Астана қаласында өткен [[Қайрат Сүгірбеков]] атындағы І Республикалық драма театрларының жас режиссерлерінің арасында өткен форум-фестиваліне режиссер Р.Жаныаманов сахналаған Ж.Омаровтың «Құлыншақ пен Бөлтірік» ертегісімен қатысып, арнайы дипломмен марапатталды; *2017 жылдың қазан айының 19-27 аралығында Түркия Республикасында өткен III Халықаралық Анкара фестиваліне театр ұжымы шақырту алып, үшінші рет өткелі отырған фестивальге қатысып, фестиваль қатысушылары мен қонақтары назарына «Қуыршақ думан» (авт. және реж.: [[Құралай Халекетқызы Ешмұратова|Қ.Ешмұратова]], С.Шүкіров) және «Арыстанның үрейін қалай емдейміз?» (авт.: М.Дългечева, реж.: Э.Тотева-Андотова) қойылымдарын ұсынады. Фестивальдің басты мақсаты – қуыршақ театры өнерінің көкжиегін кеңейтіп, халықаралық стандартқа сай ете отырып, кәсіби театр мамандары мен түрік суретшілері, режиссерлері, продюсерлері мен қарапайым өнер сүйер қауымның талабынан шығу, жаңа тынысын таныту болды. Фестиваль барысында қойылымдардан тыс театр артистеріне арнайы дәрістер, семинарлар оқылып, қуыршақ театр өнеріне байланысты көрмелер ұйымдастырылады; *2018 жылдың ақпан айының 1-15 күндері аралығында Франция, Ұлыбритания, Ресей, Германия, Өзбекстан және Қазақстанның үздік өнер ұжымдары қатысып, бақ сынап, өзара тәжірибе алмасқан «Откровение» V Халықаралық орындаушылық өнер фестиваліне театр ұжымы «Ана жүрегі» (авт.: Е.Ионов, реж.: А.Зайцев) қатысып, кәсіби сарапшылардың жоғары бағасына ие болды; *Ағымдағы жылдың сәуір айының 20-22 күндері аралығында Ақтөбе қаласында өткен Т.Ахтановтың 95 жылдығына арналған III Халықаралық «Balausa» фестиваліне өнер ордасы «Ана-жер Ана» (авт.: Ш.Айтматов, реж.: Д.Жұмабаева) спектаклімен қатысып, театр ұжымы алғыс хатқа ие болып, актриса Д.Иса «Әлиман» ролі үшін «Ең үздік дебют» номинациясына ие болды; *2018 жылдың қыркүйек айының 22-27 күндері аралығында Ақтөбе қаласында өткен «Ассалаумағалейкум – V» Халықаралық қуыршақ театрларының фестиваліне театр ұжымы «Ана жүрегі» (авт.: А.Ионов, реж.: А.Зайцев) қойылымымен қатысып, бас жүлде мен «Ең үздік қойылым» номинациясын иеленді; *2018 жылдың 22-29 қазан аралығында Душанбе қаласында Тәжікстан Республикасы өткен «ЧОДАРИ ХАЁЛ» VI Халықаралық қуыршақ театрларының фестиваліне «Ана жүрегі» (авт.: А.Ионов, реж.: А.Зайцев) қойылымымен қатысты; *Театр ұжымы ағымдағы жылдың 10-14 қараша күндері аралығында [[Өскемен]] қаласында өткен [[Рүстем Есдәулетов]] атындағы II Республикалық театр фестиваліне Еврипдтің Медея (реж.: А.Салбан) трагедиясымен қатысып, облыс әкімі атынан Р.Есдәулетов атындағы «Арнайы сыйлық» және «Ең үздік режиссер» номинацияларымен марапатталды; *[[2018 жыл]]дың 12-17 қараша күндері аралығнда [[Бішкек]] қаласында Қырғызстан Республикасы өткен «Айтматов және театр» Халықаралық фестиваліне «Ана – Жер Ана» (авт.: Ш.Айтматов, реж.: Д.Жұмабаева) қойылымымен қатысып, «Қазылар алқасының арнайы жүлдесі» марапатына ие болды. *[[2019 жыл]]дың [[26 ақпан]]ы мен [[6 наурыз]] аралығында [[Ресей Федерациясы]], [[Челябинск]] қаласында өткен "CHELoBEK ТЕАТРА" кіші формада сахналанатын спектакльдердің VII Халықаралық театр фестиваліне "Ана - Жер Ана" (авт.: Ш.Айтматов, реж.: Д.Жұмабаева) қойылымымен қатысты<ref>[https://www.puppet.kz/about/history Тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023075344/https://www.puppet.kz/about/history |date=2019-10-23 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы театрлары]] [[Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Алматы сәулеті]] fvgmfow04tblgxwkj5slpbvrhblu2sd 0 31075 3684631 3678849 2026-10-22T03:52:17Z ~2026-56534-39 187376 3684631 wikitext text/x-wiki '''Республика немесе Жұмһұрият''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.<br /> Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік. Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''. [[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. '''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар. Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 7 том</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Republic}} [[Санат:Мемлекет түрлері]] [[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]] [[Санат:Саяси жүйелер]] 80amodifeqbr8mmc50bknfuka12aa90 3684632 3684631 2026-10-22T03:53:27Z ~2026-56534-39 187376 3684632 wikitext text/x-wiki '''Республика немесе Жұмхұрият''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.<br /> Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік. Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''. [[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. '''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар. Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 7 том</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Republic}} [[Санат:Мемлекет түрлері]] [[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]] [[Санат:Саяси жүйелер]] spkvhx6jvvq0ftj98iz8n2143hg10zc 3684635 3684632 2026-10-22T04:00:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3214713 wikitext text/x-wiki '''Республика''' ({{lang-la|res publіca – халық игілігі, қоғамдық іс}}) – [[мемлекеттік басқару]] нысаны. Мұнда жоғары [[мемлекет]]тің билікті белгілі мерзімге сайланған органдар жүзеге асырады. Мемлекеттің биліктің барлық жоғары органдары не сайланады, не оларды жалпыұлттық өкілдікті мекемелер.<br /> Билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын мемлекет. Республиканың қозғаушы принципі — саяси ізтілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік. Барлық жоғары ресми билік органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын мемлекеттік басқару нысаны. Ол антик. дәуірде ежелгі монархияларға қарама-қарсы, оларға қарағанда озық мемлекеттік құрылыс ретінде пайда болды. Мысалы, [[Спарта]]да мемлекет билік ақсүйектерден сайланған ақсақалдар кеңесінде, ал [[Афина]]да ел сайлаған “халық жиналысында” болды. 17 — 18 ғасырларда [[Батыс Еуропа]] елдерінде монархияға қарсы шыққан буржуазия идеологтары республиканы басқару нысанын енгізуді демократияның салтанат құруы және адам құқықтарын қамтамасыз етудің кепілі деп білді. Шынында да Республика азаматтардың жеке және саяси құқықтарын кеңітіп, халық билігі қағидаларын жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашады. Алайда азаматтардың билік құрылымдарына қатысы әр түрлі болады. Республикалық билеу түрінің негізгі саяси ин-ттарына парламент, үкімет, президент, сот және сайлаушылар жатады. Республиканың бірнеше түрі бар: '''президенттік''', '''парламенттік''', '''аралас'''. [[Президенттік Республика]] тұңғыш рет [[АҚШ|АҚШ-та]] іс жүзіне асырылып, [[1789]] жылы [[Джорж Вашингтон|Вашингтон]] президент болып сайланды. Қазір дүние жүзінің көптеген елдері осы басқару нысанын қабылдаған. Президенттік Республикада президенттің өкілеттігі кең болады және ол мемлекет басшысы ғана емес, атқарушы биліктің де басшысы, сондай-ақ бас қолбасшы болып табылады, заң күші бар актілер шығарады, парламентті таратуға құқылы болады. Президент биліктің үш тармағын үйлестіруші рөлін атқарады. Президент билігі өте күшті Республикалар (мысалы, [[Орталық Азия]], [[Латын Америка]] мемлекеттері, т.б.) супер президенттік Республика деп аталады. Ал президенттік-монокр. Республикада (кейбір [[Африка]] елдері) президент өмір бойына сайланады. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтары мен қажеттіліктеріне орай президент қолында күшті билік шоғырланғандықтан, Қазақстан да супер президенттік Республикаға жатады. '''Парламенттік Республикада''' жоғары билік иесі парламент болып табылады. Мұндай Республикада үкіметті парламент құрады, яғни оған атқарушы билік тәуелді болады. Сондай-ақ [[парламент]] салықты белгілейді, бюджетті бекітеді, соттарды бекітеді, соғыс пен бітім мәселесін шешеді, әскерді қамтамасыз етеді, халықар. шарттарды бекітеді. Парламент кез келген мәселеге байланысты үкіметтен есеп беруді талап етуге, үкіметке сенімсіздік білдіруге құқылы. '''Жартылай президенттік республика''' - немесе аралас республика деп те атайды. Оның негізгі белгісі үкіметтің - президенттің де, парламенттің де алдында қосарланған жауаптылығы. Жартылай президенттік республикада президент және парламент тікелей халықтың дауыс беруі арқылы сайланады. Бүл жерде мемлекет басы президент болып табылады. Ол парламенттегі саяси күштердің орналасуын есепке ала отырып үкімет басы мен министрлерді тағайындайды. Мемлекет басы министрлер кабинеті мәжілістерін басқарады және оның шешімдерін бекітеді. Парламенттің де елдің жыл сайынгы бюджетін бекіту барысында үкіметті бақылау мүмкіндігі, сонымен қатар, үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құзыры бар. Жалпы алғанда, жартылай президенттік республикада әртүрлі билік институттары арасындағы өкілеттік және қатынастар тәртібі эр елде әртүрлі ерекшеліктерін есепке алып, өзгерген.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 7 том</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Republic}} [[Санат:Мемлекет түрлері]] [[Санат:Мемлекет және құқық теориясы]] [[Санат:Саяси жүйелер]] 5mvs8e6ks47n32ax4bslgwyvld2bfqi 0 31753 3684873 3573262 2026-10-22T11:05:11Z Nurken 111493 3684873 wikitext text/x-wiki '''Уезд''' — төменгі қатардағы [[әкімшілік]]–[[аумақ]]тық бірлік. Алғаш рет "Уезд" [[термин]]і XIII ғасырдағы [[орыс]] құжаттарында кездеседі. 1775 жылдан бастап [[Ресей]]дегі әкімшілік-аумақтық, [[қаржы]]лық бірлік есебінде [[губерния]]ның құрамдас бөлігіне айналды. КСРО-да 1920 жылы әкімшілік [[аудан]] болып аталды. 1867 — 1868 жж. Ресейде жүргізілген [[реформа]] негізінде [[Қазақстан]]ның саяси-әкімшілік өміріне енді. Осы реформаға сәйкес [[Орал облысы]]нда Орал, [[Гурьев]], [[Калмыково]], [[Жем]]; [[Торғай облысы]]нда - Торғай, [[Николаевск]] ([[Қостанай]]), [[Ырғыз]], Елек; [[Ақмола облысы]]нда — Ақмола, [[Көкшетау]], [[Омбы]], [[Петропавл]], [[Сарысу]] ([[Атбасар]]); [[Семей]] облысында — Семей, Көкпекті, [[Павлодар]], [[Қарқаралы]]; [[Жетісу облысы]]нда — [[Сергиополь уезі|Сергиополь]] ([[Аягөз]]), [[Қапал уезі|Қапал]], [[Верный]], [[Ыстықкөл]], [[Тоқмақ]]; [[Сырдария облысы]]нда — [[Қазалы]], [[Петровск]], [[Хожант]], [[Жызақ|Жизақ]] уездері құрылды. Уезд болыстарға бөлінді. Уезді [[патша]] [[офицер]]лерінен тағайындалған бастықтар басқарды, олардың көмекшілері ретінде қазақ шонжарлары тағайындалды. Уездік [[әскер]] күші, [[сот]] қызметі құрылды. КСРО-да 1923-1929 жж. жаңа әкімшілік-аумақтық бірлік пайда болуына байланысты Уезд жойылды.<ref>Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] [[Санат:Уезд]] pfl96vc9nem5gzph9q6wy24o8rpd0do 0 36712 3684791 2537678 2026-10-22T09:53:43Z 1nter pares 146705 3684791 wikitext text/x-wiki '''Петр Васильевич Аравин''' (23.6.[[1908 жыл]]ы туған, [[Пенза облысы]] [[Бековск ауданы]] [[Нарышкино]] ауылы — 23.5.[[1979]], [[Алматы]]) — [[музыка]] зерттеушісі, [[профессор]] (1977). Аравин Мәскеу консерваториясының музыка тарихы және теориясы факультетін бітірген (1938). 1938 — 1940 жылдары Архангельск қаласындағы музыкалық училищесінде және филармонияның халық шығармашылығы бөлімінде жұмыс істеді. 1941 — 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946 — 1948 жылдары Кишинёв консерваториясының директоры болды. [[1948]] жылдан өмірінің соңына дейін Алматы консерваториясында ұстаздық етті. “[[Мусоргский Модест Петрович|М.П. Мусоргский]]. А. Голенищев — Кутузовқа хат, П.Аравиннің түсіндірмесі” деген алғашқы теориялық еңбегі 1939 жылы жарық көрді. Аравин қазақ музыкасын зерттеуде, оның ерекшелігін теориялық тұрғыдан талдауда мол мұра қалдырды. Оның мерзімді баспасөз құралдары мен әр түрлі музыкалық жинақтарда жарияланған “[[Дәулеткерей]]дің 3 портреті”, “Дәулеткерей күйлері”, “Ұлы күйші Дәулеткерейдің өмірі мен шығармалары”, “Домбыра құрылысының үндік жүйесі”, “Қазақ күйлерінің шарықтау құрылысы”, “Қазақ аспаптық музыка жанрлары”, “Құрманғазының музыкалық стилі мәселесі”, “Құрманғазы шығармаларындағы қоштасу жанры”, “Қазақ музыкалық фольклорындағы қоштасу жанрының әлеуметтік-эстетикалық табиғаты”, “Орыс ғалымдары 18 ғасыр мен 19 ғасырдың 1-жартысындағы қазақ музыка туралы”, “Батыс пен Шығыс музыкалық жүйесінің қарым-қатынас мәселесі”, “Қазақ әндерінің ырғақтық құрылысы”, “Шынтемір мен Мақтымсұлу жайлы аңыз” т.б. еңбектері қазақ муз-сын зерттеудегі өте құнды еңбектер болды. == Шығармалары == * Куддус Кужамьяров, М., 1962; * Великий кюйши Даулеткерей, А.-А., 1964; * Ахмет Жубанов. Очерки творческой жизни, А.-А., 1966; * Степные созвездии. Очерки и этюди о казахской музыке, А., 1978; * Даулеткерей и казахская музыка 19 в. (монография), М., 1983.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1908 жылы туғандар]] [[Санат:1979 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан музыкатанушылары]] [[Санат:Пенза облысында туғандар]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] qlni6iypwcl55ihzl1vn64yvg9wujs3 0 37220 3684916 3359866 2026-10-22T11:55:11Z ~2026-56474-12 187392 /* Тұлғалары */ 3684916 wikitext text/x-wiki '''Ашамайлы керей ''' —[[Қазақ]] халқының құрамындағы тайпа. [[Шежіре]] бойынша, Орта жүздегі керей (керейт) тайпалары бірлестігінен таратылады. Ашамайлы этнонимі жөнінде жорамал көп. Керейдің төр шежіресінде келтірілетін нұсқалардың бірінде — Ақарыстың бір баласы [[Дана]] биден Қоянбай, одан Сарыкерей, одан Қараби туады. Ашамайлы Керей мен абақ керей осы Қарабиден тарайды дейді. Шежірелік осы жүйеге Ш. Құдайбердіұлы да, тарихшы-этнограф Н. Мыңжани да айрықша мән берген. Қараби жастай қайтыс]] болған соң жесірі Шымыр деген баласын алып, төркініне көшіп кеткен. Үйсін Сарымырза жиенін ашамайға мінгізіп жүреді екен де сұрағандарға “менің ашамайлы керейім” дейді екен. Содан Ашамайлы Керей атанып кетіпті. Ашамайлы Керей де, абақ керей де Кіші жүздегі керейт те Орта жүзге кіретін тайпалар мен рулар дейді. Ашамайлы, Абақ жеке адам аттары емес, қолданған таңбаларына қарай (Х — ашамай, У — абақ) аталған, туыстас тайпалар одағы дейтін нұсқалар да бар. Түркі тілдерінде “омак”, “обак”, моғол тіліндегі “обак”, “обух” сөздерінің туыстастар “одағы” деген мағына беретінін дәлел ете отырып, бұлардың тайпалар бірлестігі екенін белгілі этнограф М. Мұқанов та алға тартады. ==Тайпаның ыдырауы== Ежелгі керей ұлысының тағдыры, ыдырауы, қайта қалыптасуы жазба деректерде 13 ғасырдан белгілі. Оңхан (Тұғырыл) билеген керей хандығын [[Шыңғыс хан]] 1202 жылы біржолата талқандаған. Шыңғысқа қарағысы келмеген елдің басым көпшілігі көршілес [[Найман]] хандығына ауысып, [[Ертіс]] алқабына, күнгей Алтайдан [[Есіл]], Еділге дейін жеткен. Уақыт өте келе ежелгі ата мекеніне қоныс тепкен Керейдің бір бөлегі он екі ата абақ керей атанып, Қытайға қарайды да, [[Қазақстан]]ның Солтүстік, Солтүстік-батыс өңіріне қоныстанған әулеттері он ата Ашамайлы Керей атанып, орысқа бодан болады. Олар: Сыбан, Балта, Көшебе, Ақсары, Құрсары, Семеналы, Нұралы, Нұрымбет, Ақымбет, Самай деген руларға, 60 бұтақты ұсақ аталарға жіктеледі. Негізінен Солтүстік [[Қазақстан]], [[Қостанай]] облыстарында, [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Шұбартау ауданында тұрады. Өзбек, қарақалпақ, түрікмен халықтарының құрамында да Ашамайлы Керей аталатын рулар бар. Ұраны — Ошыбай, таңбасы — ашамай (х). <ref>Мыңжани Н., Қазақтың қысқаша тарихы, Пекин, 1987; Құдайберді Ш., Түрік, қырғыз, [[Қазақ]] және хандар шежіресі, А., 1990; Монғолдың құпия шежіресі, Баянөлги, 1996.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Тұлғалары == * [[Қожаберген жырау]] Көшебе * [[Ханбас Қанайұлы]] Ақсары ==Дереккөздер== <references /> {{wikify}} {{Қазақ рулары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Орта жүз]] [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} pewh0wz08x0xvgco5rd319ck77kasxx 0 39222 3684596 3368178 2026-10-21T18:33:50Z 1nter pares 146705 3684596 wikitext text/x-wiki [[File:Köln-Tora-und-Innenansicht-Synagoge-Glockengasse-040.JPG|thumb]] '''Тәурат''' ({{lang-he|תּוֹרָה}} — тора́, әріптік. «заң, оқыту») [[Аллаһ|Аллаһ Тағала]] тарапынан [[Мұса пайғамбар]]ға жіберілген кітап, [[Ислам]]дағы қасиетті төрт кітаптың бірі, қазіргі уақытта Еврейлік Інжіл - Танахтың алғашқы бес кітабы. Дәстүр бойынша, Тәурат сөздері иврит тілінде бұрама қағазда жазылған. Тәураттың бір бөлігін үш күнде бір рет [[Миньян|жиналыстарда]] көпшілік алдында оқылады. Тәуратты көпшілік алдында оқу - еврей қауымдастығы негіздерінің бірі. == Терминнің анықтамасы == *Тәуратты, мәтіннің өзін де, баспа немесе қолжазба көшірмелерін де ([[Тәураттың бұрама қағазы|бұрама қағаз]]) Мұсаның [[Бес кітап|Бес кітабы]] ({{lang-el|πεντάτευχος}}) немесе Мұса кітабы деп атайды. *Бес кітаптың өзінде «Тәурат» көбінесе Құдайдың жеке өсиеті, бөлек уағыздары немесе белгілі бір тақырыпқа қатысты заңдар жиынтығы деп аталады, мысалы, «өртелетін құрбандық туралы заң (Тәурат)» ([[Левит кітабы|Левит]]. 6: 9), «құрбанның борышы туралы заң (Тәурат)». ([[Левит кітабы|Левит]]. 7: 1) және т.б. *«Тора» сөзі оқыту немесе ата-ана тәрбиесі мағынасында да кездеседі ([[Сүлейменнің нақыл кітабы|Нақ]]. 1: 8 және т.б.). *Мағынаның одан әрі кеңеюі Жазбаша Заңның (Тора ше-би-хтав) және [[Ауызша Заң|Ауызша Заңның]] (Тора ше-бе-‘ал пе) арасындағы айырмашылықпен байланысты болды: Бес кітапта кездесетін тороттың көпшілігі дәстүрлі түрде [[Синай (тау)|Синай тауында]] Мұсаға берілген деп саналатын осы екеуі аясына жататын Құдайдың уаһилері деп түсіндірілді. *Кең мағынада, Тәурат - бұл еврейлердің дәстүрлі заңдарының бүкіл жиынтығы және Жазбаша Тәурат (Мұсаның Бес кітабы, Хумаш) және Ауызша Тәурат (қазіргі уақытта [[Мишна]] мен [[Талмуд|Талмудта]] жазылған) деп бөлінеді. == Тәураттың пайда болуы == Дәстүрлі иудаисттердің көзқарасы бойынша, Тәурат мәтінін Мұса Құдай Тағаланың сөздерінен жазған. Алайда бүкіл Таурат Синай тауында қырық күн бойы жазылған ба, еврей халқының шөл далада қырық жыл бойы жазылып, Мұсаның қайтыс болуынан сәл қалғанда аяқталғанына қатысты келіспеушіліктер бар. Талмудтағы Йехуда раввиннің айтуынша, Мұсаның өлімін суреттейтін Екінші заңда соңғы жолдарын [[Иса Навин]] (Йехошуа бин Нун) жазған. Алайда көптеген беделді адамдар бұл пікірмен келіспейді, өйткені Тәурат қасиеттілік деңгейінде тек [[Мұса пайғамбар|Мұсаның]] пайғамбарлық сыйына ғана сай және одан кейінгі пайғамбарлардың ешқайсысы сай келмейді. [[Маймонд Мұса|Маймонд]] (Рамбам) өзінің [[Иудаизмнің 13 қағидасы|13 діни догматтарды]] тұжырымдауында: {{cquote|8. Біздің қолымыздағы бүкіл Таурат біздің ұстазымыз Мұсаға (жаны тыныштықты болсын) берілгеніне толық сеніммен сенемін. 9. Мен осы Тәураттың өзгермейтініне және Жаратушыдан оның орнына басқа Тәураты берілмейтіндігіне (оның есімі жарылқасын) толық сенімдімін.}} Оның пікірінше, иудаизмнің ресми ұстанымын көрсете отырып, бұл екі тармақ еврейлердің дүниетанымындағы ең маңыздыларының бірі болып табылады. == Тәурат туралы түсініктемелер == Тәурат мәтінін және оның шынайы мағынасын түсіну өте қиын болғандықтан (тіпті оны зерттейтін адамдар үшін де), ғасырлар бойы данагөйлер басқа адамдар үшін оның жеке ережелеріне түсінік беруге тырысты. [[Раши]] сияқты кейбір комментаторлар Жазбаша Таураттың әр сөйлеміне түсініктеме дайындады. Сонымен қатар, Синай тауында Мұса Жазбаша Тәуратпен қатар, терең, жасырын мағынаны ашатын, Жазбаны толықтыратын және сол жерде «жасырын» дегенді түсіндіретін ауызшасын да алған болатын. Көптеген ұрпақтар үшін [[Ауызша Заң|Ауызша Тәурат]] біздің дәуіріміздің II ғасырда Мишна түрінде, ал кейінірек [[Талмуд|Талмудты]] құрайтын [[Гемара]] түрінде жазылмайынша, ұрпақтан-ұрпаққа тек ауызша дәстүр түрінде беріліп келді. Талмудтың қазіргі заманғы басылымдарында көптеген атақты Тәурат даналарының әртүрлі ұрпақтардан алған пікірлерін қосады: гаонимнен (орта ғасырлар) бастап XVII ғасырға дейін. Түсініктеменің тағы бір бөлігі [[Мидраш|Мидрашқа]] кірді. Болмыс (Брешит Рабба), Левит (Вайикра Рабба), Ақыры (Шмот Рабба) кітаптарында мидраштар бар. Сондай-ақ Мишнаға арналған түсініктемелер мен толықтырулар - [[Тосефта]] бар. === Пшат пен драш === *''Пшат'' (‏{{lang-he|פְּשָׁט‏‎}}) — библиялық немесе Талмудтық мәтіннің мағынасын тура түсіндіру. *''Драш'' ‏({{lang-he|דְּרָשׁ‏‎}}; сондай-ақ ''друш'', ‏{{lang-he|דְּרוּשׁ‏‎}}) — логикалық және софистикалық құрылымдарды біріктіру арқылы библиялық немесе талмудтық мәтінді түсіндіру. Еврей Тәурат комментаторлары мәтініндегі бірнеше қабаттарды бөліп көрсетеді. Бірінші және ең сыртқысы ''пшат'' («қарапайым») деп аталады, яғни мағынасы қарапайым, тікелей. Екіншісі - ''ремез'' («тұспал») - «мәтіндегі тұспалдардың көмегімен алынған мағына; ұқсас жерлердегі бір фрагменттің басқалармен арақатынасы». Тереңірегі - ''драш'' («мағына») және мағынасы бар. Ең қадірлісі - ''сод'' («құпия») - мәтіннің каббалистік мағынасы, барлық басқа мағыналарды білетін таңдаулыларға ғана қол жетімді. Біз еврей мәтінін интуитивті түрде мойындаймыз, өйткені осы айтылған мағыналардың бәрі бар. == Тәуратпен байланысты уағыздар == === Тәураттың бұрама қағазы === {{main|Тәураттың бұрама қағазы}} ''Сефер-Тора'' ‏{{lang-he|סֵפֶר תּוֹרָה‏}}‎ «Заң кітабы») — Ең алдымен [[Синагога|синагогада]] оқуға арналған Тәурат мәтіні бар пергаментті бұрама қағаз - еврейлердің діни табынуындағы ең қасиетті ғұрып. Сақтау үшін матадан немесе ағаштан жасалған құты қолданады, ал Сефер-Тораның өзі синагоганың орталық орнына орналастырылған арнайы шкафта ([[Синагогалы орын|Арон кодеш]]) сақталады. [[Сурет:Torah scrolls.JPG|thumb|right|300px|1914 жылы [[Николай ІI|Николай II-ге]] [[Кишинёв]] қаласының еврей кәсіпкерлері мен раввиндері берген [[Тәураттың бұрама қағазы]]]] === Тәурат бұрама қағазымен байланысты уағыздар === *Талмудқа сәйкес, Киелі кітапта әрбір еврей Тәураттың бұрама қағазы болуы талап етіледі. Егер еврей Тәураттың бұрама қағазын әкесінен мұра етіп алса да, о да өзінің жеке бұрама қағазы болуы қажет. Еврей көшірмеші адамнан Тәуратқа тапсырыс бере алады немесе дайын бұрама қағазын сатып ала алады, алайда «Тәуратты өзі жазған адам оны Синай тауында алған секілді». Талмудқа сәйкес, Тәурат бұрама қағазындағы кем дегенде бір әріпін түзеткен адам бүкіл бұрама қағазын жазған деп есептеледі, осыдан бұл ереже бойынша әрбір еврейге өзінің Тәурат бұрама қағазын жазу туралы өсиетті символдық түрде орындау құқығы берілген әдет-ғұрып қалыптасқан. Көшірмеші адам бұрама қағаздағы бірінші және соңғы параграфтарды тек контурмен жазады, ал жұмыс «Сиюм Тора» рәсімімен аяқталады («Тәуратты аяқтау»), онда қатысушылардың барлығына контурға бір әріптен дөңгелек қою немесе көшірмеші адамға оны өз атынан жасауды ресми түрде тапсыра алады. *Тәурат бұрама қағазына ерекше құрметпен және ізетпен қарау керек. Тәурат бұрама қағаздарын синагогадан шығарған кезде, тұру керек; бұрама қағазды қасынан әкеткенде тағзым ету немесе Тәурат қаптамасын сүю әдеті қалыптасты. Пергаментті қолмен ұстауға тыйым салынады, сондықтан бұрама қағаздарды оқыған кезде арнайы көрсеткіш (''яд'') қолданады. *Егер некеге тұруға, оқуға немесе тұтқыннан құнын төлеп босатуға ақша болмаса Тәурат бұрама қағазын сатуға болады. Егер бұрама қағаз байқаусызда жерге түсіп кетсе, қауымдастық бұл күні ауыз бекітуі керек. Тәурат бұрама қағазын және тіпті синагогтық сандықты (бұрама қағаз қоймасы) сақтап қалу үшін сенбі күнін бұзуға рұқсат етілген және тіпті бұйырылған. Сефардтарда Тәуратты оқығанға дейін және ашкеназдарда оқығаннан кейін, ашық бұрама қағазды жоғары көтеріп (хагбаа), оны бүкіл қауымға көрсетіп, сол уақытта: «Жаратқанның бұйрығымен Мұса арқылы Исраил халқына Мұса ұсынған заңы ([[Екінші заң|Екін]]. 4:44)». == Тәураттың оқылуы == Ақыры кітабында алғаш рет қасиетті мәтіннің көпшілік алдында оқылуы туралы аталған: «...(Мұса) өсиет кітабын алып, халыққа дауыстап оқыды, олар: Жаратқан Иенің айтқандарының бәрін орындаймыз және мойынсұнамыз.»([[Ақыры кітабы|Ақы]]. 24: 7). Қасиетті мәтінді көпшілік алдында оқу туралы келесі ескерту [[Б.з.д. 622 жыл|б.з.д. 622 жылы]] [[Иосия]] (Иошияху) патшаның реформасына байланысты айтылады ([[Патшалықтар туралы төртінші кітап|Патш. 4]] 22:8—23:3; [[Паралипоменон|Пар2.]] 34:14–33). Мұнда «Тәурат кітабы» деген атау қолданылады, ал мәтіннің мазмұны Бес кітап туралы емес, оның тек бір кітабы - Екінші заң туралы айтып отыр деген пайымдауға әкеледі. Сол сияқты, [[Вавилондық тұтқындалу|Вавилондық тұтқындау]] кезіндегі әдебиеттерде «Таурат кітабына» немесе «Мұса кітабына» сілтеме жасалғанда, мәнмәтін Екінші заң кітабын білдіруі мүмкін. Бес кәтаптың өзінде «Тәурат кітабы» деген атау тек Екінші заңда ғана кездеседі және әрдайым Екінші заңды білдіреді. === Тәуратты зерделеу === Тәуратты зерделеу иудаизмнің негіздерінің бірі болып табылады. Тәуратты зерттеудің маңыздылығын иудаизм беделді адамдары бірнеше рет көңіл аударылды, мысалы: *«Тәуратты зерделеу барлық басқа өсиеттерді бірігіп қолданумен бірдей» ([[Шнеур Залман из Ляд]]). *«Тіпті өлім аузында болсақ та, біз Тәуратты зерделеуді тоқтата алмаймыз» ([[Рабби Акива]]). Зерделеуге екі бұйыратын өсиет кіреді: Тәуратты өз бетімен зерделеу және оны үйреніп жүргендер мен білетіндерді құрметтеу. Тәуратты зерделеу өсиеті әр еврейге, әлеуметтік және материалдық жағдайына қарамастан қатысты. Дұға оқығаннан кейін әркімге Тәуратты өз бетімен зерделеуге тұрақты уақыт бөлу ұсынылады. Өз бетінше оқудың мүмкіндігі болмаса, оқитындарға қолынан келгенше қолдау көрсету керек. Бұл жағдайда өсиет орындалды деп есептеледі. Дәстүр бойынша, Тауратты зерделеу ер адамдарға жүктелген, бірақ әйелдерге өсиеттерді іс жүзінде орындауға қатысты Тәурат бөлімдерін оқуға кеңес беріледі. «Бірқатар галахтық беделді адамдардың пікірлері бойынша (р. Вайнберг, р. Кляйн, р. Файнштейн, р. Йосеф және басқалары) аудитория толығымен еврей еместер болған жағдайында ғана Тәуратты үйретуге тыйым салынады. Алайда еврейді еврей еместердің көзінше Тәуратты үйретуге болады, тіпті еврей еместер үйрене алса да». Синагогаларда зерделеу дәстүрлі әдісінен басқа тағы бірнеше әдістер бар: *''[[Хаврута]]'' - бір оқушы екінші оқушыны толықтырған кезде және бірге прашиді түсінік берген кезде жұппен (екі адамнан) Тәурат пен Талмудты зерттеу. Бұл ең танымал әдістердің бірі. Өз заманында Талмудқа пікірлері енген көптеген Тәурат данагөйлері оқыған. *''[[Гематрия]]'' - сөздерді немесе сөздер тобын оларды құратын әріптердің сандық мәні бойынша түсіндіру арқылы немесе белгілі бір жүйеге сәйкес кейбір әріптерді басқалармен ауыстыру арқылы зерттеу. Гематрия сонымен қатар санды сөзге немесе әріптердің сандық мәні осы санға тең болатын сөздер тобына ауыстыруға қызмет етеді. Бұл каббализмнің классикалық әдістерінің бірі. == Исламда == {{main|Тәурат (Ислам)}} Исламда Тора - Таурат {{lang-ar|توراة}} деп аталады. Таурат - Алла тағала [[Мұса пайғамбар|Мұса]] пайғамбарға жіберген [[Киелі кітаптар|киелі жазба]] болып саналады. Таурат [[Құран|Құранда]] әрдайым [[Інжіл|Інжілмен]] бірге айтылады. Құранға сәйкес, Інжіл Тәуратта айтылғандардың дұрыстығын растады, ал Құран Таурат пен Інжілдің дұрыстығын растайды. Ислам діні бойынша пайғамбарлар діндар адамдарға Тәурат арқылы үкім шығарды, содан кейін раввиндер мен кітапшылдар соған қарап үкім бере бастады. Алайда, раввиндер мен кітапшылдар киелі кітаптың тек бір бөлігін ғана есіне сақтап, Тәуратты [[Тахриф|бұрмалап]], онда мүлдем жоқ заңдарды жазып қойды. [[Мұхаммед Пайғамбар|Мұхаммед пайғамбардың]] VII ғасырдағы араб еврейлерімен болған дауларында Тәурат пайғамбардың пайдасына куәгер ретінде шақырылған сияқты. Құрандағы Тәурат дәйексөздер кейде бір-бірімен сәйкес келеді, кейде алшақ псалмаға ([[Забур]]) ұқсайды. [[Хадис|Хадистерде]] алғашқы мұсылмандардың еврейлермен араздасқан іздері сақталған. Ислам дәстүрінде Тәураттың 40 бөліктен (Жүзден), ал әр бөлігінде 1000 аят болғандығы туралы деректер бар. Тек Мұса, [[Һарун]] (Аарон), [[Йуша ибн Нун|Йуша ибн Нұн]] (Иса Навин), [[Ғұзайыр]] (Ездра) және [[Иса Мәсих|Иса ибн Мәриям]] (Иисус Христос) Тәуратты жатқа білетін. Сондай-ақ исламдық әңгімеге сәйкес [[Навуходоносор I, II|Навуходоносор]] [[Иерусалим|Иерусалимді]] жаулап алу кезінде Тәураттың түпнұсқасы өртеніп, жоғалғанын айтады. Қалған жеке әңгімелер еврейлердің дәстүрімен араласып, ғасырлар өткеннен кейін Мұса пайғамбар әкелген Тәурат түпнұсқасы емес бір кітапқа жиналды. Ортағасырлық ислам ғалымдары Таурат мәтіндерін библиялық кейіпкерлер туралы Құран әңгімелеріне түсінік беру үшін кеңінен қолданған. VIII-X ғасырларда Тәуратты грек, көне еврей, тіпті латын мәтінінен араб тіліне аударған. Кейінірек христиандар мен самариялықтар негізінен өз қажеттіліктері үшін жасалған Тәураттың копттық, сириялық және басқа аудармалары пайда болды. Шамамен IX ғасырдан бастап ислам ғалымдары Мұхаммед пайғамбардың келуі туралы Тәурат мәтіндерін мысал ретінде келтіре бастады. Олар әдетте Болмыс ([[Болмыс кітабы|Бол]]. 16:9-12, 17:20, 21:21) және [[Екінші заң|Екінші заңдарға]] (Екі. 18:18, 33:2 және т.б) сілтеме жасады. == Тағы қараңыз == *[[Самаритяндық Бес кітап|Самаритяндық Тәурат]] *[[Көне келісім]] *[[Танах]] *[[Мұса пайғамбар|Мұса]] *[[Халаха]] *[[Ауызша Заң]] *[[Апталық тарау]] *[[Киелі Кітап|Библия]] *[[Библиялық код]] *[[613 уағыздар]] [[Санат:Яһудилық]] [[Санат:Дін]] [[Санат:Қасиетті жазулар]] [[Санат:Ислам]] [[Санат:Танах]] [[Санат:Каббала]] lkpoduk3cubr7ea30gggpf93hpb8x0i 0 43235 3684795 3560659 2026-10-22T09:55:30Z 1nter pares 146705 3684795 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали |Шынайы есімі = |Лақап аты = Ардаби<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 178 бет</ref> |Суреті = Рымғали Нұрғали 2.png |Сурет ені = |Туған күні = 01.06.1940 |Туған жері = [[Абай облысы]], [[Семей]], {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы){{!}}Абай ауданы|Абай ауданында (Абай облысы)}} |Қайтыс болған күні = 16.02.2010 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Мәнсабы = филолог [[ғалым]], [[жазушы]], сыншы, зерттеуші |Ғылыми аясы = [[Қазақ әдебиеті]] |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]](2000-2010) |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі.Филология ғылымдарының докторы, [[профессор]] |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}{{!}}{{!}} [[Сурет:KazSSR Premium.png|25px|Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының иегері]]{{!}}{{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] {{!}}} }} '''Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали''' ([[1 маусым]] [[1940 жыл]]ы [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] - [[16 ақпан]] [[2010 жыл]]ы [[Астана]]) — қазақтың [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]]ы, филология ғылымдарының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, алаштанушы, қазақ театртанушы және театр сынының негізін қалаушы, [[жазушы]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. ==Жалпы мәліметтер== Рымғали Нұрғалиұлы [[1 маусым]],[[1940 жыл]]ы [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Семей]], [[Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)]]да туған. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] бөлімінен шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> 1963 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (бұрынғы С.М.Киров атындағы ҚМУ)нің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. 1966 жылы осы университеттің аспирантурасын, 1972 жылы докторантурасын бітірген. ==Еңбек жолы== * 1962-1965 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінің Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Павлодар, Целиноград, Қостанай облыстарындағы тілшісі болып очерктер, әңгімелер жазып, фольклор нұсқаларын жинады. * 1966 -1968 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы сын секциясында кеңесші болған. * 1968-2000 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] де доцент, профессор, факультет деканы. * 1986-1997 жылдары [[Қазақ Совет Энциклопедиясы]]ның Бас редакторы (1986 – 96) қызметтерін атқарған. * 2000 - 2010 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]нде қазақ әдебиеті кафедрасаның меңгерушісі қызыметтерін атқарды. ==Ғылыми еңбектері== * 1961 жылы Рымғали Нұрағлиұлының тырнақалды «Сабыр Шәріпов» атты ғылыми еңбегі университет баспасында жарық көрді. * М.Әуезов шығармашылығының алғашқы кезеңдерін, ұлы қаламгердің драматургиясын монографиялық тұрғыдан зерттеген. Қазақтың алғашқы режиссері, көрнекті драматург Ж.Шанин мұрасын жан-жақты танытты, 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті ұжымдық монографиясына (1997) автор болды. «Абай» энциклопедиясының бас редакторы, 11 - сыныпқа арналған Қазақ әдебиеті оқулығының авторларының бірі. «Қазақ ССР. Қысқ энциклопедия», «Ол кім? Бұл не? Шәкірт энциклопедиясы», «Ислам», «Абай», «Философиялық сөздік», «Әлемде талай қызық бар», «Боздақтар. Естеліктер кітабы» сияқты энциклопедиялар мен сериялардың, жобалардың, әдебиет пен өнер, эстетика мен театр мәселелерін сөз ететін көптеген эссе, портрет, шолу, мақалалар циклінің авторы. * Л.Толстойдың «Әзәзіл» повесін, Н.Погодиннің «Салтанат жыры» пьесасын, Ә.Кешоковтың «Соңғы шақырым» драмасын, П.Брагиннің «17 жайлы хикая» повесін, эстон әңгімелерін, бірнеше көркем фильмдерді қазақ тіліне аударды. «Жұмат Шанин» деректі фильмінің сценариін жазған. «Дән» новеллалар жинағы, «Ай қанатты арғымақ» романы әдеби сында жоғары бағаланған. * Оның құрастыруымен, алғы сөз, соңғы сөз және түсініктермен, редакциялауымен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]],[[Жүсіпбек Аймауытов]],[[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин]],[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] энциклопедиялық сипаттағы томдары,[[Ілияс Есенберлин]]нің 10 томдық шығармалар жинағы,[[Бейсенбай Кенжебаев]], [[Шәкір Әбенов]],[[Қапан Оралұлы Бадыров]],[[Фариза Оңғарсынова]],[[Төлеужан Мұхамеджанұлы Ысмайылов]] кітаптары басылып шықты. ==Шығармашылығы== 50-ден астам кітап, 700-дей ғылыми еңбектер мен мақалалардың авторы. Рымғали Нұрғалиұлының бірқатар еңбектері жарыққа шыққан: * 1968 жылы «Трагедия табиғаты» * 1969 жылы «Талант тағдыры» * 1974 жылы «Артерия», «Сөз өнері», «Қазақ драматургиясы» * 1979 жылы «Әдебиеттің эстетикалық мәні» * 1986 жылы «Дәстүр мен қазіргі әдеби процесс» * 1987 жылы «Қазақ революциялық поэзиясы» және «Мұхтар Әуезов – қазақ әдебиетінің классигі» * 1989 жылы «Жаңару ағашы» * 1990 жылы «Ертеңгі бәйге. Роман. новеллалар» * 1991 жылы «А. Байтұрсынов» * 1993 жылы «Қазақ энциклопедиясы» * 1999 жылы «Әуезов және Алаш» және «Қазақ әдебиеті. Оқулық» * 2000 жылы «Көркем сөз» * 2002 жылы «Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры» * 2003 жылы «Әдебиет теориясы. Жоғары оқу орындарына арналған оқулық-хрестоматия» және т.б. ==Қоғамдық белсенділігі== * Рымғали Нұрғалиұлы Қазан, Рига, Душанбе, Бішкек, Тбилиси, Ереван, Баку, Мәскеу, Кишинёв қалаларында өткен халықаралық, бүкілодақтық, аймақтық ғылыми-теориялық конференцияларға қатысып, ғылыми баяндамалар жасаған. Америка, Англия, Франция, Германия, Индия, Венгрия, Иран, Түркия, Монғолия, Қытай, Оңтүстік Корея, Чехия, Словакия елдерінде болып, түрлі жиындарда сөз сөйлеген. * 1968 жылдан [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. * 1991 жылдан Қазақстан Пен-клубының мүшесі. * Ол терминология және ономастика комитетінің, мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі Комитет мүшесі. Бірнеше ғылыми-әдеби басылымның мүшесі болды. ==Мемлекеттік марапаттары== * КСРОның «Жоғарғы мектеп үздігі» құрметті белгісі; * 1984 жылы КСРОның «Жоғарғы мектептің еңбек сіңірген қызыметкері» атағы; * 1988 жылы “Қазақ революциялық поэзиясы” трилогиясы үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты атанды. * 1998 жылы президент жарлығымен «Қазақстанның ғылымы мен техникасына еңбегі сіңген қайраткер» құрметті атағының иегері. * 2001 жылы «Қазақстан тәуелсізідігіне 10 жыл» медалі; * 2003 жылы Ш.Уалиханов атындағы сыйлықтың лауреаты; * 2003 жылы ҚР «Құрмет» грамотасының иегері; * 2004 жылы «Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызыметкері» құрметті атағы; * 2005 жылы президент жарлығымен «[[Парасат ордені]]» мен марапаттады. * 2005 жылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты; * 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі; * РФның «Шолоховқа 100 жыл» медалі; * Шәкәрім атындағы Семей мемлекетік университетінің Құрметті профессоры * Абай ауданының құрметті азаматы. ==Ғылыми атақтары== * 1995 жылы Халықаралық ақпараттану академиясының академигі; * 2003 жылы Халықаралық Айматов академиясының академигі; * 2003 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі; * Филология ғылымдарының докторы (құрметті ғылыми атағы); * [[профессор]] (атағы). [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] g2zy2ssmy8qejxqsjxma5ou44gh10lx 0 44983 3684777 2537611 2026-10-22T09:48:13Z 1nter pares 146705 3684777 wikitext text/x-wiki '''Вадим Сергеевич Миловидов''' (20.03.[[1926 жыл]], [[Иваново облысы]] - 01.12.[[2001 жыл]] [[Иваново облысы]]) – [[Кеңес Одағының Батыры]] (1945). * 1941 жылы жеті жылдық мектепті бітірген соң, С.Киров атындағы зауытта қалыпқа құюшы болып жұмыс істеп жүрген кезінде армия қатарына алынған. * [[Танк]] жүргізушісі бола жүріп, [[пулемет]]ші-радист мамандығын игерді. * Яссы-Кишинёв операциясына қатысып, жаудың үш шабуылын тойтарады. * Армия қатарынан босатылған соң туған еліне оралған. * Қазақстанға тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде келіп, [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|М.Мәметова]] атындағы [[кеңшар]]да жұмыс істеген.<ref>«Ақмола облысы» энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:20 наурызда туғандар]] [[Санат:1926 жылы туғандар]] [[Санат:Иванов облысында туғандар]] [[Санат:1 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Иванов облысында қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО танкистері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:Ақмола облысы тұлғалары]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:1 дәрежелі Отан соғыс орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Кеңес-Жапон соғысының қатысушылары]] sgchjpgdxzjxryiv9v28s5qb5pwdod4 0 46441 3684597 3233061 2026-10-21T18:34:14Z 1nter pares 146705 3684597 wikitext text/x-wiki [[Сурет:L'architecte Alekey Shchusev (Biennale d'architecture 2014, Venise) (15572630398).jpg|thumb|right|200px|Алексей Викторович Щусев]] '''Алексей Викторович Щусев''' ([[8 қазан]], [[1873 жыл|1873]], [[Кишинёв]] қаласы – [[24 мамыр]], [[1949 жыл|1949]], [[Мәскеу]] қаласы) – архитектор, КСРО-ның еңбек сіңірген архитекторы (1930), [[Санкт-Петербург]] Көркемсурет академиясының (1910) және КСРО ғылым академиясының (1943) академигі. == Өмірбаяны == * 1891 – 97 жылдары Санкт-Петербургтің Көркемсурет академиясында (Л.Н. Бенуа мен И.Е.[[Илья Ефимович Репин|Репин]]нен) оқыған. * 1897 – 98 ж. [[Италия]], [[Тунис]], [[Англия]] мен [[Франция]]ны аралап, [[Париж]] қаласындағы Жюлиан академиясында суреттен дәріс алды. “Жаңа Мәскеу” жобасының бас архитекторы (1918 – 25), * Мәскеу архитекторлары қоғамының төрағасы (1922 – 29), * [[Третьяков галереясы]]ның директоры (1926 – 29), * Мәскеу қаласындағы орыс архитектурасы мұражайын ұйымдастырушы әрі директоры (1946 – 49) болды. * 1920 – 50 жылы нағыз кемелдену сатысына көтеріліп, қала салу ісіне елеулі еңбек сіңірді. * ВХУТЕМАС (1914 – 24) пен Мәскеу архитектура институтында (1948 – 49) ұстаздық етті. == Еңбектері == Басты еңбектері: * Мәскеу қаласындағы Қазан вокзалы (1914 – 26; 1941) * В.И. Ленин мавзолейі (1924 – 30) * бұрынғы Наркомзем ғимараты (1928 – 33) * “Мәскеу” қонақ үйі (1932 – 35, басқа архитекторлармен бірге); * [[Тбилиси]] қаласындағы бұрынғы партия тарихы институтын (1933 – 38) * Батуми (1934 – 38) қаласындағы қонақ үй * Баку (“Интурист”, 1937 – 38) қаласындағы қонақ үй * Кишинёв (1949) қаласындағы қонақ үй * Ташкент қаласындағы Үлкен опера және балет театрын (1938 – 47) * Алматы қаласындағы ҚР ҰҒА ғимаратын (1947, басқа архитекторлармен бірге) салу ісінде ұлттық сәулет өнері ырғақтарын ұтымды қолданды. Ол архитектура мәселелері туралы 200-ден астам мақалалар жазды. == Марапаттары == * КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941, 1946, 1948; 1952, қайтыс болғаннан кейін). * Көптеген орден, медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Галерея == <gallery> Kulikovo pole - Hram Sergiya Radonezhskogo.jpg|thumb|left|180px|Куликов алаңындағы Сергий Радоженский храмы Moscow Kazansky railway station asv2019-06.jpg|thumb|left|220px|Мәскеудегі [[Қазан вокзалы]] Lenins Mausoleum.jpg|thumb|right|220px|Қызыл алаңдағы Ленина мазары Moscow, Narkomzem by Alexey Shchusev.jpg|thumb|left|220px|Наркомзем ғимараты </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Alexey Shchusev}} [[Санат:8 қазанда туғандар]] [[Санат:1873 жылы туғандар]] [[Санат:Кишинёвте туғандар]] [[Санат:24 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:1949 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Новгород сәулетшілері]] [[Санат:XX ғасыр сәулетшілері]] [[Санат:Мәскеу сәулетшілері]] [[Санат:Ресей империясы сәулетшілері]] [[Санат:Баку сәулетшілері]] [[Санат:Кишинёв сәулетшілері]] [[Санат:Молдавия сәулетшілері]] [[Санат:КСРО сәулетшілері]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:КСРО еңбегі сіңген сәулетшілері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]] [[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]] [[Санат:КСРО архитекторлар одағының мүшелері]] [[Санат:Мемлекеттік Третьяков галереясының директорлары]] ewgduxrhpdp8nh6xq71p2nvo6whntqm 0 46645 3684687 3168015 2026-10-22T05:36:51Z Арыс Тілдер 187336 Қазіргі таңда Түркістан облысы, Арыс қаласы №1 жалпы орта мектепке оның есімі берілген. 3684687 wikitext text/x-wiki '''Ережепбай Молдабаев''' ([[1925]], [[Шымкент ауданы]], [[Қатынкөпір]] ауылы – [[7 тамыз]], [[1944 жыл]], [[Свентокший воеводствосы]]) – соғыс ардагері. [[Кеңес Одағының Батыры]] (23.9.1944). [[Қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://aqmyrza.kz/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://aqmyrza.kz/wp-content/uploads/2020/10/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B52020.pdf&attachment_id=&dButton=false&pButton=false&oButton=false&sButton=true#zoom=auto&pagemode=none&_wpnonce=37d502b32c АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ, Алматы қаласы, 2020 ж. ISBN 978-601-80797-7-4|title=PDF.js viewer|website=aqmyrza.kz|access-date=2023-04-17}}</ref> [[1943 жыл]]ы өз еркімен майданға аттанып, 389-Бердичев атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. [[Висла өзені|Висла өзенінен]] өту кезіндегі ұрыста Молдабаев қаһармандықпен қаза тапты.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> Қазіргі таңда Түркістан облысы, Арыс қаласы №1 жалпы орта мектепке оның есімі берілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1925 жылы туғандар]] [[Санат:Шымкентте туғандар]] [[Санат:7 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Свентокший воеводствосында қайтыс болғандар]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:КСРО кіші сержанттары]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] [[Санат:Люблин воеводствосында жерленгендер]] 9whcgnt2ht4mhi54fcc0drzlldeik0p 3684699 3684687 2026-10-22T05:42:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3168015 wikitext text/x-wiki '''Ережепбай Молдабаев''' ([[1925]], [[Шымкент ауданы]], [[Қатынкөпір]] ауылы – [[7 тамыз]], [[1944 жыл]], [[Свентокший воеводствосы]]) – соғыс ардагері. [[Кеңес Одағының Батыры]] (23.9.1944). [[Қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://aqmyrza.kz/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://aqmyrza.kz/wp-content/uploads/2020/10/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B52020.pdf&attachment_id=&dButton=false&pButton=false&oButton=false&sButton=true#zoom=auto&pagemode=none&_wpnonce=37d502b32c АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ, Алматы қаласы, 2020 ж. ISBN 978-601-80797-7-4|title=PDF.js viewer|website=aqmyrza.kz|access-date=2023-04-17}}</ref> [[1943 жыл]]ы өз еркімен майданға аттанып, 389-Бердичев атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. [[Висла өзені|Висла өзенінен]] өту кезіндегі ұрыста Молдабаев қаһармандықпен қаза тапты.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1925 жылы туғандар]] [[Санат:Шымкентте туғандар]] [[Санат:7 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Свентокший воеводствосында қайтыс болғандар]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:КСРО кіші сержанттары]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] [[Санат:Люблин воеводствосында жерленгендер]] dpr45z3dtwam4kyxr4aaqgideepwuxz 0 48365 3684790 3432089 2026-10-22T09:52:56Z 1nter pares 146705 3684790 wikitext text/x-wiki '''Жолдыбай Нұрлыбаев''' (1922, [[Мақтаарал ауданы]] – 20.2.1945) – соғыс ардагері. [[Кеңес Одағының Батыры]] (24.3.1945). [[Қызыл Армия]] қатарына 1941 жылы шақырылды. 5-Армияға қарасты 507-танкіге қарсы армиялық истребитель артиллериясының [[Кишинёв полкі]] құрамында батарея командирі болып, Сталинград, Оңтүстік, 3 және 4-Украин, 1-Белорус майдандарында ұрысқа қатысты. [[Лукац-Крейц]] қаласының іргесінде болған кескілескен шайқаста капитан Жолдыбай Нұрлыбаев асқан ерлікпен қаза тапты. Ленин, Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Мақтаарал ауданында оған ескерткіш қойылған.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Соғыс жылдары == Нұрлыбаев Ұлы Отан соғысының - Сталинград, Оңтүстік, 3 және 4-Украин, 1-Белорус секілді көптеген  майдандарында ұрысқа қытысты. 1945 жылдың қантарының  басында капитан Нұрлыбаевтың батареясы шабуылдаушы жаяу  әскердің  жауынгерлік сапында бола отырып, гитлершілердің поляк жеріндегі Скорневице мекеніне бекініп алған атыс ұясы жүйесіне күйрете соққы берді. Тура көздеп атқан артиллеристер бес пулемет ұясын, екі дзотты және ірі калибрлі пулеметті қиратып салған. 20 қантарда Коло қаласын алу кезінде капитан Нұрлыбаевтың батареясы тағы да көзге  түсті. Біздің бөлімдер бұл жерде күшті қарсылыққа кездескен-ді. Ал Жолдыбайдың батареясы атқыштар батальонына  қосылды. Батальон маневр жасап айналып өтіп, қалаға басқа тұстан кіруге, сөйтіп жаудың басты соққы бермек бағытының назарын басқа жаққа аударуға бұйрық алғанды. Командованиенің бұл жоспары  ойдағыдай іске асырылды. Осы шайқаста артиллеристер кереметтей ерлік пен тамаша тапқырлық  көрсетті. Олар гитлершілерді өңмендерінен түйрей атып, кенет болған соққыдан  естерін жиғызбай тастады. Соның нәтижесінде біздің бөлімдер болмашы ғана шығынға ұшырап, жауды қаладан куып шықты. Вильчин қаласы ауданында батарея марш жасап келе жатып, 65 фашистен құралған топқа қарсы кезікті. Артиллеристер бірден шайқас бастап, жаудың бүкіл тобын кұрақтай  ұшырды. Вонгровец  үшін болған шайқастарда батарея жаяу әскердің ізінше қалаға кірді де, көшедегі ұрыстарда танкіге қарсы ататын  екі зеңбіректі талқандап, біздің  танктерімізге жол ашып берді. Кеңес әскерлері жау жеріне аяқ басты. Ұлы Жеңіс күні де жақындай түсті.  Бірақ  осы бір қуанышты күнді жауынгерлердің бәрі бірдей көре алмады. Капитан Жолдыбай Нұрлыбаев та  ол күнге жете алмай кетті. Лукацк Крейц қаласының іргесінде кескілескен шайқас қызды. Нұрлыбаевтың  артиллеристері жаудың миномет батареясын талқандап, қолма-қол жағаласта елудей гитлершінің көзін жойды. Осы ұрыста қазақ халқынын айбынды ұлы Жолдыбай Нұрлыбаев ерлікпен қаза тапты. Мақтаарал ауданында Батырдың есімімен Ж.Нұрлыбаев атындағы ауылдық округ бар, А.Қалыбеков ауылдық округінде бюсті орнатылған және №15 мектеп осы Батырдың есімімен аталады. == Марапаттары == * Кеңес Одағының Батыры (24.03.1945, қайтыс болғаннан кейін) (№8018). * Ленин Ордені (24.03.1945). * Қызыл Ту Ордені (25.01.1945). * 2-ші дәрежелі Отан соғысы ордені (5-ші әскер армиясы артиллерия қолбасшысының 1944 жылғы 2 тамыздағы № 27/Н бұйрығы). * “Сталинградты қорғағаны  үшін” медалі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:Түркістан облысында туғандар]] [[Санат:1945 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] 9yrma2ppeckob0yhj193dxxmpvdcgno 0 53026 3684800 2926832 2026-10-22T09:57:05Z 1nter pares 146705 3684800 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры |сурет = Абай атындағы Семей Мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = 1934 |Негізін қалаған = |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанрлар = драма |марапаттары = |Орналасуы = {{KAZ}} <br /> [[Семей]] |Мекен-жайы = |Директоры = Я.В. Горельников |Сыйымдылығы = |Статус = |Ведомство = |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = А.Е. Глушков |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |Бас суретші = В.Ф. Шмидт |Сайты = |Викиқор = }} '''Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры''' – кәсіби сахналық ұжым. == Тарихы == [[Семей]] қаласында [[1934 жыл|1934]] жылы Мирзоян атындағы әуесқой жұмысшы жастар театрынан жеке шығып, А.В. Луначарский атауын алып, кәсіби орыс театры болып құрылды. [[1935 жыл|1935]] жылы 25 ақпанда сахна шымылдығын ашты. [[1937 жыл|1937]]-[[1940 жыл|40]] жылдар аралығында орыс (А.Н. Афиногенов, В.М. Гусев, А.Н. Островский) және шетел (Э. Лессинг) жазушыларының пьесаларын сахнаға шығарды. Актерлер: Н.П. Батурин, [[Иустина Ивановна Загвоздкина|И.И. Загвоздкина]], [[Орел Евгений Ефимович|Е.Е. Орел]], т.б. өздерінің сахналық өнер жолын осы театрдан бастады. Соғыстан соң театрдың материалдық-техникалық негізі, сахналық-шығармашылық құрамы нығайтылып, репертуарына жаңа шығармалар (А.Е. Корнейчук, И.Ф. Попов, А.М. Горький, К.А. Тренев, В.И. Пистоленко, А.М. Володин, А.Д. Салынский, У. Шекспир, т.б. пьесалары) енгізілді. [[1950 жыл|1950]]-[[1960 жыл|60]] жылдары театр өмірінің елеулі өсу кезеңі болды. Театр құрамында актерлер Г.В. Кристель, Ю.Ю. Алексеева, С.С. Забельский, Л.Д. Игуменова, М.С. Ларичкина, режиссер А.В. Ищенко (1981 жылдан), суретші Т.Г. Кузнецова, т.б. еңбек етті. [[1970 жыл|1970]]-[[2000 жыл|2000]] жылдары орыс және шетел драматургиясының таңдаулы туындылары театр сахнасынан тұрақты орын алды. [[1975 жыл|1975]] жылы театрға жазушы [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М. Достоевский]]дің есімі берілді. == Жетістіктері == Театр Волгоград, Владимир, Кишинёв, Барнаул, Новокузнецк, Бийск, Алматы, Қарағанды, Павлодар, Астана, Шымкент және басқа қалаларда гастрольдік сапарларда болды. * [[1986 жыл|1986]] жылы Венгер халқының драматургы П. Шармандидің "Үш сиқырлы конверт" спектаклін қойып, халықаралық фестиваль лауреаты атанды. Осы жылы Петрашкевичтің "Дабыл" спектаклі үшін республикалық фестивальдің лауреаты болды. * [[1987 жыл|1987]] жылы театр ұжымы Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * [[2000 жыл|2000]] жылы [[Жезқазған]] қаласында өткен республикалық фестивальда Н. Саймонның "Күйеуді қалай қайтару керек" спектаклімен қатысып, көрермендердің көзайымы жүлдесіне иеленді. * [[2002 жыл|2002]] жылы [[Павлодар]] қаласындағы фестивальда театр Н. Птушкинаның "Ол өліп бара жатқанда" спектаклін қойып, республикалық фестивальдің лауреаты атанса, спектакль режиссері Л. Титов үздік режиссер жүлдесін алды. * [[2006 жыл|2006]] жылы [[Нұр-Сұлтан|Астана]] қаласындағы фестивальға Ф. Достоевскийдің "Қылмыс пен жаза" спектаклін апарып, лауреат атанды.<ref>Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9</ref> * Ұжымның соңғы жылдардағы жарқын жетістіктерінің бірі – Алматы қаласындағы Республикалық театралдық фестивальде алған "Ең үздік ер адам рөлі" дипломы. Марапатты Ф. Любецкиға тапсырды. Павлодар, Өскемен, Оралда өткен Республикалық фестивальдерде Мольердің "Еріксізден болған емші", А. Батуринойдің "Фронтовичка", А.П. Чеховтың "Өтініп сұраймын" спектакльдеріндегі театр әртістері Е. Дручинина, А. Сухов, А. Кизиловтар "Әйел және еркек рөлі" номинацияларында үздік болды. * Ұжым РФ мәдениет министрлігінің, РФ театр қайраткерлерінің Одағы және "Роскосмос" корпорациясының шақыруымен халықаралық "Театральный АтомГрад" фестиваліне қатысты. Танымал қазылар алқасы труппаның шығармашылығын жоғары бағалап, бірден үш номинациямен - Е. Дручининаны ең үздік әйел рөлі, А. Суховты ең үздік екінші деңгейлі рөлі және Ю. Аугты (Мәскеу) ең үздік режиссерлігі үшін марапаттады. Ал ұжымға "Адам бейнесіндегі театр" деген мінездеме берді. * [[2014 жыл|2014]] жылдың көктемінде Саранскте өткен "Отандастар" орыс драма театырының жыл сайынғы өтетін IХ халықаралық фестивалінің сахнасында театр "Вероника" спектакілін таныстырып, сол жақтан лауреат дипломын әкелді. * [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры]]мен бірлесіп қойылған Д. Исабековтың "Құс бақыты" лирикалық драмасы сәтті қадам болды. Қойылым көрермендер арасында жетістікке ие болды. * 2014-[[2015 жыл|2015]] жылдардағы келесі театрлық маусымда да екі театрдың ынтымақтастығы жалғасып, үлкен табыспен өтті. "Сыбырлап оқылған монолог" атты премьера Семейдің ғана емес, Республиканың мәдени өмірінде маңызды шара болды. Театр ұжымы және де басшысы атына қызықты және актуалды қойылымы үшін Мәдениет және спорт министірлігі мен [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің ректоры, шығарма авторы Е. Сыдықовтан алғыс білдірген хаттар келді. * [[2016 жыл|2016]]-[[2017 жыл|2017]] жылдардағы маусым театр үшін Астана қаласында [[Шығыс Қазақстан облысы]] күндері аясында облысымыздың мәдениетін көрсету кезінде, елордалық "Жастар" театры сахнасында Ф. Достоевскийдің Семей қаласында қызмет еткен кезінде жазылған "Ағайдың түсі" шығармасы бойынша қойылым тұсаукесері ұсынылды. Трагикомедияның қоюшысы, Мәскеулік "Современник" театрының режиссері О. Плаксин жарты ғасыр бұрынғы тарихты жаңарту арқылы акцентті шебер қоя білді. 2017 жылы [[Дүниежүзілік көрме (2017)|ЭКСПО-2017]] көрмесінде болып, Шығыс Қазақстан облысы мәдениетін бүкіләлемдік көрме қонақтары алдында [[Санкт-Петербург]]тен келген режиссер И. Селиннің Элеонора Портердің "Поллианна" бестселлер-романы бойынша қойылған "Бүкіл отбасына арналған спектаклі" қойылымымен лайықты көрсете білді. == Театр ұжымы == Театр сахнасында Қазақстанның халық әртісі [[Иустина Ивановна Загвоздкина|Иустина Загвоздкина]] және Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері Станислав Попов, Герберт Кристель, Николай Батурин, Николай Минин, Светлана Забелкина, Сергей Кутьмин және т.б. аға буын әртістер жарқырады. Көрермендердің сүйіктісіне айналған кезіндегі жас әртістер, театр жанындағы студия және театрлық оқу орындарының түлектері ҚР еңбек сіңірген өнер қайраткерлері Людмила Короткова, Федор Любецкий, әртістер Галина Герт, Ирина Березина, Елена Владимировна, Елена Дручинина, Андрей Глушков, Валентина Инешина, Елена Калиткина, Артур Кизилов, Анастасия Малицкая, Вячеслав Макеев, Сергей Назиров, Татьяна Осина, Александр Сухов, Дарья Чувакина, Игорь Шевцов, Виктория Щеголева, Анна Юдина, Ксения Карельская, Дмитрий Асланов, Зарина Моисеева және т.б. Театр директоры – Я.В. Горельников, режиссер – А.Е. Глушков, бас суретші – В.Ф. Шмидт. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Театр сайты == * http://teatr-abai.kz/ [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Семей]] qzerkspzcstbd6ds789aa7hfk1db56v 0 53273 3684871 2396392 2026-10-22T11:04:24Z Nurken 111493 3684871 wikitext text/x-wiki '''Бағ''' немесе '''Бау''': # ежелгі [[түркілер]]дегі тайпалық бөлініс. [[Көне түркі жазуы]]нде қырғыздар жөнінде “алты бағ бодун” (алты баулы халық) деген атау ұшырасады. Осы дерекке сүйеніп, ежелгі [[қырғыздар]] алты [[тайпа]]лық топқа бөлінген деген болжам жасауға болады; # [[Моңғолия]]дағы қазіргі кіші әкімш. бөліктің атауы.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> ==Дереккөздер== <references /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] {{stub}} qruqpzqvz12nkqyjcmv7loh99ovized 0 57307 3684425 3542631 2026-10-21T13:50:42Z Ataeva Meiramgul Balabaevna 184481 бастапқысы; Мынадай сөзіне н әрпі қойылды. соңғы нүсқасы Мынандай 3684425 wikitext text/x-wiki '''Өңдеу''' – меншіктенушінің немесе мердігердің бастапқы [[шикізат]]тан‚ материалдардан жылжитын жаңа затты дайындау үдерісі. Жаңа затты меншіктену құқығының ауысуы шартпен айқындалады. '''Мынандай түрлерге бөлінеді:''' <ol TYPE="a" > <li>республика резиденттерінің [[тауар]]ларды‚ шикізатты‚ материалдарды өңдеуі.</li> <li>Айталық‚ астық меншіктену құқығын табыстамай-ақ ұнға ұқсатуға беріледі. </li> <li>Мердігерде астық баланстан тысқары шотта есептеледі. </li> <li>Табыстау шартпен‚ қолхатпен‚ жүкқұжатпен ресімделеді; </li> <li>тауарларды'' “кеден аумағынан тыс”'' жерде өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда [[республика]] тауарлары шетелге әкетіледі‚ сонда өңделіп‚ республика аумағына еркін айналысқа әкелінеді; </li> <li>тауарларды'' “кеден аумағында”'' өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда шетел тауарлары республика аумағында өңдеу үшін пайдаланылады және баждар мен салықтардың төленген сомасы қайтарылып‚ [[экспорт]] тәртіптемесімен әкетіледі;</li> <li>тауарларды кеден бақылауымен өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда шетел тауарлары республика аумағында баждар мен салықтар алынбай пайдаланылады‚ кейіннен еркін айналысқа шығарылады немесе өңделген өнімдер өзге кеден тәртіптемесімен орналастырылады.</li></ol><ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] {{Economy-stub}} 697v3l279ee5nqmnapix8oj40cfn5lx 0 67627 3684598 2852997 2026-10-21T18:34:36Z 1nter pares 146705 3684598 wikitext text/x-wiki '''Су айдауыш мұнара'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref> — елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесіндсгі су өтімі мен қысымын реттеп отыруға арналған құрылыс. Ол [[цилиндр]] тәрізді етіп арнайы болатган немесе [[темір]]-[[бетон]]нан жасалған бактан (ыдыстан) және оны көтеріп тұратын тіреуіштен тұрады. Мұнараның биіктігі 25—30 м-ге, бактың сыйымдылығы ондаған м³-ге дейін жетеді. Тіреуіш негізінен болатган, темір-бетоннан, кейде кірпіш немесе ағаштан жасалады. Бак ішіндегі судың қыста қатып қалмауы және ластанбауы үшін ол жылу өткізгіштігі төмен, жеңіл материалмен қапталып, үсті шатырмен жабылады. == Галерея == <center><gallery> Image:First Shukhov Tower Nizhny Novgorod 1896.jpg|[[Ресей]], 1896 Image:Grandview.JPG|[[Хэмптон]], [[Виргиния]]. Image:Kimberley Water Tower, Nottinghamshire.JPG|Kimberley, Nottinghamshire, [[Құрама Патшалық]]. Image:ChateauDeauAmericainSaintParizeLeChatel.jpg| Saint-Parize-Le-Chatel, [[Франция]]. Image:Collinsville_watertower.jpg|Collinsville, Illinois. Image:Mariupol vodnapornaya bashnya.jpg|[[Мариуполь]], [[Украина]]. Image:Colmar-watertower.jpg|[[Кольмар]], [[Франция]]. Image:Tonwell Water Tower.jpg|Tonwell, [[Хартфордшир]] Image:GaffneySCPeachoidAtNight.jpg|Gaffney, Солтүстік [[Каролина]] |[[Кувейт]], Image:Water Tower Chisinau.jpg|[[Кишинёв]], [[Молдавия]] Image:NicolletWaterTowers.jpg| Nicollet, [[Миннесота]] Image:Melbourne Water Tower (Florida) 1.jpg|Melbourne, [[Флорида]] Image:Water tower in Blaine, MN.jpg|Blaine, [[Миннесота]] Image:Salina_watertower_2006.JPG|Salina, [[Канзас]] Image:AuburnWatertower.png|Auburn, [[Алабама]] Image:Pawc.jpg|[[Дарвин]] қаласы, [[Австралия]] Image:Darwin Airport Water Tower.jpg|[[Дарвин]] қаласы, [[Австралия]] Image:Former Darwin RAAF control and water tower.jpg|[[Дарвин]] қаласы, [[Австралия]]. Image:Louisville water tower.jpg|Louisville Water Tower Image:Shooters Hill.JPG|[[Лондон]] Image:The House in the Clouds, Thorpeness.jpg|«Дом в облаках» Thorpeness ([[Саффолк]], [[Англия]]) Image:NewYorkCityWaterTower.JPG|[[Нью-Йорк]] Image:CornWaterTower.JPG|Rochester, [[Миннесота]] Image:E-burg asv2019-05 img70 White Tower.jpg|"Белая башня", [[Екатеринбург]] Image:Киев, старая водонапорная башня.jpg|[[Киев]] Image:NRW, Mulheim an der Ruhr, MuGa-Park, Camera Obscura.jpg|[[Мюльхайм-на-Руре]] ([[Северный Рейн-Вестфалия]]) Image:NRW, MH-Styrum - Aquarius Wassermuseum.jpg|[[Мюльхайм-на-Руре]] ([[Северный Рейн-Вестфалия]]) Image:NRW, Essen - Frintroperstrasse, Wasserturm 01.jpg|[[Башня Фринтроп]] [[Эссен]] ([[Северный Рейн-Вестфалия]]) </gallery></center> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Су айдауыш мұнаралар]] [[Санат:Сумен қамтамасыз ету]] [[Санат:Гидротехника]] [[Санат:Гидравлика]] 32ky2v3sg1q1qx9vvyatb572ueg4j7y 0 68994 3684622 3520817 2026-10-22T03:31:50Z ~2026-56534-39 187376 3684622 wikitext text/x-wiki '''Санәріптік сигнал''' ({{lang-ru|Цифровой сигнал}}; {{lang-en|digital signal}}) — тек екі мәнді, әдетте [[0 (сан)|нөл]] мен [[1 (сан)|бірді]] қабылдайтын сигнал; уақыттың кез келген сәтінде [[кернеу]] мәні бірнеше (әдетте, екі))деңгейдің біріне сәйкес келетін сигнал. Екі деңгейлі сигналды кейде екілік цифрлық сигнал немесе екілік сигнал деп те атайды<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/digital-circuit-breaker Digital Circuit Breaker Panel Technology is Reshaping the Grid]{{ref-en}}</ref>. Кернеудің екі үздікті деңгейімен жұмыс істейтін екілік [[логика]]лық схемаларда деңгейлердің бірі (әдетте, жоғарғысы) логикалық «1»-ге ([[ақиқат]]қа) сәйкес келеді, ал екіншісі логикалық «0»-ге ([[жалған]]ға) сәйкес келеді. [[Сурет:Digital.signal.discret.svg|thumb|300px]] [[Аналогты сигнал]]дарды кодтау, яғни сандық (цифрлық) сигналдарға айналдыру үшін оларды үзіп, [[дискретті|дискреттейді]]. Сандық сигналдар [[период]]ты, периодсыз болып және түрлеріне қарай тіктөртбүрышты, үшбұрышты, қоңырау тәрізді, экспоненциалды болып бөлінеді. Аналогты сигнал уақыты ішінде [[амплитуда]]ның үнемі өзгерісі ретінде көрінеді. Мысалы, телефонмен сөйлескенде ауаның механикалық [[тербеліс]]і (жоғары мен төмен қысымның кезектесуі) электрлі сигналға, сондай айналып шығу амплитудасын сипаттайтынға түрленеді. Алайда аналогты электрлі сигналдың кемшілігіне: сигналдың бұрмалануы, орта арқылы берілетін сигналдың сөнуі жатады. '''Сигналдарды сандық өңдеу''' (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — сигналдарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. Сандық әдістердің аналогтық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық операциялар жинағын ұлғайтады. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Сандық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше бағдарламалар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{бастама}} [[Санат:Сигналдарды сандық өңдеу]] 8q7q0v3lkkrtahvam7z01selueparxh 3684640 3684622 2026-10-22T04:01:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:ЖЖ (қатысушы)|ЖЖ (қатысушы)]] соңғы нұсқасына қайтарды 3520817 wikitext text/x-wiki '''Цифрлық сигнал''' ({{lang-ru|Цифровой сигнал}}; {{lang-en|digital signal}}) — тек екі мәнді, әдетте [[0 (сан)|нөл]] мен [[1 (сан)|бірді]] қабылдайтын сигнал; уақыттың кез келген сәтінде [[кернеу]] мәні бірнеше (әдетте, екі))деңгейдің біріне сәйкес келетін сигнал. Екі деңгейлі сигналды кейде екілік цифрлық сигнал немесе екілік сигнал деп те атайды<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/digital-circuit-breaker Digital Circuit Breaker Panel Technology is Reshaping the Grid]{{ref-en}}</ref>. Кернеудің екі үздікті деңгейімен жұмыс істейтін екілік [[логика]]лық схемаларда деңгейлердің бірі (әдетте, жоғарғысы) логикалық «1»-ге ([[ақиқат]]қа) сәйкес келеді, ал екіншісі логикалық «0»-ге ([[жалған]]ға) сәйкес келеді. [[Сурет:Digital.signal.discret.svg|thumb|300px]] [[Аналогты сигнал]]дарды кодтау, яғни сандық (цифрлық) сигналдарға айналдыру үшін оларды үзіп, [[дискретті|дискреттейді]]. Сандық сигналдар [[период]]ты, периодсыз болып және түрлеріне қарай тіктөртбүрышты, үшбұрышты, қоңырау тәрізді, экспоненциалды болып бөлінеді. Аналогты сигнал уақыты ішінде [[амплитуда]]ның үнемі өзгерісі ретінде көрінеді. Мысалы, телефонмен сөйлескенде ауаның механикалық [[тербеліс]]і (жоғары мен төмен қысымның кезектесуі) электрлі сигналға, сондай айналып шығу амплитудасын сипаттайтынға түрленеді. Алайда аналогты электрлі сигналдың кемшілігіне: сигналдың бұрмалануы, орта арқылы берілетін сигналдың сөнуі жатады. '''Сигналдарды сандық өңдеу''' (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — сигналдарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. Сандық әдістердің аналогтық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық операциялар жинағын ұлғайтады. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Сандық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше бағдарламалар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{бастама}} [[Санат:Сигналдарды сандық өңдеу]] nsrmnak9cz3w8io0u48jpcd7c0ysn3f 0 72310 3684428 2121784 2026-10-21T14:16:03Z ~2026-56114-10 187356 3684428 wikitext text/x-wiki ''' Санәріптік байланыс хаттамасы '''— сандық пішінге түрлендірілген сөздер мен деректерді бір ғана байланыс жолымен таратуға пайдаланылатын фирмалық [[хаттама]]. [[Сандық байланыс]] хаттамасының жолы 64 Кбит/с екі ақпараттық [Ӏ-] арналардан 8 Кбит/с [[үндік сигналдау]]дың бір [S-] арнасынан құралады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 ISBN 9965-36-448-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Электроника]] {{stub}} p8xtun5ivw37sbrh3tf8m2pm95ujc7o 3684429 3684428 2026-10-21T14:16:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56114-10|~2026-56114-10]] ([[User talk:~2026-56114-10|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2121784 wikitext text/x-wiki ''' Цифрлық байланыс хаттамасы '''— сандық пішінге түрлендірілген сөздер мен деректерді бір ғана байланыс жолымен таратуға пайдаланылатын фирмалық [[хаттама]]. [[Сандық байланыс]] хаттамасының жолы 64 Кбит/с екі ақпараттық [Ӏ-] арналардан 8 Кбит/с [[үндік сигналдау]]дың бір [S-] арнасынан құралады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 ISBN 9965-36-448-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Электроника]] {{stub}} 0eoiywu9iop1g6lwcsvys89aetnud1f 3684431 3684429 2026-10-21T14:16:37Z 1nter pares 146705 "[[Цифрлық байланыс хаттамасы]]" бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 14:16, 2026 ж. қарашаның 21 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 14:16, 2026 ж. қарашаның 21 (UTC))) 2121784 wikitext text/x-wiki ''' Цифрлық байланыс хаттамасы '''— сандық пішінге түрлендірілген сөздер мен деректерді бір ғана байланыс жолымен таратуға пайдаланылатын фирмалық [[хаттама]]. [[Сандық байланыс]] хаттамасының жолы 64 Кбит/с екі ақпараттық [Ӏ-] арналардан 8 Кбит/с [[үндік сигналдау]]дың бір [S-] арнасынан құралады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 ISBN 9965-36-448-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Электроника]] {{stub}} 0eoiywu9iop1g6lwcsvys89aetnud1f 3684432 3684431 2026-10-21T14:16:56Z 1nter pares 146705 3684432 wikitext text/x-wiki ''' Цифрлық байланыс хаттамасы '''— сандық пішінге түрлендірілген сөздер мен деректерді бір ғана байланыс жолымен таратуға пайдаланылатын фирмалық [[хаттама]]. [[Сандық байланыс]] хаттамасының жолы 64 Кбит/с екі ақпараттық [Ӏ-] арналардан 8 Кбит/с [[үндік сигналдау]]дың бір [S-] арнасынан құралады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 ISBN 9965-36-448-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Электроника]] ha3ni9ngx1iw6o6bibqnygompyubk4y 0 73068 3684623 3520348 2026-10-22T03:32:38Z ~2026-56534-39 187376 3684623 wikitext text/x-wiki '''Сигналдарды Санәріптік өңдеу''' (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — [[сигнал]]дарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. [[Цифр]]лық әдістердің [[аналог]]тық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық [[операция]]лар жинағын ұлғайтады<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/the-intersection-of-grid-reliability-and-grid-resilience-2271 The Intersection of Grid Reliability and Grid Resilience]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Цифрлық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше [[программа]]лар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Информатика және компьютерлік техника/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] rsvjwuhxaflyid0tpxljtrkkt3m61lr 3684639 3684623 2026-10-22T04:01:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3078451 wikitext text/x-wiki '''Сигналдарды цифрлық өңдеу''' (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — [[сигнал]]дарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. [[Цифр]]лық әдістердің [[аналог]]тық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық [[операция]]лар жинағын ұлғайтады<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/the-intersection-of-grid-reliability-and-grid-resilience-2271 The Intersection of Grid Reliability and Grid Resilience]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Цифрлық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше [[программа]]лар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Информатика және компьютерлік техника/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] kuv0ozhn9lmkmoo310v7y544b2uysby 0 73173 3684872 2904709 2026-10-22T11:05:00Z Nurken 111493 3684872 wikitext text/x-wiki '''Ил''', не '''иль'''<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> ({{lang-tr|il}} – ел) — [[Түркия]]дағы негізгі әкімшілік-аудандық бірлік. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] [[Санат:Түркия]] {{stub}} ecjz339jecpx0i0vqr9cdrxor224t31 0 74577 3684874 3106317 2026-10-22T11:05:19Z Nurken 111493 3684874 wikitext text/x-wiki '''Провиния''' ({{lang-la|provincia}} — түкпір) - 1) [[Бельгия]], [[Ирландия]], [[Италия]], [[Нидерланд]], [[Вьетнам]], [[ҚХР]], [[КХДР]], [[Индонезия]], [[Сауд Арабиясы]], [[Малави]], [[Марокко]], [[ОАР]], [[Аргентина]], [[Эквадор]], [[Куба]] және т.б. мемлекеттердегі негізгі [[әкімшілік]]-[[аумақтық]] [[бірлік]]; 2) тарихи қалыптасқан аумақтық бірлік ([[Франция]], [[Италия]] және басқа елдердің "тарихи Провинциялары"); 3) [[мемлекет]] астанасы мен мәдени орталықтардан шалғайда орналасқан қонысты [[жер]]лер.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] [[Санат:География және геодезия]] {{stub}} 27i8uugy0df80jsgzsz4in70l34gpv8 0 79385 3684621 3431159 2026-10-22T03:31:14Z ~2026-56534-39 187376 3684621 wikitext text/x-wiki '''Назарияттық физика''' — табиғатты тану үшін ондағы болып жатқан құбылыстардың математикалық моделін жасап, оны шындықпен салыстыру әдісін қолданатын физиканың бөлімі. Мұндай анықтама аясында теориялық физика табиғаттанудың жеке әдісі болып табылады. Алайда оның зерделеу аумағы жасалған тәжірибелер мен табиғатта болып жатқан құбылыстарды ескере отырып пайда болады. Басқаша айтар болсақ, теориялық физика — физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір-бірімен өзара байланыстыра отырып түсіндіретін жүйелі білім Математикалық физика теориялық физикаға жақын сала болып табылады, бірақ ол математикалық моделдерді математиканың қатал деңгейде зерттеп, оны табиғаттағы нақты жағдайлармен салыстырмайды. == Сипаттамасы == Адамдар [[табиғат]] құбылысын зерттей отырып, негізінен мына үш сұрақка жауап іздейді. Қандай құбылыс жүріп жатыр? Қалай жүріп жатыр? Неге бұлай жүріп жатыр? Бірінші сұраққа жауап алу үшін бақылау жүргізеді. Екінші сұрақта эксперименттің рөлі арта түседі. Ал соңғы сұраққа негізгі жауапты физикалық теориядан аламыз. Сөйтіп, физикалық теорияның негізгі қызметі құбылысты түсіндіру болып табылады. Физикалық теория құрамына: құбылыстың сипаттамасы, эксперименттердің нәтижелері, ұғымдар, негізгі идеялар, модельдер, болжамдар, заңдылықтар, зерттеу әдістері (математикалық әдістер де) кіреді. [[Теория]]лық зерттеу әдістерінің негізіне адамның ой қорытуы жатады. Физикалық құбылыстардың сипатына қарай физикалық теориялар да әр түрлі болып келеді. Алайда, [[физика]]лық құбылыстарды, олардың сан алуандығына қарамастан, бірнеше іргелі физикалық теориялар теңірегінде ғана топтастыруға болады. Төменде олардың қандай құбылыстарға арналатыны масалдармен келтірілген: * Жылдамдығы аз, ірі (макроскопиялық) денелердің механикалық қозғалысына байланысты кұбылыстарды Ньютонның классикалық [[механика]] теориясы түсіндіреді. * Жылулық құбылыстарға байланысты сұрақтарды термодинамика және молекулалық физика теориясынан ұғынуға болады. Бұл теория мынадай сұрақтарға да жауап береді: денелер қызғанда неге ұлғаяды? Ыстық шайға салған қасық неліктен қызады? Heгe бір дене жылуды жақсы, ал екіншісі нашар өткізеді? * Электрлік және магниттік құбылыстар, солардың ішінде радиотолқындардың алынуы мен таралуы, сондай-ақ электромагниттің қасиеттері және электр тогының пайда болуы электродинамика теориясында баяндалады. * Өте жылдам козғалатын, көзге көрінбейтін элементар бөлшектерге байланысты құбылыстарды кванттық механика теориясы түсіндіре алады. Мектептегі [[физика]] пәні бүл теориялар туралы жалпы мағлұмат береді. Теориялык әдістердің басқа әдістерден басты ерекшелігінің бірі - еуристикалық (болжағыштық) пайымдаулар жасай алуы. Ғылыми теориялар құбылысты түсіндіріп қана қоймайды, олардың келешекте қалай өтетінін алдын ала болжап айтуға да мүмкіндік береді. == Тарихы == Физикалық теорияның тарихи дамуына мысал ретінде заттың құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның қалыптасуын алуға болады. Ежелден-ақ адамдарды табиғаттағы заттардың түрленуі, бір күйден екінші күйге ауысып, қасиеттерін өзгертуі ойландырып келді. Мысалы, неге су қатып, мұзға айналады, ал қыздырғанда буға айналып кетеді? Сол сияқты металдар да қыздырғанда балқиды да, суытқанда қатаяды. Ал олар булана ала ма? Заттың құрылысы туралы теория осындай сұрақтарға нақты жауаптар бере алады. Алғаш рет денелердің барлығы да өте кішкентай бөлшектерден тұрады деген идея ертедегі Эллада елінде қалыптасты. Оның негізін салушы - грек ғұламасы [[Демокрит]] (б.з.б. 460- 370). Ол кез келген денені ұсақтап бөле отырып, ең соңында бөлінбейтін бөлшек - [[атом]]ды ({{lang-grc|ἄτομος}} - бөлінбейтін) алуға болады деді. Атомдар үздіксіз козғалады, әр түрлі денелердің атомдарының пішіні мен көлемдері де өр түрлі болады деп пайымдады. Демокриттің идеясын [[Эпикур]] (б.з.б. 341-270) одан әрі дамытты. Ол да Демокрит сияқты атомдар өздерінің пішіні мен көлеміне және салмағына қарай әр түрлі болады деп қорытты. Заттың құрылысы туралы мұндай пайымдаулар [[эксперимент]] жүзінде дәлелденбеген, тек жорамалдар ғана еді. Сондықтан заттың атомдық құрылысы туралы ілім ұзақ уақыт қолдау таппады. Тіпті ұлы [[Аристотель]]дің өзі де [[Демокрит]]тің көзқарасымен келіспеді. Ол денені шексіз ұсақтап беле беруге болады деді. Ал [[Еуропа]]да қайта өрлеу дәуірінің өзінде де (XVII ғ.) заттың атомдардан тұратыны туралы ілімді таратушыларды өлім жазасына кесетін болды. Соған қарамастан өзінің ғылыми көзқарасы үшін отқа өртенген [[Джордано Бруно]] (1548-1600) заттардың атомдардан тұратынын қорғаумен өтті. Қайта өрлеу дәуірінің соңына қарай заттың атомдық құрылысы туралы ілім толық жеңіске жетті. Оған көптеген ұлы ғалымдардың еңбектері мен ашқан жаңалықтары өсер етті. Зат кұрылысының молекулалы-кинетикалық теориясының негізгі қағидаларын кейінірек М.В. Ломоносов былай қорытындылап берді: 1) Барлық заттар өте ұсақ бөлшектерден - молекулалар мен атомдардан (Ломоносовша «корпускулалардан») тұрады; 2) Молекулалар мен атомдар үздіксіз ретсіз қозғалыста болады; 3) Молекулалар мен атомдар өзара әрекеттеседі. XIX ғасырдағы эксперименттік зерттеулер зат құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның барлық қағидаларының орындалатынын көрсетті. Мысалы, 1827 жылы ағылшын ғалымы Р. Броун (1773-1858) эксперимент жүзінде молекулалардың үздіксіз әрі ретсіз козғалыста болатынын дәлелдеді. Ол өсімдіктердің сұйықтықтағы тозаңшаларын микроскопта бақылау барысында олардың үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатынын көрді. Here өсімдік тозаңшалары тынық сұйықтықта ретсіз қозғалыста болады? Бұл сұрақтың жауабын молекулалы-кинетикалық теория береді. Расында да, үнемі үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатын сүйык молекулалары тозаңшаны жан-жағынан соққылайды. Олардың соққылауы үздіксіз және әр түрлі бағытта болатындықтан, тозаңшалар да үздіксіз әрі ретсіз қозғалысқа түседі. Ұсақ бөлшектердің (шаң-тозаңның, т. б.) ауа мен сұйықтықтардағы ретсіз әрі үздіксіз қозғалуы броундық қозғалыс деп аталады. Бөлшектердің броундық қозғалысы атомдар мен молекулалардың бейберекет үздіксіз қозғалысының салдары болып табылады. Қазіргі кезде металдардағы молекулалар мен атомдарды үлкейтіп көрсететін электрондық микроскоптар мен иондық проекторлар бар. Ғылыми теорияның мәні құбылысты түсіндірумен ғана шектелмейді. Ол және құбылыстарды болжап, заттардың жаңадан туатын сапалық қасиеттерін де алдын ала айтып беруге жәрдемдеседі. Шынында да, молекулалы-кинетикалық теорияға негіздеп қасиеттері мүлдем жаңа материалдарды қолдан жасап алу мүмкіндігі туды. Мысалы, табиғи алмастан (қырналған алмасты бриллиант дейді) кем түспейтін жасанды алмастар жасалды. Алмас да, көмір де көміртегі атомдарынан тұрады. Бірақ көміртегі атомдарының орналасуына қарай кәдімгі жұмсақ көмір (графит) немесе әлемдегі ең қатты алмас алынады. Алмасты алу үшін қажетті қысым мен температураның шамасын алдын ала есептеуге болады. Жоғары температурада үлкен қысым түсіріп, графит атомдарын табиғи алмастағы сияқты орналастыра аламыз. Сөйтіп, өте жұмсак графиттен табиғаттағы ең қатты зат - алмас алынады. Алмастан бриллиант жасалады. Сондай-ақ алмас бұрғылау станоктарында, материалдарды өңдеуде және басқа да мақсаттар үшін қолданады. Қымбат бағалы асыл тастарды да осындай жолдармен алуға болады. Ондай тастар кристалдар деп аталады. Теория олардың механикалық, оптикалык, электрлік, т. б. қасиеттерін алдын ала болжауға жәрдемдеседі. Қазіргі уақытта қажетті қасиеттері бар қолдан алынатын жасанды материалдардың түрлері өте көп. Солардың қатарында металдар мен пластмассалардың қосылыстарын атауға болады. Ондай металпластмассалардың сапасы да ерекше. Мысалы, жай пластмассалар электр тогын өткізбейді, ал металпластмассалар токты жақсы өткізеді, оның үстіне металдарға қарағанда өте жеңіл әрі берік. Міне, осылайша зат құрылысының молекулалы-кинетикалық теориясы экспериментте дәлелденіп, ғылым мен өндірісте және тұрмыста кең қолданыс тапты. Осы сияқты физиканың басқа да іргелі теориялары адамзаттың ақыл-ойының дамуына, өркениеттің өрістеуіне орасан зор үлес қосуда.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref> == Статистикалық физика және термодинамика == Статистикалық физика өте көп бөлшектерден: атомдардан, молекулалар мен иондардан және т.б. тұратын жүйелерді зерттейді. Статистикалық физиканың негізгі мақсаты жүйенің макроскопиялық қасиеттері мен осы жүйені құрайтын микробөлшектердің қозғалыс заңдарының арасындағы байланысты тағайындау.<ref>{{кітап|авторы=А.Қ.Ахметов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Статистикалық физика және термодинамика |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Астана|баспасы="Фолиант"|жыл=2008|томы= |беттері=|барлық беті=288|сериясы= |isbn=9965-35-466-9|тиражы=500 }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Физика}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] {{Phys-stub}} arnnxrjnebs91e69gca09ws7vcpd5ue 3684627 3684621 2026-10-22T03:44:37Z ~2026-56534-39 187376 3684627 wikitext text/x-wiki '''Ойтұжырымдық физика''' — табиғатты тану үшін ондағы болып жатқан құбылыстардың математикалық моделін жасап, оны шындықпен салыстыру әдісін қолданатын физиканың бөлімі. Мұндай анықтама аясында теориялық физика табиғаттанудың жеке әдісі болып табылады. Алайда оның зерделеу аумағы жасалған тәжірибелер мен табиғатта болып жатқан құбылыстарды ескере отырып пайда болады. Басқаша айтар болсақ, теориялық физика — физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір-бірімен өзара байланыстыра отырып түсіндіретін жүйелі білім Математикалық физика теориялық физикаға жақын сала болып табылады, бірақ ол математикалық моделдерді математиканың қатал деңгейде зерттеп, оны табиғаттағы нақты жағдайлармен салыстырмайды. == Сипаттамасы == Адамдар [[табиғат]] құбылысын зерттей отырып, негізінен мына үш сұрақка жауап іздейді. Қандай құбылыс жүріп жатыр? Қалай жүріп жатыр? Неге бұлай жүріп жатыр? Бірінші сұраққа жауап алу үшін бақылау жүргізеді. Екінші сұрақта эксперименттің рөлі арта түседі. Ал соңғы сұраққа негізгі жауапты физикалық теориядан аламыз. Сөйтіп, физикалық теорияның негізгі қызметі құбылысты түсіндіру болып табылады. Физикалық теория құрамына: құбылыстың сипаттамасы, эксперименттердің нәтижелері, ұғымдар, негізгі идеялар, модельдер, болжамдар, заңдылықтар, зерттеу әдістері (математикалық әдістер де) кіреді. [[Теория]]лық зерттеу әдістерінің негізіне адамның ой қорытуы жатады. Физикалық құбылыстардың сипатына қарай физикалық теориялар да әр түрлі болып келеді. Алайда, [[физика]]лық құбылыстарды, олардың сан алуандығына қарамастан, бірнеше іргелі физикалық теориялар теңірегінде ғана топтастыруға болады. Төменде олардың қандай құбылыстарға арналатыны масалдармен келтірілген: * Жылдамдығы аз, ірі (макроскопиялық) денелердің механикалық қозғалысына байланысты кұбылыстарды Ньютонның классикалық [[механика]] теориясы түсіндіреді. * Жылулық құбылыстарға байланысты сұрақтарды термодинамика және молекулалық физика теориясынан ұғынуға болады. Бұл теория мынадай сұрақтарға да жауап береді: денелер қызғанда неге ұлғаяды? Ыстық шайға салған қасық неліктен қызады? Heгe бір дене жылуды жақсы, ал екіншісі нашар өткізеді? * Электрлік және магниттік құбылыстар, солардың ішінде радиотолқындардың алынуы мен таралуы, сондай-ақ электромагниттің қасиеттері және электр тогының пайда болуы электродинамика теориясында баяндалады. * Өте жылдам козғалатын, көзге көрінбейтін элементар бөлшектерге байланысты құбылыстарды кванттық механика теориясы түсіндіре алады. Мектептегі [[физика]] пәні бүл теориялар туралы жалпы мағлұмат береді. Теориялык әдістердің басқа әдістерден басты ерекшелігінің бірі - еуристикалық (болжағыштық) пайымдаулар жасай алуы. Ғылыми теориялар құбылысты түсіндіріп қана қоймайды, олардың келешекте қалай өтетінін алдын ала болжап айтуға да мүмкіндік береді. == Тарихы == Физикалық теорияның тарихи дамуына мысал ретінде заттың құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның қалыптасуын алуға болады. Ежелден-ақ адамдарды табиғаттағы заттардың түрленуі, бір күйден екінші күйге ауысып, қасиеттерін өзгертуі ойландырып келді. Мысалы, неге су қатып, мұзға айналады, ал қыздырғанда буға айналып кетеді? Сол сияқты металдар да қыздырғанда балқиды да, суытқанда қатаяды. Ал олар булана ала ма? Заттың құрылысы туралы теория осындай сұрақтарға нақты жауаптар бере алады. Алғаш рет денелердің барлығы да өте кішкентай бөлшектерден тұрады деген идея ертедегі Эллада елінде қалыптасты. Оның негізін салушы - грек ғұламасы [[Демокрит]] (б.з.б. 460- 370). Ол кез келген денені ұсақтап бөле отырып, ең соңында бөлінбейтін бөлшек - [[атом]]ды ({{lang-grc|ἄτομος}} - бөлінбейтін) алуға болады деді. Атомдар үздіксіз козғалады, әр түрлі денелердің атомдарының пішіні мен көлемдері де өр түрлі болады деп пайымдады. Демокриттің идеясын [[Эпикур]] (б.з.б. 341-270) одан әрі дамытты. Ол да Демокрит сияқты атомдар өздерінің пішіні мен көлеміне және салмағына қарай әр түрлі болады деп қорытты. Заттың құрылысы туралы мұндай пайымдаулар [[эксперимент]] жүзінде дәлелденбеген, тек жорамалдар ғана еді. Сондықтан заттың атомдық құрылысы туралы ілім ұзақ уақыт қолдау таппады. Тіпті ұлы [[Аристотель]]дің өзі де [[Демокрит]]тің көзқарасымен келіспеді. Ол денені шексіз ұсақтап беле беруге болады деді. Ал [[Еуропа]]да қайта өрлеу дәуірінің өзінде де (XVII ғ.) заттың атомдардан тұратыны туралы ілімді таратушыларды өлім жазасына кесетін болды. Соған қарамастан өзінің ғылыми көзқарасы үшін отқа өртенген [[Джордано Бруно]] (1548-1600) заттардың атомдардан тұратынын қорғаумен өтті. Қайта өрлеу дәуірінің соңына қарай заттың атомдық құрылысы туралы ілім толық жеңіске жетті. Оған көптеген ұлы ғалымдардың еңбектері мен ашқан жаңалықтары өсер етті. Зат кұрылысының молекулалы-кинетикалық теориясының негізгі қағидаларын кейінірек М.В. Ломоносов былай қорытындылап берді: 1) Барлық заттар өте ұсақ бөлшектерден - молекулалар мен атомдардан (Ломоносовша «корпускулалардан») тұрады; 2) Молекулалар мен атомдар үздіксіз ретсіз қозғалыста болады; 3) Молекулалар мен атомдар өзара әрекеттеседі. XIX ғасырдағы эксперименттік зерттеулер зат құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның барлық қағидаларының орындалатынын көрсетті. Мысалы, 1827 жылы ағылшын ғалымы Р. Броун (1773-1858) эксперимент жүзінде молекулалардың үздіксіз әрі ретсіз козғалыста болатынын дәлелдеді. Ол өсімдіктердің сұйықтықтағы тозаңшаларын микроскопта бақылау барысында олардың үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатынын көрді. Here өсімдік тозаңшалары тынық сұйықтықта ретсіз қозғалыста болады? Бұл сұрақтың жауабын молекулалы-кинетикалық теория береді. Расында да, үнемі үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатын сүйык молекулалары тозаңшаны жан-жағынан соққылайды. Олардың соққылауы үздіксіз және әр түрлі бағытта болатындықтан, тозаңшалар да үздіксіз әрі ретсіз қозғалысқа түседі. Ұсақ бөлшектердің (шаң-тозаңның, т. б.) ауа мен сұйықтықтардағы ретсіз әрі үздіксіз қозғалуы броундық қозғалыс деп аталады. Бөлшектердің броундық қозғалысы атомдар мен молекулалардың бейберекет үздіксіз қозғалысының салдары болып табылады. Қазіргі кезде металдардағы молекулалар мен атомдарды үлкейтіп көрсететін электрондық микроскоптар мен иондық проекторлар бар. Ғылыми теорияның мәні құбылысты түсіндірумен ғана шектелмейді. Ол және құбылыстарды болжап, заттардың жаңадан туатын сапалық қасиеттерін де алдын ала айтып беруге жәрдемдеседі. Шынында да, молекулалы-кинетикалық теорияға негіздеп қасиеттері мүлдем жаңа материалдарды қолдан жасап алу мүмкіндігі туды. Мысалы, табиғи алмастан (қырналған алмасты бриллиант дейді) кем түспейтін жасанды алмастар жасалды. Алмас да, көмір де көміртегі атомдарынан тұрады. Бірақ көміртегі атомдарының орналасуына қарай кәдімгі жұмсақ көмір (графит) немесе әлемдегі ең қатты алмас алынады. Алмасты алу үшін қажетті қысым мен температураның шамасын алдын ала есептеуге болады. Жоғары температурада үлкен қысым түсіріп, графит атомдарын табиғи алмастағы сияқты орналастыра аламыз. Сөйтіп, өте жұмсак графиттен табиғаттағы ең қатты зат - алмас алынады. Алмастан бриллиант жасалады. Сондай-ақ алмас бұрғылау станоктарында, материалдарды өңдеуде және басқа да мақсаттар үшін қолданады. Қымбат бағалы асыл тастарды да осындай жолдармен алуға болады. Ондай тастар кристалдар деп аталады. Теория олардың механикалық, оптикалык, электрлік, т. б. қасиеттерін алдын ала болжауға жәрдемдеседі. Қазіргі уақытта қажетті қасиеттері бар қолдан алынатын жасанды материалдардың түрлері өте көп. Солардың қатарында металдар мен пластмассалардың қосылыстарын атауға болады. Ондай металпластмассалардың сапасы да ерекше. Мысалы, жай пластмассалар электр тогын өткізбейді, ал металпластмассалар токты жақсы өткізеді, оның үстіне металдарға қарағанда өте жеңіл әрі берік. Міне, осылайша зат құрылысының молекулалы-кинетикалық теориясы экспериментте дәлелденіп, ғылым мен өндірісте және тұрмыста кең қолданыс тапты. Осы сияқты физиканың басқа да іргелі теориялары адамзаттың ақыл-ойының дамуына, өркениеттің өрістеуіне орасан зор үлес қосуда.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref> == Статистикалық физика және термодинамика == Статистикалық физика өте көп бөлшектерден: атомдардан, молекулалар мен иондардан және т.б. тұратын жүйелерді зерттейді. Статистикалық физиканың негізгі мақсаты жүйенің макроскопиялық қасиеттері мен осы жүйені құрайтын микробөлшектердің қозғалыс заңдарының арасындағы байланысты тағайындау.<ref>{{кітап|авторы=А.Қ.Ахметов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Статистикалық физика және термодинамика |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Астана|баспасы="Фолиант"|жыл=2008|томы= |беттері=|барлық беті=288|сериясы= |isbn=9965-35-466-9|тиражы=500 }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Физика}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] {{Phys-stub}} b5gwp6kakxhqp74z7bjj0nxxl5kxv21 3684629 3684627 2026-10-22T03:49:51Z ~2026-56534-39 187376 3684629 wikitext text/x-wiki '''Назарияттық физика''' — табиғатты тану үшін ондағы болып жатқан құбылыстардың математикалық моделін жасап, оны шындықпен салыстыру әдісін қолданатын физиканың бөлімі. Мұндай анықтама аясында теориялық физика табиғаттанудың жеке әдісі болып табылады. Алайда оның зерделеу аумағы жасалған тәжірибелер мен табиғатта болып жатқан құбылыстарды ескере отырып пайда болады. Басқаша айтар болсақ, теориялық физика — физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір-бірімен өзара байланыстыра отырып түсіндіретін жүйелі білім Математикалық физика теориялық физикаға жақын сала болып табылады, бірақ ол математикалық моделдерді математиканың қатал деңгейде зерттеп, оны табиғаттағы нақты жағдайлармен салыстырмайды. == Сипаттамасы == Адамдар [[табиғат]] құбылысын зерттей отырып, негізінен мына үш сұрақка жауап іздейді. Қандай құбылыс жүріп жатыр? Қалай жүріп жатыр? Неге бұлай жүріп жатыр? Бірінші сұраққа жауап алу үшін бақылау жүргізеді. Екінші сұрақта эксперименттің рөлі арта түседі. Ал соңғы сұраққа негізгі жауапты физикалық теориядан аламыз. Сөйтіп, физикалық теорияның негізгі қызметі құбылысты түсіндіру болып табылады. Физикалық теория құрамына: құбылыстың сипаттамасы, эксперименттердің нәтижелері, ұғымдар, негізгі идеялар, модельдер, болжамдар, заңдылықтар, зерттеу әдістері (математикалық әдістер де) кіреді. [[Теория]]лық зерттеу әдістерінің негізіне адамның ой қорытуы жатады. Физикалық құбылыстардың сипатына қарай физикалық теориялар да әр түрлі болып келеді. Алайда, [[физика]]лық құбылыстарды, олардың сан алуандығына қарамастан, бірнеше іргелі физикалық теориялар теңірегінде ғана топтастыруға болады. Төменде олардың қандай құбылыстарға арналатыны масалдармен келтірілген: * Жылдамдығы аз, ірі (макроскопиялық) денелердің механикалық қозғалысына байланысты кұбылыстарды Ньютонның классикалық [[механика]] теориясы түсіндіреді. * Жылулық құбылыстарға байланысты сұрақтарды термодинамика және молекулалық физика теориясынан ұғынуға болады. Бұл теория мынадай сұрақтарға да жауап береді: денелер қызғанда неге ұлғаяды? Ыстық шайға салған қасық неліктен қызады? Heгe бір дене жылуды жақсы, ал екіншісі нашар өткізеді? * Электрлік және магниттік құбылыстар, солардың ішінде радиотолқындардың алынуы мен таралуы, сондай-ақ электромагниттің қасиеттері және электр тогының пайда болуы электродинамика теориясында баяндалады. * Өте жылдам козғалатын, көзге көрінбейтін элементар бөлшектерге байланысты құбылыстарды кванттық механика теориясы түсіндіре алады. Мектептегі [[физика]] пәні бүл теориялар туралы жалпы мағлұмат береді. Теориялык әдістердің басқа әдістерден басты ерекшелігінің бірі - еуристикалық (болжағыштық) пайымдаулар жасай алуы. Ғылыми теориялар құбылысты түсіндіріп қана қоймайды, олардың келешекте қалай өтетінін алдын ала болжап айтуға да мүмкіндік береді. == Тарихы == Физикалық теорияның тарихи дамуына мысал ретінде заттың құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның қалыптасуын алуға болады. Ежелден-ақ адамдарды табиғаттағы заттардың түрленуі, бір күйден екінші күйге ауысып, қасиеттерін өзгертуі ойландырып келді. Мысалы, неге су қатып, мұзға айналады, ал қыздырғанда буға айналып кетеді? Сол сияқты металдар да қыздырғанда балқиды да, суытқанда қатаяды. Ал олар булана ала ма? Заттың құрылысы туралы теория осындай сұрақтарға нақты жауаптар бере алады. Алғаш рет денелердің барлығы да өте кішкентай бөлшектерден тұрады деген идея ертедегі Эллада елінде қалыптасты. Оның негізін салушы - грек ғұламасы [[Демокрит]] (б.з.б. 460- 370). Ол кез келген денені ұсақтап бөле отырып, ең соңында бөлінбейтін бөлшек - [[атом]]ды ({{lang-grc|ἄτομος}} - бөлінбейтін) алуға болады деді. Атомдар үздіксіз козғалады, әр түрлі денелердің атомдарының пішіні мен көлемдері де өр түрлі болады деп пайымдады. Демокриттің идеясын [[Эпикур]] (б.з.б. 341-270) одан әрі дамытты. Ол да Демокрит сияқты атомдар өздерінің пішіні мен көлеміне және салмағына қарай әр түрлі болады деп қорытты. Заттың құрылысы туралы мұндай пайымдаулар [[эксперимент]] жүзінде дәлелденбеген, тек жорамалдар ғана еді. Сондықтан заттың атомдық құрылысы туралы ілім ұзақ уақыт қолдау таппады. Тіпті ұлы [[Аристотель]]дің өзі де [[Демокрит]]тің көзқарасымен келіспеді. Ол денені шексіз ұсақтап беле беруге болады деді. Ал [[Еуропа]]да қайта өрлеу дәуірінің өзінде де (XVII ғ.) заттың атомдардан тұратыны туралы ілімді таратушыларды өлім жазасына кесетін болды. Соған қарамастан өзінің ғылыми көзқарасы үшін отқа өртенген [[Джордано Бруно]] (1548-1600) заттардың атомдардан тұратынын қорғаумен өтті. Қайта өрлеу дәуірінің соңына қарай заттың атомдық құрылысы туралы ілім толық жеңіске жетті. Оған көптеген ұлы ғалымдардың еңбектері мен ашқан жаңалықтары өсер етті. Зат кұрылысының молекулалы-кинетикалық теориясының негізгі қағидаларын кейінірек М.В. Ломоносов былай қорытындылап берді: 1) Барлық заттар өте ұсақ бөлшектерден - молекулалар мен атомдардан (Ломоносовша «корпускулалардан») тұрады; 2) Молекулалар мен атомдар үздіксіз ретсіз қозғалыста болады; 3) Молекулалар мен атомдар өзара әрекеттеседі. XIX ғасырдағы эксперименттік зерттеулер зат құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның барлық қағидаларының орындалатынын көрсетті. Мысалы, 1827 жылы ағылшын ғалымы Р. Броун (1773-1858) эксперимент жүзінде молекулалардың үздіксіз әрі ретсіз козғалыста болатынын дәлелдеді. Ол өсімдіктердің сұйықтықтағы тозаңшаларын микроскопта бақылау барысында олардың үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатынын көрді. Here өсімдік тозаңшалары тынық сұйықтықта ретсіз қозғалыста болады? Бұл сұрақтың жауабын молекулалы-кинетикалық теория береді. Расында да, үнемі үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатын сүйык молекулалары тозаңшаны жан-жағынан соққылайды. Олардың соққылауы үздіксіз және әр түрлі бағытта болатындықтан, тозаңшалар да үздіксіз әрі ретсіз қозғалысқа түседі. Ұсақ бөлшектердің (шаң-тозаңның, т. б.) ауа мен сұйықтықтардағы ретсіз әрі үздіксіз қозғалуы броундық қозғалыс деп аталады. Бөлшектердің броундық қозғалысы атомдар мен молекулалардың бейберекет үздіксіз қозғалысының салдары болып табылады. Қазіргі кезде металдардағы молекулалар мен атомдарды үлкейтіп көрсететін электрондық микроскоптар мен иондық проекторлар бар. Ғылыми теорияның мәні құбылысты түсіндірумен ғана шектелмейді. Ол және құбылыстарды болжап, заттардың жаңадан туатын сапалық қасиеттерін де алдын ала айтып беруге жәрдемдеседі. Шынында да, молекулалы-кинетикалық теорияға негіздеп қасиеттері мүлдем жаңа материалдарды қолдан жасап алу мүмкіндігі туды. Мысалы, табиғи алмастан (қырналған алмасты бриллиант дейді) кем түспейтін жасанды алмастар жасалды. Алмас да, көмір де көміртегі атомдарынан тұрады. Бірақ көміртегі атомдарының орналасуына қарай кәдімгі жұмсақ көмір (графит) немесе әлемдегі ең қатты алмас алынады. Алмасты алу үшін қажетті қысым мен температураның шамасын алдын ала есептеуге болады. Жоғары температурада үлкен қысым түсіріп, графит атомдарын табиғи алмастағы сияқты орналастыра аламыз. Сөйтіп, өте жұмсак графиттен табиғаттағы ең қатты зат - алмас алынады. Алмастан бриллиант жасалады. Сондай-ақ алмас бұрғылау станоктарында, материалдарды өңдеуде және басқа да мақсаттар үшін қолданады. Қымбат бағалы асыл тастарды да осындай жолдармен алуға болады. Ондай тастар кристалдар деп аталады. Теория олардың механикалық, оптикалык, электрлік, т. б. қасиеттерін алдын ала болжауға жәрдемдеседі. Қазіргі уақытта қажетті қасиеттері бар қолдан алынатын жасанды материалдардың түрлері өте көп. Солардың қатарында металдар мен пластмассалардың қосылыстарын атауға болады. Ондай металпластмассалардың сапасы да ерекше. Мысалы, жай пластмассалар электр тогын өткізбейді, ал металпластмассалар токты жақсы өткізеді, оның үстіне металдарға қарағанда өте жеңіл әрі берік. Міне, осылайша зат құрылысының молекулалы-кинетикалық теориясы экспериментте дәлелденіп, ғылым мен өндірісте және тұрмыста кең қолданыс тапты. Осы сияқты физиканың басқа да іргелі теориялары адамзаттың ақыл-ойының дамуына, өркениеттің өрістеуіне орасан зор үлес қосуда.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref> == Статистикалық физика және термодинамика == Статистикалық физика өте көп бөлшектерден: атомдардан, молекулалар мен иондардан және т.б. тұратын жүйелерді зерттейді. Статистикалық физиканың негізгі мақсаты жүйенің макроскопиялық қасиеттері мен осы жүйені құрайтын микробөлшектердің қозғалыс заңдарының арасындағы байланысты тағайындау.<ref>{{кітап|авторы=А.Қ.Ахметов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Статистикалық физика және термодинамика |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Астана|баспасы="Фолиант"|жыл=2008|томы= |беттері=|барлық беті=288|сериясы= |isbn=9965-35-466-9|тиражы=500 }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Физика}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] {{Phys-stub}} arnnxrjnebs91e69gca09ws7vcpd5ue 3684636 3684629 2026-10-22T04:00:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:Абыканова|Абыканова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3431159 wikitext text/x-wiki '''Теориялық физика''' — табиғатты тану үшін ондағы болып жатқан құбылыстардың математикалық моделін жасап, оны шындықпен салыстыру әдісін қолданатын физиканың бөлімі. Мұндай анықтама аясында теориялық физика табиғаттанудың жеке әдісі болып табылады. Алайда оның зерделеу аумағы жасалған тәжірибелер мен табиғатта болып жатқан құбылыстарды ескере отырып пайда болады. Басқаша айтар болсақ, теориялық физика — физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір-бірімен өзара байланыстыра отырып түсіндіретін жүйелі білім Математикалық физика теориялық физикаға жақын сала болып табылады, бірақ ол математикалық моделдерді математиканың қатал деңгейде зерттеп, оны табиғаттағы нақты жағдайлармен салыстырмайды. == Сипаттамасы == Адамдар [[табиғат]] құбылысын зерттей отырып, негізінен мына үш сұрақка жауап іздейді. Қандай құбылыс жүріп жатыр? Қалай жүріп жатыр? Неге бұлай жүріп жатыр? Бірінші сұраққа жауап алу үшін бақылау жүргізеді. Екінші сұрақта эксперименттің рөлі арта түседі. Ал соңғы сұраққа негізгі жауапты физикалық теориядан аламыз. Сөйтіп, физикалық теорияның негізгі қызметі құбылысты түсіндіру болып табылады. Физикалық теория құрамына: құбылыстың сипаттамасы, эксперименттердің нәтижелері, ұғымдар, негізгі идеялар, модельдер, болжамдар, заңдылықтар, зерттеу әдістері (математикалық әдістер де) кіреді. [[Теория]]лық зерттеу әдістерінің негізіне адамның ой қорытуы жатады. Физикалық құбылыстардың сипатына қарай физикалық теориялар да әр түрлі болып келеді. Алайда, [[физика]]лық құбылыстарды, олардың сан алуандығына қарамастан, бірнеше іргелі физикалық теориялар теңірегінде ғана топтастыруға болады. Төменде олардың қандай құбылыстарға арналатыны масалдармен келтірілген: * Жылдамдығы аз, ірі (макроскопиялық) денелердің механикалық қозғалысына байланысты кұбылыстарды Ньютонның классикалық [[механика]] теориясы түсіндіреді. * Жылулық құбылыстарға байланысты сұрақтарды термодинамика және молекулалық физика теориясынан ұғынуға болады. Бұл теория мынадай сұрақтарға да жауап береді: денелер қызғанда неге ұлғаяды? Ыстық шайға салған қасық неліктен қызады? Heгe бір дене жылуды жақсы, ал екіншісі нашар өткізеді? * Электрлік және магниттік құбылыстар, солардың ішінде радиотолқындардың алынуы мен таралуы, сондай-ақ электромагниттің қасиеттері және электр тогының пайда болуы электродинамика теориясында баяндалады. * Өте жылдам козғалатын, көзге көрінбейтін элементар бөлшектерге байланысты құбылыстарды кванттық механика теориясы түсіндіре алады. Мектептегі [[физика]] пәні бүл теориялар туралы жалпы мағлұмат береді. Теориялык әдістердің басқа әдістерден басты ерекшелігінің бірі - еуристикалық (болжағыштық) пайымдаулар жасай алуы. Ғылыми теориялар құбылысты түсіндіріп қана қоймайды, олардың келешекте қалай өтетінін алдын ала болжап айтуға да мүмкіндік береді. == Тарихы == Физикалық теорияның тарихи дамуына мысал ретінде заттың құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның қалыптасуын алуға болады. Ежелден-ақ адамдарды табиғаттағы заттардың түрленуі, бір күйден екінші күйге ауысып, қасиеттерін өзгертуі ойландырып келді. Мысалы, неге су қатып, мұзға айналады, ал қыздырғанда буға айналып кетеді? Сол сияқты металдар да қыздырғанда балқиды да, суытқанда қатаяды. Ал олар булана ала ма? Заттың құрылысы туралы теория осындай сұрақтарға нақты жауаптар бере алады. Алғаш рет денелердің барлығы да өте кішкентай бөлшектерден тұрады деген идея ертедегі Эллада елінде қалыптасты. Оның негізін салушы - грек ғұламасы [[Демокрит]] (б.з.б. 460- 370). Ол кез келген денені ұсақтап бөле отырып, ең соңында бөлінбейтін бөлшек - [[атом]]ды ({{lang-grc|ἄτομος}} - бөлінбейтін) алуға болады деді. Атомдар үздіксіз козғалады, әр түрлі денелердің атомдарының пішіні мен көлемдері де өр түрлі болады деп пайымдады. Демокриттің идеясын [[Эпикур]] (б.з.б. 341-270) одан әрі дамытты. Ол да Демокрит сияқты атомдар өздерінің пішіні мен көлеміне және салмағына қарай әр түрлі болады деп қорытты. Заттың құрылысы туралы мұндай пайымдаулар [[эксперимент]] жүзінде дәлелденбеген, тек жорамалдар ғана еді. Сондықтан заттың атомдық құрылысы туралы ілім ұзақ уақыт қолдау таппады. Тіпті ұлы [[Аристотель]]дің өзі де [[Демокрит]]тің көзқарасымен келіспеді. Ол денені шексіз ұсақтап беле беруге болады деді. Ал [[Еуропа]]да қайта өрлеу дәуірінің өзінде де (XVII ғ.) заттың атомдардан тұратыны туралы ілімді таратушыларды өлім жазасына кесетін болды. Соған қарамастан өзінің ғылыми көзқарасы үшін отқа өртенген [[Джордано Бруно]] (1548-1600) заттардың атомдардан тұратынын қорғаумен өтті. Қайта өрлеу дәуірінің соңына қарай заттың атомдық құрылысы туралы ілім толық жеңіске жетті. Оған көптеген ұлы ғалымдардың еңбектері мен ашқан жаңалықтары өсер етті. Зат кұрылысының молекулалы-кинетикалық теориясының негізгі қағидаларын кейінірек М.В. Ломоносов былай қорытындылап берді: 1) Барлық заттар өте ұсақ бөлшектерден - молекулалар мен атомдардан (Ломоносовша «корпускулалардан») тұрады; 2) Молекулалар мен атомдар үздіксіз ретсіз қозғалыста болады; 3) Молекулалар мен атомдар өзара әрекеттеседі. XIX ғасырдағы эксперименттік зерттеулер зат құрылысы туралы молекулалы-кинетикалық теорияның барлық қағидаларының орындалатынын көрсетті. Мысалы, 1827 жылы ағылшын ғалымы Р. Броун (1773-1858) эксперимент жүзінде молекулалардың үздіксіз әрі ретсіз козғалыста болатынын дәлелдеді. Ол өсімдіктердің сұйықтықтағы тозаңшаларын микроскопта бақылау барысында олардың үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатынын көрді. Here өсімдік тозаңшалары тынық сұйықтықта ретсіз қозғалыста болады? Бұл сұрақтың жауабын молекулалы-кинетикалық теория береді. Расында да, үнемі үздіксіз және ретсіз қозғалыста болатын сүйык молекулалары тозаңшаны жан-жағынан соққылайды. Олардың соққылауы үздіксіз және әр түрлі бағытта болатындықтан, тозаңшалар да үздіксіз әрі ретсіз қозғалысқа түседі. Ұсақ бөлшектердің (шаң-тозаңның, т. б.) ауа мен сұйықтықтардағы ретсіз әрі үздіксіз қозғалуы броундық қозғалыс деп аталады. Бөлшектердің броундық қозғалысы атомдар мен молекулалардың бейберекет үздіксіз қозғалысының салдары болып табылады. Қазіргі кезде металдардағы молекулалар мен атомдарды үлкейтіп көрсететін электрондық микроскоптар мен иондық проекторлар бар. Ғылыми теорияның мәні құбылысты түсіндірумен ғана шектелмейді. Ол және құбылыстарды болжап, заттардың жаңадан туатын сапалық қасиеттерін де алдын ала айтып беруге жәрдемдеседі. Шынында да, молекулалы-кинетикалық теорияға негіздеп қасиеттері мүлдем жаңа материалдарды қолдан жасап алу мүмкіндігі туды. Мысалы, табиғи алмастан (қырналған алмасты бриллиант дейді) кем түспейтін жасанды алмастар жасалды. Алмас да, көмір де көміртегі атомдарынан тұрады. Бірақ көміртегі атомдарының орналасуына қарай кәдімгі жұмсақ көмір (графит) немесе әлемдегі ең қатты алмас алынады. Алмасты алу үшін қажетті қысым мен температураның шамасын алдын ала есептеуге болады. Жоғары температурада үлкен қысым түсіріп, графит атомдарын табиғи алмастағы сияқты орналастыра аламыз. Сөйтіп, өте жұмсак графиттен табиғаттағы ең қатты зат - алмас алынады. Алмастан бриллиант жасалады. Сондай-ақ алмас бұрғылау станоктарында, материалдарды өңдеуде және басқа да мақсаттар үшін қолданады. Қымбат бағалы асыл тастарды да осындай жолдармен алуға болады. Ондай тастар кристалдар деп аталады. Теория олардың механикалық, оптикалык, электрлік, т. б. қасиеттерін алдын ала болжауға жәрдемдеседі. Қазіргі уақытта қажетті қасиеттері бар қолдан алынатын жасанды материалдардың түрлері өте көп. Солардың қатарында металдар мен пластмассалардың қосылыстарын атауға болады. Ондай металпластмассалардың сапасы да ерекше. Мысалы, жай пластмассалар электр тогын өткізбейді, ал металпластмассалар токты жақсы өткізеді, оның үстіне металдарға қарағанда өте жеңіл әрі берік. Міне, осылайша зат құрылысының молекулалы-кинетикалық теориясы экспериментте дәлелденіп, ғылым мен өндірісте және тұрмыста кең қолданыс тапты. Осы сияқты физиканың басқа да іргелі теориялары адамзаттың ақыл-ойының дамуына, өркениеттің өрістеуіне орасан зор үлес қосуда.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref> == Статистикалық физика және термодинамика == Статистикалық физика өте көп бөлшектерден: атомдардан, молекулалар мен иондардан және т.б. тұратын жүйелерді зерттейді. Статистикалық физиканың негізгі мақсаты жүйенің макроскопиялық қасиеттері мен осы жүйені құрайтын микробөлшектердің қозғалыс заңдарының арасындағы байланысты тағайындау.<ref>{{кітап|авторы=А.Қ.Ахметов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Статистикалық физика және термодинамика |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Астана|баспасы="Фолиант"|жыл=2008|томы= |беттері=|барлық беті=288|сериясы= |isbn=9965-35-466-9|тиражы=500 }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Физика}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] {{Phys-stub}} 5m1dkzqo7edcedx6b1twemqs2gct8yh 0 97966 3684599 2064176 2026-10-21T18:34:50Z 1nter pares 146705 3684599 wikitext text/x-wiki '''"Достық" ансамблі''' - [[Шымкент]]тегі әуесқойлардың музыкалық-хореографиялык [[Ансамбль|ансамблі]]. 1986 жылы [[Ансамбль|балетмейстер]] М.Баубековтің, режиссер С.Елеусізовтің, [[дирижер]] Е.Балабековтің және музыкант К.Байтеміровтің қатысуымен ұйымдастырылды. 1973 жылы халық ансамблі атағына ие болды. Ансамбль ұжымы Мәскеудегі КСРО ХШЖК-нде (1972), сондай-ақ [[Кишинёв]]те өткен Бүкілодақтық халық биі ансамбльдері фестиваліне (1974), [[Польша]]да (1978) және [[Германия]]да (1984) өткен фольклорлық ұжымдардың халықаралық фестиваліне қатысып өнер көрсетті. Республика кәркемөнерпаздар фестивалінің (1972) дипломымен марапатталған. Республикалық байқаудың лауреаты (1973).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мәдениет]] 593lx4oiw6wcp506wolfjtr9pr4ja3c 10 98549 3684579 3547285 2026-10-21T18:01:56Z ShadZ01 56180 3684579 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if: {{{style|}}} | <span style="{{{style|}}}"> }}<!-- -->{{#tag:ref<!-- -->|{{sfn-текст|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|loc={{{loc|}}}|p={{{p|}}}|pp={{{pp|}}}|s={{{s|}}}|S={{{S|}}}|б={{{б|}}}|бб={{{бб|}}}|с={{{с|}}}|c={{{c|}}}|беттері={{{беттері|}}}|бағ={{{бағ|}}}|бағандары={{{бағандары|}}}|quote={{{quote|}}}}}.<!-- -->|name={{#if: {{{name|}}} | {{{name|}}} | _<!-- Тек сандық name қолданылмайды, ал кейде хэште әріптер болмайды -->{{#invoke:Hash|main|{{{1}}}—{{{2|}}}{{{3|}}}{{{4|}}}{{{5|}}}{{{6|}}}{{{7|}}}{{{8|}}}{{{9|}}}{{{10|}}}—{{{loc|}}}—{{{p|}}}{{{pp|}}}{{{s|}}}{{{S|}}}{{{б|}}}{{{бб|}}}{{{беттері|}}}{{{с|}}}{{{c|}}}{{{бағ|}}}{{{бағандары|}}}{{{quote|}}}}} }}<!-- -->|group={{#if: {{{g|}}}{{{group|}}} | {{{g|}}}{{{group|}}} }}<!-- --> }}<!-- -->{{#if: {{{style|}}} | </span> }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 9ywa4wt7ips6uz237d7z1cm6kgc6meo 3684583 3684579 2026-10-21T18:26:24Z ShadZ01 56180 Бетті "<includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfn}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" дегенмен алмастырды 3684583 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfn}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> dph4d78ri4yz9o2me1bhno2a113h471 3684584 3684583 2026-10-21T18:27:24Z ShadZ01 56180 3684584 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if: {{{style|}}} | <span style="{{{style|}}}"> }}<!-- -->{{#tag:ref<!-- -->|{{Sfn-текст|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|loc={{{loc|}}}|p={{{p|}}}|pp={{{pp|}}}|s={{{s|}}}|S={{{S|}}}|б={{{б|}}}|бб={{{бб|}}}|с={{{с|}}}|c={{{c|}}}|беттері={{{беттері|}}}|бағ={{{бағ|}}}|бағандары={{{бағандары|}}}|quote={{{quote|}}}}}.<!-- -->|name={{#if: {{{name|}}} | {{{name|}}} | _<!-- Тек сандық name қолданылмайды, ал кейде хэште әріптер болмайды -->{{#invoke:Hash|main|{{{1}}}—{{{2|}}}{{{3|}}}{{{4|}}}{{{5|}}}{{{6|}}}{{{7|}}}{{{8|}}}{{{9|}}}{{{10|}}}—{{{loc|}}}—{{{p|}}}{{{pp|}}}{{{s|}}}{{{S|}}}{{{б|}}}{{{бб|}}}{{{беттері|}}}{{{с|}}}{{{c|}}}{{{бағ|}}}{{{бағандары|}}}{{{quote|}}}}} }}<!-- -->|group={{#if: {{{g|}}}{{{group|}}} | {{{g|}}}{{{group|}}} }}<!-- --> }}<!-- -->{{#if: {{{style|}}} | </span> }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> sz9phnm5g89xzl25jo9a9gh9tkkxasx 3684585 3684584 2026-10-21T18:28:06Z ShadZ01 56180 3684585 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if: {{{style|}}} | <span style="{{{style|}}}"> }}<!-- -->{{#tag:ref<!-- -->|{{sfn-текст|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|loc={{{loc|}}}|p={{{p|}}}|pp={{{pp|}}}|s={{{s|}}}|S={{{S|}}}|б={{{б|}}}|бб={{{бб|}}}|с={{{с|}}}|c={{{c|}}}|беттері={{{беттері|}}}|бағ={{{бағ|}}}|бағандары={{{бағандары|}}}|quote={{{quote|}}}}}.<!-- -->|name={{#if: {{{name|}}} | {{{name|}}} | _<!-- Тек сандық name қолданылмайды, ал кейде хэште әріптер болмайды -->{{#invoke:Hash|main|{{{1}}}—{{{2|}}}{{{3|}}}{{{4|}}}{{{5|}}}{{{6|}}}{{{7|}}}{{{8|}}}{{{9|}}}{{{10|}}}—{{{loc|}}}—{{{p|}}}{{{pp|}}}{{{s|}}}{{{S|}}}{{{б|}}}{{{бб|}}}{{{беттері|}}}{{{с|}}}{{{c|}}}{{{бағ|}}}{{{бағандары|}}}{{{quote|}}}}} }}<!-- -->|group={{#if: {{{g|}}}{{{group|}}} | {{{g|}}}{{{group|}}} }}<!-- --> }}<!-- -->{{#if: {{{style|}}} | </span> }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 9ywa4wt7ips6uz237d7z1cm6kgc6meo 0 98617 3684600 3567579 2026-10-21T18:35:07Z 1nter pares 146705 3684600 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Нина Леонидовна Жмеренецкая |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 22.06.1948 |туған жері = [[Сурет: Flag of Moldova.svg|20px]] [[Молдова]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актриса|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1968]] жылдан |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} |сайты = }} '''Нина Леонидовна Жмеренецкая''' ([[1948 жыл]]ы [[22 маусым]]да [[Молдова]]да туған) — [[актриса]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі]]. [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты. [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]ның әртісі (1971 жылдан). == Толығырақ == * Нина Леонидовна [[1948 жыл]]ы [[22 маусым]]да [[Молдова]]ның Сороки қаласында дүниеге келген. * Кишинёв драма мектебін бітірген. Мамандығы - театр және кино актрисасы. * [[Ленинград]] (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік институтын академиялық драма театры әртісі мамандығы бойынша бітірген. * [[Ленинград]] (қазіргі Санкт-Петербург), [[Кишинёв]], [[Бішкек]], [[Алматы]] театрларында еңбек еткен. * 1971 жылдан М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының әртісі. == Шығармашылығы == * М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының сахнасында: 50-ден астам рольдерді: Нина Заречная (А.Л. Чеховтың "Шағаласында"), [[Жанна Д' Арк]] (Ж.Ануйдың "Қараторғайында"), Цезония (А.Камюдің "Калигуласында"), Эстер (А.Миллердің "Бағасында"), т.б. орындаған. Ж. киноактриса ретінде де танымал. Ол тұңғыш отандық "Тоғысқан тағдырлар" телесериялына, т.б. түскен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965260958</ref> == Марапаттары == * [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты. * [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағымен марапатталған. * 2003 жылы елбасының жарлығымен "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан театр актрисалары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан киноактрисалары]] 1inhflsbcf56g7t8fzt6sod99jrs5c6 0 99677 3684781 2628666 2026-10-22T09:49:18Z 1nter pares 146705 3684781 wikitext text/x-wiki '''"Сыр сұлуы"''' - [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] облыстық халық шығармашылығы мен мәдени-ағарту жұмыстарының ғылыми-әдістемелік ортатығының ән-би ансамблі. 1950 ж. Қызылорда облыстық Халық шығармашылығы үйі жанынан ұйымдастырылды, ал 1968 ж. халық ансамблі атағына ие болды. Ансамбльдің қалыптасып өсу жолында балетмейстер Д.Әбіров пен Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері М. Қатауов, сонымен қатар А.Манасбаев пен А.А. Данильченко елеулі еңбек сіңірді. Ансамбль ұжымы кезінде Мәскеу к-ндағы КСРО ХШЖКнде (1968), Кишинёв қаласында (1971, Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 2-Бүкілодақтық фестивалінің Құрмет дипломымен марапатталды), Жамбыл (1974), Қарағанды (1976), Алматы (1977), Қарақалпақстанда (1978) болып өнер көрсетті. 1981 ж. Республиқалық телевизиясы мен ''"[[Қазақфильм]]"'' киностудиясы ансамбльді арнайы түсіріп алды. 1983 ж. "Халық-талант қайнары" атты телевизиялық хабарға қатысты. Ансамбль ұжымы жаңартылған бағдарлама бойынша жүйелі түрде облыс еңбекшілерінің алдында өнер көрсетіп отырды. Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 1 - Бүкілодақтық фестивалінің лауреаты (1976). КСРО ХШЖК медалымен (1967) марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:1950 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] [[Санат:Қызылорда облысы мәдениеті]] [[Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі медалінің иегерлері]] h5wq8j646zabtp8lnsqzq8fsyxjplgf 0 99887 3684601 2605874 2026-10-21T18:35:31Z 1nter pares 146705 3684601 wikitext text/x-wiki '''Владимир Пантелеевич Татенко''' (25.8.1931 ж.т., [[Украина]], [[Донецк облысы]] бұрынғы [[Тельман ауданы]] [[Старая Лапса]] с.) - [[кинорежиссер]], [[сценарист]], Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). 1955 ж. [[Кишинёв университеті]]нің жаратылыстану факультетін, 1969 ж. [[Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институты]]ның сңенарийлік факультетін (А.Я. Каплер мен К.К. Парамонованың жетекшілігімен) бітірді. 1955 - 72 ж. Қарағанды облысы телевизия мен радиохабар жөніндегі к-ті жанындағы ''"[[Телефильм]]"'' шығармашылық бірлестігінің жетекшілік әрі бас редакторы, 1972 жылдан ''"[[Қазақфильм]]"'' студиясында деректі фильмдер реж. ал 1986 жылдан [[Қазақстан Кинематографияшылары одағы]] басқармасының 2-хатшысы болды. Өмір материалына терең бойлай отырып, оны өзіне тән азаматтық әуен-сазымен ашып бейнелеу - Т. қойған фильмдерінің ерекшелігі болып табылды. Ол қоятын фильм сценарийлерін, негізінен, өзі жазды. Қойған фильмдері: "Жылдар өткен соң..." (1970), "Шахтерлер әулеті" (1971), "Донбасс - Карағанды" (1974, 1975 ж. тандаулы қысқа метражды фильмдер бойынша [[Кишинёв]] қаласында өткен 8-Бүкілодақтық кинофестивалінің жүлдесіне ие болды), "Қарлығаш" (1977, 1978 ж. [[Ташкент]] қаласында өткен Халықар. Азия, Африка және Лат. Америкасы елдері кинофестиваллінің сыйл-на ие болды), "Алма гүліне оранған қала" (1978), "Алматы" (1979), "Тоқаш Бокин" (1983), "Аюдың ұжымшарға қажетіне не?" (1984, 1985 ж. [[Краков]] қаласында өткен Халықар. кинофестиваль дипломы берілді), "Мектеп: өзгеріс кезеңі" (1985, 1986 ж. [[Алматы]] қаласында өткен 19-Бүкілодақтық кинофестивальдің 1-сыйлығына ие болды), "Ең қымбатты" (1987), "Марьям мен Тадеуш" (1988), т.б.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ҚазКСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). Үйленген. Жұбайы - Татенко (Тарасова) Светлана Ивановна. Қызы - Клебанова Дарья Владимировна. ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:25 тамызда туғандар]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:Донецк облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері]] [[Санат:Қазақстан сценарийшілері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Кишинёв университеті түлектері]] [[Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері]] [[Санат:Қазақстан кинематографтары одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақфильм режиссерлері]] op72dra04a45fwzh5vki5pv2zvhindo 0 104864 3684614 2920391 2026-10-21T22:39:47Z Juppi lantteineen 187289 File 3684614 wikitext text/x-wiki [[File:Mkhitar Manukyan vs Oscar Wood Athens 2004.jpg|thumb|Мкхитар Размикович Манукян (2004)]] '''Мкхитар Размикович Манукян''' - 1973 жылы 20 қыркүйекте Армян КСР Ленинакан қаласында туған. Армян. Әкесі - Манукян Размик. Анасы - Манукян Нора. Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институтының дене тәрбиесі және спорт факультетін бітірген (2000), жаттықтырушы-оқытушы. Орыс, армян және ағылшын тілдерін біледі. [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан» ХДП мүшесі]]. *1986 жылдан күреспен айналыса бастаған. *2004 жылдан - ҚР Күрес федерациясының [[Грек-Рим Күресі|грек-рим күресінен]] жаттықтырушы-нұсқаушысы. Әлем чемпионатының қола жүлдегері (1995); Әлем чемпионатының жеңімпазы (1998, 1999); Әлем кубогының күміс жүлдегері (2003); XXVIII [[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарының қола жүлдегері ([[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Афины, 2004]]). Грек-рим күресінен ҚР Еңбек сіңірген спорт шебері (1998). «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (2004). Әскери атағы - капитан.<br /> Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.<br /> Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Жағымды».<br /> Хоббиі - автомобильдер.<br /> Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтер. Үйленген. Жұбайы - Манукян Аревик Рубиковна (1983 ж. т.); қыздары - Манукян Нора (2002 ж. т.), Манукян Карине (2005 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:1973 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстанның Олимпиада қола жүлдегерлері]] {{Bio-stub}} [[Санат:Алфавит бойынша балуандар]] [[Санат:Қазақстан балуандары]] [[Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] qfxvufjq80p00gr2tmwijbvv5qp6ed7 0 104918 3684783 3385491 2026-10-22T09:50:22Z 1nter pares 146705 3684783 wikitext text/x-wiki '''Арсен Ғабиденұлы Хатип''' [[1985]] жылы 15 қыркүйекте [[Гурьев облысы]], Теңіз ауданы Нұржау ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Қайыржанов Ғабиден Хатипүлы. Анасы - Аташева Анар Кәрімқызы. [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н бітірген ([[2006]]), мамандығы - ≪Халықаралық [[құқық]]». Қазақ және орыс тілдерін біледі. Күрестен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы (Испания, [[2000]]); самбо күресінен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы (Кишинёв, [[2001]]); самбо және дзюдо күрестерінен 2 мәрте Қазақстан чемпионы ([[2000]], [[2001]]); самбо күресінен Азия Чемпионатының ([[2000]]), ересектер арасындағы Әлем чемпионатының күміс жүлдегері ([[2005]]). [[Самбо]] күресінен халықаралық санаттағы спорт шебері ([[2005]]). Дзюдо күресінен спорт шебері (2005). Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ≪Тәуелсіз кемелденген Қазақстан≫. Хоббиі - футбол, теннис. Сүйіп оқитын әдебиеті - [[детектив]]тер. Бойдақ.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алфавит бойынша самбошылар]] [[Санат:Қазақстан самбошылары]] {{Bio-stub}} g5qe8fjrreevizgydpcyadhaipy2v62 0 105162 3684602 3470344 2026-10-21T18:36:16Z 1nter pares 146705 3684602 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Наум Григорьевич Шафер |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = На́хман Ге́ршевич Ша́фер |Толық аты = |Туған күні = 13.01.1931 |Туған жері = {{туғанжері|Кишинёв|Кишинёвте}}, [[Бессарабия]] |Қайтыс болған күні = 11.10.2022 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Павлодар|Павлодарда}}, [[Қазақстан]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{байрақ|Румыния}}<br>{{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = филолог, композитор |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = }} '''Наум Григорьевич (Нахман Гершевич) Шафер''' ([[13 қаңтар]] [[1931 жыл|1931]], [[Кишинёв]] — [[11 қазан]] [[2022 жыл|2022]], [[Павлодар]]) — кеңестік және қазақстандық музыкатанушы, коллекционер-филофонист, композитор және әдебиеттанушы. Еврей. Әкесі - Шафер Герш Лазаревич (1903-1974), қызметкер болған. Анасы - Шафер Гита Соломоновна (1905-1957), қызметкер болған. [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің]] филология факультетін (1955) филолог мамандығы бойынша бітірген; сонымен қатар [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е.Г. Брусиловскийден]] композиция бойынша дәріс алған; С.М. Киров атындағы қазақ мемлекеттік университеті жанындағы аспирантураны бітірген (1963). Филология ғылымдарының кандидаты (1965). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Бруно Ясенскийдің романдары». Павлодар педагогикалық институтының профессоры (1994 жылдан). «И. Дунаевский бүгін» (Мәскеу, 1988), ноталық қосымшасы бар «Михаил Булгаков. Оперлық либретто» (Павлодар, 1998), «Когда душа горит творчеством (И. Дунаевскийдің Р. Рыськинаға жазған хаттары)» (Астана, 2000), «Пошта романы (И. Дунаевскийдің Р. Райнльмен хат жазысуы)» (Мәскеу, 2001), «Если Вам нужны мои письма... (И. Дунаевскийдің Л. Вытчиковамен хат жазысуы)» (Павлодар, 2005) кітаптарының; «Дворняги, друзья мои...» ноталық қосымшасы бар әңгілемер мен очерктер жинағының (Павлодар, 2001); И. Дунаевский мен Н. Гитиннің шығармаларының бірнеше ноталық басылымдарының құрастырушысы және баспашысы; [[Қазақстан]]ның, [[Ресей]]дің, [[Германия]]ның, [[Израиль]]дің ұжымдың жинақтарындағы, газеттері мен журналдарындағы 400-ге жуық мақаланың авторы. И. Дунаевскийдің, Н. Гитиннің және т.б. шығармалары жазылған 2 грампластинка және 8 лазерлік күйтабақты шығарған. [[Орыс тілі|Орыс]], еврей ([[идиш]]), [[Неміс тілі|неміс]] (сөздікпен) және [[Румын тілі|румын]] (ауызекі) тілдерін біледі. 1955 жылдан - [[Шығыс Қазақстан облысы]] және Целиноград қаласының мектептерінде әдебиет пәнінің мұғалімі. 1960 жылдан - С.М. Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің аспиранты. 1964 жылдан - Целиноград педагогикалық институтының аға оқытушысы. 1968 жылдан - Павлодар педагогикалық институтының доценті. 1996-2006 жылдары - С. Торайғыров атындағы [[Торайғыров университеті|Павлодар мемлекеттік университеті]]нің профессоры. 2001-2010 жылдары - «Шафер үй-мүражайының» аға ғылыми қызметкері. 2006 жылдан Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының профессоры. 2010 жылдың сәуір айынан бері - «Шафер үй-мұражайы» директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары. [[Қазақстан журналистер одағы|Қазақстан Журналистер одағының]] мүшесі. «[[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері]]<nowiki/>» медалімен (1984); көптеген грамоталармен, оның ішінде ҚазКСР Жоғарғы Кеңес төралқасының грамотасымен (1959) марапатталған.Қазақстанның өнер қайраткері. Қазақстан Республикасы Ағарту ісінің үздігі. Әскери атағы - қызметінен босатылған аға сержант. Сүйіп оқитын әдебиеті - [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], [[Абай Құнанбайұлы|А. Құнанбайұлы]], [[Лион Фейхтвангер|Л. Фейхтвангер]]. Үйленген. Жұбайы - Капустина Наталья Михайловна (1932 жылы туған), зейнеткер. Қызы - Олейник Елизавета Нахмановна (1957 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО музыкатанушылары]] [[Санат:Қазақстан музыкатанушылары]] [[Санат:КСРО әдебиеттанушылары]] [[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] i19hwho0ycnga8hrjrjs1qyv80t1bxb 0 110255 3684882 3684328 2026-10-22T11:11:53Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3684882 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшық еттері барлығы жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшық еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшық еттері де жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйрет- кен баулыған кезде оны шоқитып отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған "ит жейде", "ит көйлек", "эт кулмәк" ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып "ит қуу" деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік "итжанды" (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың, ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, "баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан" деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке "кет" деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге "ит ырылдатар" салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде "Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады" деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] sfd28u6t5wtnlc4tpclb57c38nts4a0 0 110617 3684807 3385953 2026-10-22T09:59:20Z 1nter pares 146705 3684807 wikitext text/x-wiki {{мағына|Жұбанов}} {{Ғалым |Есімі = Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.11.1937 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 11.06.2020 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <br /> {{байрақ|Қазақ КСР}}→ <br /> {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ғылыми аясы = [[филология]], математикалық лингвистика |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов''' ([[13 қараша]] [[1937 жыл|1937]], [[Алматы]]–[[11 маусым]] [[2020 жыл|2020]]) – [[филология]] ғылымдарының докторы, өз өмірін математикалық лингвистикаға арнаған. Әкесі - [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов|Құдайберген Жұбанов]] қазақ тілінің теориялық негізін қалаушы, тіл білімінің тұңғыш профессоры<ref>Формальное описание структуры автоматического словаря казахского языка // Материалы Республиканской научно-теоретической конференции "Жұбанов тағылымы-V". Актобе, 2002.</ref>. ==Өмірі мен қызметінің негізгі кезеңдері== [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан<ref>{{cite web|author=Жауапты редакторлар:Филол.ғ.д., профессор А.Қ.Жұбанов, Филол.ғ.к., доцент С.Құлманов|title=ҰЛЫДАЛА ТҰЛҒАЛАРЫ: ҚҰДАЙБЕРГЕН ЖҰБАНОВ|url=https://termincom.kz/assets/pdf/fccc01431d3e67547942d7aa722f633c.pdf|website=termincom.kz|publisher=А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты|date=2013|accessdate=2020-05-28|lang=kk}}</ref>. [[1944]] ж. [[Ақтөбе облысы]]ның Жұрын ауданындағы Жаңатұрмыс аулындағы бастауыш мектебіне оқуға барып, ол мектепте 4-сыныпқа дейін оқиды. [[1948]] ж. 1948-[[1949]] оқу жылдары Алматы қаласындағы №18 қазақ орта мектеп-интернатында қайтадан 4-сыныпқа түсіп, екі жыл оқиды. [[1950]] ж. [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы [[Петропавл]] (Қызылжар) қаласындағы №5 қазақ отра мектеп-интернатының 6 сыныбынан оқуын жалғастырып, 1955 жылы 10 сыныпты тамамдайды. [[1955]]-[[1960]] ж. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]нда оқып, оның физика-математика факультетін үздік бітіреді. 1960-[[1961]] ж. [[Қазақ Мемлекеттік ауылшаруашылық институты]]на жұмысқа орналасып, жоғары математика кафедрасының ассистен-мұғалімі қызметін атқарады. 1961-[[1963]] ж. [[Кеңес Армиясы]] қатарында өз міндетін атқарып, кіші лейтенант дәрежесінде үйіне оралады. 1963-[[1967]] ж. Қазақтың Мемлекеттік ауылшаруашылық институтындағы жұмысын жалғастырып, жоғары математика кафедрасының ассистен-мұғалімі қызметін атқарады. [[1963]] ж. Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесіне өтеді. [[1965]] ж. Ықтималдықтар теориясы, математикалық статистика, математикалық программалау пәндерінен білім дәрежесін көтеру мақсатындағы [[КСРО]] ауылшаруашылық министрлігі ұйымдастыруымен Одесса қаласында өткен 3 айлық курс-семинар оқуына қатысады. [[1967]]-[[1968]] ж. [[Қазақ ССР Ғылым академиясы]] Тіл білімі институтының күндізгі бөлімінің аспиранты. Аспиранттық мезгілін Минск қаласындағы Шет тілдер институты жанында өткізеді. [[1967]] ж. Шымкент пединститутының профессорлары мен мұғалімдерінің ғылыми теориялық конференциясында баяндама жасады. [[1968]] ж. Қазақ ССР Ғылым академиясы жас ғалымдарының бірінші ғылыми конференциясында баяндама жасады. [[1969]] ж. ''Түркі тілдерін статистикалық және ақпараттық әдістер арқылы зерттеу'' атты Бүкілодақтық конференциясына баяндамашы ретінде қатысты. [[1970]] ж. Киев қаласында өткен “Структурно-математические методы моделирования языка” атты Бүкілодақтық ғылыми конференциясына баяндамашы ретінде қатысты. [[1970]] ж. ҚазССР Ғылым академиясы жас ғалымдарының екінші ғылыми конференциясында баяндама жасады. [[1970]] ж. Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтында жаңадан ашылған ''Статистика-лингвистикалық зерттеу және автоматтандыру'' тобының кіші ғылыми қызметкері болып жұмысқа орналасады. [[1971]] ж. Кишинёв қаласында өткен ''Автоматическая переработка текста методами прикладной лингвистики'' атты Бүкілодақтық ғылыми конференцияда баяндама жасады. [[1973]] ж. Алматыда өткен "Автоматическое распознавание слуховых образов" атты Бүкілодақтық семинар-мектептің жұмысына баяндамамен қатысты. 1973 ж. Физика-математика ғылымдарының кандидаты, филология ғылымдарының докторы Қ.Б.Бектаевтың ғылыми жетекшілігімен, академик І.Кеңесбаевтың ғылыми кеңесшілігімен орындалған ''ЭЕМ көмегімен қазақ мәтінін статистикалық зерттеу'' атты тақырыпта кандидаттық диссертацияны жоғары деңгейде қорғайды. [[1974]] ж. [[ҚазССР]]-ға жас ғалымдарының үшінші ғылыми конференциясында баяндама жасады. [[1976]] ж. Алматыда өткен ''Советская тюркология и развитие тюркских языков в КСРО'' атты Бүкілодақтық түркітанушылардың ғылыми-теориялық конференциясына баяндамашы ретінде қатысты. 1976 ж. Қазақ ССР ҒА Тіл білімі институтындағы ''Статистика-лингвистикалық зерттеу және автоматтандыру'' тобының аға ғылыми қызметкер дәрежесіне конкурс бойынша өтіп, ғылыми жұмысын жалғастырады. 1976-[[1986]] ж. Қазақ ССР-ға Тіл білімі институтының қоғамдық өміріне қызу қатынасып, Жергілікті комитеттің, Партия бюросының мүшелігіне қабылданып, оның хатшысының орынбасары және институттың Халықтық бақылау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарады. 1980 ж. Шымкент қаласында өткен ''Статистическая оптимизация преподования языков и инженерная лингвистика'' атты ғылыми семинарда баяндама жасады. [[1980]] ж. [[Ташкент]] қаласында өткен Бүкілодақтық түркітанушылардың ғылыми конференциясында баяндама жасады. [[1981]]-[[1985]] ж. ''М.О.Әуезовтің толық шығармалар жинағы мәтінін ЭЕМ-ге енгізуге дайындау және сөзнұсқағыш-сөздіктерді құрастыру'' атты Тіл білімі институтының жоспарлы ғылыми тақырыбына ғылыми жетекшілік етеді. [[1982]] ж. Минск қаласында өткен "Переработке текста методами инженерной лингвистики” атты Бүкілодақтық конференцияға баяндамамен қатысты. [[1985]] ж. 1986-[[1990 жыл]]дар аралығына ''М.Әуезовтің 20 томдық шығармалары бойынша автоматтанған картотекалық қор жасау'' атты ғылыми тақырыпқа жетекшілік ету міндетін алады. [[1986]] ж. КСРО Ғылым академиясы Президиумының қаулысы бойынша оған “түркі тілдері” мамандығы бойынша “Аға ғылыми қызметкер” деген ғылыми атақ беріледі. 1986 ж. Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының жетекші ғылыми қызметкері лауазымында жұмыс атқарады. [[1988]] ж. [[Тбилиси қаласы]]нда өткен ''Машинные фонды языков народов КСРО'' атты дөңгелек столдың жұмысында баяндамашы ретінде қатысты. 1988 ж. [[Таллин қаласы]]нда өткен ''Машинные фонды языков народов КСРО'' атты дөңгелек столдың жұмысында баяндамашы ретінде қатысты. [[1989]] ж. [[Минск қаласы]]ндағы Белорусия ССР-ның 10 ай мезгіліне докторлық жұмысын аяқтау үшін ғылыми іссапарына жіберіледі. 1989 ж. [[Мәскеу]]де өткен ''Создание машинного фонда русского языка'' атты үшінші Бүкілодақтық ғылыми конференция жұмысында баяндамашы ретінде қатысты. [[1990]] ж. [[А.Байтұрсынұлы]] атындағы Тіл білімі институтының ''Қолданбалы лингвистика'' бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады. 1990 ж. [[1991]]-[[1993 жыл]]дар аралығына ''М.Әуезовтің шығармалары бойынша сөзформалар мен сөздердің жиілік сөздіктерін ЭЕМ арқылы құрастыру'' атты тақырыпқа ғылыми жетекшілік ету міндетін алады. 1990 ж. Алматыда өткен ''Тюркская фонетика-90'' атты бірінші Бүкілодақтық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 1990 ж. Тарту қаласында өткен ''Актуальные проблемы компьютерной лингвистики'' атты Бүкілодақтық конференция жұмысында баяндама жасады. 1990 ж. Минск қаласында өткен ''Использование ЭВМ в научной и учебной работе гуманитарных вузов'' атты Бүкілодақтық конференция жұмысында баяндама жасады. [[1998]] ж. Ақтөбе қаласында өткен "Жұбанов тағылымы" атты республикалық ғылыми конференцияда баяндама жасады. [[1999]] ж. Ақтөбеде өткен ''Жұбанов тағылымы'' атты IV Республикалық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 1999 ж. Алматыда өткен "Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімі" атты Қ.Жұбановтың 100 жылдығына арналған республикалық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. [[1999]] ж. Астана қаласында өткен ''Мемлекеттік тіл: терминология, іс қағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі'' атты Қ.Жұбановтың 100 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практиалық конференцияда баяндама жасады. [[2000]] ж. Алматыда өткен ''Актуальные проблемы теории и практики перевода в контексте современности'' атты жоғары оқу орындары арасындағы ғылыми-практиалық конференцияда баяндама жасады. [[2002]] ж. ''Қазақ мәтіні мазмұнын формалдаудың негізгі ұстанымдары'' атты тақырыпта докторлық диссертация қорғайды. 2002 ж. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтынындағы ''Қолданбалы лингвистика'' ғылыми тобының бас ғылыми қызметкері жұмысын атқарады. 2002 ж. Ақтөбеде өткен ''Жұбанов тағылымы-V'' атты республикалық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. [[2003]] ж. [[2002]] жылы қорғалған докторлық диссертацияның құндылық тұстары ҚР БҒМ Жоғары аттестациялық комитетінің (ЖАК) қыркүйек айында шыққан №3 Бюллетенінде арнайы аталған мақала жарық көреді. 2003 ж. [[Әл-Фараби атындағы Қазақтың Ұлттық университеті]] филология факультетінің ''Қолданбалы лингвистика'' мамандығындағы студенттеріне дәріс беруге Жалпы тіл білімі кафедрасының профессорлық дәрежедегі қосымша жұмысына орналасады. 2003 ж. Алматыда өткен Абай атындағы Алматы университетінің 75 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық және әдістемелік конференцияға баяндамамен қатысты. 2003 ж. Алматыда өткен ''Сәрсен Аманжолов және қазақ филологиясының өзекті мәселелері'' атты С.Аманжоловтың туғанына 100 жыл толуына арналған Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 2003 ж. Алматыда өткен ''Қазақ филологиясының өзекті мәселелері'' атты А.Байтұрсынұлының 130 жыл толуына арналған Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияға баяндамамен қатысты. [[2004]] ж. Жоғары аттестациялық комитеттің шешімі бойынша Тіл білімі мамандығы бойынша ''Профессор'' ғылыми атағын алды. 2004 ж. Алматыдағы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінде өткен ''Қазақтың ұлттық әдеби тілі: бүгіні мен болашағы'' атты академик Р.Ғ.Сыздықтың 80-жылдығына арналған республикалық ғылыми-теориялық конференция жұмысына баяндамамен қатысты. 2004 ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен ''Академик Рәбиға Сыздық және қазақ тіл білімі мәселелері'' атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция жұмысына баяндамамен қатысты. [[2004]] ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен ''Академик Ә.Т. Қайдар және тіл білімінің мәселелері'' атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 2004 ж. Ақтөбе қаласында өткен ''Жұбанов тағылымы'' атты VІ Республикалық ғылыми-теориялық конференцияға баяндамамен қатысты. [[2005]] ж. Алматыдағы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінде өткен ''Жизнь языка и язык в жизни'' атты ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 2005 ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен ''Академик Ш.Ш. Сарыбаев жєне тіл білімінің мєселелері'' атты ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. [[2006]] ж. Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің филология факультетінің қазіргі қазақ тілі теориясы және әдістемесі кафедрасында компьютерлік лингвистикадан дәріс беруге (қосымша) профессорлық қызметке орналасады. 2006 ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен Қ.Есеновтың туғанына 75 жыл толуына арналған ''Қазақ тіл біліміндегі функционалдық бағыт'' атты Республикалық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 2006 ж. Ақтөбеде өткен ''Ғасырлар пернесінің жыршысы'' атты академик, композитор А.Қ.Жұбановтың 100-жылдығына арналған республикалық ғылыми конференция жұмысына баяндамамен қатысты. 2006 ж. Бишкек қаласында өткен ''6-ой Форума сотрудничества в области экономики, лингвистики и электронной среды в тюркском мире'' атты Манас атындағы Қырғыз-Түрік университеті және Түркі мәдениетін Зерттеу Орталығы ұйымдастырған Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. 2006 ж. Парижде өткен Халықаралық [[ЮНЕСКО ұйымы]]ның шақыруымен және ҚР Ақпарат және мәдениет министрлігінің қолдауымен ҚР-нің Ресми коммисиясының мүшесі ретінде академик Ахмет Жұбановтың 100 жылдығына арналған ғылым мен мәдениет саласының құрметті күндеріне қатысты (2006 жылдың 12-17 қазаны). [[2007]] ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен академик, филология ғылымдарының докторы, профессор Ө.А.Айтбаевтың 70 жылдығына орай ұйымдастырылған ''Мемпекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат тілі'' атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияға баяндамамен қатысты. 2007 ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен филология ғылымдарының докторы, профессор Т.С.Жанұзақовтың 80 жылдығына орай ұйымдастырылған ''Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелерінің қалыптасуы мен болашағы'' атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция жұмысына баяндамамен қатысты. 2007 ж. Алматыдағы ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институтында өткен І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына орай 2007 жылы қазан айының 17-18 күндері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен ''Түркітану мен қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері'' атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасады. ==Ғылыми, педагогтік және қоғамдық қызметі туралы қысқаша очерк== Күздің бір қара суық күнінде – 13 қарашада жарық дүниеге іңгәлап бір нәресте келді. 19 қараша күні перзентханадан алып келген баласын әкесі құшырлап иіскей берген сәтте сол кезеңнің әзірейілдеріндей болып көрінетін НКВД адамдары сау ете қалды. Үй ішін тас-талқан етіп тінтіп, қағаз біткеннің барлығын жинап алып, алмағанын жыртып, алды 11-12-лерде соңы алты күндік алты баланың үрейін ұшырып, аналарын көз жасына буып, үй иесін ала жөнеледі. Оқиға мекені – Алматы қаласы, уақыты – [[1937 жыл]] еді, ал шаңырақ иесі – сол кездің өзінде Одаққа аты танымал түрколог әріптестерімен терезесі тең тұрған ғалым, профессор Құдайберген Жұбанов болатын. Қазір әңгіме тірегі болып отырған сол, әкесінен алты күндігінде қалып, заман мен өмірдің небір қырларын өтіп, еңбегімен, талабымен, таланытымен көрінген жақсы ғалым үлгілі ұстаз, филология ғылымдарының докторы, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, профессор Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов! Тек бір отбасы өмірінде ғана емес, бүкіл қазақ халқының қиын да қилы тірлік-болмысында есте қалатын бұл екі оқиғаның аралығында өткен 70 жыл қасқағым сәттей. Бұл – бір қарағанда. Екінші қырынан үңіле көз жүгіртсек, қаншама ауыр жүк арқалаған жылдар, жан таласа өткен іс-қарекеттер күнделікті тұрмыста бастан кешкен тапшылық пен талпыныс, қаза мен қайғылы тұстар өтпеді дейсің?! Асқар үш айлығында-ақ ''жер аударылып'', туған қаласы Алматыдан әке-шеше отаны – [[Ақтөбе]] өлкесінен бір-ақ шығады. Дәлірек айтсақ, [[1922 жыл]]ы ''Қызыл Отау'' деген жаңа орында Құдайберген жігітпен некесі қиылған үлбіреген ақ құбаша сұлу жас қыз Раушан енді алты баланың анасы болып толыға түскен шағында ''халық жауының'' әйелі болып шыға келеді. Әрі қарай өзі де ұсталып, лагерьлерге айдалудан, балаларының ''детдом'' деген аты суық үкімет құзырындағы үйлерге таратылып кетуінен сақтанып, алты баланы Алматыдан ала жөнелген Раушан жеңгейдің басына ауыртпалық мықтап түседі. Колхоздың қара жұмысына жегіліп, ауыр қайғы-қасірет шегіп жүргенде сүті қайтып кетеді. Асқар ана сүтін де еме алмай, кәдімгі резеңкі еміздікті де көрмей (сол кезде ауылда емізік қайдан болсын), сиыр сүтін қасықпен жұтып, нәресте шағын өткізді. Сәби Асқарды апасы (әпкесі) 12-13 жастағы Мүслима, 8-10 жастардағы ағалары Ақырап пен Есет ''арқалап'' өсіреді, ойнатады, жұбатады, еркелетеді. Өздері де балалық шақтан озбаған «тәрбиешілерінің» оны ойыншық көріп (Мүслиманың сөзі) жұлқылағандары ананың аялы алақанын, әкенің иығына мінгізіп, төбесіне шығарғанын жоқтатпағандай еді. Сөйтіп, Асқар өсе бастайды. Мектепке барады. Бірақ мектеп жылдары да біркелкі, бір жерде өтпейді. Ауылда да, қалаларда да оқиды. Әсіресе апасы Мүсилима институтты бітіріп, Петропавл қаласына жұмысқа барғанда, апасы мен іні, сіңлілерін көшіріп алады. Асқар Петропавлдағы қазақ мектебіне барады, бірақ ғажабы – бұл мектепте барлық пән қазақ тілінде оқытылғанымен, математика, физика, химия сабақтарын орыс мұғалімдері оқытады. ''Медальдың екі жағы болады'' деп орыс ағайындар айтқандай, мұндай ''шала тілді'' мектептің пайдасы да тиді – дейді Асқар. Осы сабақтарды орысша оқудың нәтижесінде ол орыс тілін де жақсы меңгеріп алады. Ал физика, математика пәндері үшін орысша жақсы білудің күні бүгінге дейін қажет болып отырғандығын жасырмайық, өйткені оқу орындарында оқулықтар мен қосымша құралдардың көбі орыс тілінде екендігі, оқытушылардың да көбі (қазағы да) орыс тілділер екендігі мәлім. Осы себептен бе, әлде адамның өзіне белгісіз бір нәрсеге бүйрегі бұрып тұратын ''құдайдың құдіретінен'' бе, әйтеуір Асқар физика пәнін жақсы көреді, радиотехникамен шұғылданып, қысқасы, техникалық білім алуды қалайды. Тау-кен институтына түспек болып емтиханды ол жақсы тапсырады, бірақ… пайдалы қазбалар, табиғи байлықтар ол кезде стратегиялық мәні бар болғандықтан, бұған «халық жауларының ұрпақтары» қабылданбайды. Ағасы Есеттің кеңесімен бір кезде әкелері жұмыс істеген Абай атындағы ҚазПИ-дің математика факультетіне түседі. Жақсы бітіреді. Алматыдағы Мемлекеттік ауылшаруашылық институтына ''жоғарғы математика'' кафедрасының ассистенті, оқытушысы болып жұмысқа кіріседі. Онда 7 жыл істейді. Кейде бір мақсатты ойлауын адам ойлайды, ал тағдыр (жазмыш) өз дегенін істеттіреді ғой, немесе кей-кейде, ''кездейсоқтық'' атты мықты құбылыс күш көрсете ме, Асқар кенет қазақ тілін математикалық әдіспен, оның ішінде математикалық статистика мен ықтималдылықтар теориясы әдістерімен зерттеу жолына бет бұрады. Бұған Алматыда өткен бір ғылыми конференцияның және оған келген ''Сөз статистикасы'' (Статистика речи) атты Бүкілодақтық топты басқаратын атақты профессор Раймонд Генрихович Пиотровский мен математик қазақ ғалымы Қалдыбай Бектаевтармен кездесіп, әңгімелескені себепкер болады. Кездейсоқ конференция, кездейсоқ жүздесулер Асқардың ғылымдағы жолын бұрып әкетеді. Бүгінгі қазақ тілтаным саласында Асқар Жұбанов еңбектерінің орны айрықша деп санап, жоғары бағалап отырғанымыздың себебі – Асқар Жұбанов тіл білімінің бүгінгі таңдағы маңызы зор, аса қажет жаңа саласын бастаушылардың бірі ғана емес, оны әрі қарай алып барушы нағыз маман екендігі. Бұл салалар – қолданбалы лингвистика, компютерлік лингвистика. Қазақ тілін қолданбалы тіл білімінің статистика, формалды модельдер, мәтін лингвистикасы атты салаларына қатысты зерттеу, бұлар бойынша оқу құралдарын жазу – ғалымның зор табысы. Бұл табыс осы оқулықтардың қазақ тілінде жазылғандығымен де бағасы арта түседі. Көпшілігіміз жете түсіне бермейтін формалды логика дегенді тіл ғылымына қарай бұру, тілді (атап айтқанда, қазақ тілін) зерттеуде математикалық әдістерді қолдану, соның нәтижесінде «машиналық аударма» деп аталатын ғылым саласын өмірге әкелгендігімен де Асқар Жұбановтың еңбегі жоғары бағаланады. Бұл оқу құралдары (қазақ тіліндегі тұңғыш оқулықтар десек те болады) филология факультеті студенттері мен магистранттарына қолданбалы лингвистика мамандарына, компьютер мүмкіндіктерін қоғамдық ғылымдар салаларына, оның ішінде қазақ тіл білімінде қолданумен айналысатын мамандарға арналған. Ең бір құндылығы – бұл оқу құралдарының бүгінгі күнде оқу процесінде қолданылып жатқандығы. Осы пән салаларынан профессор Асқар Жұбановтың бірнеше жылдан бері әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті мен ҚР БжҒМ Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Магистратура және PhD докторантура институтында дәріс оқып, жастарды тәрбиелеп жатқандығын да атап айтуға болады. Мемлекеттік тіл дәрежесіндегі бүгінгі қазақ тілінің қызметін күшейту ісінде тіл білімінде қолданбалы теорияларды дамытудың мәні зор, заман талабы екендігін күнделікті өмірден көріп отырмыз. Тіл мамандарының ең талантты дегендерінің ішінде екінің бірі бара алмайтын бұл саладағы мүшелі той иесінің жаңадан жол салып, бастау көздердің бірі болуында екі-үш фактордың мәнін атау керек: бірі – бұл іске математик маманның кірісуі, екіншісі – математиктің тіл білімі сияқты гуманитарлық ғылым саласының негізгі қағидаларын, тармақтарын, теориялық тұғырлары мен практикалық қажеттіліктерін бірден жақсы игеріп (оқып), танып алған қабілет-дарыны, үшіншіден, қазақ тіл білімі саласын заман талабына сай дамытуға үлес қосу (дәлірек айтсақ, жол салу) сияқты ғылыми мақсат қоюы. Ал мұндай мұрат-мақсатты қоюға, сірә, әке жолын жалғастыру, '''Жұбанов''' деген ата атын жоғары ұстау сияқты жазылмаған адами заңның талабы да болған болар. Әке жолы демекші, кейінгі жылдардағы ізденістерге қарағанда қазақ тілтанымының бүгінде қолға алынып, кеңінен зерттеу нысандарына айналып жатқан жаңа салаларының зерттеудегі жаңа әдіс-амалдарының алғашқы ұшқындары әкесі Құдайберген Жұбановтың еңбектерінен көрінетіндігі белгілі болып отыр. Әрине, оларда қазіргі терминдер, XX ғасырдың екінші жартысындағы ғылыми жаңалықтар орын алмағандығы да белгілі, ал негізгі идея ғылыми сұраныс-қажеттік дегендердің ұшқынын, идеясын проф. Құдайберген Жұбанов еңбектерінде айтарлықтай көзге түседі. Қазіргі кезде көбірек назар аударылып жүрген ''валенттілік теориясы'', ''деривация құбылысы'', ''функционалдық грамматика'', ''лингвистикалық статистика'' дегендердің алғашқы көрінісі проф. Құдайберген Жұбановтан табылатындығын Қ.Бектаев, А.Белботаев, Т.Ысмайыловтардың, сондай-ақ А.Жұбанов пен С.Мырзабековтің мақалаларынан көреміз. Әсіресе бұл топта дәлелді де, айқын пікірлерді проф. Асқар Жұбанов айтып келеді. Құдайберген Жұбанов балаларында, әсіресе Есет пен Асқар әкелерінің ұшығы көрінген идеяларын жүзеге асыру, әке бастап берген ғылыми тармақтарды әрі қарай дамыту, дұрыстығын дәлелдей түсу айрықша сезіледі. Бұл өзгелерге өнеге, кейінгі жастарға үлгі болатын іс-қарекеттер. Табиғи талантын таныту, қолға алған жұмысын мұқият, адал орындау, әр іске үлкен жауапкершілікпен қарау, еңбегінің жемісін (жеңісін де) көрсете алу жағынан ағасы Есет сияқты, Асқар Жұбанов та әке алдында парызы мен қарызын өтеп отыр. Мұны Асқар сонау [[1973 жыл]]ы кандидаттық диссертация қорғаған алғашқы адымында көрсеткен болатын. Әр алуан заңнан аттап қия баспайтын сол кезең түгіл, қазіргі кезде батылымыз бармайтын бір оқиға – сол қорғау үстінде бас сарапшы, атақты ғалым Р.Г.Пиотровскийдің бұл кандидаттық жұмысты өте жоғары бағалап, докторлық жұмысқа сай, бірден докторлық дәрежеге ұсынуға болар ма еді дегені болатын. Мұндай пікірді біз кейінгі-соңғы ешбір қорғауда естіген жоқпыз. Ал асықпай жүріп, үлкен жетістіктермен (тың тұжырымдар, теориялық-ұстанымдар, практикалық ұсыныстармен) [[2002 жыл]]ы қорғаған докторлық диссертациясы да кезіміздегі ең таңдаулы, ең қажет ғылыми еңбек деп танылғанын көптеген рецензия-пікірлер, сол диссертацияның негізгі қағидаларына сүйеніп жазылып жатқан еңбектер көрсетіп отыр. Асқар Жұбановтың докторлық дисертациясы тіл білімінің жаңа саласы мәтін лингвистикасы тұрғысынан жазылған. Қазақ тілінің келелі мәселелерінің біріне жататын мәтіннің мазмұндық құрылымының түзілуін абзацтық деңгейде қарастыруға және қазақ мәтінінің семантикалық көрінісін бейнелеу мен оның туындау мүмкіндіктерінің формалды принциптерін анықтауға арналған. Бұл жұмыстың аса маңызды жақтары ҚР Жоғары аттестациялық комитетінің ''Бюллетенінде'' Президиум атынан арнайы аталып өткен болатын (№3, қыркүйек, 2003). Онда: зерттеу жұмысының нәтижесі қазақ тілінің қолдану аясын кеңейтуге өз ықпалын тигізетіні және оның қазіргі заманғы ақпараттық технологиялардың жаңа сұраныстарынан туындап отырғаны жайлы айтылған. Асқар Жұбановтың еңбек авторларының бірі болып қатысуымен М.О.Әуезовтің «Абай жолы» романының жиілік сөздігі ([[1979]]), М.О.Әуезовтің 20 томдық шығармалар текстерінің жиілік сөздіктері (Алматы, Түркістан, [[1995]]), Қуманша-қазақша жиілік сөздік (Алматы, [[1978]]) жарық көрді. Жиілік сөздіктер тек статистикалық мәлімет алу тұрғысынан ғана емес, лексикалық қазынаны құрайтын сөздердің қолданыс әлеуеті, ескі-жаңалығы, ''сүйегі'' (тегі), номинативтік (лексикалық, түпкі) мағынасынан өзге стильдік қызмет ету қарекеті сияқты тілтанымның өзге де салаларында пайдалануға болатын таптырмас қымбат материал болып саналады. Бұл тұрғыдан алғанда көрсетілген жиілік сөздіктер аса қажет құралдардың бірі. Бұлардан басқа ғалымның негізгі теориялық-танымдық еңбектерін қайталап атасақ, олар мыналар: Квантитативная структура казахского текста (опыт лингвистического анализа на ЭВМ). – Алма-Ата: Наука, [[1987]]. –147 с.; Основные принципы фомализации содержания казахского текста. – Алматы, [[2002]]. 250 с.; Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы ( 1-басылымы 2004, 2-басылымы 2007); Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер (2006, 2007ж); Компьютерлік лингвистикаға кіріспе (2007). Ал әр алуан жинақтарда, журналдарда жарияланған жүзден аса мақалаларының да ғылыми құндылығы мен қажеттігін атауға болады. БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтына аспирант болып келгеннен бері Асқар Жұбановтың бір ғылыми мекемеде қызмет етіп жүргеніне міне 45 жылға аяқ басып отыр екен. Аспиранттық кезеңін Минск қаласындағы шет тілдер Институты жанында өткізіп, кандидаттық диссертациясын қорғауынан сәтті өтіп, кіші ғылыми ғылыми қызметкерден бас ғылыми қызметкерге, бөлім меңгерушісі дәрежесіне дейін көтерілді. Тіл білімі институтының табалдырығын аттағаннан бері А.Жұбанов қазақ тілінің қолданбалы саласының жаңа бағытына қатысты тақырыптарға ғылыми жетекшілік етіп келеді. Соңғы жылдары компьютерлік лингвистика бойынша қазақ тілінің ''ТІЛ – ҚАЗЫНА'' атты компьютерлік базасын іске қосу жолында аса нәтижелі жұмыстар атқаруда. Әке жолы демекші, тағы бір таңғажайып құбылысты айтайық. Мен Құдайберген Жұбановтың өмірі мен ғылыми жолы туралы [[1965 жыл]]дан бері танысып, әр кез жазып, баяндамалар жасау барысында ғалымның феномендік тұлғасын көрдім де «сан қырлы, саңлақ ғалым» деп атадым. Сан қырлы дейтініміз – құдай оның бойына көп дарын дарытқан; алдымен, тілге деген үлкен таланты болған, сол таланттың арқасында 2-3 жылда орыс тілін меңгеріп алады, [[Ленинград]]та аспирантурадағы екі-үш жылда неміс, моңғол, грузин, чуваш, коми, тіпті жапон тілдерін үйрене бастайды, ұзын-ырғасы екі жылдай медреседе оқып, араб, парсы, шағатай, түрік, татар, башқұрт тілдерін игеріп кетуі осы қабілеттің күші болар. ҚазПИ-де профессор болып жұмыс істей жүріп ұйғыр тілінде үйреніп, оның оқулығын жазып бермек болады, дунған тілінің маманын даярлауға кіріседі. Әкелерінің бойындағы осындай полиглоттық қабілет ұлдары Есет пен Асқардың тіл маманы болып қалыптасуларына ықпал етсе керек. Әкенің тағы бір қасиеті – өнер иесі болғандығы: өнердің “көкесі” ақындық дарын, кейін дамытпаса да, бала кезінен бастап, жігіт шағында құрбы-құрдастарына әзіл-қалжыңдар жазып жүреді, ел аузынан өлең-жырларды жазып алып жинайды, өзі де өлең, әңгіме жазады т.т. Осы «қылық» Есет пен Мүслимада да бар екен. Мүслиманың әкесі туралы поэмасы көркемдігі жағынан да, идеясы мен мазмұны жағынан да ешбір әдеби туындыдан кем емес. Ал Есеттің ақындығына Тіл білімі институтының қызметкерлері тәнті болатын, ол қабырға газетін шығарған кезде екі-үш күнге дейін онда жарияланған Есеттің өлең шумақтары Институттың коридорын күлкімен жаңғыртып жататын. Құдайбергеннің алғашқы ұстаздарының бірі Абдолла Беркінов: ''Құдайберген сурет өнеріне өте шебер болды'' депті. Темір, Жұрын аудандарының қорымдарындағы құлпытастарда сақталған жазулардан Құдайберген Жұбановтың қолын қазірге дейін табуға болады. Әкелерінің суретке деген дарынын үлкен ұлы Ақырап иеленді. Құдайберген Жұбанов ең алдымен ұстаз, тәрбиеші, педагогтік еңбегімен жақсы танымал болды. Тұңғышы Мүслима – осы жолды қалап алды. Профессордың бойында математика, экономика сияқты салаларға қызығушылық та болғанын зерттеушілер мен туған інісі Ахмет Жұбанов айтқан болатын. Асқар – математик, Қызғалдақ – экономист деген сияқты әке бойындағы дарын ұшқындарын балаларына аманат етіп кеткендей! Бұл – бір табиғат ұсынған ғажайып құбылыс, сол құбылыстың бір куәсі бүгінгі мерейтой иесі болып отырғанына алла тағалаға мың рақмет айтамыз. Адам өзі өрекпіп көрсетпесе де, даурығып дәлелдемесе де, ең мықты ғалым оның бойында жатқан небір жақсы қасиеттері барлардан шығатын сияқты. Жұбановтар әулетінің қай өкіліне қарасақ та, үлгі тұтарлық кісілік ұстамдылық, талаптылық пен таланттылық, еңбекқорлық қасиеттерді көреміз. Өздерін жоғары орынға апарған да, біздерді сүйсіндірген де осы қасиеттер болар. Өмірде кездесіп жататын өлім-қаза, ауру-сырқау сияқты ауыр жүктерді көтере білу де адамға үлкен сын. Осының бәрі нар көтерер жүк болса, сол жүкті де Асқар көтеріп келеді. Заман мен солақай саясат сынынан өте білген ғалым-азамат тағдыр сынына да арқасын төсеп отыр. ''Өмірдің жақсы да, жаман да жақтарын басымнан кешірдім, бірақ оның қиын тұстарының бәрі де әкемнің нақақтан «халық жауы» аталуымен салыстырғанда түк те емес сияқты'' – дейді Асқар бір толғанысында. ''Асылдың сынығы, тұлпардың тұяғы'', өзі де сом асыл – мықты ғалым, атаулы азамат, үлгілі ұстаз Асқар Құдайберген баласы, қазақ халқы мақтанышпен қастерлеп атайтын ''Жұбановтар әулеті'' деген қымбат атты жоғары ұстап, кейінгі ұрпақтарға жеткізе бер, ұзақ-ұзақ жасап, әлі де том-том еңбек жазып, топ-топ шәкірт дайындай бер деп ағалық, үлкендік бата-тілегімізді білдіреміз. ==Еңбектерінің хронологиялық көрсеткіші== '''1967''' # Частотные словари и информационные характеристики языка // Тезисы докладов научно-теоретической конф. профес.-препод. состава Чимк. пед. инст., - Шымкент, 1967. - С. 107-108. (К.Б.Бектаев және т.б. бірге). '''1968''' # Автоматизация некоторых лингвистических процессов // Вестник АН КазССР, - Алма-Ата, 1968, (9, - С. 31-36. (А.В.Зубовпен бірге). # К вопросу об автоматизации лингвистических исследований // Материалы первой научной конференции молодых ученых АН КазССР. - Алма-Ата: Наука, 1968. - С. 442-443. '''1969''' # О некоторых путях вскрытия вероятностно-статистических закономерностей в современном казахском языке // Материалы всесоюз. конф.: Статистическое и информационное изучение тюркских языков (СИИТЯ), - Алма-Ата, 1969. - с. 85-86. # О частотности формообразовательных аффиксов существительных казахского языка // Материалы всесоюз. конф.: СИИТЯ, - Алма-Ата, 1969. - С. 50-51. (А.Ахабаев, С.Мирзабековпен бірге). # Статистическа аффиксов имен прилогательных // Материалы всесоюз. конф.: СИИТЯ, Алма-Ата, 1969. - С. 47-50. (Р.Шойбековпен бірге). '''1970''' # Структурно-статистическая модель описания грамматических категорий тюркских текстов // Материалы Всесоюз. науч. конф. Часть І: Структурно-математические методы моделирования языка, Киев, 1970. - С. 13-14. (Қ.Б.Бектаев, А.Ахабаев, С. Мирзабековпен бірге). # Автоматическое построение частотных словарей (прямого и обратного) // Вестник АН КазССР, Алма-Ата, 1970. - C. 48-53. (К.Б.Бектаев, А.В.Зубовпен бірге). # Универсальная программа получения на ЭВМ "Минск-22" алфавитно-частотного списка сочетаемости графем // Материалы второй научной конференции молодых ученых АН КазССР, Алма-Ата, 1970. - C. 512-513. '''1971''' # Исследование статистической структуры тюркского текста // Материалы всесоюз. конф.: Автоматическая переработка текста методами прикладной лингвистики. Кишинёв, 1971. - С.17-18. (А.Ахабаев, Қ.Б.Бектаевпен бірге). # Информационное и статистическое изучение тюркских языков // Вестник АН КазССР, - Алма-Ата, 1971. - С. 82-84. (А.В.Зубов, С.Мирзабековпен бірге). # Сөздік қорымыз қанша? // Білім және еңбек, Алматы: 1971, (8, - С. 14-15, 28-29. (С.Мырзабековпен бірге). '''1972''' # Математика және музыка. “Білім және еңбек”, №3. Алматы, 1972. '''1973''' # Статистическое исследование казахского текста с применением ЭВМ (на материале романа М. Ауэзова "Абай жолы"): Автореф. дисс. канд., фил. наук. - Алма-Ата, 1973. - 37 С. # Вероятностные законы распределения классов слов казахского текста // - Трудах VII Всесоюзной школы-семинара: "Автоматическое распознавание слуховых образов", Алма-Ата,1973.-С.139-145. (Қ.Б.Бектаевпен бірге). # Становление статистического метода в казахском языкознании // Статистика казахского текста. - Алма-Ата: Наука, 1973. - C. 14-22. # Статистика лексико-морфологических форм прилагательных в романе М.Ауэзова "Абай жолы" ("Путь Абая") // Статистика казахского текста. Алма-Ата: Наука, 1973. - C. 231-248. # Индексация и кодирование текстовой информации для ввода в ЭВМ // Статистика казахского текста. Алма-Ата: Наука, 1973. - C. 250-262. (Қ.Бектаевпен бірге). # Задача получения на ЭВМ частотных списков лингвистических единиц // Статистика казахского текста. Алма-Ата: Наука, 1973. - C. 263-298. # Вероятностно-статистическое моделирование тюркских текстов // - Статистика казахского текста. Алма-Ата: Наука, 1973. - C. 299-328. (Қ.Б.Бектаевпен бірге). # О частотных списках графемно-фонемных сочетаний // Статистика казахского текста. Алма Ата: 1973. - C. 612-629. (Қ.Б.Бектаевпен бірге). # Распределения частот появления сочетаний знаков в Орхоно-Енисейской письменности. - В кн // Статистика казахского текста. Алма Ата: Наука, 1973. - C. 630-634. (Е.Агмановпен бірге). '''1974''' # Кибернетика и лингвистика // Материалы третьей научно-теоретической конференции молодых ученых АН КазССР. Часть ІІ. Алма-Ата: Наука, 1974. - C. 245-247. '''1976''' # Информационно-статистическая типология тюркского текста // Советская тюркология и развитие тюркских языков в КСРО // Тезисы докладов и сообщений Всесоюзной тюркологической конференции. Алма-Ата: Наука, 1976. - C. 305-307. (К.Б.Бектаев, Пиотровскиймен бірге). '''1978''' # Куманша-қазақша жиілік сөздік. Алматы: Ғылым, 1978. - 217 С. (А.Қ Құрышжанов., А.Б.Белботаевпен бірге). # Опыт реализации микрословарей для машинного перевода английских патентов по химии полимеров. Сб. Проблемы машинного перевода. Махачкала: изд-во “Дагестанский университет”, 1978. –С. 17-19. (Қ.Б.Бектаев және т.б. бірге). '''1979''' # К вопросу о графемной статистике казахского текста // Вопросы казахской фонетики и фонологии. Алма-Ата: Наука, 1979. - C. 79-86. # М.Әуезовтің "Абай жолы" романының жиілік сөздігі. Алматы: Ғылым, 1979. - C. 336. (Қ.Б.Бектаев, С.Мырзабеков, А.Б.Белботаевпен бірге). '''1980''' # О ходе подготовки к составлению словаря языка М.О.Ауэзова (функции ЭВМ). Материалы научного семинара: "Статистическая оптимизация преподования языков и инженерная лингвистика". Шымкент: 1980. - С. 193-195. # Преобразование с помощью ЭВМ казахских текстов в фонетическую запись // Материалы семинара: "Статистическая оптимизация преподования языков и инженерная лингвистика". Шымкент: 1980. - С. 317-318. (Ә.Жүнісбекпен бірге). # Состояние и перспективы исследования тюркских языков с применением статистико-инженерных методов // Всесоюзная тюркологическая конференция, тезисы докладов и собщений. – Ташкент, изд-во “Фан: Узбекской ССР. – С. 119-121. (Қ.Б.Бектаев, С.А.Ризаевпен бірге). # По каменистым тропам науки (проф. К.Б.Бектаеву 60 лет). В газете “Южный Казахстан”. Шымкент (28.11.1980), 10 м/п стр. (О.Жаутыков, І.Кеңесбаевпен бірге). # Желісті жол (проф. Қ.Б.Бектаев – 60 жаста). “Оңтүстік Қазақстан” газетінде. Шымкент (28.11.1980), 10 м/бет. (О.Жаутыков, І.Кеңесбаевпен бірге). '''1981''' # К вопросу о выделении ключевых слов научного текста. В сб.: Экспериментальный анализ устных и письменных текстов. – Минск, 1981. –С. 131-134. '''1982''' # Использование ЭВМ в авторской лексиографии // Тезисы докладов Всесоюзной конференции: Переработке текста методами инженерной лингвистики. Минск: 1982. - С. 135-137. (Қ.Б.Бектаев және т.б. бірге). '''1987''' # Квантитативная структура казахского текста. Алма-Ата: Наука, 1987. - 147 С. # О частотных словарях трех стилей казахского языка // Вторая Всесоюзная конференция по созданию машинного фонда русского языка (тезисы докладов). – М., 1987. – С. 109-110. '''1988''' # Подготовка тюркоязычного текста для получения словоуказателя произведений индивидуального писателя на ЭВМ. Советская тюркология. Баку. 1988. – С. 115-122. # О создании машинного фонда казахского языка // Материалы рабочего совещания: Машинные фонды языков народов КСРО. Тбилиси: 1988. - С. 16-17. (С.А.Ускомбаевпен бірге). # О проблеме создания машинного фонда тюркских языков // Mатериалы рабочего совещания: Машинные фонды языков народов КСРО. Таллин: 1988. - С. 4-5. '''1989''' # Создание словарной базы данных обще- и межтюркских моносиллабов: к проблеме разработки машинного фонда тюркских языков // Третья Всесоюз. конф. по созданию машинного фонда русского языка. Часть ІІ. Москва: 1989. - С. 129-132. (Е.З.Кажибеков, С.А.Ускомбаевпен бірге). # Количественный анализ высокочастотных местоймений казахского языка // Статистическая лексикография и учебный процесс. – Киев КГПИИЯ, 1989. –С 63-65. '''1990''' # О лингвистических исследованиях с применением вероятностно-статистических методов в тюркских языках // Статистика казахского текста. Выпуск ІІ. Алматы: Ғылым, 1990. - C. 21-31. (А.Б.Белботаев, З.А.Сиразитдиновпен бірге). # Түркі тілдерінің машиналық қорын жасаудың алғышарттары // Статистика казахского текста. Выпуск ІІ. Алматы: Ғылым, 1990. - C. 31-42. # Текст лингвистикасы жайында // Статистика казахского текста. Выпуск ІІ. Алматы: Ғылым, 1990. - C. 118-125. # Автоматический анализ морфологии казахской словоформы // Статистика казахского текста. Выпуск ІІ. Алматы: Ғылым, 1990. - C. 148-156. (С.А.Ускомбаевпен бірге). # Алгоритмизация задачи получения на ЭВМ фонетической транскрипции казахского текста// Тезисы докладов І Всесоюз. конф.: "Тюркская фонетика-90". Алма-Ата, 1990. - С. 35-36. (С.А.Ускомбаевпен бірге). # Использование ЭВМ для выделения опорных слов текста // Тезисы докладов Всесоюзной конференции: Актуальные проблемы компьютерной лингвистики // Тартуский универ. Тарту, 1990. - С. 49-50. # Автоматический отбор опорных слов текста в целях оптимизации обучения казахскому языку // Тезисы докладов Всесоюзной конференции: Использование ЭВМ в научной и учебной работе гуманитарных вузов. Минск, 1990. - С. 67-68. # Алгоритмизация процедуры морфологического членения казахской словоформы // Тезисы докладов Всесоюзной конференции: Использование ЭВМ в научной и учебной работе гуманитарных вузов. Минск, 1990. - С. 87-88. (С.А.Ускомбаевпен бірге). '''1992''' # Формализация процедуры построения текстов естественного языка // Научные приборы и автоматизация научных исследований. Алма-Ата: Ғылым, 1992. - C. 190-196. (А.В.Зубовпен бірге). '''1995''' # М.О.Әуезовтің 20 томдық шығармалар текстерінің жиілік сөздіктері. Алматы-Түркістан: 1995. - 346 C. (Қ.Б.Бектаев, С.Мырзабеков, Белботаевпен бірге). # Тіл жиілік сөздігі. Абай. Энциклопедия. – Алматы: “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясы, “Атамұра” баспасы, 1995. – 720 бет. '''1997''' # Әуезов тілінің сөздіктерін жасау тәжірбиесі // Вестник КазГУ. Серия филологический., Алматы: 1997, №8. - C. 18-28. (С. М.Мырзабековпен бірге). '''1998''' # Машиналық аударма // Қазақ тілі. Энциклопедия. IDK - TIPO. Қазақстан даму институты. Алматы, 1998. - Б. 268-269. # Математикалық тіл білімі // Қазақ тілі. Энциклопедия. IDK - TIPO. Қазақстан даму институты. Алматы, 1998. - Б. 267. # Қолданбалы тіл білімі // Қазақ тілі. Энциклопедия. IDK - TIPO. Қазақстан даму институты. Алматы, 1998. - Б. 240. # Проф. Қ.Жұбанов және қазақ тілін зерттеудің кейбір қолданбалы тәсілдері // Mатериалы республиканской научн. конф. "Жубановские чтения" - "Жұбанов тағылымы". Ақтобе, 1998. - C. 51-56. # Тіл теориясы кезек күттірмейтін мәселе // Жас Алаш, 15 желтоқсан 1998 жыл. '''1999''' # Қ.Жұбанов және қазақ мәтін мазмұнын статистикалық тәсілмен анықтау // Материалы республ. научно-теоретической конф., посвящен. 100-летию К.Жубанова: "Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімі". Алматы: Арыс. 1999. - C. 102-108. # Проф. Құдайберген Жұбановтың буын теориясы және оның компьютерлік лингвистикадағы орны // Материалы республ. научно-практической конф., посвящ. 100-летию К. Жубанова: Мемлекеттік тіл: терминология, іс қағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі. Астана: 1999. - С. 298-305. '''2000''' # Основные процедуры формализации содержания казахского текста // Материалы межвузовской научно-практической конференции (3-4 ақпан 2000) "Актуальные проблемы теории и практики перевода в контексте современности". Алматы, 2000. - C. 249-252. '''2001''' # К проблеме семантической классификации знаменательных классов слов казахского языка // Известия МОиН РК НАН РК, Алматы, 2001, №2. - C. 13-30 . # Статистическое исследование казахского текста на уровне абзацев // Тілтаным / Языкознание, Алматы, 2001, №2. - C. 35-41. '''2002''' # Формальное описание словарной статьи автоматического словаря казахского языка (АСКЯ) // Тілтаным / Языкознание. Алматы, 2002, №2. - C. 20-31. # Основные принципы формализации содержания казахского текста. Алматы, 2002. - 250 C. # Основные принципы формализации содержания казахского текста // Автореф. дис. на соиск. д.ф.н. - Алматы, 2002. - 57 c. # Основные принципы формализации содержания казахского текста. //Материалы Республиканской научно-теоретической конференции "Жұбанов тағылымы-V". Актобе, 2002. - С. 40-42. # Формальное описание структуры автоматического словаря казахского языка // Материалы Республиканской научно-теоретической конференции "Жұбанов тағылымы-V". Актобе, 2002. - С. 26-30. '''2003''' # Инженерлік тіл білімінің кейбір мәселелері // Абай атындағы Алматы университетінің 75 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық және әдістемелік конференцияның материалдары, 16-17 мамыр 2003 ж. - Алматы, 2003, 25-28 б. (Ж.Н.Кемеровамен бірге). # Тіліміздің компьютерлік қорын жасау керек. "Ана тілі", №45,13 қараша, 2003, 6 комп.стр. (газеттің толық бір беті, 9 бетте). # «Адам-компьютер-адам» жүйесіндегі табиғи тіл қызметінің ерекшеліктері. – Алматы, «Ғылым». ҚР Ұлттық ғылым академиясының «Хабарлары», Тіл, әдебиет сериясы. 2003. № 4, 3-11 бб. # Компьютерлік лингвистика және қазіргі қазақ тіл білімі. ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының «Тілтаным» журналы, Алматы, 2003, № 3(11), шілде-тамыз-қыркүйек. 28-36 бб. '''2004''' # Қазақ тілінің компьютерлік – көп тармақты әрі терең автоматтандырылған тілдік жүйе // «Сәрсен Аманжолов және қазақ филологиясының өзекті мәселелері» атты С.Аманжоловтың туғанына 100 жыл толуына арналған Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. 25 қараша. 2003 ж. Алматы: Дайк-Пресс, 2004. 430-438 бб. # Абзац – мәтін құрылымының негізгі семантикалық компоненті. «ХАБАРШЫ», филология сериясы, №4 (76), Алматы, «Қазақ университеті», 2004 ж., 60-63 бб. # Мәтіннің негізгі статикалық мазмұны және оның формалды сипаты // «Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ филологиясының мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы: Арыс, 2004. 172-178 бб. # Тілді логикалық талдау бағытының кейбір мәселелері. «Қазақтың ұлттық әдеби тілі: бүгіні мен болашағы» атты акад. Р.Ғ.Сыздықтың 80-жылдығына арналған республикалық ғылыми-теориялық конференция. - Алматы, «Қазақ университеті», Әл-Фараби атындағы ҚҰУ-ның «ХАБАРШЫ», филология сериясы, №5 (77), 2004, 37-43 бб. # Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы. Оқу құралы. –Алматы, «Қазақ университеті», 2004, - 209 бет (13,06 б/т). # Қолданбалы лингвистика пәні және оның негізгі бағыт-бағдары // «Академик Рәбиға Сыздық және қазақ тіл білімі мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. «Арыс» баспасы, Алматы. 2004, 179-183 бб. # Қазақ мәтінінің ықтималды-статистикалық моделін құру – маңызды мәселе // «Академик Ә.Т. Қайдар және тіл білімінің мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция . – Алматы, «Дайк-Пресс», 2004 ж., 579-586 бб. # Мәтін абзацтарын заттық-логикалық мазмұнтұрғысынан зерттеу. ҚР БҒМ мен Ұлттық ғылым Академиясының “Хабарлары”, тіл, әдебиет сериясы, №4(146), шілді–тамыз, 2004, 21-28 бб. # Қазақ мәтінін абзац деңгейінде зерттеудегі мазмұнға қатысты тірек сөздерді статистикалық жолмен анықтау // Жұбанов тағылымы. IV Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Ақтөбе. 2004 ж. –С. 99-105. '''2005''' # Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл біліміндегі cтатистикалық әдістің жетістіктері // Жұбанов тағылымы. VІ Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Ақтөбе. 2005 ж. –С. 24-29. # Қазақ тілтанымындағы статистикалық әдістің орны // Жизнь языка и язык в жизни. Алматы, Қазақ университеті, 2005 ж. 115-129 б.б. # Қазақ мәтінін автоматты түрде талдау мен жинақтаудың автоматты жүйелерін құру мєселесі // Академик Ш.Ш. Сарыбаев және тіл білімінің мєселелері. Алматы. Дайк-Пресс. 2005 ж. 693-699 б.б. '''2006''' # Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 280 бет. # Құдайберген Жұбанов зерттеулеріндегі модельдеу әдісінің көрінісі // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы.2006, № 1, 3-9 бб. # Ғылыми-техникалық лексикография және арнаулы сөздіктер түрлері // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы.2006, № 2, 146-153 бб. # Лексикография саласындағы автоматтандыру тәсілі // Қазақ тіл біліміндегі функционалдық бағыт. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы, 2006. 158-164 бб. # Ахмет Жұбанов зерттеулеріндегі қазақтың күй жанры мен домбыра музыкалық аспабы жайлы // «Ғасырлар пернесінің жыршысы». Академик, композитор А.Қ.Жұбановтың 100-жылдығына арналған республикалық ғылыми конференция материалдары. –Ақтөбе, 2006. 43-49 бб. # Автоматтанған оқу жүйесінің негізгі ұстанымдары // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы.2006, №4, 186-191 бб. # Оқу лексикографиясының ғылыми пән ретіндегі ерекшелігі // ҚР ҰҒА “Хабарлары”, филология сериясы. Алматы, 2006, №5, 20-25 бб. # Қазақ тілінің картотекалық қорының «ТІЛ – ҚАЗЫНА» атты компьютерлік базасы (баяндама) // Материалы 6-ого Форума сотрудничества в области экономики, лингвистики и электронной среды в тюркском мире, организованный Киргизско-Турецким Университетом им. Манаса и Центром Исследования Тюркской культуры (14-19 қараша 2006г. г.Бишкек/Киргизстан). Бишкек, 2006. – С. 115-120. # Ахмет Жұбановтың ғылыми тілінің стилі хақында. Халыхаралық ЮНЕСКО ұйымының шақыруымен ҚР Ақпарат және мәдениет министрлігінің қолдауымен ҚР-нің Ресми коммисиясының мүшесі ретінде Францияның астанасы Париж қаласында өткен академик Ахмет Жұбановтың 100 жылдығына арналған ғылым мен мәдениет саласының құрметті күндеріне қатысушылардың материалында. 2006 жылдың 12-17 қазаны.. Париж, 27-29 бб. '''2007''' # Компьютерлік лингвистикаға кіріспе: Оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 204 бет. # Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер: Оқу құралы. – 2 басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 280 бет. # Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы. Оқу құралы. – 2 басылым. –Алматы, «Қазақ университеті», 2004, - 209 бет (13,06 б/т). # Табиғи тілдің мәтін морфологиясын автоматты түрде талдау мәселесі // Академик, филология ғылымдарының докторы, профессор Ө.А.Айтбаевтың 70 жылдығына орай ұйымдастырылған “Мемпекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат тілі” атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. 27 сәуір 2007 жыл. (8 комп. бет). # Машиналық аударманың ғылыми бағыт ретіндегі даму кезеңдері // филология ғылымдарының докторы, профессор Т.С.Жанұзақовтың 80 жылдығына орай ұйымдастырылған “Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелерінің қалыптасуы мен болашағы” атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. 29 маусым 2007 жыл. # Қазақ жазба мәтіндеріндегі графема қолданысының статистикасы. ҚР БҒМ мен Ұлттық ғылым Академиясының “Хабарлары”, тіл, әдебиет сериясы, №4(…), шілді–тамыз, 2007, баспада, көлемі 7 комп. бет.(Е.Жубановамен бірге). # Баспа ісін автоматтандыру әдісіндегі лингвистикалық аспектілер. І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына орай 2007 жылы қазан айының 17-18 күндері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен “Түркітану мен қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері” атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы, көлемі 5 комп. бет. (баспада). ==Асқар Құдайбергенұлы Жұбановтың 2005-2010 жылдарғы жарияланымдары== '''2005ж.''' # Қазақ мәтінін абзац деңгейінде зерттеудегі мазмұнға қатысты тірек сөздерді статистикалық жолмен анықтау // Жұбанов тағылымы. V Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Ақтөбе. 2005 ж. –10-15 бб. # Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл біліміндегі cтатистикалық әдістің жетістіктері // Жұбанов тағылымы. VІ Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Ақтөбе. 2005 ж. –24-29 бб. # Қазақ тілтанымындағы статистикалық әдістің орны // Жизнь языка и язык в жизни. Алматы, Қазақ университеті, 2005 ж. –115-129 бб. # Қазақ мәтінін автоматты түрде талдау мен жинақтаудың автоматты жүйелерін құру мәселесі // Академик Ш.Ш. Сарыбаев және тіл білімінің мәселелері. Алматы. Дайк-Пресс. 2005 ж. –693-699 бб. '''2006 ж.''' # Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 280 бет. # Құдайберген Жұбанов зерттеулеріндегі модельдеу әдісінің көрінісі // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы.2006, № 1, 3-9 бб. # Ғылыми-техникалық лексикография және арнаулы сөздіктер түрлері // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы.2006, № 2, 146-153 бб. # Лексикография саласындағы автоматтандыру тәсілі // Қазақ тіл біліміндегі функционалдық бағыт. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы, 2006. 158-164 бб. # Ахмет Жұбанов зерттеулеріндегі қазақтың күй жанры мен домбыра музыкалық аспабы жайлы // «Ғасырлар пернесінің жыршысы». Академик, композитор А.Қ.Жұбановтың 100-жылдығына арналған республикалық ғылыми конференция материалдары. –Ақтөбе, 2006. 43-49 бб. # Автоматтанған оқу жүйесінің негізгі ұстанымдары // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы. 2006, №4, –186-191 бб. # Оқу лексикографиясының ғылыми пән ретіндегі ерекшелігі // ҚР ҰҒА “Хабарлары”, филология сериясы. Алматы, 2006, №5, 20-25 бб. # Қазақ тілінің картотекалық қорының «ТІЛ – ҚАЗЫНА» атты компьютерлік базасы (баяндама) // Материалы 6-ого Форума сотрудничества в области экономики, лингвистики и электронной среды в тюркском мире, организованный Киргизско-Турецким Университетом им. Манаса и Центром Исследования Тюркской культуры (14-19 қараша 2006г. г.Бишкек/Киргизстан). Бишкек, 2006. '''2007 ж.''' # Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы. Оқу құралы. – 2 басылым. –Алматы, «Қазақ университеті», 2007, - 209 бет (13,06 б/т). # Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер: Оқу құралы. – 2 басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 280 бет. # Компьютерлік лингвистикаға кіріспе: Оқу құралы. – 2 басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 204 бет. # Табиғи тілдің мәтін морфологиясын автоматты түрде талдау мәселесі // “Мемпекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат тілі” атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007 жыл. 141-144 бб. # Машиналық аударманың ғылыми бағыт ретіндегі даму кезеңдері // “Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен болашағы” атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007 жыл., 241-246 бб. # Қазақ жазба мәтіндеріндегі графема қолданысының статистикасы // ҚР БҒМ мен Ұлттық ғылым Академиясының “Хабарлары”, тіл, әдебиет сериясы, №5 (165), қыркүйек–қазан, 2007, 28-32 бб. (Е.Жұбановамен бірге). # Баспа ісін автоматтандыру әдісіндегі лингвистикалық аспектілер// І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына орай 2007 жылы қараша айының 17-18 күндері А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен Халықаралық ғылыми теориялық конференцияның материалдары “Қазақ тіл білімі мен түркітану мәселелері”. – Алматы, «Жібек жолы», 2007, 357-360 бб. '''2008 ж.''' # Қолданбалы тіл білімінің мәселелері. Вопросы прикладного языкознания. ¬– Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. – 640 бет. # Қазақ тілінің «Тіл - қазына» атты ұлттық компьютерлік қорының мүмкіндіктері жайында // ҚР ҰҒА “Хабарлары”, филология сериясы. Алматы, 2008, №2, - 19-23 бб. # Есептеуіш лексикография – қазақ тіл білімінің жаңа ғылыми бағыты // Тілтаным (Языкознание). А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Алматы.2008, №2, - 58-63 бб. # Қазақ тілінің «Тіл – қазына» атты ұлттық компьютерлік қорын құрудың алғышарттары // «Профессор С.М.Исаев: Қазақ тіл білімінің теориялық және әдіснамалық мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2008. 9-10 маусым. – 12-19 бб. # Жаңа ақпараттық технологияға көшу жағдайындағы қазақ лексикографиясы. // ҚР ҰҒА “Хабарлары”, филология сериясы. - Алматы, 2008, №5, - 14-18 бб. # Автоматты (машиналық) аударма // Аударматану (ғылыми-практикалық көмекші құрал). Құраст.: Құлманов С. – Алматы: «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы, 2008, 83-111 бб. '''2009 ж.''' # Компьютер қазақ сөзін жатсынбайды. – Алматы, «Ана тілі», №17, 30 сәуір-6 мамыр, 2009 жыл. # Корпустық лингвистика – қазақ тілбілімінің жаңа бағыты // Тілтаным. Языкознание. ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, сәуір-мамыр-маусым. - Алматы. 2009 жыл, №2 (34) –3-11 бб. # Қазақ сөзінің «Тіл – қазына» деректер базасы және оның теориялық негіздері. База данных «Тіл – қазына» казахского слова и ее теоретические основы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2009. – 304 бет. # Қазақ тілі мәтіндер корпусының компьютерлік базасын құрудың алғышарттары // ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі, ф.ғ.д,, проф. Р.С. Сыздықтың 85 жылдығына орай өткізілген «Әдеби тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі» атты ғылыми-теориялық конференцияның материалдары, 2009. -175-179 бб. #. Проф. Қ.Жұбанов зертттеулері – қолданбалы тіл білімінің жаңа саласына ғылыми бағыт-бағдар // «Жұбанов тағылымы VII» халықаралық ғылыми конференция материалдары (Қазақ тілінің теориялық негізін қалаған лингвист, қоғам қайраткері, профессор Қ.Қ.Жұбановтың 110 жылдық және белгілі лингвист ғалым, профессор Е.Қ.Жұбановтың 80 жылдық мерейтойларына арналған). І том. –Ақтөбе, Қ.Жұбанов атындағы АқМУ РББ, 2009. –28-31-бб. # Проф. Қ.Жұбанов және қолданбалы тіл білімінің жаңа бағыты // «Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2009 ж. – 27-32 бб. # Проф. Қ.Жұбанов және қолданбалы тіл біліміндегі формальды модельдер // Құдайберген Жұбанов тағылымы: ғылыми сабақтастық және жаңа бағыттар: Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2009 ж. – 70-77 бб. '''2010 ж.''' # Қазақ әдеби тілінің электрондық корпусын түзудің теориялық бастаулары // Тіл және мәдениет: тілдің антропоөзектік парадигмасы. Профессор Ж.А.Манкееваның 60 жылдығына арналған республикалық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2010. – 191-197-бб. # Мәтінді автоматты өңдеу жүйесінің құрылымы жайында // Түркі тілдерінің грамматикасы: қазіргі ахуалы мен болашағы. Профессор ҚазКСР ҒА академигі Нығмет Тінәліұлы Сауранбаевтың туғанына 100 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2010. – 159-166 бб. # Мәтінді автоматты өңдеу жүйесіндегі лингвистикалық ақпарат базасы // Қазіргі қазақ грамматикасы мен терминологиясын зерттеулердің негізгі бағыттары. Аса көрнекті ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚазКСР ҒА корр.-мүшесі Ахмеди Ысқақұлы Ысқақовтың туғанына 100 жыл толуына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2010. – 51-55 бб. # Мәтіндер корпусын түзудің теориялық және практикалық мәселелері жайында // «Казахский язык в контексте языковой политики стран Евразийского континента» атты Халықаралық симпозиум материалдары. – Көкшетау: Ш. Уәлихан атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті, 2010. (С. Құлмановпен бірге). # Қазақ тілінің «Тіл – қазына» атты компьютерлік базасы жайында // Жалпы тіл білімі және түркі тілдерінің өзекті мәселелері. – Астана, 2010, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті. -298-304 бб. # Автоматтанған ақпараттық-іздестіру жүйесінің кейбір ұғымдары мен тілі // Қазақ әдеби тілі тарихының өзекті мәселелері / Жауапты редактор Ш.Құрманбайұлы. – Алматы, 2010. 206-214 бб. ==2005-2009 жылдар аралығында шыққан монографиялары== # Компьютерлік лингвистикаға кіріспе: Оқу құралы. – 2 басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 204 бет. # Қолданбалы лингвистика: формалды модельдер: Оқу құралы. – 2 басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 280 бет. # Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы. Оқу құралы. – 2 басылым. –Алматы, «Қазақ университеті», 2007, - 209 бет (13,06 б/т). # Қолданбалы тіл білімінің мәселелері. Вопросы прикладного языкознания. ¬– Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. – 640 бет. # Қазақ сөзінің «Тіл – қазына» деректер базасы және оның теориялық негіздері. База данных «Тіл – қазына» казахского слова и ее теоретические основы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2009. – 304 бет. ==2005-2009 жылдар аралығында шетелдердегі ғылыми конференцияларға қатысқаны жайлы мәлімет== * Ахмет Жұбановтың ғылыми тілінің стилі хақында. Халықаралық ЮНЕСКО ұйымының шақыруымен ҚР Ақпарат және мәдениет министрлігінің қолдауымен ҚР-нің Ресми коммисиясының мүшесі ретінде Францияның астанасы Париж қаласында өткен академик Ахмет Жұбановтың 100 жылдығына арналған ғылым мен мәдениет саласының құрметті күндеріне қатысушылардың материалында. 2006 жылдың 12-17 қазаны.. Париж. * Қазақ тілінің картотекалық қорының «ТІЛ – ҚАЗЫНА» атты компьютерлік базасы (баяндама) // Материалы 6-ого Форума сотрудничества в области экономики, лингвистики и электронной среды в тюркском мире, организованный Киргизско-Турецким Университетом им. Манаса и Центром Исследования Тюркской культуры (14-19 қараша 2006г. г.Бишкек/Киргизстан). Бишкек, 2006. * Askar Zhubanov (Prof. Dr., Kazakstan), Osnovopolozhnik kazakhskoi lingvistiki – zhertva stalinskoi represii (o tragicheskoi sud’be professora Khudaibergena Kuanovicha Zhubanova) (Prof. Kudaibergen Jubanov, Founder of the Kazakh Linguistics as a Victim of the Stalinist Repressions) International Conference on Central Eurasian studies: Past, Present and Future наурыз 17-19, 2009 Istanbul Marma Convention Center. ==Кандидаттық және докторлық диссертациялары жайлы мәлімет== * Кандидаттық диссертацияның аты: «Қазақ мәтінін ЭЕМ-нің көмегімен статистикалық зерттеу (М.Әуезовтің «Абай жолы» романы материалы бойынша)». Жылы – 1973 ж. Ғылыми жетекші – математик, филология ғылымдарының докторы Қалдыбай Бектаевич Бектаев. * Докторлық диссертацияның аты: «Қазақ мәтіні мазмұнын формалдаудың негізгі принциптері». Жылы – 2003 ж. Ғылыми кеңесші – математик, филология ғылымдарының докторы Александр Васильевич Зубов (Минск). * 2004 жылы А.Қ.Жұбановқа тіл білімі мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы берілді. ==А.Қ.Жұбановтың ғылыми жетекшілігімен кандидаттық диссертация қорғағандар== Диссертанттың аты-жөні: Абикеева Бақытжан Кеншімқызы, Диссертацияның тақырыбы: «Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлемдердің құрылымдық-статистикалық модельдері (қолданбалы лингвистика аспектісінде)». Шифры: 10.02.02 – қазақ тілі. Қорғаған күні: 2009 жылы 17 сәуір. Ғылыми кеңестің аталуы: ҒК А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы 10.02.06 – түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д.53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29). ==А.Қ.Жұбановтың ғылыми-зерттеулеріне сілтеме жасаған ғалымдар== * Александр Васильевич Зубов (Минск); * Раймонд Генрихович Пиотровский (С.Петербург), * Қалдыбай Бектаевич Бектаев (Шымкент). ==2009-2011 жылдарғы жарияланымдары== '''2009''' # Қазақ сөзінің «Тіл – қазына» деректер базасы және оның теориялық негіздері. База данных «Тіл – қазына» казахского слова и ее теоретические основы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2009. – 304 бет. # Компьютер қазақ сөзін жатсынбайды. – Алматы, «Ана тілі», №17, 30 сәуір-6 мамыр, 2009 жыл. # Корпустық лингвистика – қазақ тіл білімінің жаңа бағыты // Тілтаным. Языкознание. ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, сәуір-мамыр-маусым. - Алматы.2009 жыл, №2 (34) - 3-11 б. # Қазақ тілі мәтіндер корпусының компьютерлік базасын құрудың алғышарттары // ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі, ф.ғ.д,, проф. Р.С.Сыздықтың 85 жылдығына орай өткізілген «Әдеби тіл және қазақ тілінің өміршеңдігі» атты ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. –Алматы, 2009. –175-179 бб. # Проф. Қ.Жұбанов зертттеулері – қолданбалы тіл білімінің жаңа саласына ғылыми бағыт-бағдар // «Жұбанов тағылымы VII» халықаралық ғылыми конференция материалдары (Қазақ тілінің теориялық негізін қалаған лингвист, қоғам қайраткері, профессор Қ.Қ.Жұбановтың 110 жылдық және белгілі лингвист ғалым, профессор Е.Қ.Жұбановтың 80 жылдық мерейтойларына арналған). І том. –Ақтөбе, Қ.Жұбанов атындағы АқМУ РББ, 2009. –28-31-бб. # Проф. Қ.Жұбанов және қолданбалы тіл білімінің жаңа бағыты // Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері / Жауапты ред. С.Құлманов. –Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы», 2009. –27-32-бб. # Проф. Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл біліміндегі формалды модельдер // Қ.Жұбанов тағылымы: ғылыми сабақтастық және жаңа бағыттар: республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдарына арналған мақалалар жинағы. –Алматы: «Ан-Арыс», 2009. –70-76-бб. # Қазақ лексикографиясының «Тіл – қазына» атты электрондық базасы жайында // Электрондық-ақпараттық кеңістіктегі қазақ тілі: терминология және тіл мәдениеті. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті мен ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты ұйымдастырған республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Астана, 2009. '''2010''' # Қазақ әдеби тілінің электрондық корпусын түзудің теориялық бастаулары // Тіл және мәдениет: тілдің антропо-өзектік парадигмасы. Профессор Ж.А.Манкееваның 60 жылдығына арналған республикалық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2010. – 191-197-бб. # Мәтінді автоматты өңдеу жүйесінің құрылымы жайында // Түркі тілдерінің грамматикасы: қазіргі ахуалы мен болашағы. Профессор ҚазКСР ҒА академигі Нығмет Тінәліұлы Сауранбаевтың туғанына 100 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2010. – 159-166 бб. # Мәтінді автоматты өңдеу жүйесіндегі лингвистикалық ақпарат базасы // Қазіргі қазақ грамматикасы мен термино-логиясын зерттеудің негізгі бағыттары. Профессор ҚазКСР ҒА корр.-мүшесі Ахмеди Ысқақұлы Ысқақовтың туғаны-на 100 жыл толуына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: 2010. 51-54бб. # Автоматтанған ақпараттық-іздестіру жүйесінің кейбір ұғымдары мен тілі //Қазақ әдеби тілі тарихының өзекті мәсе-лелері . Көрнекті тілші ғалым, белгілі түркітанушы Құлмат Өміралиевтің туғанына 80 жыл толуына арналған халық-аралық дөңгелек стол материалдары. Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2010. – 206-214 бб. # Қазақ тілінің «Тіл – қазына» атты компьютерлік базасы жайында //Жалпы тіл білімі және түркі тілдерінің өзекті мәселелері. – Астана: Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті. 2010. – 298-304 бб. '''2011''' # Қазақ тілінің автоматтанған базасын құру – заман талабы // www.mtdi.kz. # Ұлттық филологиямыздың тарихында алғаш профессор атағы берілген Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың тағды-ры жайында // Эпос тілін зерттеудің өзекті мәселелері. Көрнекті фольклортанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Есет Құдайбергенұлы Жұбановтың туғанына 80 жыл толуына арналған халықаралық дөңгелек үстел материалдары. –Алматы, 2011. –49-58-беттер. # Тұңғыш профессор тағдыры // ALASH, №6, маусым, 2011. 4-7-беттер. # Қазақ сөзінің «Тіл – қазынасы» // Болашақ. №18(81). 8 маусым 2011 жыл. # Тәуелсіздік құндылықтарының бірі ретіндегі қазақ тілінің мәтіндер корпусын жасаудың теориялық негіздері // Мемлекеттік тіл – тәуелсіздік кепілі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2011.– 45-81 бб. # «Тіл – қазына» компьютерлік базасы – Тәуелсіздік Қазақстан жағдайындағы ұлттық терминқор қалыптастырудың негізі // Тәуелсіздік Қазақстан: Қазақ тілінің қоғамдық-әлеуметтік қызметі. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, «Нұр-Принт-75», 2011. – 207-237 бб. # Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ қолданбалы лингвистикасы және «Тіл – қазына» атты компьютерлік қор // Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ тіл білімі. – Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, «Қазақ энциклопедиясы», 2011, – 165-195 бб. # Мемлекеттік тілдегі ұлттық «Тіл – қазына» деректер базасының теориялық негіздері // Мемлекеттік тіл – ұлттық бірегейліктің негізі. – Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, «Қазақ энциклопедиясы», 2011, – 291-318 бб. # Қазақ лексикографиясының «Тіл – қазына» атты электрондық базасы жайында // Қазақ тілінің тарихы мен түркітану мәселелері /Жауапты редактор ф.ғ.д., профессор М.Малбақов. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2011, – 225-228 бб. # Қазақ тілі корпусындағы зат есім сөздерге лексико-морфологиялық деңгейдегі белгіленім қою бағдарламасы // Қазақ тілінің тарихы мен түркітану мәселелері /Жауапты редактор ф.ғ.д., профессор М.Малбақов. –Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2011, – 228-233 бб. # Компьютерлік лигвистика бөлімі // А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты 50 жыл. Алматы, «Шапағат-Нұр», 2011. – 217-237 бб. # Түркі тілдерінің көпаспектілі компьютерлік қорын құру қажет // – «Қазақ тіл білімі: тарих, тәжірибе, болашақ». Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдарының жинағы. – Алматы: «Шапағат-Нұр». 2011. – 327-335 бб. # Орысша макала # Димерель ==А.Қ.Жұбановтың редакциясымен шыққан еңбектер== * К.Б.Бектаев, Р.Г.Пиотровский. Математические методы в языкознаний. Часть І. Теория вероятностей и моделирование нормы языка. – Учебное пособие. Алма-Ата, 1973. 281 стр. * К.Б.Бектаев, Р.Г.Пиотровский. Математические методы в языкознаний. Часть ІІ. Математическая статистика и моделирование текста. –Учебное пособие. Алма-Ата, 1974. 260 стр. ==А.Қ.Жұбановтың ғылыми жетекшілігімен қорғалған кандидаттық диссертациялар== * Сиразитдинов З. А. «Лексика романа “Кан” Д. Юлтыя» (квантитативно-стилистический анализ). Научный консультант. Алма-Ата, 1989. * Төкебаева Ж.Ә. “Абай шығармалары тілінің статолингвистикалық аспектілері” Алматы, 2001. * Қалыбеков Б.Е. “50 жылдардағы бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық жүйесі мен морфологиялық құрылымының статистикасы”. Алматы, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] 2efpkooq71xpkcp1x86c27zc02hwyau 0 118563 3684654 3637808 2026-10-22T05:16:00Z 1nter pares 146705 3684654 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Еділ Ерғожаұлы Ерғожин |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Туған күні = 07.11.1941 |Туған жері = [[Талдықорған облысы]] |Қайтыс болған күні = 9.7.2020 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}, {{байрақ|Қазақ КСР}} → {{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[Химия]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның Академигі. Химия ғылымдарының докторы, [[профессор]] |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|40px|Қажырлы еңбегі үшін]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|25px|Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының иегері]] {{!}}} |Балалары=[[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет]]|Сурет тақырыбы=Еділ Ерғожинның 1958 жылғы суреті}} '''Еділ Ерғожаұлы Ерғожин''' (кейбір кезде — ''Еділ Қаптағайұлы Ерғожин''<ref>Еділ Ерғожин өмірбаян кітабы — 1087 б., 2017 ж.</ref>; [[7 қараша]] [[1941 жыл|1941]] [[Алматы облысы]], [[Екпінді (Ескелді ауданы)|Екпінді]] — [[9 шілде]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[ғалым]], Химия ғылымының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым қайраткері. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Алматы облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. ==Жалпы мәліметтер== Әкесі - Қаптағайұлы Ерғожа (1892-1946), кеңшар жұмысшысы болған. Анасы - Қаптағаева Тәтім Жапарқұлқызы (1897-1980), кеңшар жұмысшысы болған. [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] химия факультетін үздік бітірген (1963), химик. Шыққан руы [[жалайыр]].<ref>https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323045644/https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg |date=2019-03-23 }}</ref><ref>Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б</ref> ==Ғылыми еңбектері== * Докторлық диссертациясының тақырыбы: ''«Жаңа ионалмастырғыштар мен тотығып-тотықсызданатын полимерлердің синтезі мен түзілу заңдылықтарын зерттеу»''. [[Нью-Йорк]] академиясының академигі (1994). Қазақстандағы ионалмасу химиясы мен мембраналық технологияның негізін қалаушы. Ионалмастырғыштар мен гетерогенді, гомогенді және интерполимерлі мембраналардың синтезін, өтімділігі мен селективтілігін реттеудің жаңа бірегей әдістерін әзірлеп шығарды. Олардың негізінде жаңа электрдиализдік тұщыландырғыш қондырғылар мен концентраторлардың сериялық ендірісін құрып, енгізді. Табиғи және краун-қосылыстарының негізінде селективті сорбенттерді синтездеудің жаңа ғылыми бағытын ашты. * 20 іргелі монографияның және 2 оқулықтың («Жоғары өтімділікті иониттер» (1979), «Редоксиониттер» (1983), «Полифункционалды ионалмастырғыштар» (1986), «Ерігіш полиэлектролиттер» (1991), «Краун-қосылыстарының негізіндегі полимерлер» (1994), «Ионалмастырғыш және жартылай өткізгіш мембраналар» (2004), (2010), «Нанотехнология. Экономика. Геосаясат» (2010), «Полиэлектроліттер мен комплексондар» (2010) және т.б.), 200-ден астам авторлық куәліктер мен патенттердің, 1300 астам республикалық және халықаралық мәртебелі баспаларда шыққан ғылыми еңбектердің авторы. * 13 [[химия]] ғылымдарының докторларын және 87 ғылым кандидатарын дайындады. ==Халықаралық ғылыми жетістіктері== Братислава (1968), [[Будапешт]] (1969), [[Лондон]] (1971), [[Хельсинки]] (1972), [[Прага]] (1971, 1980, 2004), [[Баку]] (1981), [[Лейпциг]] (1978, 1985), [[Ташкент]] (1978, 2007), [[Алматы]] (1987, 1990), [[Майндағы Франкфурт|Майндағы-Франкфурт]] (1989), [[Тбилиси]] (2003, 2006), [[Кишинёв]] (2005, 2007), [[Мәскеу]] (1965, 1968, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 2004, 2005, 2007, 2010), [[Ленинград]] (Санкт-Петербург ) (1978, 1982, 1984, 1988, 2004, 2007), [[Томск]] (2006), [[Уфа]] (1970, 1974, 1979, 1983, 1989, 2008), [[Қазан]] (2010) қалаларында; [[Франция]]да ([[Париж]], 1989, 1991, 1993, Ренн, 1993, Монпелье, 2005, 2008), [[АҚШ|АҚШ-та]] (Сан-Диего, 1995, Колледж Стейшн и Туссон, 1997, [[Вашингтон]], 1999), [[Бельгия]]да ([[Брюссель]], 2000), [[Жапония]]да ([[Киото]], 2005), ҚХР (Үрумші, 1989, 1993, [[Пекин]], 2005), [[Швейцария]]да (Висп, Базел, 1993), Египетте (Шарм-эль-шейх, 2007), [[Индонезия]]да (Сингапур-Бали, 2009), және т.б. елдерде өткен жоғары молекулалық химия мен ион алмасу саласындағы халықаралық симпозиумдарда ғылыми баяндамалар жасаған, химия және химия технологиясы саласындағы бірлескен ғылыми зерттеулер бойынша халықаралық келіссездерге қатысқан. ==Жеке қасиеттері== * [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Неміс тілі|неміс тілдерін]] біледі. *[[КОКП]] мүшесі (1965-1990). * Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Зеннат Мәмбетқызы, [[экономика]] ғылымдарының кандидаты, доцент, «Дәулет» менеджер-экономисттер институтының ректоры. 3 қызы, ұлы мен 10 немересі бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> Ақын [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|Зейін Шашкиннің]], Социалистік еңбек ері [[Мәмбет Шотбаев]]тың кеу баласы. ==Еңбек жолы== * 1957 жылдан - [[Талдықорған облысы]]ның Талдықорған ауданындағы Абай атындағы кеңшарында шопанның көмекшісі. * 1958-1963 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. * 1962 жылдан - ҚазКСР ҒА Химия ғылымдары институтының кіші, аға зертханашысы, аспиранты, кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері, ионалмасу шәйірлер зертханасының меңгерушісі. * 1980-1988 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің жоғарымолекулапық қосылыстар химиясы кафедрасының меңгерушісі, химия факультетінің деканы (1980-1983), бірінші проректоры (1983-1986), ректоры (1986-1988). * 1988 жылдан бері - ҚазКСР ҒА Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтының директоры, * 1994-1995 жылдары - ҚР ҰҒА вице-президенті. * 1999-2002 жылдары - ҚР ғылым және жоғары білім вице-минисірі. Қайта құрғаннан кейін - ҚР білім және ғылым вице-министірі ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11-ші шақырылым депутаты, ғылым және техника жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы (1986-1990); * 2009 жылдан «Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты" АҚ президенті. ==Жетіктері== Халықаралық тендерді ұтып (1996), Қазақстанның әр аймағында орналасқан континентаралық баллистикалық СС-18 ракеталарының жерасты қондырғыларын талдау жобасы негізінде жерасты суларының және [[топырақ]]тың химиялық залалдануын бағалау туралы зерттеулерді уақытынан бурын еткізген. Институт [[АҚШ]] Қорғаныс министрлігінің Қауіпсіздікті төмендету агенттігінің алғыс грамотасымен және 270 мың тұратын құрылғылары бар химия-экологиялық лабораториямен марапатталған. ==Марапаттары== * 1971 жылы ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. * 1976 жылы ҚазКСР Алтын Құрмет Кітабына енгізілген. * 1980 жылы «Қажырлы еңбегі үшін» медалі; * 1982 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты; * 1984 жылы «Қазақ КСР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері» құрметті атағы; * 1991 жылы академик С.И. Вавилов атындағы медалі; * 1995 жылы VIII Халықаралық ғылым байқауындағы әл-Хорезми [[Тегеран]]; * 1999 жылы «Астана» медалі; * 2000 жылы «Ғылым қайраткері» номинациясындағы "Жыл адамы"; * 2000 жылы «Ғылым» номинациясындағы «Платина Тарлан» ең жоғары сыйлығының тұңғыш иегері; * 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі. * 2001 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] Н.Ә. Назарбаевтың алғысымен, «Алтын барыс» белгісімен ескерілген. * 2001 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; * 2002 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының медалі ([[Франция]]); * 2002 жылы РФ Президенті жанындағы [[Ресей]] мемлекеттік қызметкерлер академиясының «Ғылымға және ғылыми серіктестікке сіңірген еңбегі үшін» алтын медалі; * 2003 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының [[Наполеон]] медалімен (Франция); * 2003 жылы "Парасат" ордені; (ҚР) * 2005 жылы «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» * 2005 жылы «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» * 2006 жылы академик С.П. Королев атындағы алтын медалі; * Ғылым маршалының кұрметті атағын алған; * 2011 жылы С. Торайғыров атындағы алтын медалі; * 2012 жылы М.В.Ломоносов атындағы медалі; * 2013 жылы «Қазақстан Даңқы» ордені; * 2013 жылы В.И. Блинников атындағы алтын медалі; * 2015 жылы «Жол ғылымына қосқан үлесі үшін» алтын медалі * 2016 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі; * [[Алматы облысы]] Ескелді ауданының және Алматы облысының Құрметті азаматты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан химиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 1mv7sjigwmgzcfo7f7wp8brk765ta6w 2 119770 3684472 3307971 2026-10-21T16:13:24Z 1nter pares 146705 3684472 wikitext text/x-wiki <!---------Юзербокстар---------> {| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center" |- |<center>'''[[Meta:Babel templates|Тіл білімі:]]''' </center> |- | {{User kk}} |- | {{User ru-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Жоба қатысушысы:Абай}} {{Қатысушы:Box/Терминдерді аударуға қарсы}} |- |{{userbox|id =e-mail |id-s = 10 |id-c = lightgreen|info = ''mkaliyeva38@gmail.com'' |info-c = yellow |info-s = 10 border-c = green}} |- | {{User:Box/User Wikipedian for|жыл=2011|ай=8|күн=30}} |- | |}__NOTOC__ <!---------Юзербокстар---------> <big>'''Қалиева Мейрамгүл Әбдіқарияқызы'''</big> == Жұмыстарым туралы ақпарат == === Порталдар === * [[Портал: Абай Құнанбайұлы]] === Жазған (аударған) мақалаларым === * [[Сары шымшық]] === Уикипедия === * [[Уикипедия:Джимми Уэйлстің Уикипедия негіздері туралы мәлімдемесі]] * [[АҚШ президенттерінің тізімі]] === Тұлғалар === * [[Джимми Уэйлс]] * [[Джон Адамс]] * [[Леонид Макарович Кравчук]] * [[Леонид Данилович Кучма]] * [[Виктор Фёдорович Янукович]] * [[Авраам Линкольн]] * [[Стивен Гровер Кливленд]] * [[Теодор Рузвельт]] * [[Дуайт Дэвид Эйзенхауэр]] * [[Линдон Бэйнс Джонсон]] * [[Ричард Никсон]] * [[Джимми Картер]] * [[Рональд Рейган]] * [[Гуадалупе Виктория]] * [[Валентин Гомес Фариас]] * [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] * [[Уильям Генри Гаррисон]] * [[Ито Хиробуми]] * [[Петер Симон Паллас]] * [[Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков]] * [[Харви Милк]] * [[Саддам Хусейн]] * [[Георгий Антонович Гамов]] * [[Сэмюэл Абрахам Гаудсмит]] * [[Джордж Говард Дарвин]] * [[Тихо Браге]] * [[Николай Нилович Бурденко]] * [[Мотоо Кимура]] * [[Владимир Михайлович Корецкий]] * [[Анастасия Николаевна Романова (князьдің қызы)]] * [[III Иван Васильевич]] * [[Мария Николаевна (ұлы князь қызы)]] * [[Гусейн Хан Нахичеванский]] * [[Клавдий II]] * [[Аврелиан]] * [[Галерий]] * [[Генрих I (Англия королі)]] * [[Генрих I (Брабант герцогы)]] * [[Николай Николаевич Воронов]] * [[Гугса Уоле]] * [[Рис ап Грифид]] * [[Рожер II]] * [[Святослав Игоревич]] * [[Вильгельм II (Англия королі)]] * [[Сибилла Иерусалимская]] * [[Танкред (Сицилия королі)]] * [[Тутмос III]] * [[Хатшепсут]] * [[II Пётр]] * [[Мариам Дадиани]] * [[Педро Сьеса де Леон]] * [[Виллем Эйнтховен]] * [[Джон Тайлер]] * [[Закари Тейлор]] * [[Миллард Филлмор]] === Жазушылар=== * [[Константин Дмитриевич Бальмонт]] * [[Уильям Сьюард Берроуз-кіші]] * [[Уильям Голдинг]] * [[Зинаида Николаевна Гиппиус]] * [[Чарльз Буковски]] * [[Том Вулф]] * [[Мэри Уолстонкрафт]] * [[Велимир Хлебников]] * [[Дафна Дюморье]] * [[Зиткала-Ша]] * [[Эльдрид Лунден]] == Ақындар== * [[Мирра Александровна Лохвицкая]] === КСРО жазушылар Одағының жетекшiлерi === * [[Максим Горький]] * [[Алексей Николаевич Толстой]] * [[Алексей Александрович Сурков]] === Театр және кино қайраткерлері === * [[Анастасия Александровна Вертинская]] * [[Алла Сергеевна Демидова]] * [[Шарлиз Терон]] * [[Олег Иванович Янковский]] * [[Ален Делон]] * [[Алла Назимова]] * [[Арнольд Шварценеггер]] * [[Эррол Флинн]] * [[Клайв Оуэн]] * [[Александр Деше]] * [[Роберт Дюваль]] * [[Эмир Кустурица]] * [[Мэри Пикфорд]] * [[Афрасияб Бадалбек оглы Бадалбейли]] == Суретшілер== * [[Жан Беро]] * [[Иван Иванович Дубасов]] * [[Константин Степанович Мельников]] * [[Николай Семёнович Самокиш]] * [[Хуго Симберг]] == Саяхатшылар == * [[Георгий Яковлевич Седов]] == Қалалар == * [[Подгорица]] * [[Варшава]] * [[Пхеньян]] * [[Никосия]] * [[Братислава]] * [[Рейкьявик]] * [[Белград]] * [[Ереван]] * [[Тбилиси]] * [[Минск]] * [[Кишинёв]] * [[Киев]] c01jc2dnagc5u8y7y5go4jxtcl3lrhh 0 119871 3684454 3620754 2026-10-21T15:02:44Z Nurken 111493 Nurken [[Кишинев]] бетін [[Кишинёв]] бетіне жылжытты 3620754 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Муниципий |қазақша атауы = Кишинев |шынайы атауы = {{lang-ro|Chișinău}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}} | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului "Centru" Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}} | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}} | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}} | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}} | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}} | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}} | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}} | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} |жағдайы = Астана |ел = Молдова |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg |ту = Flag of Chișinău.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені =120 |ту ені =120 |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 сектор |басшының түрi = Примар |басшысы = Ион Чебан |құрылған уақыты = 1436 |алғашқы дерек = 1436 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 123<ref name="Land">[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет</ref> |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 674 500 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 5514 |шоғырлануы = 825 900 адам<ref name="statbank.statistica.md">http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9</ref> |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +373 22 xxxxxx<br>+373 32 xxxxxx<ref>[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &#124; ANRCETI]</ref> |пошта индексі = MD-20xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chişinău |сайты = http://www.chisinau.md |сайт тілі = | add1n = Марапаттары | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}} }} '''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен 25 елді мекен кіреді.<ref name="pop">Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&id=3319&idc=168</ref> == Географиялық орналасуы == Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Климаты == Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан. Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның жылдық орта температурасы 10,2&nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&nbsp;°C құрады. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді. 96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. == Атауы == Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады. [[Бессарабия]]да бұл сөз "кішкене кент, қыстақ" мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.<ref>В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969</ref> Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.<ref>Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.</ref> Басқа нұсқалар мажарстандық Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады. [[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған. == Тарихы == Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді. Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті. 1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды. XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды. XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды. КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == === Экономика === Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді. Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.<ref>{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Сурет:Kišiněv, letiště, AKSM-321 (2019-03-17; 02).jpg|нобай|оңға|200px|Кишинев троллейбусы]] [[Сурет:Universitatea de Stat din Moldova.jpg|нобай|оңға|200px|Молдова мемлекеттік университеті]] [[Сурет:Zimbru Stadium.JPG|нобай|оңға|200px|Зимбру стадионы]] === Транспорт === Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар. Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> === Білім беру ісі === 2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды. Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан. 2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты. === Мәдениеті === Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады. Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан. === Спорт === Футбол — Кишиневтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді. 2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі Кишинёв. ТЦ "Атриум"..JPG|ТЦ "Атриум" Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Кишинев]] i8wz2wngp9ylsnj29b5uj6qyh2vszt7 3684830 3684454 2026-10-22T10:13:29Z 1nter pares 146705 3684830 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Муниципий |қазақша атауы = Кишинёв |шынайы атауы = {{lang-ro|Chișinău}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}} | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului "Centru" Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}} | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}} | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}} | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}} | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}} | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}} | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}} | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} |жағдайы = Астана |ел = Молдова |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg |ту = Flag of Chișinău.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені =120 |ту ені =120 |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 сектор |басшының түрi = Примар |басшысы = Ион Чебан |құрылған уақыты = 1436 |алғашқы дерек = 1436 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 123<ref name="Land">[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет</ref> |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 674 500 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 5514 |шоғырлануы = 825 900 адам<ref name="statbank.statistica.md">http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9</ref> |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +373 22 xxxxxx<br>+373 32 xxxxxx<ref>[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &#124; ANRCETI]</ref> |пошта индексі = MD-20xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chişinău |сайты = http://www.chisinau.md |сайт тілі = | add1n = Марапаттары | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}} }} '''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен 25 елді мекен кіреді.<ref name="pop">Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&id=3319&idc=168</ref> == Географиялық орналасуы == Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Климаты == Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан. Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның жылдық орта температурасы 10,2&nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&nbsp;°C құрады. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді. 96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. == Атауы == Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады. [[Бессарабия]]да бұл сөз "кішкене кент, қыстақ" мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.<ref>В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969</ref> Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.<ref>Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.</ref> Басқа нұсқалар мажарстандық Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады. [[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған. == Тарихы == Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді. Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті. 1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды. XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды. XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды. КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == === Экономика === Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді. Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.<ref>{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Сурет:Kišiněv, letiště, AKSM-321 (2019-03-17; 02).jpg|нобай|оңға|200px|Кишинев троллейбусы]] [[Сурет:Universitatea de Stat din Moldova.jpg|нобай|оңға|200px|Молдова мемлекеттік университеті]] [[Сурет:Zimbru Stadium.JPG|нобай|оңға|200px|Зимбру стадионы]] === Транспорт === Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар. Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> === Білім беру ісі === 2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды. Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан. 2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты. === Мәдениеті === Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады. Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан. === Спорт === Футбол — Кишиневтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді. 2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі Кишинёв. ТЦ "Атриум"..JPG|ТЦ "Атриум" Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Кишинев]] 6thxase7s9rajyo50r7hhx4v3g97xpo 3684834 3684830 2026-10-22T10:31:14Z 1nter pares 146705 3684834 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Муниципий |қазақша атауы = Кишинёв |шынайы атауы = {{lang-ro|Chișinău}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}} | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului "Centru" Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}} | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}} | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}} | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}} | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}} | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}} | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}} | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} |жағдайы = Астана |ел = Молдова |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg |ту = Flag of Chișinău.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені =120 |ту ені =120 |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 сектор |басшының түрi = Примар |басшысы = Ион Чебан |құрылған уақыты = 1436 |алғашқы дерек = 1436 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 123<ref name="Land">[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет</ref> |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 674 500 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 5514 |шоғырлануы = 825 900 адам<ref name="statbank.statistica.md">http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9</ref> |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +373 22 xxxxxx<br>+373 32 xxxxxx<ref>[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &#124; ANRCETI]</ref> |пошта индексі = MD-20xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chişinău |сайты = http://www.chisinau.md |сайт тілі = | add1n = Марапаттары | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}} }} '''Кишинёв''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинёв халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинёв ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишинёвтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен 25 елді мекен кіреді.<ref name="pop">Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&id=3319&idc=168</ref> == Географиялық орналасуы == Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Климаты == Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан. Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның жылдық орта температурасы 10,2&nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&nbsp;°C құрады. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді. 96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. == Атауы == Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады. [[Бессарабия]]да бұл сөз "кішкене кент, қыстақ" мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.<ref>В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969</ref> Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинёв аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.<ref>Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.</ref> Басқа нұсқалар мажарстандық Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады. [[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған. == Тарихы == Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинёв ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді. Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишинёвті қатты әсер етті. 1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинёв қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды. XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды. XX ғасырдың басында Кишинёвте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинёв Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды. КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == === Экономика === Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді. Кишинёвтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. Кишинёв зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишинёвте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.<ref>{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинёв. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Сурет:Kišiněv, letiště, AKSM-321 (2019-03-17; 02).jpg|нобай|оңға|200px|Кишинёв троллейбусы]] [[Сурет:Universitatea de Stat din Moldova.jpg|нобай|оңға|200px|Молдова мемлекеттік университеті]] [[Сурет:Zimbru Stadium.JPG|нобай|оңға|200px|Зимбру стадионы]] === Транспорт === Кишинёвтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар. Кишинёвте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишинёвте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> === Білім беру ісі === 2005 жылдың соңында Кишинёв муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды. Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан. 2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты. === Мәдениеті === Кишинёвте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады. Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады. Молдова Ұлттық кітапханасы да Кишинёвте орналасқан. === Спорт === Футбол — Кишинёвтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді. 2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі Кишинёв. ТЦ "Атриум"..JPG|ТЦ "Атриум" Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Кишинёв]] bkrayerlksr9d6qubfumzzaxxuhmnj5 3684836 3684834 2026-10-22T10:33:13Z 1nter pares 146705 3684836 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Муниципий |қазақша атауы = Кишинёв |шынайы атауы = {{lang-ro|Chișinău}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}} | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului "Centru" Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}} | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}} | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}} | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}} | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}} | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}} | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}} | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} |жағдайы = Астана |ел = Молдова |елтаңба = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg |ту = Flag of Chișinău.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені =120 |ту ені =120 |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 сектор |басшының түрi = Примар |басшысы = Ион Чебан |құрылған уақыты = 1436 |алғашқы дерек = 1436 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 123<ref name="Land">[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет</ref> |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 85 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 674 500 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 5514 |шоғырлануы = 825 900 адам<ref name="statbank.statistica.md">http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9</ref> |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +373 22 xxxxxx<br>+373 32 xxxxxx<ref>[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &#124; ANRCETI]</ref> |пошта индексі = MD-20xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Chişinău |сайты = http://www.chisinau.md |сайт тілі = | add1n = Марапаттары | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}} }} '''Кишинёв''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинёв халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинёв ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишинёвтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен 25 елді мекен кіреді.<ref name="pop">Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&id=3319&idc=168</ref> == Географиялық орналасуы == Кишинёв Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Климаты == Кишинёв едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан. Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның жылдық орта температурасы 10,2&nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&nbsp;°C құрады. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 2005 жылдың соңында Кишинёв муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді. 96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. == Атауы == Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады. [[Бессарабия]]да бұл сөз "кішкене кент, қыстақ" мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.<ref>В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969</ref> Алғашқы уақыттарда кишинёв элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинёв сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинёв аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.<ref>Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.</ref> Басқа нұсқалар мажарстандық Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады. [[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған. == Тарихы == Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинёв ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді. Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишинёвті қатты әсер етті. 1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинёв қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды. XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды. XX ғасырдың басында Кишинёвте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинёв Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды. КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == === Экономика === Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді. Кишинёвтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. Кишинёв зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишинёвте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.<ref>{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинёв. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> [[Сурет:Kišiněv, letiště, AKSM-321 (2019-03-17; 02).jpg|нобай|оңға|200px|Кишинёв троллейбусы]] [[Сурет:Universitatea de Stat din Moldova.jpg|нобай|оңға|200px|Молдова мемлекеттік университеті]] [[Сурет:Zimbru Stadium.JPG|нобай|оңға|200px|Зимбру стадионы]] === Транспорт === Кишинёвтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар. Кишинёвте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишинёвте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> === Білім беру ісі === 2005 жылдың соңында Кишинёв муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды. Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан. 2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты. === Мәдениеті === Кишинёвте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады. Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады. Молдова Ұлттық кітапханасы да Кишинёвте орналасқан. === Спорт === Футбол — Кишинёвтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді. 2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинёв қалалық әкімшілігі Кишинёв. ТЦ "Атриум"..JPG|ТЦ "Атриум" Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Кишинёв]] nbgxbhz86rq9zkbmrba8pbyr2yzh2w1 0 122997 3684471 3664161 2026-10-21T16:12:56Z Ерден Карсыбеков 3744 3684471 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Аврил Лавин |Атауы = Avril Lavigne |Сурет = Avril Lavigne profile, St. Petersburg (crop).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Аврил Лавин |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = Аврил Рамона Лавин |Туған күні = 27.9.1984 |Туған жері = Онтарио, Канада |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2002 — осы уақытқа шейін |Мемлекет = {{CAN}} |Мамандықтары = {{әнші|Канада}}, {{актриса|Канада}}, әннің авторы, дизайнер |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[вокал]], [[гитара]], [[фортепиано]], [[дауылпаз]] |Жанрлары = [[поп-рок]], [[поп-панк]], [[пауэр-поп]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = Эван Тобенфельд, [[Дерик Уибли]] |Лейблдері = [[Arista Records|Arista]] (2002—2005)<br />[[RCA]] (2007—2011) <br />[[Epic Records]] (2011—осы уақытқа шейін) |Марапаттары = |Сайты = {{URL|avrillavigne.com}}<br />[[Сурет:Avril Lavigne's signature.png|100px]]<br />Аврил Лавиннің қолтаңбасы }} '''Аврил Рамона Лавин''' ({{lang-en|Avril Ramona Lavigne}}; [[27 қыркүйек]] [[1984]] ж.) – канада әншісі, автор-орындаушы, [[дизайнер]], [[актриса]]. 2002 жылы шыққан «Let Go» альбомы 16 млн данамен таралған. Музыкадан басқа ол дизайнерлік және кинематографиялық жұмыспен де айналысады. Бірнеше киножобаларға түскен. 2008 жылы «Abbey Dawn» деген атпен киім үлгілерін, ал 2009-2011 жылдары «Black Star», «Forbidden Rose» және «Wild Rose» әтірлерін шығарады. == Дискографиясы == * 2002 жыл: [[Let Go (Аврил Лавин альбомы)|Let Go]] * 2004 жыл: [[Under My Skin (Аврил Лавин альбомы)|Under My Skin]] * 2007 жыл: [[The Best Damn Thing]] * 2011 жыл: [[Goodbye Lullaby]] * 2013 жыл: [[Avril Lavigne]] * 2019 жыл: [[Head Above Water]] * 2022 жыл: [[Love Sux]] == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{Аврил Лавин}} [[Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары]] [[Санат:«Джуно» сыйлығының лауреаттары]] rdimvx3e1mveexnv0e9bmtzd835ex5h 0 135135 3684811 3678196 2026-10-22T10:00:40Z 1nter pares 146705 3684811 wikitext text/x-wiki ==Әбдіров Нүркен== [[Әбдіров Нүркен]] 1919 жылы Қарқаралы өңірінде бұрынғы 5-ші ауыл, қазіргі Нұркен атындағы шаруашылық аумағында шаруаның отбасында дүниеге келген. Кейін ата-анасымен бірге Қарағандыға қоныс аударып, осы қалада әуе клубында ұшқыш мамандығын алған. Соғыс басталғанда Нұркен Орынбор әуе училищесінде оқитын. Ол майданға аттануға ұмтыла берді, сондықтанда оны алдымен Ташкенттегі, одан кейін Сібір қалаларының біріндегі шабуылшы әскери ұшқыш дайындайтын курстарға жіберді. Оқуды тәмамдағаннан кейін ол 267-ші әуе дивизиясының 808-ші шабуылшы полкы құрамында майданға аттанды. Нұркен Әбдіров талай әуе шайқасына қатысып, ерлік пен өжеттік, әскери шеберлік танытты, әр тапсырманы мүқият орындап отырды. Қазанның 23 күні тұңғыш рет әуе шайқасына аттанар алдында Нұркен былай деп жазған екен: "Егер біз фашистерді құртпасақ, олар біздің түбімізге жетеді. Сөйтіп, қуанышты, бақытты өмірмен қоштасамыз..." Барлығы 17 рет әуе шайқасына қатысқан Нұркен жаудың 18 танкісін, 46 жүк машинасы мен көлігін, оның ішінде оқ-дәрі тасыған 18 керуенді, жанар май құйған 3 цистернаны талқандап, зенит қондырғыларының бесеуін, бірнеше жабық атыс ұясын, талай жау әскерін құртты. 1942 жылғы желтоқсанның 19-да біздің батыр жерлесіміз өзінің серігі, атқыш, әрі байланысшы Александр Комиссаров екеуі соғыс аспанына соңғы рет самғап шыққан еді. Боков-Пономарев станциясы маңайында олар тас құрсанған жаудың үлкен алты танкін, бірнеше атыс ұясын, зенит артиллериясының екі қондырғысын жойып жіберді. Жау оғы ұшаққа тиіп, өртене бастады. "Өзекті жанға бір өлім" деген ой шарпып өткен ұшқыш, отқа оранған күміс қанат сұңқарды фашист танктері шоғырланған түсқа қарай бұрды. Осылайша құлдилай құлаған ұшақ ішіндегі Нұркен мен оның қанды көйлек серігі Александр Комиссаров екеуі ақтық рет қаншама жауды қырып, жастықтарын бірге ала кетті. Осынау теңдесі жок, ерлігі үшін Нұркен Әбдіровке 1943 жылғы наурыздың 31-де еліміздегі ең мәртебелі атақ - Кеңес Одағының Батыры атағы берілген еді. Сарыарқа сұңқары осылай мерт болды. Оның қаһармандығы бүкіл елге жайылды. Қарағанды еңбеккерлері, олардың ішінде кеншілер, Нұркен Әбдіров атындағы ұшаққа қаржы жиып, жауға аттандырды. Бұл самолет кейін Жеңіске дейін қатарда болды. Ростов облысындағы Боков станциясының іргесіндегі Конек ауылында жерленген Нұркеннің басында қызыл тастан қашалған ескерткіш бар. Қарағандының қақ ортасында батыр Нұркен бейнесі мәңгілікке орнықты, Нұркен ауылында да ескерткіш орнатылды. Кеншілер астанасының әсем спорт сарайы батыр жерлесіміздің есімін иеленген. Қазақ батырының ерлігі қанша жыр-хикаяға, ән мен әңгімеге арқау болды. Боков орта мектебіндегі отрядтардың бірі Нұркен атында. Батырдың анасы Бағжан бәйбіше Боков станциясының құрметті азаматы болып табылады. Вешенскаядағы мекенінде М.А. Шолохов Нұркеннің анасын мейман еткенін білеміз. Қарапайым қазақ баласы Нұркен Әбдірұлының өмірі мен ерлігі қаһарман, қаншыл қазақ ұлтының бойындағы игі қасиеттердің айнасындай, әлемге шұғыла шашып тұр. ==Асфандьяров Закир Лутфрахманович== Асфандьяров Закир Лутфрахманович 1918 жылы Башқұрт AKCP-інің Красноуюль ауданындағы Утяк селосында туған. Ұлты - татар. 1939 жылы ол Омбы эскери училищесінің курсанты болды. Одан кейін Қиыр Шығыста әскери қызмет атқарды. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінде артиллерия командирі ретінде алғы шепте болды. КСРО Жоғаргы Keңeci Төралқасының 1944 жылы шілдедегі Жарлығы бойынша Закир Лутфрахмановичке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Зеңбірек расчетының командирі З.А. Асфандьяров өзінің жауынгерлік жолын Москва үшін шайқаста, Тихвин қаласы түбінде бастады. Жауға Курск түбінде, Днепр бойында соққы беріп, Винница, Львов қалаларын жаудан босатуға қатысты және Висла мен Одерден өтіп, соғысты Берлинде аяқтады. Сержант Закир Лутфрахманович командир болған танкке қарсы зеңбірек расчеты соғыс кезінде фашистердің ондаған танкісін, машиналарын, зеңбіректерін, пулеметтерін және көптеген солдаттары мен офицерлерін жойды. Төрт күн ішінде, яғни, 1943 жылғы 5-9 шілде аралығында оның расчеты Курск шайқасында жаудың тоғыз танкісін жайратып, көптеген жауынгерлерін кырды. Осы ұрыстағы ерлігі мен жоғары жауынгерлік шеберлігі үшін ол Қызыл Ту орденімен наградталды. Закир Лутфрахманович, әсіресе Корсунь-Шевченко операциясында батырлық пен ерліктің үлгісін көрсетті. Жау 1944 жылы 25 қаңтарда Винница облысының "1 май" совхозы жерінде қарсы шабуылға шықты. Жаудың жаяу әскерін көптеген самолеттер мен танктер сүйемелдеді. Асфандьяровтың расчеты жаудың танктеріне тайсалмай қарсы соғысты. Расчет жаудың 10 танкісін және көптеген солдаттарын жойып, олардың шабуылын тойтарды. Міне, осы ерлігі үшін Закир Лутфрахмановичке Кеңес Одағының Батыры деген жоғары атақ берілді. Львовты азат ету барысында шеберлік пен ержүректік көрсеткені үшін ол I дәрежелі Отан соғысы орденімен, Берлинді алуда Қызыл Жұлдыз орденімен наградталды. Асфандьяров Польша үшін болған ұрыста да көзге түсіп, "Варшаваны азат еткені үшін" медалімен, польшалық "Польшаның азаттығы және тәуелсіздігі үшін" медалімен наградталды. Кеңес Армиясы қатарынан батарея старшинасы болып оралды. Соғыстан кейін көп уақыт Балқашта түрып, Шығыс Қоңырат руднигінің 6 шахтасында тіреуші, ауысым мастері, ауысым бастығы болып істеді. 1977 жылы 4 қаңтарда қайтыс болды. == Байзақов Ботай== Ботай Байзақов 1922 жылғы 23 ақпанда Қарағанды облысы қазіргі Бұқар жырау ауданының Энгельс атындағы шаруашылығы аумағында, шаруа отбасында дүниеге келген. Ботай Қарағанды қаласындағы Жамбыл орта мектебінде оқып, бес сыныптық білім алады. Еңбек жолын Шет ауданының "Нұраталды" совхозында жұмыскер болып бастайды. 1942 жылдың 25 маусымында Шет ауданының әскери комиссариаты арқылы әскер қатарына шақырылады. Осы күннен бастап Ботай үшін әскери өмір басталады. Б.Байзақов алғашқы соғыс қимылдарына барлаушы ретінде Москваның оңтүстік батысындағы аудандарда қатысады. 286-ші атқыштар дивизиясының 860-ші полкінде пулеметші, бронь талқандаушы (РПТР бағыттаушысы) және атқыштар бөлімінін, командирі болады. Ботай соғыста батырлық пен батылдық танытып, қандай тапсырма болмасын жанқиярлықпен орындап, көзге түсті. Белорус майданында, Друть өзенінен өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін 1943 жылы III дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды, ал 220 биіктік үшін болған соғыстағы ерлігі үшін II дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. Соғыстағы ерліктері үшін ол "Қызыл Жұлдыз" орденімен, I дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сұрапыл соғыс уақытында Б. Байзақовқа III дәрежелі Даңқ ордені екі мәртебе берілген. Негізінде, Даңқ орденінің статусы бойынша ең алдымен үшінші, екінші, соңында бірінші дәрежелі орден тапсырылуы керек еді. Бұл қателік 39 жылдан соң түзетіліп, Ботай Байзақовқа 1984 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығы бойынша I дәрежелі Даңқ ордені табыс етілді. Ол орден Германия жеріндегі танктерді жойғаны үшін берілді. Осылайша Б.Байзақов Даңқ орденінің толық иегері атанды. Қаһарман жауынгер 1946 жылы әскер қатарынан босаған соң еліне, "Нұраталды" шаруашылығына оралып, өмірінің ақырына дейін осында тұрды. Зейнеткерлікке шыққанға дейін еңбек етті. Батыр қрметіне Нұраталды ауылында бір көше Ботай Байзақов көшесі деп аталған. Б. Байзақов 1995 жылдың 22 тамызында қайтыс болды. Нұраталды ауылдық округінде, Шона селосында жерленген. ==Федор Антонович Белов== Федор Антонович Белов 1910 жылы Орынбор облысы Сакмар ауданының Белов хуторында шаруа отбасында туған. 1931 жылы Федор Белов Қарағанды облысының Осакаров станциясына келіп, Қарағанды-Балқаш темір жолының құрылысында жұмыс істеді, жол қараушы, бригадир болды. 1942 жылы ол армия қатарына шақырылды, Бронебойшы Белов әуеліде Волхов маңындағы жергілікті маңыздағы ұсақ ұрыстарда көрінген еді. Тек 1944 жылдың маусымында ғана 382-ші атқыштар дивизиясының құрамында Карель мойнағындағы фин бекінісіне шабуыл жасау барысындағы жойқын шайқастарға қатысты. Выборг қаласы үшін болған ұрыстар барысында сержант Беловтың бөлімшесі қоршаушы топ сапында жанқиярлықпен соғысты. Осы ұрыстар үшін оған "Ерлігі үшін" медалі берілді. Ол сол жолы жарақат алды. Жазылып шыққаннан кейін Федор Антонович тағы да майданға араласты, бірақ бұл жолы басқа бөлімде - 120-ші Гатчинск атқыштар дивизиясының 289-ші атқыштар полкі құрамында. Дивизия бұл кезде Нарва плацдармында ауыр ұрыстар жүргізіп жатқан еді. Федор Белов басқаратын бөлімше танкіге қарсы қолданылатын қаруларды ұтымды пайдалана отырып, жаяу әскердің алға жылжуын қамтамасыз етті. Осы ерлігі үшін ол III дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. 1945 жылғы қаңтардың аяғында 120-ші Гатчинск дивизиясы Одер бағытында кескілескен ұрыстар жүргізді. Фашист басқыншылары плацдармның көзін жою үшін бар-күш жігерлерін жұмсап бақты. Қаһарман кеңес жауынгерлерінің күніне жеті-он жау шабуылын тойтарған кездері болды. 1945 жылғы 27 қаңтарда Одерфельде деревнясы маңында гитлершілер төрт ауыр танкінің қолдауымен біздің шептерімізге тұтқиылдан шабуыл жасады, Құрамында Федор Белов бар танкіге қарсы қарулар взводы жаяу әскерлер құрамында болатын. Взвод командирі жау танкілерін жақындатып алып, дәлдеп үруға бүйрық етті. Танкілер шепке екі жүз метр шамасы қалғанда аға сержант Белов бірінші болып оқ жаудырды. Бірнеше оқпен ол бастапқы машинаны отқа ораған еді. Дегенмен қалған екі құрсаулы "құдірет" ауыр оқтарды бұршақтай жаудырды. Бірақ бағыттаушы Павлов үшінші танкті ебін тауып істен шығарған соң, соңғы, тоғайда жасырынып тұрған танк өз-өзінен шегініп кетті. Жағдай бірден жеңілдеп қалды. Жаяу әскерге көмектесу үшін взвод мүшелері қолдарына винтовка мен автомат алды. Ортақ күшпен жау шабуылы тойтарылды. Ал осыдан бірнеше апта өткен соң, дивизия командирі, генерал-майор Говоров аға сержант Ф.Беловқа II дәрежелі Даңқ орденін өз қолынан тапсырды. 1945 жылғы 24 наурызда Александр Невский орденді 289-атқыштар полкі Нейсе қаласына қарай бағыт түзеді. Немістер кеңес әскерлерінің алға жылжуын қалайда тоқтату мақсатында өздігінен жұретін машиналардың қолдауымен қарсы шабуылға шықты. Аға сержант Белов машиналардың қозғалысын өз секторында муқият бақылап отыр еді. Қыбын тауып қатты соққы берді. Бір машина 180 градусқа кейін бұрылып, тоқтап қалды. Федор Антонович машинаның шынжыр табанына дөп тигенін түсінді, келесі соққымен оны отқа орады. Басқа расчеттар да барынша дәл қимыл жасады. гитлершілердің шабуылы тоқырап қалды. Федор Белов Оппельн қаласының оңтүстік-батысында, Нейштадт, Шпейнау, Фалькенберг және басқа қалалар үшін болған ұрыстарда да жанқиярлық ерлік пен батырлықтың үлгісін танытты. Соғыстың соңғы кезеңіндегі жауынгерлік тапсырыстар-ды ойдағыдай орындағаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 27 маусымдағы Жарлығымен Федор Антонович Белов I дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. Бірақ соғыстан кейін Ф.А. Белов қызмет еткен бөлім таратылып, жалынды жауынгер наградасын алып үлгермей әскер қатарынан босатылды. Ол тіпті жоғары награда алғаны туралы білген де жоқ. Қаһарман солдатқа сол Алтын орден Кеңес Қарулы Күштерінің 51 жылдығы қарсаңында, осы айтулы датаға арналған салтанатты жиналыста тапсырылды. Федор Антонович Белов үзақ жылдар Шет ауданының Жарық станциясында тұрды. Қазірде Қазақстаннан тысқары жерге қоныс аударған. == Бреусов Владимир Ефимович== Қаһарлы 1942 жыл, қанды шайқастар кезі. Жау еліміздің төріне үмтылып, қолқасына қол салды. Дәл осы тұста фабрик-зауыт мектебін жаңа бітіріп, Қарағандыға келген алматылық Володя Бреусов 50-52 санды шахтада тіреуші болып істеп жүрген. Алайда жас кенші Отан тағдыры таразыға түскен майдан жайын көбірек ойлап, алаңдай берді. Сөйтіп, 1943 жылдың басында Қарағанды комсомолының түлегі Володя өз еркімен майданға аттанды. 1943 жылдың тамыз айы. Харьковті азат етуге үмтылған әскерлеріміз урысты үдете түсті. Жерлесіміз Владимир Бреусов аға лейтенант Петришевтің қарауындағы 16 жауынгердің бірі еді. Олар Полевое ауылы түбіндегі жау бекінген шоқыны басып алып, ұрыс салды. Құралайды көзінен атқан мерген Володя Бреусовтың пулеметінен атылған оқтар жауды қрақша жайпады. Сол күні жаудың от шашқан бес ңғысының көмейіне құм құйып, Бреусов жау окопына да жетті. Фашистер де шабуылын қоймады. Кеңестік бір топ жаунгерлер биіктікті бекем иемденіп, 36 сағат бойы дұшпанның соққысына төтеп берді. Шабуылға қанша танк, жалын атқан пулемет қатысты. Бірақ Владимир Бреусов құрыш кұрсанған қанышер жаудан тайсалмады. Топ-топ дұшпанды өзіне таяуырақ келтіріп, жаусатып отырды. Он алты ержүрек жігіттің жетеуі ғана қалды, үшеуі тағы мерт болды. Оқ таусылды. Алайда жау шоқының иығына шыға алмады. Сол мезетте бұларға арттан тың күш келіп қосылды. Жауынгерлер қанға боялған шалажансар жолдастарын көрді. Бір ғана Владимирдің оғынан 112 фашист жер жастанған екен. Осынау ерлігі үшін 1943 жылғы қарашаның 1-де КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Владимир Ефимович Бреусовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Бұдан кейін, 1944 жылы кіші лейтенант Владимир Бреусов Орап мен Белгород шаһарларын азат ету соғысына қатысты. Ленин, I дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен наградталды. Ол Полевое ауылының қрметті азаматы. 1945 жылдың қаңтарында Қарағанды жастарымен кездесу кезінде Владимир Ефимович ерлік атаулы тек қана Отанға сүйіспеншілік, халық алдындағы парызды сезіну үстінде ғана келетінін айтты. "Менің туған жерімді жау етігі таптайды-ау" деген ой басыма келген емес деген еді ол. Соғыстан кейін, 1951 жылы Қазақ Мемлекеттік университеті, соңынан аспирантурасын тәмамдаған В.Е. Бреусов қалған өмірін ұстаздыққа арнады. Оған "Қазақ КСР Жоғарғы мектебінің еңбек сіңірген қызметкері" атағы берілді. Алматыда қайтыс болды. ==Гаврилов Иван Самсонович== Иван Самсонович Гаврилов 1913 жылы Макеев поселкесінде /қазір қала/ дүниеге келген. Оның әкесі шахтер болатын. Сол жерде кен өнеркәсібі училищесін тәмамдаған, Иван Гаврилов Донбасс шахталарында жұмыс істейді. Қызыл Армия қатарындағы борышын өтеп қайтқаннан кейін де кенші болды. Учаске бастығына дейін өсті. Коммунистік партия қатарына өтті. Жас кенші өмір қиындығымен өзін сынамақ болды. Шпицберген аралында 1940 жылы көмір қазды, одан кейін Қарағандыға келіп №12 шахтада істеді. 1943 жылы осы арадан майданға аттанды. Әскери бөлімшеге келген бойда кіші сержант Гаврилов атқыштар бөлімшесінің командирі ретінде ұрыс даласынан бір-ақ шықты. Өз тобын ілестіріп Днепрдің оң қабағына ұрыспен өтті. Ол жаудың атқыштарын және әуеден шүйілген самолеттерін өзіне назар аудартып, ұрыстас жолдастарының аман қалуына болды. Енді бір жолы Днепрдің сол жағалауындағы тоқымдай ғана жер үшін топты жауға қарсы бес тәулік бойы жанқиярлықпен соғысқан Иван Самсоновичтің қайтпас қайсарлығы, каһармандығы теңдессіз ерлікке пара-пар еді. Осы ұрыстағы ерлігі үшін 1943 жылғы қазанның 29-ында КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Кезінде елдегі кеншілерге, қарағандылық жерлестеріне жазған хатында И.С. Гаврилов былай деген еді: "Құрметті кеншілер! Күш-жігер аямай еңбектеніңдер. Мен жауды көбірек жайратамын, ал сендер көмірді көбірек өндіріңдер. Осылайша жарысқа түсейік". Алайда батыр Жеңіс күнін көре алмады. 1944 жылғы қаңтардың 2-сінде ауыр жараланған Гаврилов Киев облысындағы Ставище поселкесінің жанында емделу үстінде қайтыс болды. Макеев қаласының бір көшесі - Батыр есімімен аталған. ==Григорьев Николай Михайлович== Николай Михайлович Григорьев 1925 жылы желтоқсан айында Ярославль облысының Старово деревнясында туған. Ұлты - орыс. Кеңес Армиясы қатарына 1943 жылы келді. Николай Михайлович Григорьевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығы бойынша Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 17 жастағы балаң жігіт әскери комиссариатқа келіп, майданға жіберуді өтінеді. Ол кіші командирлер мектебін 1943 жылы бітіргеннен кейін майдандағы 65-ші армияның 354-ші атқыштар дивизиясы қатарына алынады. Алғашқыда пулеметші болып соғысқан еді. Ерлік көрсеткені үшін барлау взводы командирінің орынбасарлығына ауыстырылады. Біздің әскерлер 1944 жылы күзде Кеңестік Белоруссия жерін азат етіп, соғыс қимылдарын Польшада жүргізді. Берлинге 500 километр қалған еді. Бірақ жау су бөгеттерін пайдаланып, қатты қарсылық көрсетті, Дивизия бөлімдері Нарев өзеніне шыққаннан кейін тоқтап неміс фашистерін өз інінде біржолата талқандау үшін соңғы әрі шешуші шабуылға әзірленді. Қыркүйек айының соңында жас жауынгер Григорьев қызмет ететін полктің алдына Нарев өзенінен өту міндеті қойылды. Сержант Николай Григорьев бастаған 15 барлаушыға кешкі қараңғылықты жамылып Нарев өзенінен өткел тауып, ешбір дыбыс шығармай өту, жаудың әскерлері мен техника күшін анықтау, мүмкін болғанша плацдармды алу тапсырыл-ды. Барлаушылар қас қарайған соң өзенге шықты. Өткелді тауып алысымен ешбір сыбыс білдірмей, өзеннен өтіп, жаудың мина қойған алаңдары мен инженерлік қоршауынан шығып, ойламаған жерден фашистерге лап қойды. Немістер барлаушылардың тегеурініне шыдай алмай, сасқалақтап қашты. Григорьевтің тобы плацдармды алды. Бірақ жау маңызды шебін беріп қойғандарына келіспеді. Таң атысымен олар қайта шабуылға шықты. Ержүрек жауынгерлер тоқымдай жерді бермей екі тәулікке жуық шайқасты. Үш жүзден астам дұшпан жер жастанды. Шамалыдан соң осы плацдармнан бүкіл дивизия шабуылға шықты. Осы плацдармда көрсеткен ерлігі мен батылдығы үшін сержант Николай Михайлович Григорьевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ержүрек барлаушы фашистерге Жеңіс күні жеткенге дейін соққы берді. Жапон милитаристерін талқандауға да қатысты. Бұл ұрыстарда ол Қызыл Жұлдыз орденімен және бірнеше медальдармен наградталды. Запастағы капитан Николай Михайлович қазір Жезқазған қаласында тұрады. ==Дәулетбеков Амантай== Амантай Дәулетбеков Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында 1917 жылы туды, Ұлты - қазақ. Кеңес Армиясы қатарына 1939 жылы шақырылып, әскери қызметті Шығыста бастады. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төрапқасының 1943 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығы бойынша Амантай Дәулетбековке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. А. Дәулетбеков 1942 жылғы жазда өзінің көптеген қыз-меттес жолдастарымен бірге Брянск майданына жіберілді. Ол 13-ші Армияға қарасты танктерді бұзып-жоятын 1180-ші полктің артиллериялық расчет командирі болды. А. Дәулетбеков өзінің жауға қарсы алғашқы шайқасын сол 1942 жылғы жазда Орлов облысындағы байырғы орыс қаласы Ливнының оңтүстігінде бастады. Фашистер ол кезде Воронеж және Сталинград бағыттарында шабуылға шыққан болатын. Ливны және Касторной аудандарындағы біздің әскеріміз солтүстік қанаттан шабуылдаүшы фашистік армияға қарсылап қойды. Сөйтіп, Ливны түбінде бүкіл жаз бойы кескілескен ұрыс жүрді. Амантай осы ұрысқа қатысүшылардың бірі болған. Мұнан кейін Курск доғасының солтүстігінде 1943 жылдың бүкіл қысы мен көктемі бойынша ұрыстар өтті.1943 жылдың қанқйлы жазы еді. 6 шілдеде Орел мен Курск темір жолдары арасындағы Поныри қалашығы түбінде кескілескен ұрыс басталды. Поныри түбінде 13-ші армияның 307-ші дивизиясы полктары қорғаныста тұрды. Танктерді бұзып-жоятын 1180-ші полк та ұрыс позициясында болды. Жаудың танктері мен жаяу әскерлерінің көптеген шабуылына тойтарыс берілді. Дегенмен жау 9 шілдеде 1019-ші атқыштар полкы учаскесі тұсынан бекіністі бұзды. Фашистердің танктері мен автоматшылары бұзып-жою полкының батареясына да лап қойды. Артиллеристер тапжылмады. Зеңбіректер істен шығып, туған жерін қорғаған батырлар мерт болып жатты. В Жаңаарқалық жауынгер Амантай Дәулетбековтің зеңбірегі қоршауда қалды. Аз ғана ержүрек артиллеристерге 18 танк және өздігінен жүретін 14 зеңбірегі қолдаған жаудың әскері нөсерлете оқ боратты. Бұл ұрыс екі сағатқа созылды. Фашистердің танктері өртеніп жатты. Құралайды көзге аткан артиллеристердің оғы немістің жаяу әскерлерін еріксіз жерге бүқтырды. Немістердің 14-ші шабуылында Дәулетбековтің зеңбірегі істен шықты. Бірақ ұрыс тоқтамады. Артиллеристер жақындаған жауды гранатпен жойып, мылтық пен автоматтан атты. Сөйтіп, Дәулетбековтің зеңбірегі ажал отының астында жүріп жаумен шайқаса берді. Дәулетбеков бастаған солдаттар жараланып, қансырағанда, гранаттары мен патрондары бітіп, шөлмекке қяр жанар май таусылғанда ақырғы - шешүші ұрысты бастады. Олар атып түрып жаумен жекпе-жекке шықты. Бұл 1943 жылғы 9 шілдеде Поныри түбінде болды. Батырлар қаза тапты. Бірақ фашистер Амантай Дәулетбековтің артиллеристерінің позициясында қираған 29 танкісін, өздігінен жүретін 13 зеңбірегін және 200-ге жуық солдатын қалдырды. Жау осы шепте тоқтатылды. ==Дударенко Андрей Емельянович== Андрей Емельянович Дударенко 1912 жылы Қарағандыда туды. 22 жасында Қызыл Армия қатарына шақырылғаннан кейін, бүкіл өмірі Отан қорғауға арнапды. Саптағы офицер ретінде ол соғыстың басынан 1945 жылғы қаңтарда оққа ұшқанға дейін бар ауыртпалықты басынан кешті. Жалпыға мәлім, фашист командованиесі өздерінін, ақтық өкше тірейтін жері Одер өзені бойындағы бекініс деп санап, жан таласа айқасты. Жау әскері осы жерге шоғырланды. 1945 жылдың қаңтарында біздің бөлімдер өзенді бетке алып ұрыс салды. Әсіресе, Оппельн деген жерде қатты қантөгіс болды. Осындай аса қиын жағдайда командирдің орынбасары Дударенко үлкен ерлік пен тапқырлық көрсетті. Ол жауынгер топтарын бірімен бірін байланыстырып, шабуылды үйлестіріп отырды. Қаңтардың 26-сында Дударенко соңғы рет "виллиспен" өзеннің сол жақ жағалауындағы бригада әскерлерін аралап шықты. Ертеңінде майор Дударенко мінген автомашина өткелге таяп қалғанда алдынан фашист барлаушылары шыға келді. Жау оны қолға түсірмекке умтылды. Машинадан қарғып жыраға түскен Дударенко жау әскерлерімен атыса отырып өзіінін, көмекшісі арқылы қағаздарды жөнелтіп жіберді. Осы кезде оған жаудың бірнеше оғы қатар қадалды. Одердегі ұрыстарда көрсеткен ерлігі мен жанқиярлығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Бірінші Украина майданы 3-ші миномет дивизиясының 15 гвардиялық миномет бригадасындағы командирдің сап жөніндегі орынбасары гвардия майоры Андрей Емельянович Дударенкоға қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағын берді. Батыр жерлесіміз Ленин, екі Қызыл Ту, I дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен наградталды. А.Е. Дударенко Польшадағы Тарновска-Гуры қаласының маңында жерленген. Димитров қаласындағы №19 мектептің және "Красноармейсккөмір" бірлестігінің қабырғасына Батырдың есімі жазылған ескерткіш тақта орнатылған. ==Живов Анатолий Павлович== Анатолий Павлович Живов 1925 жылы Москвада, жұмысшы Павел Иванович Живовтың отбасында туды. Ол 15 жасында Москва зауыттарының бірінде слесарьдың шәкірті болып жұмыс істеді. Өйткені әкесі қайтыс болып, шешесінің қолында төрт бала қалған еді. Анатолий жұмысшы мамандығын тез-ақ меңгеріп, әжептәуір табыс тауып, отбасына қолғабыс жасап жүрді. Ұлы Отан соғысы басталғанда Анатолий Живов, өзінің мыңдаған замандастары сияқты, МПВО-нын, жауынгері болды. Ол үйлердің шатырларына шығып, оған түскен жанғыш бомбаларды, лақтырысып, талай өртті сөндірді. Фашистер 1941 жылы тамызда Никопольск марганец кеніші тұрған жерді басып алды. Жау біздің еліміздің брондық болатты өндіруде аса маңызды компонент болып табылатын марганецсіз қалғанына масаттанды. Үкімет Бұл жағдайды ескеріп, Қарағанды облысының Жезқазған ауданындағы Жезді жерінде марганец өндіретін кеніш ашу жөнінде шешім қабылдады. 1942 жылдың жазында әскерге шақырылған москвалық жұмысшылардың үлкен тобы Жезді марганец кенішінің құрылысына жіберілді, Осы топпен бірге Жездіге Анатолий Живов та келді. Жезді марганец кеніші қысқа мерзімде - 38 күнде салынып бітіп, қорғаныс өнеркәсібі маңызды стратегиялық материал алды. Анатолий Живов кеніште жұмыс істей жүріп, басқа да көптеген жас патриоттар сияқты, қанқұйлы басқыншылдардың көзін жою үшін майданға сұранды. Сөйтіп, 1943 жылы мамырда он сегіз жасар Анатолий өз еркімен майданға аттанды. Байланыс взводының телефонисі Анатолий Павлович Живов бір жылға жетер-жетпес уақыт қана соғысты. Бірақ ол өзін тарлан жауынгердей көрсете білді. Міне, Анатолий Живовтың есімін мәңгі есте қалдырған күн де келді. 1944 жылғы 4 сәуірде Тернополь қаласының көшелерінде кескілескен ұрыс болды. Берік бекініп алған жау бекінісіне шабуылдаүшы топ сапында байланысшы Анатолий Живов та болды. Әсіресе амбразуралардың бірінен бораған оқ біздің жауынгерлерді баүша қиды. Командование Бұл атыс орнын жоюды үйғарғанда Анатолий бұған өзі сұранды. Шабуылдаүшы топтың мылтық және пулемет оқтарының астын тасалана отырып, ол амбразураға еңбектеп жетті де, жанар май құйылған шөлмекті лақтырды. Атыс орны сәл үнсіз тұрды да, қайта ата бастаған соң Анатолий алға ұмтылып оны денесімен жапты. Жау атыс орнының үні өшті. Оның жолдастары шабуылға құйындай көтеріліл, өз достарының өлімі үшін жаудан кек алды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 23 қыркүйектегі Жарлығы бойынша Александр Матросовтың ерлігін қайталаған Анатолий Павлович Живовқа қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Кеңес адамдары Анатолий Живовты ұмытқан жоқ. Ол туралы өлеңдер жазылып, әндер шығарылды. Моквадағы атақты "Трехгорная мануфактура" комбинаты мен Тернополь қаласындағы мақта-мата комбинатында оның есіміндегі бригадалар мен ауысымдар бар. Москва мен Тернополь қалаларының көшелері оның есімімен аталады. Анатолий ерлік көрсеткен Украина қаласындағы бір үйдін ==Зенковский Аркадий Иванович== Аркадий Иванович Зенковский 1920 жылы Тюмень облысының Аромашевск ауданындағы Большой Кучеряк селосында шаруа отбасында туды. Ұлты - орыс. Аркадий Зенковский жеті жылдық мектепті бітіргеннен кейін трактор бригадасының есепшісі, одан соң жергілікті колхозда бухгалтер болып істеді. Ұлы Отан соғысы басталғанда А.И. Зеньковский Қарағанды облысындағы Қарсақбай поселкесінде тұрып, осы жерден 1943 жылы 13 ақпанда майданға аттанды. Қатардағы жауынгер А. Зенковский 1943 жылдың 1 мамыр мерекесін Воронеж майданында қарсы алды. Курск Аоғасында болған жазғы сұрапыл ұрыстарда оның есімі 6-шы гвардия атқыштар дивизиясы 10-шы гвардия атқыштар полкының таңдаулы пулеметшілерінің қатарында аталды. Днепрден өтуде А.Зенковский ерекше көзге түсіп, командование оны майдандық курсқа жіберді. Оқуда болған күндер тез өтіп, кіші лейтенант [[Аркадий Зенковский]] 1944 жылдың ақпанында өзінің бұрынғы полкіне оралды да, Ровно қаласы үшін болған ұрыста атқыштар взводын басқарды. 1944 жылы 16 шілдеде Львов облысы Стоянск ауданының Виткув-Стары деревнясындағы жау позициясына батыл шабуыл жасаған кезде саптан шығып қалған рота командирінің міндетін кіші лейтенант А.Зенковский өзіне алды. Жаңа командир бастаған бөлімше Виткув-Стары деревнясына бірінші болып кіріп, елді пунктті азат етті. Бірнеше күннен кейін 10-шы гвардия атқыштар полкінің Аркадий Зенковский командир болған 5-ші ротасы Польша өзені Вислаға келді. 5-ші ротаның жауынгерлері алғашқылардың бірі болып Висла өзенінен етіп, бекініс жасады. Фашистер гвардияшыларды суға сырғытып тастағысы келгенімен, одан ештеңе шықпады. Гвардияшылар үш бірдей шабуылды тойтарды да жаудың 40-тан астам солдаттары мен офицерлерін қырып, өз позициясын ұстап қалды. Бұл ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Аркадий Зенковский Қызыл Жұлдыз орденімен наградталды. Сол кезде ол партия мүшелігіне өтті. Бірінші Украина майданының жауынгерлері 1945 жылғы 12 қаңтарда Сандомир плацдармынан шабуыл бастағанда Зенковскийдің ротасы жаудың бекінісін бірінші болып бүзып, өкшелете қуып, жолда кездескен жау қарсылығын күл-талқан етті. 1 А. Зенковскийдің ротасы 1945 жылғы 12-26 қаңтар аралығында жаудың 200 солдаты мен офицерін жойды. 1945 жылғы қаңтарда Зенковский өзінің ротасымен Одер өзенінен бірінші болып өтіп, үш күн қатарынан жаудың шабуылдарын тойтарды. 1945 жылғы 27 қаңтардан 28 қаңтарға қараған түнде жау ойламаған жерде танкілерді қолданаі отырып, ротаға шабуыл жасады. Фашистер Одер өзенінің сол жағалауындағы біздің, плацдармды жойып жіберу үшін барлық күшін салып бақты. Зенковский ротаға ақылмен команда беріп, күші басым жаудың барлық шабуылын тойтарды. 1945 жылғы 31 қаңтарда жаудың жаяу әскері мен танкілерінің қайта шабуылына тойтарыс беру кезінде Аркадий Иванович Зенковский ерлікпен қаза тапты. Бұл ұрыстарда ерлік пен батылдық көрсеткені үшін Суворов орденді Қызыл тулы 6-шы Ровно гвардия атқыштар дивизиясының Богдан Хмельницкий орденді 10-шы гвардия атқыштар полкінің 5-ші ротасының командирі, кіші лейтенант Аркадий Зенковскийге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 10 сәуірдегі Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. ==Иванишко Федор Яковлевич== Федор Яковлевич Иванишко 1910 жылы туды. Улты -орыс. Армия қатарына шақырылғанға дейін қазіргі Қарағанды облысындағы Жезқазған ауданында жұмыс істеді. Федор Яковлевич 1943 жылғы ақпанда армия қатарына алынды. Отан үшін болған соғыста ол өзін шебер, ержүрек пулеметші ретінде көрсете білді. Екі рет жараланды. 1943 жылы 31 желтоқсанда III дәрежелі Даңқ орденімен, 1944 жылы 2 наурызда II дәрежелі Даңқ орденімен, одан кейін біраз уақыт өткен соң дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. Гвардиялық 65-ші атқыштар дивизиясының жеке гвардилық атқыштар батальоны пулемет расчетының командирі, гвардия старшинасы Ф. Иванишко, әсіресе 1944 жылы жазда Белоруссия жерінде болған ұрыстарда ерекше көзге түсті. Кенес Одағының Батыры атағы берілген жолғы оның көрсеткен ерлігі награда листогында қысқа да нақты баяндалған. ... Қорғаныс шебінде түрып ол өзінің, барлық өнері мен білімін расчеттағы жауынгерлерді фашист басқыншыларына қарсы шешүші шайқасқа әзірлеу ісіне жүмсады. Иванишко қарауындағыларды жедел де ыждаһатты оқытып, өз расчетының жауға деген өшпенділігін, ұрыстарда қайсарлық көрсетуге деген ұмтылысын тудыра білді. Расчет 1944 жылғы 24 маусымда Витебскінің солтүстік батысындағы жау шебін бузуға бұйрық алды. Иванишконың расчеты ротада алдыңғылардың бірі болып жаудың қарсыласу тораптары мен жасаған кедергілерінен ете отырып, өзінің пулеметімен оқты қарша боратып, шабуылға шыққан біздің жаяу әскерге жол ашты. Оның расчеты ауыр ұрыста бір күнде 30 километр жол жүріп, гитлершілерден елді мекендерді бірінен соң бірін босатты. Федор Яковлевичтің жеке бастамасымен расчет жігіттері ағаштактайлардан сал жасап, жауып тұрған жау оғына қарамастан, Узречья ауданы түсынан Батыс Двина өзенінің сол жағалауына өтті. Ф.Я. Иванишко гранат лақтырып, пулеметтен атып, жаудың ату нүктесін тұншықтырып, бекініс жасады. Сөйтіп, бүкіл батальонның өзеннен өтуіне жағдай туғызды. Жау Батыс Двинаның сол жағалауын үстап қалуға тырысып, өршелене қайта-қайта шабуылға шықты. Осы кескілескен ұрыстарда Иванишконың бір өзі жаудың 5 солдаты мен бір офицерін жойып жіберді. Батырдың расчеты 1944 жылғы 24 маусым - 3 шілде аралығында жаудың 50 солдаты мен офицерін жойып, екі фашисті тұтқынға алды. Сондай-ақ жаудың екі қол пулеметі мен 15 мылтығын қолға түсірді. Ф.Я. Иванишко өзінің ерлігімен батальон алдына қойылған жауынгерлік міндетті орындауға жағдай жасады. Міне, осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Федор Яковлевич Иванишкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығы бойынша Кеңес Одағының Батыры деген жоғары атақ берілді. | Ф.Я. Иванишконың мұнан кейінгі тағдыры белгісіз. == Калмыков Николай Павлович== Николай Павлович Калмыков 1920 жылы Горький облысындағы Хмельницкий ауданының Скородумово деревнясында туды. Ұлты - орыс, 1940 жылы армия қатарына шақырылды. Ол Ұлы Отан соғысын Москва түбінде бастап, Берлинде аяқтады. Н.П. Калмыков Шығыста артиллерист болып қызмет атқарды. Майданға 1941 жылы қарашада келіп, Серпухов маңында Отанымыздың астанасын қорғады. Қырық бес милиметрлік зеңбіректер взводы Днепрден өткенде алдыңғы қатардағы отряд құрамында болды. Плацдарм үшін ұрыстың алғашқы сағаттарында бір зеңбірек істен шықты. Артиллеристер бір ғана зеңбірекпен қалды. Оны нысанашы Н. Калмыков шебер пайдаланып, біздің жаяу әскерлерге жақсы көмектесті. Жаудың екінші рет қарсы жасаған шабуылы кезінде взвод пен бөлімше командирлері жараланды. Командирлікті сержант Калмыков өзіне алды. Белоруссия операциясы кезінде Кеңес әскерлері алға жедел жылжыды. Бұл ұрыстарда аға сержант Н.П. Калмыков өзін ерекше көрсетті. Подречье деревнясы жанындағы бір ғана ұрыста ол өзінің зеңбірегімен отызға жуық гитлершілерді, қару-жарақ тиеген автомашинаны жойып жіберді. Бірнеше күннен кейін Николай тағы да айрықша көзге түсті. Оның зеңбірегі Свилочь елді мекеніндегі қоршаудағы топты жоюға үмтылған біздің жауынгерлердің өзеннен өтуін қамтамасыз етті. Зеңбірек расчеты соңғы снаряды қалғанша жаудың барлық шабуылын табандылықпен тойтарып отырды. Зеңбірек командирі жараланса да соғыса берді. Артиллеристердің алдыңғы жағында фашистердің қырыққа жуық өлімтігі жайрап жатты. Бұл ұрыста көрсеткен ерлігі мен табандылығы үшін Н.П. Калмыков III дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. Оған II дәрежелі Даңқ ордені Берлин операциясында Одер өзенінен етуді қамтамасыз еткені үшін берілді. Калмыков бастаған зеңбірек расчеты жойқын ұрыста да болды. Жау қоршаудан шығуға жанталасып жекпе-жек ұрысқа келгенде зеңбірек командирі бес фашисті жайратып, ержүректік пен батырлықтың үлгісін көрсетті. Ол жараланса да ұрыс алаңынан кетпеді. 1945 жылы 16 сәуірде Кеңес Армиясының бөлімдері Берлинге шабуылға шықты. Гольцов қаласы бағытындағы Одер плацдармы үшін болған бір ұрыста Калмыковтың расчеты жаудың екі дзотын қиратып, үш пулеметті және онға жуық гитлершілерді жойып жіберді. Берлинге барар жол ашылды. Бұл ерлігі мен Бобруйск қаласы түбіндегі қоршаудағы жау тобы талқандалған Березин өзенінің плацдармын ұстап тұрғаны үшін Н.П. Калмыков I дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. Николай Павлович қазір Балқашта тұрады, құрметті демалыста, қаланың Құрметті азаматы. ==Камалдинов Фарах Гимдеевич== Фарах Гимдеевич Камалдинов 1914 жылы Томск облысы Кривошейн ауданы Нұрқай ауылында шаруа отбасында дүниеге келеді. Ұлты - татар. Мектепті бітіргеннен кейін шаруашылықта тракторшы, Батыс Сібір өзен пароходында моторшы болып істейді. 1934 жылы Кеңес Армиясы қатарына шақырылады. Отан үшін 1934 жылғы Хасан көлі шайқасына, 1939-1940 жылдарғы фин майданына да қатысты. 1940 жылы Москва жаяу әскер училищесін бітіргеннен кейін өз өмірін әскери іске арнады. Ұлы Отан соғысының бірінші күндерінен - ол майданда. Автоматшылар взводының командирі Ф.Г. Камалдинов қашанда ең алдыңғы шепте, қиын жерлерде. Бірнеше рет батыр автоматшылар оғынан немістер кері қарай шегінді. Автоматшылар батыр командирін әр кез мақтан ететін. Негізгі қаһармандығын Ф.Г. Камалдинов 1943 жылдың шілде айында Орлов облысы Магюархангельск қаласын қорғауда көрсетті. Ол взводымен бірнеше рет қарсы шабуылға шығып, жау күшіне тойтарыс берді. Осы ұрыстарда взвод командирі 7 жау танкісін, 200-ден астам немістерді құртты. Ф.Г. Камалдинов жаралы болғанына қарамастан жаумен шайқасын тоқтатқан жоқ. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1943 жылдың тамызында оған Кеңес Одағынын, Батыры атағы берілді. Жауынгерлік ерлігі үшін Орталық майдан құрамындағы 13-Армия, 81-ші атқыштар дивизиясы, 410-шы атқыштар полкі автоматшылар взводының командирі Ф.Г. Камалдиновке Ленин. Қызыл Ту, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендері жәче медальдар берілді. 1980 жылдары запастағы аға лейтенант Ф.Г. Камалди-нов Теміртау қаласында тұрды. 1986 жылы отбасымен Қарағанды қаласына көшіп келіп, Шахтерлер даңғылы, 4, 58-60 пәтерде тұрды. 1987 жылдың тамыз айында Фарах Гимдеевич Камалдинов қайтыс болды, ол Михайлов зиратындағы 1941-1945 жылдары госпитальде қаза тапқан жауынгерлердің бауырластар қабірінде жерленген. Батырдың есімі оның туған жерінде, шайқасқа қатысқан жерлерінде мәңгі сақталған. Теміртау қаласының №11 орта мектебінің жауынгерлер даңқы мұражайы көрмесінде Фарах Гимдеевич Камалдиновтың ерлігі жайлы материалдар қойылған. ==Карабанов Иван Андреевич== Иван Андреевич Карабанов 1925 жылы Пенза облысының Чемодановка селосында дүниеге келді. Балалық, жастық шағы Қарағанды қаласында өтті. Жетіжылдық білім алды. ФЗО мектебінде оқыды. Еңбек жолын №33/34 шахтада проходкашы болып бастады. 1943 жылы армия қатарына алынды. Иван Андреевич атқыштар бөлімінде, одан соң Троицк мектебінде оқуын тәмамдады. Оқу уақыты аз болғанымен дайындық өз дәрежесінде өтті. 1944 жылы Ленинград түбіндегі авиация дивизиясынын, №999 авиаполкіне әуе атқышы болып, ИЛ-2 штурмовигінде Иван Максимович Деркачпен бірге ұшты. Жас та алғыр екі Иван талай рет өмір мен өлім арасында болды. Әуеге алғаш көтерілгенде-ақ екеуі де мерт бола жазда-ды. Деркач пен Карабанов Нарва ауданының төңірегінде жау бекіністерін атқылап, талқандай бастаған-тын. Осы соғыста жау қарсылығын үдете түсті, ақыры ИЛ-2-ге оқ тиіп, жерге құлдырады. Самолет батпаққа құлап, экипаждың аман қалуына себеп болды. Орманға жетіп, батырлар бой тасалады, өз полкіне қосылды. Осы жолы И.Карабанов "Ерлігі үшін" медалімен наградталды. Иван Андреевич Эстония, Финляндия жерлерінде, Хийумаа және Саарема аралдарында соғысты. 102 рет аспанға көтеріліп, аман-сау оралды. Оның қызығын да, қатерін де бастан өткізді. 1945 жылдың қысында қонуға келген, атылмаған бомбалары қалған ИЛ-2-нің бір жақ дөңгелегі ашылмай қалды. Әупіріммен әзер-әзер тоқтағанда, аман қалуымыз - мыңдаған кездейсоқ жағдайдың бірі еді, - деп еске алады Иван Карабанов. Кенигсбергте, теңіз үстіндегі шайқаста фашистер олар-дың самолетін атып түсірді. Бірақ командир мен атқыш па-рашютпен секіріп аман қалды. Даница неміс бекінісін атқылаған ИЛ-дерге қарсы немістің "Мессершмиттері" шыққан болатын. Осы айқаста И.Карабанов өзіне жақындап қалған жау қырғиын дәл көздеп, атып түсірді. Жауынгерлік ерлігі үшін Иван Андреевич 1944 жылы III дәрежелі Даңқ орденімен, 1945 жылы ақпанда II дәрежелі Даңк, орденімен және 1945 жылы маусым айында I дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. Одан басқа I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендері және көптеген медальдармен марапатталған. Иван Андреевич соғыс біткен соң да әскери борышын өтеуді одан әрі жалғастырды. Тек 1957 жылы босап Қарағандыға келді. Алғашқы жылдары жол-құрылыс мекемесінде, одан соң облыстық тұтынүшылар одағында жүргізүші болып 1985 жылға дейін жұмыс жасады. Осы жылы еңбек Демалысына шықты. Иван Андреевич 1979 жылдан Қарағанды қаласының құрметті азаматы. ==Колбасов Николай Илларионович== Николай Илларионович Колбасов 1911 жылы туды. Ұлты - орыс. Қызыл Армия қатарына шақырылғанға дейін Қарсақбайда жұмыс істеді. КСРО Жоғарғы Кеңес Төралқасының 1944 жылғы 22 ақпандағы Жарлығы бойынша екінші дәрежелі Суворов орденді 92-ші Звенигородск-Берлин атқыштар дивизиясы 199-шы гвардиялық артиллерия полкының взвод командирі Н.Колбасовқа Белгород бағытындағы ұрыстарда батылдық пен ерлік көрсеткені үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Николай Илларионович Армия қатарына 1942 жылы шақырылды. Жауынгерлік алғашқы қадамы Сталинград шайқасында басталды. Николай Колбасов командир және жауынгер ретінде, әсіресе Курск-Орлов ұрысында өзін ерекше көрсетті. 1943 жылғы 6 тамызда толтырылған марапаттау парағындағы мына бір жолдарға тоқталайық: Белград бағытындағы ұрыстың бірінші күні - 1943 жылғы 7 шілдеде гвардия кіші лейтенанты Н.И. Колбасовтың взводы зеңбіректерін ашық беткейге шығарып қойып, біздің атыс орнымызға келе жатқан немістің жалпы саны 70 "Жолбарыс" танкісімен жекпе-жекке шықты. Колбасовтың артиллеристері жау танкілерін жақындатып алып, қақ маңдайдан атты. Жау шегініп алып, қайта шабуылдаса да, біздің артиллеристер тұрған орындарынан тапжылмады. Сол күні Колбасовтың, взводы өздерінің екі зеңбірегімен дәл атып, біздің шебімізге қарай келе жатқан жаудың 46 автомашинасын жаяу әскерлерімен бірге жойып жіберді. 11 шілдеде жау 150 танк пен екі полк жаяу әскерлерін біріктіріп, 228-ші гвардия атқыштар полкының сол қанатына дүрсе қоя берді. Біздің батареямызды бастырмалата бомбылағаннан кейін, Колбасовтың ержүрек артиллеристерінің учаскесіне қарай үш жаққа бірдей оқ атқан 17 "Жолбарыс" танкісі шықты. Артиллеристер зеңбіректерін бурып алып, оларға бората оқ жаудырды. Үш танк лаулап жанды, бірақ жау үмтыла берді. Снаряд тура тиіп зеңбірек майырылып қалды да, Николайдың қару расчеты қатардан шықты. Колбасов зеңбірекке өзі тұрды. Нысанашы да, оқтаүшы да, снаряд тасүшы да жалғыз өзі болды. Колбасов жау танкілерін өзіне жақындатып алып, тіке ұрды. Ол өзіне ондаған метр ғана қалған төрт танкті тағы жайратты. Взводта адамдар да, снаряд та аз қалды. Жау қайта бірігіп, Колбасовтың зеңбірегіне қайта үмтылды. Жаужүрек командир айнала қорғаныс ұйымдастырып, 100-ге жуық гитлершілерді қырып салды. Жау оларды қоршауға алу мақсатымен кейін шегіне бастады. Колбасов қалған адамдарды қарсы шабуылға шығарып, жаудың танкілері мен автоматшыларының қоршауынан алып шықты. Жезқазғандық батыр Украинаны азат ету жолындағы ұрыста ерлікпен қаза тапты. Ол Полтава облысының Дробиновка селосында жерленген. Қарсақбай кентіндегі бір көше Колбасовтың есімімен аталады. Қ.И. Сәтбаев атындағы кен-металлургия комбинатындта Н.И. Колбасов атындағы жүлде бар. == Колодий Иван Михаилович== Иван Михаилович Колодий 1912 жылы Нұра ауданындағы Киевка ауылында шаруа отбасында дүниеге келді. Өсе келе Өзбекстанға қоныс аударды. Ауылда ұста болды, сауатсыздықты жою сабағын алды. Сөйтіп жүргенде соғыс басталып, майданға аттанған Иван Колодий 69-атқыштар дивизиясының 118-ші артиллерия полкі құрамында радиотелеграфист болды. Қазан айының ортасында біздің әскерлер Днепр өзенінен жаппай өте бастады. Бұл қимылға тосқауыл жасауға өршеленген жау өзінің қыруар күшін шоғырландырып, жанталаса соғысты. 1943 жылғы қазан айының 15-де Чернигов облысының Радуль деген мекені тұсынан Колодий бастаған жаяу әскерлер жау оғы нөсеріне төтеп беріп, Днепрден арғы қабаққа втті. Жағаға сәл қалғанда қайыққа снаряд түсіп, жаралы жауынгер арқасындағы рациямен суға кетті. Жанға батқан жараға қарамастан бар күшін жиып Иван Михайлович жағаға жүзіп шықты да, жан дәрмен рациясын іске қосты. Шеберлік танытып, өзіміздің атқыштар жағымен байланысты, оларға нысана нұсқап, дәл көздеп атуына көмектесті. Алайда жау да қарап жатқан жоқ. Радистің жатқан жерін байқап қалып, оқ боратты. Байланысшының жан-жағында жарылып жатқан снарядтарда есеп жоқ. Сол қалың оқтың арасымен жылжып отырып, Колодий байланысын үзген жоқ. Оның тапқырлығы арқасында жау зеңбіректерінің 16 ошағы бірінен соң бірі талқандалып, үні өшті. Сол кезде біздің солдаттар да өзеннен жүзіп өте бастады. Олардың көбінің аман қалуына қаһарман байланысшының себі тиді. Осы шайқаста шабуылшы отрядтар қарсы жақтың жиырма шабуылына тойтарыс берді. Әрі байланысын үзбей, әрі жауға оқ атуын тоқтатпаған Колодийдің ерлігі ерекше танылды. Осы ұрыстардағы ерлігі үшін 1943 жылғы қазанның 30-да Қызыл Тулы Сева 69-атқыштар дивизиясының 118-ші артиллерия полкінің радиотелеграфисі, ефрейтор И.М. Колодийға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Жауынгер сонымен бірге Ленин орденімен, көптеген медальдармен наградталды. Соғыс тауқыметін көп тартқан жерлесіміз 1954 жылы 42 жасында қайтыс болды. Бірақ біз оның есімін мәңгі есте сақтаймыз. Ал қаһарман байланысшының радиостанциясы мен ав-томаты Москвадағы КСРО Қарулы күштерінің орталық мұражайында сақталған. ==Корнеев Иван Ильич== Иван Ильич Корнеев 1914 жылы қазіргі Осакаров ауданына қарайтын Сенокосное селосында дүниеге келді. Ауылда еңбек етіп, ер жетті. 1936-39 жылдары Қызыл Армия қатарында қызмет атқарды. 1941 жылдың шілдесінен Жеңіс күніне дейін жерлесіміз Ұлы Отан соғысының майдандарында болды. 1945 жылғы қаңтарда 1-ші Белорус майданының әскерлері Варшава-Берлин бағытында сәтті шабуылға көшті. Польшаның Побянице қаласында кескілескен ұрыстар өтті. Сол жерде сержант Корнеев қоршаудан шығуға ұмтылған жаудың бес танкісін жойып жіберді. Бұған қоса екі машина талқандалып, қалған жаудың беті қайтты. Жаужүрек Корнеев өзі бекініп алған орнынан қозғалмай, соңынан көмек келгенше беріспей соғысты. Осынау теңдесі жоқ ерлігі үшін 1945 жылғы ақпанның 25-сінде КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1-ші Белорус майданы, 7-ші гвардиялық Қызыл Тулы атты әскер корпусы, 15-ші гвардиялық атты әскер дивизиясының 147-ші гвардиялық артиллерия полкінің көздеүшісі, гвардия сержанты И.И. Корнеевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ол соғыстан оралғанда омырауында Батырдың Алтын жұлдызымен қоса Ленин, Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, I дәрежелі Отан соғысы орденінің екеуі, II дәрежелі Отан соғысы ордендері және көптеген медальдар жарқырап тұрды. Соғыстан кейін Иван Ильич Корнеев Самара облысындағы Жигули қаласында тұрды. ==Корниенко Прокопий Прокопьевич== Прокопий Прокопьевич Корниенко 1911 жылы қазіргі Тельман ауданы Ростов ауылында туған. Заты шаруаның баласы болғандықтан да соғыста тапқырлық әрі төзімділік танытты. Сол үшін жолдастарының құрметіне бөленді. Оның соғыстағы талай ерлігін әңгіме етуге болады. Бір жолы бастықтары оған фашист офицерлерінің біреуін "тірідей тіл" ретінде алып келуді тапсырды. Прокопий Прокопьевич барлаүшыларды ертіп алып, неміс полкі тұрған жерге таяп келді. Сезіп қалған жау қарсы оқ атты. Осы ұрыста жау штабының адамдары түгелге жуық қырылды. Тек штаб бастығы болып істейтін полковник қана аман еді. Батыр барлаушылар штабтың бүкіл іс қағаздарын жиып алды, бөлімнің туын алып кетті. Зілмауыр полковникті Корниенко арқалап алып, өз дивизиясының штабына жеткізді. Прокопий Прокопьевичтің тағы бір ғажап ерлігі 1943 жылғы қыркүйектің 26-нан 27-не қараған түні көрінген еді. Корниенконың барлаүшылар взводы Днепрден жүзіп өтіп, полктің әскерлеріне табан тірейтін орын дайындауға тиісті болды. Корниенко екі бөренені жарыстыра байлап, жау оғының астымен Днепрді көлденең жүзіп өтті. Арғы жағада еңбектеп жылжып, пулемет тұрған жерге жетті де, оны құртып жіберді. Соңынан жетіп үлгерген автоматшылармен тізе қосып, жау-мен шайқасты. Осы жерде ол қарсы жақтың тағы бір пулемет ошағын талқандады. Аяқ астынан соққы берген барлаүшылардың көзсіз ерлігі жаудың құтын қашырды. Бір топ автоматшының ортасында барлаүшы Корниенко де алға жылжып, Днепрден іле жүзіп өткен батальон әскерлеріне тұрақ тауып берді. Осы ұрыста барлаүшылар отряды немістің ротаға таяу әскерінің көзін жойды. 1943 жылғы қазанның 20-да КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен қатардағы жауынгер, Солтүстік майданның 57-ші армиясының 303-ші атқыштар дивизиясы 847-ші атқыштар полкінің барлаүшысы П.П. Корниенкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ол сондай-ақ, Ленин орденімен, көптеген медальдармен марапатталды. Бұдан кейінгі ұрыстарда Прокопий Прокопьевич Молдаван жерін азат етуге қатысты. Соғыстан кейін ол Токаревкада аудандық атқару комитетінде, әскери комиссариатта қызмет қылды. 1972 жылғы маусымның 10-да дүниеден қайтты. Қазір Токаревка мен Ростов ауылының бір-бір көшелеріне Батыр есімі берілген. ==Курьятов Виктор Константинович== Виктор Константинович Курьятов 1925 жылы Қорған облысындағы Речное селосында туған. Он жеті жасында өзі тіленіп майданға аттанды. Сталинградтан Австрияның Вайсберг қаласына дейінгі соғыс жолынан өтті. В. Курьятов өзінің жауынгерлік қадамын Қазақстанда құрылған 38-ші атқыштар дивизиясының құрамында, Сталинград түбінде бастады. Көрсеткен ерлігі жоғары бағаланып, екі рет "Ерлігі үшін" медалімен марапатталды. Сталинград үшін болған жойқын шайқаста жараланды. Емделіп шыққаннан кейін Виктор 61-ші гвардиялық атқыштар дивизиясында барлаүшы болды. Құрамында Виктор Курьятов болған бір топ барлаүшыларға Тираспольдің оңтүстігіне таянған жерде жау қорғанысының түпкі жағындағы атыс ұяларын барлап, анықтау тапсырылды. Барлаүшылар тапсырманы ойдағыдай орындап қайтып келе жатқанда гитлершілердің штабын көріп қалды. Олар не де болса "тіл" алуға бел байлады. Курьятов қарауылшының үнін шығармай қағып түскенде, басқа барлаүшылар жер кепенің ішіне лап қойды. Офицерді тұтқынға алып, қалғандарын жойып жіберді. Кеңес әскерлері 1944 жылғы 20 тамызда Яссы-Кишинёв операциясын бастады. Бірінші ұрыста-ақ Курьятов барлаүшыларды соңына ерте шабуылға шықты. Немістердің траншеясына жетіп, зеңбіректің атқылауынан аман қалған екі пулеметті гранатпен жайпап, бір офицер мен үш солдатты автоматпен жайратты. Гвардияшы В. Курьятов Бұл ұрыстың басқа күндерінде де батыл да өжет қимылдады. Бір аптада ол он бес жаудың көзін жойып, он гитлершілді қолға түсірді. 1945 жылғы 22 тамызда он төрт барлаүшымен бірге аға сержант В. Курьятовқа Венгрияның Шарп деревнясы маңында "тіл" алуға бұйрық берілді. Бұл жерден неміс қорғанысын бұзу белгіленген еді. Жау шебіне таянғанда барлаүшылар тобы байқалып қалып, пулемет атқылауына алынды. Бірақ жауынгерлер тайсалмады. Жас коммунист В. Курьятов "Жігіттер, соңыма еріңдер! Ура!" деп ұрандап, шабуылға шықты. Барлаүшылар да одан қалмады. Қысқа ғана жекпе-жек ұрыста траншея тартып алынды. Барлаүшылардың табысын жаяу әскерлер баянды етті. Барлау тобының командирі Курьятов Бұл ұрыста екі пулемет пен жаудың он беске жуық солдатын жайратты. Траншеяның бұрылысынан өзіне қарғыған неміске ол жалт беріп үлгеріп, қарусыздандырып, полк штабына әкеліп тапсырды. Соғыстағы ерліктері үшін В.К. Курьятов Даңқ орденінің үш дәрежесінің үшеуімен де марапатталды. Даңқ орденінің толық иегері Қ.И. Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-метал-лургия комбинатында жұмыс істеді. Қазір құрметті зейнеткер, Сәтбаев қаласында тұрады. ==Лебедев Семен Андрианович== Семен Андрианович Лебедев 1919 жылы Нұра ауданындағы Захаров ауылында дүниеге келді. Қиырдағы қазақ ауылынан шыққан бала кейінде неміс фашистеріне қарсы күресте сан мәрте ерлік көрсеткен көрнекті ұшқыш қолбасшы дәрежесіне дейін өсті. Алған бетінен қайтпайтын, жасынан пысық болып ержеткен жігіт 1938 жылы Качино әскери училищесін бітіріп, Қиыр шығыста әскери ұшқыш болып қызмет атқарды. Ол 1943 жылдың сәуір айынан бастап неміс басқыншыларына қарсы ұрыстарға тікелей қатысты. Қырымды, Балтық бойын, Белоруссияны азат ету ұрыстарында жаумен шайқасты. Соғыс аспанында Лебедев басқарған 12 самолет жауға сан мәрте қатер төндіріп, талай шығынға батырды. Батыр жерлесіміз Семен Лебедев қашанда өзінің нағыз ер екендігін дәлелдеп жүрді. Соғыстағы бет қайтпас ерлігі үшін майор Лебедевке Ленин, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, үш бірдей Қызыл Ту ордендері, "Александр Невский" ордені, көптеген медальдар берілді. Ұлы Отан соғысы жылдары аспанға 200 рет көтеріліп жаумен соғысқан Семен Андрианович 34 мәрте әуе шайқасына қатысты, жаудың 22 самолетін жер қаптырды. Дарынды ұшқыш, білгір басшы, өнегелі тәлімгер, 3-ші Беларус майданы 1-ші әуе армиясы, 278-ші истребитель дивизиясы, 43-ші әуе истребитель полкы әуе эскадрильясының командирі, полковник С.А. Лебедевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы ақпанның 23-дегі Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Алтын Жұлдыздың иегері жерлесіміз кейінде Берлинді талқандауға қатысты. Соғыстан кейін полковник С.А. Лебедев соғыс ғылымымен айналысып, Мәскеудегі Н.Е. Жуковский атындағы Әскери Әуе академиясында сабақ берді. == Мамыраев Мартбек== Мартбек Мамыраев Қарқаралы ауданының қазіргі М. Мамыраев ауылында 1908 жылы туған. Табиғаттың бұла перзенті жасынан еңбекқор да алғыр болып өсті. 1921 жылы жас Мартбек Қарағанды кенішіне келді. Кейінде жер астында көмір шапты. Арнайы оқу бітіріп электр монтері болды, учаске механигіне дейін өсті. 1936 жылы шахта кәсіподақ комитетіне, кейінде №3-бис шахтасының партия ұйымына жетекшілік етті. Отанға қауіп төнген шақта ол соғысқа аттанды. 1942 жылдың мамыр айынан бастап майданға кірді. Қазақ жігітінің алғашқы от кешіп, сынға түскен жері Сталинград түбіндегі шайқастар еді. Сол жерде жараланып, 1943 жылдың қыркүйегіне дейін емделді. Қайтадан қатарға қосылып, 12-гвардиялық атқыштар дивизиясы сапында Димитров қаласын азат ету шайқасына қатысты. Мартбектің атқыштар ротасы әрқашан алдыңғы шептен көрінді. Бірде қалың оқтан жараланған рота командирі қансырап жатып, басшылықты Мартбекке тапсырды. Осы ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Мартбек Мамыраев Қызыл Ту орденімен наградталды. Беті қайтқан жауды түре қуған Мартбектер Батысқа бет алды. 1943 жылғы күзде олар Днепрді бетке алып, ұлы өзеннен өтуге тиіс болды. Немістер төсеген шағын көпірдің көмегімен Мамыраевтардың расчеті қарсы жағаға ілікті. Сол жерде үш түн бойы атысқан жауынгерлер берілмеді. Ұрыс кезінде жараланған Мартбек қатардан қалған жоқ. Ержүрек жігіттер бірінен соң бірі жараланды, көбі қаза да болды. Бірақ қару күшін іскер пайдаланған Мамыраев кеңес әскерлерінің өзеннен жүзіп өтуіне жағдай жасады. Осылайша үлкен операция сәтімен аяқталды. Днепрден ұрыспен өту кезінде көрсеткен жанқиярлық ерлігі үшін гвардия аға сержанты, 61-ші Армияның 12-ші гвардия атқыштар дивизиясының 32-ші гвардиялық атқыштар полкінің пулемет расчетінің командирі М. Мамыраевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1944 жылғы ақпанның 15 Жұлдызында Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ол Ленин орденімен, I дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Мартбек Мамыраев Киров атындағы шахта партия ұйымын басқарды. Ленин аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болды, кеншілер астанасы атқару комитетінің орынбасарлығына сайланды. Соңғы кезде ол химия-металлургия институтында еңбек етті. Мартбек ағамыздың бейбіт өмірдегі еңбегі де лайықты бағаланып, оған Кұрмет белгісі ордені, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасы берілді. Мартбек Мамыраев 1989 жылдың қараша айының 22 жұлдызында дүниеден өтті. == Мариныч Иван Иванович== Иван Иванович Мариныч 1919 жылы Көкшетау облысындағы Райыс ауылында туған. Қарағандыда жұмыс істеп, осы жерден 1943 жылғы қаңтарда майданға шақырылды. Ол 1943 жылдың шілдесінде 5-ші гвардиялық армия қатарында алғаш рет жаумен бетпе-бет кездесті. Аға сержант Маринычтің қол астындағы зеңбірекшілері сан мәрте ерлік пен тапқырлық танытып, жау ордасын ойрандады. Олар бірнеше танк, темір құрсаған машиналар мен самолеттерді. ату ұяларын талқандады. Соғыстағы ерекше ерлігі үшін ол II және III дәрежелі Даңқ ордендерімен, I және II дәрежелі Отан соғыс ордендерімен наградталды. 1945 жылдың қаңтарында біздің жерлесіміз Одер жағасындағы Бриг (Польша) қаласы іргесінде жауға үш тәулік бойы төтеп беріп, жаяу әскерлер ұрысына қолдау көрсетті. Осы жерде жаудың көп солдаты мен әскери техникасы шығынға ұшырады. Туған жер үшін жан аямай соғысқан жауынгердің ерлігі КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1945 жылғы маусымның 27-індегі Жарлығымен айрықша аталып өтті: гвардия аға сержанты, I-ші Украин майданы, 5-ші армия құрәмындағы 97-ші гвардиялық дивизияға қарайтын 289-ші гвардиялық атқыштар полкі атқыштар расчетының командирі И.И. Маринычке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Мариныч Ленин орденімен және медальдармен марапатталды. Жеңіс жылынан кейін Иван Иванович Мариныч Бішкекке тұрақтап, қартайғанша еңбек етті. ==Миллер Петр Климентьевич== Петр Климентьевич Миллер 1910 жылы Украинада туған. 1933 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. Әскери борышын өтеген соң, 1936 жылы Петр Миллер Балқаш қаласына келіп, сол кезде қауырт қолға алынып жатқан мысбалқыту комбинаты құрылысына қатысты. Осы жерден, 1942 жылдың мамырында фашист басқыншыларына қарсы соғысқа аттанды. 1943 жылдың күзін Петр Миллер саптағы сақа солдат ретінде қарсы алды. Оның артында бір жарым жылдық майдан жолы, жеңілістің ащы дәмі, жеңістің қызу қуанышы қалды. Ол бұл кезде екі рет жараланып үлгерген, жауынгерлік ерлігі үшін Қызыл Жұлдыз орденімен наградталды. Емделген соң аға сержант П. Миллер 167-ші гвардиялық дивизи яның бір полкіне тап болды. 1943 жылдың 26 қазанына қараған түнде аға сержант П. Миллердің взводы дивизияның басқа бөлімшелерімен бірге Днепр өзенінен өтуге батыл шабуылға шықты. Фашистер П. Миллердің взводы жауынгерлері мінген қайықтарды байқап қалып, пулеметтер мен минометтерден оқ жаудырды, Бес қайықтың біреуі ғана Днепрдің оң жағалауына шығып үлгерді, онда да екеуі ғана: пулеметші Федор Паршин мен Петр Миллер тірі қалған еді. Жылдам қорғаныс жасап алған жауынгерлер ұрысқа кірісті. Батыл және ілкімді қимылдай отырып, олар жаудың екі атыс нүктесінің көзін жойды. Сөйтіп, өз батальонының өзеннен жылдам, шығынсыз өтуін қамтамасыз етті. Келесі күні гвардиялық полк плацдармды кеңейту мақсатында жаппай шабуылға шықты. Гитлершілер болса тек аракідік қарсы шабуылға көшкен еді. ...Ұрыс алаңында екі неміс танкісі жанып жатты. Үшінші танк те тоқтап тұрды, бірақ гвардияшылардың шебін атқылауды жалғастыруда еді. П. Миллер еңбектеп осы танкке жақындап келді де, гранатты дәл лақтырып экипаждың көзін жойды. Сөйтіп полктің шабуылға шығуына жол ашылды. Бірақ шамалыдан кейін немістерге қосымша көмек келіп, күш тең болмай қалды. Гвардияшылар Днепрге қарай шегіне бастаған кезде Петр Миллер істен шыққан жау танкісіне тап келді де, ойланбастан машинаға қарғып мінді. Люкті бекітіп алып, фашистерге өз пулеметтерінен оқ жаудырды. Жаңбырша жауған оққа қарсы немістер бас көтере ал-май қалды, өліп те жатты. Бірақ оқ-дәрі таусылған еді. Танкті етіктерімен тепкілеп, "Орыс, беріл!" деген дауыстар шықты. П. Миллер люкті ашпақшы болған немістерге екі рет пистолеттен оқ атты. Үшінші патронды ол өзіне қалдырған еді. Соңғы оқ... Осы кезде қаһарлы "Ура!" деген ұран естілді. Бұл Днепрден жылдам өтіп, ұрысқа кіріскен көрші батальон еді... КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 10 қаңтардағы Жарлығы бойынша Днепрден өту кезіндегі осы ерлігі үшін Петр Климентьевич Миллерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Одан кейінде П. Миллер Карпатта соғысты. Жеңіс күнін Чехословакияда қарсы алды. Соғыстан кейін Петр Климентьевич металлург мамандығына қайтып оралды, Өскемен қаласында, В.И. Ленин атындағы қорғасын-мырыш комбинатында жұмыс істеді. Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 20 жылдығын мерекелеген күндері Балқаш кен-металлургия комбинатының металлургия цехына кіретін жерге мыстан құйылған мемориалдық тақта орнатылды, онда мынадай сөздер жазылған: "Осы металлургия цехында 1937 жылдан 1942 жылға дейін Кеңес Одағының Батыры П.К. Миллер тиеуші болып жұмыс істеген". ==Мороз Арсентий Игнатьевич== Арсентий Игнатьевич Мороз 1914 жылы туған. Ұлты — украин. Біздің облысымызда өсіп, ержетті. Соғысқа дейін қазір Свердлов атымен аталатын бірінші совхозда еңбек етті. Соғыс басталған бойда өз еркімен майданға аттанды. Ұрыс даласындағы ерлігі үшін Қызыл Жулдыз орденімен, медальдармен наградталды. Сержант Мороздың таңғажайып ерлігі полктің Днепрден өтуі кезінде көрінді. 1943 жылғы қыркүйектің 23-де минометшілер өткелге таяп келіп, қарсы беттегі жолдастарына оқ-дәрі жеткізуге әрекеттенді. Мұны байқап қалған немістер пулеметтен оқ жаудырды. Минометшілер еріксіз бұғуға тура келді. Осы кезде сержант Мороз жанына бір топ жолдасын ертіп алып, жаудың сыртына жасырын өтіп кетті. Сөйтіп, оларды бекінген жерінен айдап шықты. Осылайша біздің жауынгерлерге төнген қауіп түманы сейілді. Басқыншылар Кеңес жауынгерлерін суға сырып түсіру шін сегіз рет ұмтылды. Бірақ әр жолы Мороз басқарған атқыштар оғына тұншығып, үні өшті. Тіпті бұларға қарсы қаптай ұмтылған танктерден тайсалмай, бронь бұзғыш оқпен қақ маңдайдан соққан біздің жігіттер айта қалғандай ерлік көрсетті. Осылайша минометшілер командирі Мороздың ерлігі арқасында Днепрдың оң жағасындағы бекініс алаңы кеңи берді. Соны пайдаланған кеңес әскерлері шабуылды үдетті. Біздің жерлесіміздің ерен ерлігі лайықты бағаланды. 1943 жылғы қазан айының 26-да КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасының Жарлығымен 7-ші гвардиялық армия, 213-ші атқыштар дивизиясының 702-ші атқыштар полкі миномет ротасының бөлімше командирі, сержант Арсентий Игнатьевич Морозға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Арсентий Мороз 1962 жылғы мамырдың 29-да Донецк қаласында қайтыс болды. == Нұржанов Қазыбек Бейсенұлы== Қазыбек Бейсенұлы Нұржанов 1919 жылы Қарағанды облысының Ақтоғай ауданындағы Ақтоғай селосында туды. Ұлты - қазақ. Ол 1939 жылы Қызыл Армия қатарына қосылды. 5-ші атқыштар дивизиясы 61-ші истребитель дивизионының барлаүшылар взводы командирі, аға сержант Қазыбек Нұржанов Ұлы Отан соғысына 1942 жылы сәуірде енді. Волга мен Орел түбінде соғысып, Зүш, Десна, Сож, Днепр, Друть, Березин өзендерінен өтті. Оның бүкіл соғыс жолы ерлік пен даңққа толы. Золотарев түбінде болған ұрыста Қазыбек бастаған бронебойшылар бөлімі жаудың үш танкісін жойып жіберді. Командование Қазыбек Нұржановтың көзсіз батырлығын және тапқырлығын жоғары бағалап, оған барлау взводын басқаруды тапсырды. 149.7 белгі тұсынан Друть өзенінен өтерде олар жаудың оғы астында бола тұрып барлау жүргізіп, жаудың танк шабуылын тойтаруға жағдай жасаған бағалы мәліметтер берді. "Первомайск" совхозы жерінде Нұржанов жаудың тылына кіріп, олардың шегінер жолын кесіп тастады. Фашистер кейін шегінгенде оның бір өзі 8 гитлершілді өлтірді, капитан бастаған қалған 97 фашисті оның взвод жауынгерлері тұтқынға алды. Қазыбек Нұржанов жауынгерлік ерлігі үшін Қызыл Ту, III дәрежелі Даңқ ордендерімен және "Ерлігі үшін" медалімен наградталды. Қазақстандық жауынгер Волковысск қаласын алардағы ұрыста бүйірдегі қамту топты басқарды. Топтың батыл қимылдауы жау тобырын састырды. Гитлершілер соғыс техникасын, қару-жарақтарын тастап қашты. Қ. Нұржанов қашқан жауды қуып, 3 фашисті тұтқынға алды. Оның бірі - офицер. Ержүрек Қазыбек шабуылдаушы жаяу әскерді соңына ерте Волковысскке бірінші болып кірді. Қала шетінде Қазыбек Нұржанов өте ауыр жараланды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығы бойынша көрсеткен қаһармандығы мен ерлігі үшін Қазыбек Бейсенұлы Нұржановқа қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. == Павлов Юрий Николаевич== Юрий Николаевич Павлов 1922 Үрімші (Қытай) қаласында туған. Соғыстың алдында Қарағанды орталық станциясында электр монтері, электр механигі болып жұмыс істеді. 1941 жылы осы жерден Армия қатарына шақырылды. Ю.Н. Павлов Корсунь-Шевченко бағытындағы ұрыстарда 1943 жылдың қысында ерекше көзге түсті, Буг, Днепр, Прут өзендерінен шайқаспен өтті. Прут аңғарында жаумен бетпе-бетте найзаласты. Карпат етегінде ол жалғыз өзі неміс танкілеріне қарсы тұрып, жанғыш шөлмекпен танкті қиратты. Рота командирі румын жерінде жаудың қарсылығын жоя отырып, көзге түсті. Польшадағы Кырпици деревнясы тұсында Жижия өзенінен өтті. Осында немістердің маңызды бекінісі болған монастырьді басып алды. Ұрыс шебінен қайтпай, жеті рет шабуылға қасқая төтеп берген Павловтың солдаттары тәулік бойы кірпік қақпай атысты. Соғыста көрсеткен ерлігі мен батылдығы үшін 1944 жылы, гвардия аға сержанты, 52-ші Армия құрамындағы 254-ші атқыштар дивизиясы 929-ші атқыштар полкінің рота командирі Ю.Н. Павловқа Кеңес Одағының Батыры деген атақ берілді. Ю.Н. Павлов Ленин және I дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталды, омырауына бірнеше медаль тақты. Соғыстан кейін Юрий Николаевич Алматыда тұрып қалды, Сонда жобалау институтында қызмет етті. ==Паньков Иван Кириллович== Иван Кириллович Паньков 1925 жылы Дон облысы Карпов ауылында дүниеге келген. Украинадағы Артем қаласындағы мектептің 8 сыныбын бітіргеннен кейін анасымен бірге Қазақстанға қоныс аударды. Әкесі мен ағасы майданда болатын. Мұнда олар Осакаров ауданындағы Батпақ ауылында тұрақтады. Иван буыны қатпаған жас болса да колхоз жұмысына араласып, механизатор кәсібіне машықтанды. Ол 1943 жылы өз еркімен Қарағандыдан Армия қатарына аттанды. Әуелі Семейде әскери өнерге жетіліп, әуе десантшылары қатарына қосылды. 1944 жылы соғысқа кетті. Сержант Паньков 1944 жылы Отанымыздың Батыс шебіндегі Свирь өзенінен ұрыспен өтуде ерекше ерлік танытты. Қарсы жағадағы құрсанған жаудан тайынбай, жау оғы ас-тымен судан жүзіп өткен 11 батырдың бірі осы Паньков еді. Ағыны қатты әрі суы тастай Свирьден аман-есен өткен жаужүрек жігіттер жағаға ілігісімен ұрыс салды. Оларға оқ жаудырып, алдын бөгемек болған жаудың сыры ашылып қалды. Біздің зеңбіректер сол сәтті пайдаланып дүшпанның атыс ұяларын тұңшықтырып тастады. Лодейное поле тұсында Свирь өзенінен өтуде көрсеткен теңдесі жоқ ерлігі үшін гвардия сержанты, Карель майданы 7-Армияның 99-гвардиялық атқыштар дивизиясы 300-гвардиялық атқыштар полкінің атқышы И.К. Паньков бір айдан кейін Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Батпақ ауылынан түлеп ұшқан Батырдың омырауында Ленин, I дәрежелі Отан соғысы ордендері, көптеген медальдар жарқырайды. Соғыстан кейін Иван Паньков қатардан қалмай Украина-да әскери қызметте болды. Арнайы білім алып, офицер шенін иемденді. Жоғарғы білім алды, орталық телевизияда жұмыс істеді. ==Подсадник Николай Георгиевич== Николай Георгиевич Подсадник 1922 жылы Витебск облысында туған. Ұлты - белорус. Армия қатарына шақырылғанға дейін Балқаш қаласындағы М. Горький атындағы №1 орта мектепте оқыды. 1940 жылы Николай Балқаш қалалық әскери комиссариатынан армия қатарына алынды. Ол балалық шағынан ұшқыш болуды армандаған еді. Сол арман оны Орынбор әскери әуе училищесіне алып келді. Осында жүргенде соғыс басталды. 1943 жылдан, училищені аяқтаған соң, Николай Подсадник майданда болды. Киев, Львов, Кишинёв қалаларын, Румыния, Югославия, Австрияны неміс-фашист басқыншыларынан тазартуға қатысты. Көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін екі Қызыл Ту орденімен, II Отан соғысы орденімен наградталды, Жоғары басшылықтың 16 алғысын алған. 1943 жылдың 6 қарашасында сегіз ИЛ-2 штурмовиктер тобына жетекшілік етуші Николай Подсадник Житомир тас жолымен кейін шегініп бара жатқан жау әскерлеріне соққы беруге тапсырма алды. Бұл тапсырманы Н.Подсадник өте жоғары шеберлікпен орындай білді: әскер колоннасына 4-5 қайыра шүйлігіп, соның нәтижесінде қарсы жағы орасан шығынға батты. 1944 жылдың 15 шілдесінде 12 ИЛ-2 самолетінен тұратын топқа жетекшілік етуші Н. Подсадник алға жылжыған Кеңес Армиясы бөлімдеріне қарсы тұрған танктердің шоғырын бомбылау туралы тапсырма алды. Ауа райының қолайсыздығына қарамастан Н. Подсадник басқарған штурмовиктер жау жағының танктеріне жойқын соққылар жасады. Соның нәтижесінде жау әскерлері біздің бөлімдерге жақындай алмады. Н.Подсадниктің жауынгерлік жолы батырлыққа, ержүрек-тікке, ерлікке толы. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 18 тамыздағы Жарлығымен ИЛ-2 самолетімен 101 әуе операциясын ойдағыдай орындауда көрсеткен жанқиярлық ерлігі мен батырлығы үшін Николай Георгиевич Подсадник еліміздің ең жоғары наградасы — Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. ==Покатилов Николай Изотович== Николай Изотович Покатилов 1920 жылы туған. Ұлы Отан соғысына бастан-аяқ қатысқан. Брянск және Орел түбінде, Белоруссияны азат етуде, Кенигсберг пен Данцингті шабуылмен алуда ерлік және батылдығымен көзге түсті. Николай Изотович 1944 жылдың қараша айында III дәрежелі Даңқ орденімен, 1945 жылдың ақпан айында II дәрежелі Даңқ орденімен және 1945 жылдың маусым айында I дәрежелі Даңқ орденімен наградталды. 1972 жылдан Қарағандыда тұрады. КСРО Қатынас жолдары министрлігінің Қарағандыдағы техникалық мектебінде аға бухгалтер болып істеді. I дәрежелі Отан соғысы орденімен және көптеген медальдармен марапатталған. 1996 жылы қайтыс болды. ==Пономарев Михаил Сергеевич== Михаил Сергеевич Пономарев 1920 жылы желтоқсанның 15-де Ақмола облысы Вишнев ауданы Алексеев ауылында туған. Ауылда оқып, кейінде Қарағандыға келіп, шахтаға түседі. 1940 жылы ол Қызыл Армия қатарында қызмет етті. 1942 жылы әскери ұшқыштар мектебін тәмамдады. 1943 жылдың наурызынан бастап жас ұшқыш Отан соғысы майдандарындағы ұрыстарға қатысты. 1944 жылдан 1947 жылға дейін Михаил Сергеевич Пономарев Польша әскері, кейін Кеңес Әуе Қарулы Күштері құрамында болды. Өзіне тапсырылған қызметті жанқиярлықпен орындағаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы 1951 жылғы қарашаның 13-де капитан, әскери ұшқыш М.С. Пономаревке Кеңес Одағының батыры атағын беру жөнінде Жарлық шығарды. Ол Ленин, екі Қызыл Ту, I дәрежелі Отан соғысы және шет ел ордендерімен марапатталған. 1968 жылы подполковник Михаил Сергеевич Пономарев демалысқа шықты. ==Сидорков Семен Матвеевич== Семен Матвеевич Сидорков 1908 жылы Орел облысындағы Городище деревнясында шаруаның отбасында дүниеге келді. Жасынан қиялшыл, тапапшыл бала болып өсті. Отызыншы жылдары Қарағанды кенішіне келіп, №1-бис шахтасында еңбек етті. Отанға қауіп төнген 1942 жылғы наурыз айында ол өз еркімен майданға аттанды. Барған бойда артиллерия сапына енген кіші сержант Сидорков 76 миллиметрлік зеңбірек батареясын басқарды. 1943 жылғы күзде Орталық майданда біздің әскерлеріміз қиян кескі ұрыстарды бастан кеше отырып, Днепрге бет қойды. Жаудың ершелене атқылауы Батыс жағаға біздің әскерлердің өтуін мүлде қиындатып жіберді. Сапында Сидорков соғысқан 12-ші гвардиялық дивизия понтон көпірлері құрылғанына қарамай-ақ, өз бетімен дер-бес қимыл бастады. Қолда бар мүмкіндіктерді барынша, балықшы қайықтарын, шөп толтырылған жамылғыларды пайдаланып өзеннен өтуге қам жасалды. Өзінің 76 миллиметрлік зеңбірегін судан алғашқылардың бірі болып өткізіп алған сержант Сидорков арғы жағада бірден ұрыс салды. Бұл Гомель облысы Глушец ауылының тұсы еді. Сидорковтың жігіттері танк шабуылына соққы бере отырып, бір танкті, екі бронемашинаны және оқ-дәрі артқан бір машинаны жағып жіберді. Сол жерде танк соңынан тасаланып келе жатқан 30 дұшпан жер жастанды. Гвардияшы Сидорковтың тапқырлығы мен мергендігінің арқасында Днепрдің оң жағындағы бекініс алаңы кеңейіп, біздің дивизияның орналасуына қолайлы жағдай туды. Бұрын омырауына "Ерлігі үшін" медалін таққан гвардия аға сержанты, Орталық майдан құрамындағы 61-Армия 12-гвардиялық атқыштар дивизиясы 37-гвардиялық атқыштар полкы 76 мм. зеңбірек батареясының командирі С.М. Сидорков осы жолғы асқан ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол селолық кеңесті басқарды, кейінірек Тула облысындағы колхоздардың біріне жетекші болды. Батыр жерлесіміз 1950 жылы Комарево деген жерде қайғылы қазаға ұшырады. Қарағандының бір көшесі Кеңес Одағының Батыры С.М. Сидорковтың есімімен аталады. ==Спицын Василий Петрович== Василий Петрович Спицын 1922 жылы Тамбов (қазір Воронеж) облысының Краснянка деревнясында туды. Ұлты - орыс. Ұлы Отан соғысы алдында оның отбасы Балқаш қаласына көшіп келді, Василий осында мыс қорыту зауытында жұмыс істеді. 1941 жылы шілдеде В.П. Спицын Қызыл Армия қатарына шақырылды. Василий Петрович Қазақ КСР-і Ақмола (қазіргі Астана) қаласында құрылған 310-шы атқыштар дивизиясының құрамында жүріп соғысқа кірді. Жауынгерлік жолын Ленинград түбінде бастады. Артиллерия зеңбірегінің нысанашысы болды. Ұлы Отан соғысы кезіндегі оның майдангерлік жолы ұзақ болды. Ол Ленинград қаласын қорғап, Псковты, Новгородты, Прибалтиканы, Польшаны, Пруссияны азат етуге қатысты. 1944 жылғы 31 наурыздан 2 сәуірге дейін Псков облысының Кузьмино және Воронино деревнялары маңындағы жаудың қорғанысын бұзу кезінде 76 милиметрлік зеңбіректер артиллеристері жаяу әскерлермен бірге қимылдады. Василий Спицын дәл атып, жаудың бір зеңбірегін, расчетымен екі пулеметін жойып, бақылау пунктін қиратты және жиырмаға жуық жау солдаты мен офицерлерін жер жастандырды. Сөйтіп жаяу әскерлердің тапсырманы ойдағыдай орындауына көмектесті. Бұл үшін дивизия командирі В.П. Спицынге III дәрежелі Даңқ орденін тапсырды. 1945 жылы 27 ақпанда Шығыс Померанияның Хаммерштейн қаласының маңайында жаудың ірі күші біздің әскерлерге тұтқиылдан шабуыл жасады. Жарылған артиллерия снарядтары мен қарша бораған пулемет оқтарының астында қала тұрса да сержант Спицынның расчеты батареяда бірінші болып жауға қарсы оқ жаудырды. Бүкіл батареядағылар олардан үлгі алып, жаудың екі танкісін, бірнеше атыс ұяларын талқандады. Жау шабуылы тоқтатылып, неміс тобы ыдыратылып жіберілді. Бұл ұрыс үшін Василий Спицынге II дәрежелі Даңқ ордені тапсырылды. Орудие командирі В.П. Спицын ірі өнеркәсіп орталығы әрі порт Гдыня қаласын алудағы ұрыстарда да тайсалмай ба-тылдықпен қимылдады. Польшаның Бұл көне қаласын азат етудегі ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен аға сержант В.П. Спицын I дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. Василий Петрович Спицын Жеңістен кейін Балқаш қаласына оралып, мыс қорыту зауытында жұмыс істеді. Мұнда ол 30 жылдан астам уақыт еңбек етті. Өндірістегі жоғары көрсеткіштері үшін Василий Петрович Қазан Революциясы орденімен және бірнеше медальдармен марапатталды. Балқаш қаласының құрметті азаматы Василий Петрович Спицын 1979 жылы қайтыс болды. ==Сүлейменов Мүтәш== Мүтәш Сүлейменов 1921 жылғы 10 қыркүйекте Қарағанды облысы Нұра ауданының Казгородок ауылында шаруа отбасында туған. Қазақ орта мектебінде оқып, 9 кластық білім алды. 1941 жылдың мамыр айынан Нұра ауданының Чкалов атындағы колхозында есепші болып еңбек жолын бастады. 1942 жылдың 12 қаңтарында армия қатарына шақырылды. 1942 жылдың қазан айынан 49-ші Армияның 139-ші Рославск Қызыл Тулы дивизиясында, 2-ші Белорус майданында бағыттаушы және 45-мм зеңбірек орудиесінің командирі болды. Белорусь соғысында 1944 жылы Мүтәш ағамыз III дәрежелі Даңқ орденін иеленді. Кнышин қаласы және оның маңындағы соғыста М.Сүлейменов басқарған орудие расчеты неміс фашистерінің үш пулемет орнын және жиырмаға тарта гитлершілерді жойып жіберіп, біздің жаяу әскерлердің одан әрі жылжуына мүмкіндік жасады. Осы соғыстағы ерлігі үшін сержант М. Сүлейменов II дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. Ол Польша жеріндегі ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін 1945 жылғы 29 маусымда I дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. 1945 жылғы 9 мамырды, Жеңіс күнін М. Сүлейменов Берлин төңірегінде қарсы алды. Мүтәш Сүлейменов үш рет жарақат алды. 1945 жылдың 25 қазанында денсаулығына байланысты әскер қатарынан босатылды. 1945 жылғы 24 маусымда Москвада Қызыл алаңда болған Ұлы Жеңіс парадына қатысқан. Әскер қатарынан оралған М. Сүлейменов бейбіт еңбек жолын 1946 жылы Нұра ауданының қазақ орта мектебінде алғашқы әскери дайындық пәнінің мұғалімі қызметінен бастап, 1987 жылға дейін үздіксіз еңбек етті. 1968 жылы Қарағанды педагогикалық институтының тарих факультетін сырттай бітірді. М. Сүлейменов "Қазақ КСР-і білім беру саласының озық қызметкері", "КСРО ағарту саласының озық қызметкері" деген құрметті атаққа ие болды. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 1990 жылғы 7-мамырда КСРО Президенті М.С. Горбачевтің Кремльдегі Ұлы Жеңістің 45 жылдығына арналған қабылдауында болды. М. Сүлейменов Ұлы Жеңістің 40 жылдығына және 50 жылдығына арналған Москвада Қызыл алаңда өткен парадтарға қатысқан. Қарағанды облысы Нұра ауданының Чкалов, Париж коммунасы колхоздарында 1954 жылдары тың игеруге белсене қатысты. Мүтәш Сүлейменов қазіргі кезде құрметті еңбек демалысында. Қарағанды қаласында тұрады. ==Сыртланов Муллаяр Исламгараевич== Муллаяр Исламгараевич Сыртланов 1923 жылы Башкирияда туған. 1941 жылдан бастап Қарағанды шахталарында жұмыс істеді. 1942 жылы майданға аттанды. Днепр өзенінен өткендегі көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1944 жылы Муллаяр Исламгараевич қаза болды. ==Токмаков Евгений Петрович== Евгений Петрович Токмаков 1916 жылы туған. 1939 жылы азаматтық әуе флотының ұшқышы мамандығын алып, Қарағандыдағы авиаотрядта ұшқыш болып жұмыс істеді. Соғыс басталған бойда әскер қатарына шақырылып, әскери ұшқыш машығына жаттықты. 1943 жылы майданға кіріп, жаудың төбесінен талай шүйілді. Барлаушы болғандықтан ол дұшпанның әскери күштері туралы мағлұматтар жеткізіп тұруға тиіс еді. Орел қаласы аймағында капитан Токмаков ерекше тапсырма алып, жаудың аэродромын суретке түсірді. Сол кезде оған немістің екі бірдей "мессершмидт" самолеті тап берді. Алайда қанатына 18 жерден оқ тисе де қаһарман ұшқыш самолетін қыспақтан шығарып алып, аман-есен қайтып оралды. Старая Русса қаласындағы аэродромды да барлап, жағдайды өз бастықтарына хабарлап тұрды. Біздің ұшқыштар осы мағлүматты іске пайдаланып, жау самолеттерін жерден көтерілгенше құртып жіберді. 129 мәрте барлау сапарына аттанып, мыңдаған метр фотопленкаға жаудың жағдайын суретке түсірген қаһарман ұшқыш Ұлы Жеңіске айтулы үлес қосты. 1943 жылғы сәуірдің 13-де КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен майор, әуе барлаүшысы, 6-ші әуе Армиясы, 72-ші барлау әуе полкі эскадрильясы командирінің орынбасары Е.П. Токмаковқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ол сондай-ақ, Ленин, Қазан Революциясы, 3 мәрте Қызыл Жұлдыз, Александр Невский, I дәрежелі Отан соғысы орденінің екеуімен және көптеген медальдармен марапатталды. Соғыстан кейін Евгений Петрович Токмаков Львовта тұрып, еңбек етті. == Теряев Петр Иосифович== Петр Иосифович Теряев 1922 жылы Қарқаралыда туды. 1940 жылдың желтоқсанында Армия қатарына шақырылып, Орынбор әскери ұшқыштар училищесіне қабылданды. Петр 1943 жылдан бастап соғысқа қатысты. Ержүрек ұшқыш Донбасты, Қырымды, Севастопольді, Белоруссияны, Балтық бойын азат ету соғыстарына қатысып, сан рет ерлік көрсетті. Ол тек Донбасс пен Қырым аспанында ғана жаудың тоғыз самолетін атып түсірді. Әуеден шабуылдап 14 танк, 19 зеңбірек, 23 бронетранспортер, 43 автомашина, басқа да толып жатқан жау қаруын қатардан шығарды. Ол 154 рет жауынгерлік тапсырмамен аспанға көтеріліп, дұшпанға соққы берді. Майдандағы алғашқы екі жылдың өзінде ол төрт мәрте жауынгерлік Қызыл Ту, Александр Невский, I дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталды. 1945 жылғы ақпанның 15-де Кенигсбергке жойқын шабуыл басталды. Жиырма үш жасар командир, гвардия майоры Петр Теряевтің эскадрильясына ерекше тапсырма жүктелді. Осы жолы гитлершілер атқан оқ қаңғып келіп Петр Теряевтің ұшағына тиді. Ол өзінін, даңқты әріптесі Николай Гастелло және жерлесі Нұркен Әбдіровтің ерлігін қайталап, фашист танктері иіріліп тұрған алаңға қарай жанған ұшағын бұрып әкелді. Сөйтіп, қаза болса да, өшпес даңққа бөленді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1945 жылғы сәуірдің 19-да III Белорус майданы 1-әуе Армиясы, 1-гвардиялық әуе шабуылы дивизиясының 76-шабуыл полкіне қарасты звено командирі, гвардия майоры Петр Иосифович Теряевке қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағын беру туралы Жарлық шығарды. Батыр жерлесіміздің мүрдесі қазіргі Калининград қаласы іргесіндегі "Жеңіс" деп аталатын ескерткіш кешенінде жерленген. 2-ші гвардиялық армияның 1200 солдаты мен офицері жерленген Бұл бауырластар зиратының тақтасын-да Петр Теряевтің де есімі бар. Герман жауынгерлерінің ұясы Кенигсбергті алуда көрсеткен жанқиярлық ерлігі үшін Петр Теряев тарихта мәңгі қалды. Оның есімі туған Қарқаралысының бір көшесіне берілген. Семей облысындағы Жарма ауылында Петрге мүсін тұрғызылған. Ол мұнда бозбала шағын өткізген еді. Литвадағы № 97 мектепте қазақстандық Петр Иосифович Теряевтің мұражайы бар. Семейдегі автомеханика техникумы үйіне Батырдың есімі жазылған ескерткіш тақта қойылған. ==Үншібаев Жақсынбек Тілеуұлы== Жақсынбек Тілеуұлы Үншібаев 1922 жылы Қарағанды облысы Жезқазған ауданында туды. Ұлты - қазақ. 1941 жылдың желтоқсанында Армия қатарына шақырылды. Ол неміс басқыншыларына қарсы соғыста Воронеж, Степной, 2-ші жәше 3-ші Украина майдандарында болды. Үш рет жараланды. КОКП мүшелігіне майданда қабылданды. 1943 жылы 18 желтоқсанда Кривой-Рог қаласы маңындағы 142,2 биіктік үшін қиян-кескі арпалыс болды. Гвардия аға сержанты Үншібаев атуға қажетті мәліметтерді тез әзірлеп, атыс позициясын өзгерту жөнінде команданы мезгілінде беріп, көзге ілінген нысананы құртып отырды. Бұл күні Үншібаевтың расчеты минометпен дәл атып, жүк артқ-ан екі автомашинаны қиратып, жаудың екі взводқа жақын жаяу әскерлерін құртып, қалғандарын тоз-тоз етті. Немістер біздің полктардың әрі қарай жылжуын бөгемек болып 27 ақпанда өршелене қарсы шабуыл жасады. Олардың жаяу әскерін танктер мен өздігінен жүретін зеңбіректер сүйемелдеді. Гитлершілер екі атқыштар батальонының қосылар жерінен біздің қорғанысымызға сұғынуына мүмкіндік алды. Жау автоматшылары минометшілердің позициясына таянып келіп қалды. Өз жолдастарынан бөлініп қалу қаупі төніп тұрса да, біздің расчет шабуылдаушыларға оқ жаудыруды тоқтатпады. Ерлік пен табандылық жеңіп шықты. Гвардия старшинасы Үншібаевтың омырауына II дәрежелі Даңқ ордені тағылды. Осы ұрыста ол жараланды. 1944 жылы күзде госпитальдан шыққан соң Ж.Т. Үншібаев барлаушылар взводы командирінің көмекшілігіне тағайындалып, талай рет батыл барлаулар жасады. 1945 жылғы 17 ақпанда жау екі сағаттық артиллериялық әзірлік жасағаннан кейін 150 танк пен өздігінен жүретін зеңбіректер сүйемелдеген екі дивизияға жуық жаяу әскерлерімен Будапешттің солтүстік-батысынан шабуылға шықты. Үншібаев бастаған бір топ барлаушылар Грон өзенінен өтетін жерді жауып тұрған Кеменди хуторына аттанды. Гвардияшылар алғы шепке жетісімен-ақ жаудың 30-ға жуық танкі мен екі батальон жаяу әскері оларға қарсы жүрді. Күш тең емес еді. Жақсынбек жауды жақындатып алып, бұлтартпай ұруға бұйрық берді. Жау екі жүз-үш жүз метр қалғанда барлаушылар оларға пулеметтен оқ жаудырды. Гитлершілдер алдымен жата қалды, содан кейін тайқып кетті. Бұл кезде қираған үйлерді тасалап тұрған гвардиялық танкистер жаудың танктерін атқылады. Гвардия старшинасы Үншібаев бастаған взвод жаудың 200-ге жуық солдаты мен офицерін құртып, 17 гитлершіні қолға түсірді. Бұл ерлігі үшін Жақсынбек Үншібаев КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1946 жылғы 15 мамырдағы Жарлығымен I дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. Даңқ орденінің толық иегері Ж.Т. Үншібаев соғыстан кейін үзақ жылдар Сәтбаев қаласында тұрды. Ленин орденді Қ.И. Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-металлургия комбинатында азаматтық қорғаныс бойынша аға инженері болып қызмет атқарды. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер, Сәтбаев қаласының құрметті азаматы, қалалық соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы болды. Ж.Т. Үншібаев 1994 жылы қайтыс болды. ==Ульянин Федор Иванович== Федор Иванович Ульянин 1915 жылы Саратов облысындағы қазіргі Ульянино, бұрын Болтуновка деген жерде туған. 1935 жылы оның әке-шешесі Қарағандыға көшіп келеді. Әкесі мен ағасы Василий сияқты Федор да №17 Калинин атындағы шахтада көмір қазды. Бір жылдан кейін Федор Иванович әскер қатарына шақырылды. Алғаш соғыстың ащы дәмін ол Хасан көлі маңында татты. Одан кейін жас командир Фин соғысына қатысты. Отан соғысы басталған кезде Ф.И. Ульянин Мурманск қаласында туратын еді. 1941 жылғы тамыз айының өзінде-ақ ол соғысқа енді. Атқыштар батальонын бастап Карель, Орталық, Белорус майдандары қурамында жауға қарсы күресті. Москва түбіндегі алапат шайқастарға қатысты. Ерлігі мен тапқырлығы үшін Қызыл Жұлдыз, Қызыл Ту ордендерін омырауына таққан Ф. Ульянин 1943 жылы Белорус жеріндегі жан алып, жан беріскен соғыстарға қатысты. 1944 жылғы маусымның 24-не қараған түні майор Ульянин өз батальонын Друть өзенінен шығынсыз өткізді. Близнецы деген жерде жауға қарсы кездесіп, соғыс салды. Артиллерияның қолдауын пайдаланып, дұшпан ұясына бірінші болып кірді де, бүкіл дивизияның жеңіске жетуіне үлкен көмек көрсетті. Майор Ульянин басқарған батальон жаудың қанды шеңгелінен кіші Пласкиня деревнясын азат етіп, Кеңес әскерлерінің Бобруйск қаласы бағытына қарай шабуыл жасауына жағдай жасады. Сол ұрыста ауыр жараланған Ф.И. Ульянин жарасы жанына батса да саптан шықпады. Ақырында қансырап қаза тапты... Батырдың серіктері аяулы командирі үшін жаудан кек алды. Біздің әскерлер жаудың орасан күшік талқандап, жүк және қару-жарақ тиеген 2500 автомашинаны, өздігінен жүретін "Фердинанд" деген он зеңбірегін қолға түсірді, 400 солдаты мен офицерін тұтқынға алды. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1944 жылғы тамыздың 23-дегі Жарлығымен 170-ші атқыштар дивизиясы 422-ші полкінің батальон командирі, майор Ф.И. Ульянинге қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Қарағанды кеншілері өздерінің Батыр әріптестерін қаланың құрметті кеншілері қатарына жазып, облыс орталығындағы көшелердің бірін оның есімімен атады. ==Хоружая Вера Захаровна== Вера Захаровна Хоружая 1903 жьшы 27 қыркүйекте Белоруссияның Бобруйск қаласында туды. Он жеті жасынан комсомол мүшесі болып, 1921 жылы Коммунистік партияның қатарына өтті. Ол 1924-32 жылдары жасырын істеген Батыс Белоруссия Коммунистік Жастар Одағы Орталық Комитетінің хатшысы және Польша Коммунистік Жастар Одағы Орталық Комитетінің мүшесі болды. 1941 жылдан Витебщинадағы жасырын партия ұйымы басшыларының бірі болып істеді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1960 жылғы 17 мамырдағы Жарлығы бойынша революциялық қызметке белсене қатысқаны және Ұлы Отан соғысы жылдарында неміс-фашист басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсеткені үшін Вера Захаровна Хоружаяға (қаза тапқаннан кейін) Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Батыс Двина жағасында, Витебскінің дәл ортасында турған станок жасау зауыты алыстан-ақ көзге түседі. Зауыттың әкімшілік корпусының астыңғы қабатына облыстық өлкелік мұражайдың филиалы орналасқан. Бұл жертөледе қалыңдығы бір метрден астам қабырғалармен бөлінген аласа да ұзын тас қаптал бар. Олардың бұрыш-бұрыштарындағы қараңғылықты электр шамының жарығы да сейілте алмайды. Түскен көлеңке қабырғадан төбеге жылжып, бажырая зораяды. Міне, осы бір тас қапасқа белорусь халқының даңқты қызы, ержүрек революционер, жалынды патриот Вера Захаровна Хоружая қамалды. Осындағы ондаған адам әркімге үңіле қарайды. Төбеге таяу жерге "Хоруж..." деген сөз жазылған. Көрініп тұрғандай, сөз аяқталмаған. Бәлкім ол жазылып жатқанда жер асты карцерінің жендеттері есік алдына келіп тұрған болар. Адамдар бұл жазудың алдында бас иіп тұрып, Вера Захаровнаның және неміс-фашист басқыншыларына қарсы тайсалмай өзімен бірге күрескен оның достарының жарқын бейнелеріне тағзым етеді. Вера Мозырьдағы әйелдер гимназиясында оқыды. Ақ поляктардың әскері 1920 жылы наурызда Мозырьды басып алды. Сондықтан гимназист Вераға Рогали деревнясындағы диірменшіге батрак болып жалдануына тура келді. Бұл кездегі жағдайды жақсы біліп қалған Вера жастар арасында саяси-үгіт жұмысын жүргізді. Қызыл Армия 1920 жылы маусымда Мозырьды азат еткеннен кейін ол селолық мектепке мұғалім болып орналасты. Вера Захаровнаның ондаған жылдардағы өмірі Белоруссия мен Польша жастарының арасында өтеді. Бұл туралы ол өзінің "Бостандыққа хат" деген кітабында ("Молодая гвардия" баспасы, 1931 ж.) жақсы жазған. Вера Захаровна 1935 жылы Қазақстанға келіп, жаңа құрылыс орны Балқашқа орналасады. Оның Балқашта болған жылдары туралы Балқаш кен-металлургия комбинатын алғашқы салүшылардың бірі, "ЖЭОқұрылыс" басқармасының бастығы Алексей Тимофеевич Хведанцевич былай деп жазады: "Вераны аудандық партия комитетіне нұсқаүшы етіп тағайындады және көп уақыт өтпей-ақ оның есімі ыстық жүректі принципті партия мүшесі, сергек те сезімтал жолдас ретінде бүкіл "Прибалхашстрой" коллективіне белгілі болды". ВКП(б) Прибалқаш аудандық комитетінің бұрынғы нұсқаүшысы П.И. Малышев: "Оның өмірде қандай қиын жолдардан еткенін, жүрегінің партиялық іске терең берілгендігімен жалындағанын сонау алыс күндерде кім біле білген. Мақсаткер, өзінің мінезі жағынан қайсар, ол сөйлеген кезде қатал бола алатын, сонымен бірге көңілі сергек еді. Кімді болса да моральдық жағынан қолдай алатын" деп еске түсіреді. В.З. Хоружаяны Балқаштың бірінші құрылысшысы, комсомол ардагері Иван Волков және басқалар жақсы біледі. Гитлершіл басқыншыларды жеңуге балқаштықтар да үлес қосты. Бірақ олардың бәрі бірдей өз зауытына, өз ошағына оралмады. Вера Хоружая да оралмады. Белорусь партизандарының қатарында болған ол партияның жауынгерлік тапсырмасын орындай жүріп, 1942 жылдың күзінде жау тылында қаза тапты. В.З. Хоружаяның есімі мәңгі есте қалдырылды. Минск мен Балқашта, Брест пен Қарағандыда, Бобруйск мен Гроднода, Быховка мен Пинскде, Могилев пен Тульчинде, Мозырь мен Вольскде, Гомель мен Новогрудкада, Витебск мен Коесоведа, Телеханы мен Бычихада көше аттары В.З. Хоружаяның есімімен атапады. В.З. Хоружаяның ескерткіш бюсті, оған арналған мемориал тақталар Мозырь, Бобруйск, Прудана, Балқашта, көптеген мектептер мен кәсіпорындарына және жоғары оқу орындарына қойылған. Вера Хоружаяның есімі балқаштықтарға өте қымбат, олар Вераны "Өзіміздің жерлесіміз" деп орынды мақтан етіп, айрықша қадір тұтады. ==Шиляев Федор Федорович== Ғасыр құрдасы Федор Федорович Шиляевтің туған жері қазіргі Свердлов облысындағы Верхотура станциясы еді. Теміржолшының баласы Федя 14 жасынан еңбекке араласты. Ол Азамат соғысына қатысты, бронепоездың от жағушысы болды. 1929 жылы Қиыр Шығыс теміржолындағы қақтығысты басуға ат салысты. 1942 жылы Қазақстанда жасақталған әскер құрамында ол басқыншыларға қарсы күреске аттанды. 1944 жылы, жалпыға мәлім, жаудың беті қайтып, Батысқа қарай ығып бара жатқан кезі. Қанқұйлы дұшпан әрбір сүйем жерді тірек етіп, жан таласа соғысты. Осындай бір жолы старшина Шиляев басқарған шабуылшы саперлер тобы Шумилинс маңындағы жау бекінісіне қарай ұмтылды. Оларға қарсы танк күшіне сүйенген неміс ротасы бас көтерді. Осы кезде старшина Шиляев бұғып жатып, жауды жүз метрдей жерге таяп келтірді де, қырып салды. Маусымның 25-іне қараған түні Батыс Двина өзенінің Витебск тұсында арғы жағаға өтуге бұйрық алған Шиляевтар судан өту үшін сал байлап, дайындық жасады. Жауып тұрған оқтың астымен жүзіп өткен қаһарман топ арғы жағаға өтуі мұң екен, дұшпан жанталаса атқылай бастады. Бірақ Шиляев тобы қайтпады, жауға қарсы ұмтылды. Дұшпанның қарқынын басып, біздің жауынгерлердің өзеннен шығынсыз өтуіне мүмкіндік берді. Шиляев белімшесі бір түнде алты сал жасап, суға түсірді. Арғы жағаға өткен атқыштар жауға аяусыз соққы берді. Түнімен соғысқан Шиляев ертеңінде өзінің қандай ерлік жасағанын ойлаған да емес еді. Әуелден сыпайы да қарапайым жігіт өз борышын ақтағанын ғана білді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 22-шілдедегі Жарлығымен 1-ші Балтық майданы 43-ші Армияның 5-ші шабуылшы инженер-саперлер бригадасы батальонының бөлімше командирі, старшина Федор Федорович Шиляевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Соғыстан кейін Федор Федорович Қарағандыда тұрды. 1969 жылы қайтыс болды. Михайлов зиратына жерленген. ==Щербаков Олег Николаевич== Олег Николаевич Щербаков 1925 жылы Украинаның Винница облысында село мұғалімінің отбасында туды. Ұлы Отан соғысы алдында Одесса қаласында тұрып, оқу оқыды. Мектеп оқушысы Олег 1941 жылы Балқаш қаласына эвакуацияланып, М. Горький атындағы мектептің 9-10 сыныптарында оқыды. Олег жазғы каникул кездерінде Балқаш мыс зауытының байыту цехында слесарь болып істеді. Ол фашистік басқыншыларға қарсы күреске өз үлесін қосқысы келіп, майданға жөнелту жөнінде Балқаш қалалық әскери комиссариатына бірнеше рет өтініш жасады. Бұл мақсаты да орындалды. Олег 10 сыныпта оқып жүргенде, 1943 жылы наурызда Армия қатарына шақырылып, Ташкент қаласындағы танк мектебіне жіберілді. Танк мектебін үздік бітірген соң Ленинград қаласына жіберіліп, мұнда жаңа құрылып жатқан 152-ші Ленинград танк бригадасы құрамына кіріп, Карель мойнағында алғаш рет соғысқа араласты. Олег Николаевич, әсіресе кеңестік Эстонияны азат етуде ерекше көзге түсті. "Т-34" танкісінің командирі, кіші лейте-нант О. Щербаков Эстонияда болған бүкіл жорық кезінде өзінің бригадасымен әрдайым барлауда болды. Тарту қаласының солтүстігіндегі жаудың бекінісін бұзғаннан кейін, Щербаков өзінің танкісімен 1944 жылғы 19 қыркүйекте Ка-ривере елді пунктіне келіп, біздің танкілеріміздің жүруіне кедергі келтіріп тұрған екі зеңбіректі жойды. Мұнан кейін Рействере жолының қиылысына шыққанда бір "Фердинандты" талқан етті. Расику станциясы ауданында жаудың қал-қанын бұзып, шегіне бастаған обозын баса көктей, кеңестік Эстонияның астанасы - Таллиннге қарай екпіндете жүрді. Таллиннің шетіндегі жаудың екі орудиесін жойып, қалаға бірінші болып кірді. Мұнан соң ол Таллинн портына барып, жаудың кеткелі жатқан екі көлігін суға батырды. 1944 жылғы 24 қыркүйектегі Ристи станциясы үшін болған ұрыста жаудың екі орудиесін және эшелонды әкетпек болған паровозды талқандады. Сондай-ақ Олег Хаапсалу қаласы мен портына бірінші болып кірді. Эстониядағы соғыс жорығы кезінде кіші лейтенант Щербаков жаудың "Фердинанд" типті екі өздігінен жүретін орудиесін, екі бронетранспортерін, түрлі калибрлі 8 зеңбірегін, 150 солдаты мен офицерін жойып, әскер мен жүк тиелген екі көлікті суға батырды және бір өзі 50 солдат пен офицерді тұтқынға алды. Эстония аумағында неміс фашистеріне қарсы ұрыстарда көрсеткен үздік соғыс қимылы үшін, батырлығы мен ерлігі үшін кіші лейтенант Олег Николаевич Щербаковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығы бойынша Кеңес Одағының Батыры деген жоғары атақ берілді. Олег Жеңіс күнін көре алмай кетті, ол 1945 жылы наурызда Германия жерінде қаза тапты. Батыр аз өмір сүрсе де, өзінің есімін мәңгі есте қалдырды. Оның есімі Эстонияның астанасы - Таллиннде мәңгі сақталған. Мұнда батырдың ерлігіне арналған ескерткіш тақта қойылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қарағанды облысы]] [[Санат:Екінші Дүниежүзілік соғыстағы Қазақстан]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары| ]] as9fj7r6qmvpopallousp5k6hvckhq4 0 138652 3684669 3604896 2026-10-22T05:26:07Z 1nter pares 146705 3684669 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Бэно Максович Аксёнов |Шынайы есімі = Băno Axionov |Сурет = Bano Axionov.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 02.04.1946 |Туған жері = [[Минск]] [[Беларусь|БССР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Mамандығы = [[Aктер]], [[режиссер|театр режиссері]], [[педагогика|театр педагогы]], [[Сценарийші]] |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = 1991 жылы Молдова КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. }} '''Бэно Максович Аксёнов''' (Băno Axionov [[1946 жыл]]ы 2 сәуірде [[Минск]]іде дүниеге келген) – совет және молдаван актері, режиссер, театр ұстазы. [[1991 жыл]]ы [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова]] КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. Бэно Аксенов [[Кишинёв]]тің №3, №5, №41, №4 мектептерінде оқыған. 1963-1966 жылдары 200 және 400 метрге тосқауылмен жүгіруде Молдава чемпионы болады. [[1969 жыл]]ы Г. Музическ атындағы Кишинёв өнер институтын бітіреді. [[1969 жыл]]дан бастап Тираспольский орыс драма театрында актерлік қызмет атқарады. 1973 жылы Мәскеуде М.О. Кнебель жетекшілігімен режиссерлік лабораторияда оқиды. 1973-2006 жылдар аралығында А.П. Чехов атындағы Кишинёв орыс драма театрында актер және режиссерлік қызмет атқарады<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Beno_Axionov WikipediA ''Beno Axionov'']</ref><ref>[http://www.bnrm.md/files/publicatii/calendar%202021.pdf MINISTERUL EDUCAŢIEI, CULTURII ŞI CERCETĂRII AL REPUBLICII MOLDOVA BIBLIOTECA NAŢIONALĂ A REPUBLICII MOLDOVA Calendar Naţional 2021 ''Băno AXIONOV'' Р.138 ISSN 1857-1549] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250407123456/http://www.bnrm.md/files/publicatii/calendar%202021.pdf |date=2025-04-07 }}</ref>. [[Санат:КСРО актерлері]] s0d6xw50hahxby7vpo8a9aqrfx2ask2 3684670 3684669 2026-10-22T05:26:41Z 1nter pares 146705 3684670 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Бэно Максович Аксёнов |Шынайы есімі = Băno Axionov |Сурет = Bano Axionov.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 02.04.1946 |Туған жері = [[Минск]] [[Беларусь|БССР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Mамандығы = [[Aктер]], [[режиссер|театр режиссері]], [[педагогика|театр педагогы]], [[Сценарийші]] |Театр = |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = 1991 жылы Молдова КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. }} '''Бэно Максович Аксёнов''' (Băno Axionov [[1946 жыл]]ы 2 сәуірде [[Минск]]іде дүниеге келген) – совет және молдаван актері, режиссер, театр ұстазы. [[1991 жыл]]ы [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова]] КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. Бэно Аксенов [[Кишинёв]]тің №3, №5, №41, №4 мектептерінде оқыған. 1963-1966 жылдары 200 және 400 метрге тосқауылмен жүгіруде Молдава чемпионы болады. [[1969 жыл]]ы Г. Музическ атындағы Кишинёв өнер институтын бітіреді. [[1969 жыл]]дан бастап Тираспольский орыс драма театрында актерлік қызмет атқарады. 1973 жылы Мәскеуде М.О. Кнебель жетекшілігімен режиссерлік лабораторияда оқиды. 1973-2006 жылдар аралығында А.П. Чехов атындағы Кишинёв орыс драма театрында актер және режиссерлік қызмет атқарады.<ref>[http://www.bnrm.md/files/publicatii/calendar%202021.pdf MINISTERUL EDUCAŢIEI, CULTURII ŞI CERCETĂRII AL REPUBLICII MOLDOVA BIBLIOTECA NAŢIONALĂ A REPUBLICII MOLDOVA Calendar Naţional 2021 ''Băno AXIONOV'' Р.138 ISSN 1857-1549] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250407123456/http://www.bnrm.md/files/publicatii/calendar%202021.pdf |date=2025-04-07 }}</ref> [[Санат:КСРО актерлері]] sra7xk9p7635bhvt4f2uk3u0yf1l9sy 0 139015 3684782 737150 2026-10-22T09:50:03Z 1nter pares 146705 3684782 wikitext text/x-wiki '''Эдуард Исмаилович Багиров''' ─ [[Ресей жазушысы]], [[драматург]]. [[1975 жыл]]ы [[Түрікменстан]]ның [[Мары қаласы]]нда дүниеге келген. [[Мәскеу]]ге ешқандай қаражатсыз келген жас жігіттің оқиғасы жайлы [[2007 жыл]]ы «Гастарбайтер» романын жазып шығады. [[ 2008 жыл]]ы қараша айында «Любовники» романы, [[2010 жыл]]ы «Идеалист» романы басылып шығады. [[2011 жыл]]ы [[Багиров]]қа [[2009 жыл]]ы 7 сәуірде [[Кишинёв]] қаласында болған келеңсіз оқиғалардың ұйымдастырушы деген кінә тағылып, үш айға қамауға алынады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Әдебиет]] ghrrxkbyjlfkddrwlkowou7xol1apvz 0 140809 3684671 3609770 2026-10-22T05:27:24Z 1nter pares 146705 3684671 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Георгий Антонович Гамов <br />(Джордж Гамов) |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 4.03.1904 (20.2) |Туған жері = Одесса, Ресей империясы |Қайтыс болған күні = 19.08.1968 |Қайтыс болған жері = Колорадо, [[АҚШ]] |Азаматтығы = АҚШ, КСРО |Ғылыми аясы = теориялық физика, астрофизика |Жұмыс орны = * Ленинград физико-техникалық институты * Джордж Вашингтон университеті * Колорадо штатындағы университет |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = Ленинград университеті |Ғылыми жетекші = [[Александр Александрович Фридман|А.А. Фридман]] <br />[[Юрий Александрович Крутков|Ю.А. Крутков]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Георгий Антонович Гамов''', Джордж Гамов есімімен танымал (20 ақпан (4 наурыз) [[1904]], Одесса — 19 тамыз [[1968]], Боулдер) — кеңестік және американдық теорик, астрофизик және ғылымды дәріптеуші. 1933 КСРО-дан "қайта оралмағандар " санатына еніп кеткен болатын. 1940 жылы АҚШ азаматтығын алды. КСРО ғылым академиясының корреспондент- мүшесі (1932-1938 жылдар, 1990 жылдарда қайтыс болған соң жаңғырды). [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы]]ның мүшесі (1953). Гамов өзінің кванттық механика, атомдық және ядролық физика, астрофизика, космология және биология санатындағы еңбектерімен танымал. == Өмірі мен шығармашылығына шолу== === Шығу тегі мен жастық шағы (1904—1922) === Георгий Гамов 1904 жылы 4 наурызда Одесса қаласында мұғалімдер отасында дүниеге келген болатын. Оның әкесі Антон Михайлович Гамов жеке меншік гимназияда орыс тілі мен әдебиетінен сабақ берген болатын. Ал Анасы - Александра Арсеньевна Лебединцева, ерте жасында қайтыс болған. Анасы жағынан да, әкесі жағынан да Гамов танымал Азресейлік текті отбасыдан шыққан. Лебединцевтердің көбі шіркеу иерархиясынан көрнекті орындарға отырған дін қызметшісі. Солардың арасынан XX ғасырдың бас кезінде [[алгебра]] оқулығының көптеген түрінің ауторы танымал математик К.Ф.Лебединцевке де орын табылған. Әкесі жағынан Гамовтың арғы аталары әскери шендегі тұлғалар, оның атасының өзі [[Кишинёв]] коменданты қызметінде болған. Гамовтың әкесі ұлының ғылыммен, физикамен, астрономиямен, биологиямен айналысқанын қолдап отырған. Осыған байланысты мектепті бітіргеннен соң [[1921 жыл]]ы ұстаздары физик [[Кастерин, Николай Петрович|Николай Кастерин]] және математик [[Каган, Вениамин Фёдорович|Вениамин Каган]] еңбеке еткен [[Новороссийск университеті]]нің физика-математика факультетінің математика бөліміне оқуға түседі. Сол уақытта Гамов И.И. Мечников атындағы [[Одесса ұлттық университеті]]нің "Астрономиялық абсерватория" ғылыми-зерттеу институтында есептеуші ретінде қаражат тауып, еңбек етеді.<ref name="Френк2">''В. Я. Френкель.'' Георгий Гамов… С. 847.</ref>. === Ленинград университетінде білім алуы (1922–1928) === [[1922 жыл]]ы Гамов кеңестік физика ғылымының орталығы болған Петроград университетінің физика-математика факультетіне түсуге бағыт алады. Петроградқа келген соң, қосымша қаражатқа қол жеткізу мақсатында Гамов [[1922 жыл]]дың шілде айында лесный институтының Метеорологиялық станциясына күніне үш рет құралдар көрсеткішін суретке түсіріп бақылаушы қызметіне орналасады.<ref name="Френк2"/>. === Гамов шет елде. Альфа-ыдыраушылық теориясы (1928—1931) === [[Сурет:Bragg lab1 1930.jpg|300px|thumb|Зертхана қызметкерлері [[Брэгг, Уильям Генри|У. Г. Брэгга]]. Ортада У. Г. Брэгг отыр, тұрғандар: сол жақтан бірінші — [[Лебедев, Александр Алексеевич|А. А. Лебедев]], оң жақта шетте тұрған— Г. А. Гамов. 1931]] === Ленинградта қайтадан. Эмиграция (1931—1933) === [[Сурет:Solvay1933Large.jpg|thumb|300px|Жетінші Сольвеев конгресіне қатынсушылар. Г. А. Гамов залдың дәл бұрышында ортада тұр.]] 1931 жылдың көктемінде Гамов Ленинградқа қайта оралады және сол сәттен бастап-ақ Радиево институтында, Физика-математикалық институтында (ФМИ) және Ленинград унверситетінде жүргізіле бастаған ядролық физика маманы бойынша жұмысқа орналасты. === Вашингтонда. Жұлдыздар күші мен дамуы (1934—1946) === === «Үлкен жарылыс» и генетикалық код (1946—1956) === === Гамов-дәріптеуші. Соңғы жылдар (1956—1968) === [[Сурет:Gamow George grave.jpg|thumb|right|Георгий Гамовтың Боулердегі бейіті]] == Гамов тұлғасы == [[Сурет:George Gamow tower.jpg|thumb|right|Боулердегі Колорад университетіндегі «Гамов мұнарасы»]] == Библиографиясы == === Кітаптары === Гамов бірнеше ондаған ғылыми және мәшһүр кітаптар ауторы. (см. его [http://medlem.spray.se/gamow/books.html полную библиографию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040531104321/http://medlem.spray.se/gamow/books.html |date=2004-05-31 }} {{ref-en}}), среди которых: * ''Г. А. Гамов.'' Строение атомного ядра и радиоактивность. — М.; Л., 1932. * ''Дж. Гамов.'' Рождение и смерть Солнца (The Birth and Death of the Sun). — Viking Press, 1940. * ''Дж. Гамов.'' Биография Земли (Biography of the Earth). — Viking Press, 1941. * ''Дж. Гамов.'' Раз, два, три… бесконечность (One, Two, Three… Infinity). — Viking Press, 1947. * ''Дж. Гамов.'' Создание Вселенной (The Creation of the Universe). — Viking Press, 1952. * ''Дж. Гамов.'' Тридцать лет, которые потрясли физику (Thirty Years that Shook Physics). — Doubleday & Co., 1966. * ''Дж. Гамов.'' Моя мировая линия: неформальная автобиография. — М.: Наука, 1994. (My World Line:An Informal Autobiography. Viking Press, 1970). Отрывок [http://school-collection.edu.ru/catalog/res/02dd9da4-7760-80ac-b136-8333606b4528/view/ опубликован] в журнале «Химия и жизнь» (1989, № 5). * ''Г. Гамов.'' [http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/9f81c508befb1a8b5c2763430701b961.djvu Приключения мистера Томпкинса]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Ижевск: РХД, Удмуртский университет, 1999. <small>— книга включает произведения «Мистер Томпкинс в Стране Чудес» (Cambridge University Press, 1939) и «Мистер Томпкинс исследует атом» (Cambridge University Press, 1944).</small> * ''Г. Гамов, М. Ичас.'' [http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/017207c3bb0bf9f27f84680e03cdf613.djvu Мистер Томкинс внутри самого себя: приключения в новой биологии]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Ижевск: РХД, Удмуртский университет, 1999. (Mr. Tompkins Inside Himself. Viking Press, 1967). * ''Г. Гамов, М. Стерн.'' [http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/3c0ac11e64a56eb5e6e318d4c91053b9.djvu Математические головоломки.]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Ижевск: РХД, 2001. (Puzzle-Math. Viking Press, 1958). == Сілтемелер== * {{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.aip.org/history/ohilist/4325.html|title=Интервью с Г. Гамовым, взятое Чарльзом Вейнером 25 сәуір 1968 года|publisher=American Institute of Physics|accessdate=2009-10-28|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CjqbS6Y|archivedate=2011-08-25}} * {{cite web|author=|datepublished=|url=http://medlem.spray.se/gamow/index.html|title=Сайт, посвящённый Г. Гамову|publisher=|accessdate=2009-10-22|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CjrDkJU|archivedate=2011-08-25}} * {{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.colorado.edu/physics/Web/Gamow/life.html|title=Г. Гамов на сайте Колорадского университета|publisher=Colorado University|accessdate=2009-10-28|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Cjrt3yb|archivedate=2011-08-25}} * {{cite web|author=[[Френкель, Виктор Яковлевич|В. Я. Френкель]], [[Чернин, Артур Давидович|А. Д. Чернин]].|datepublished=10.03.2004|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1196914|title=Мировая линия Гамова|publisher=«Астронет»|accessdate=2009-10-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CjsR7Ly|archivedate=2011-08-25}} * {{cite web|author=|datepublished=4.03.2002|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1175095|title=Георгий Гамов — 98 лет|publisher=«Астронет»|accessdate=2009-10-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CjtDUYk|archivedate=2011-08-25}} * {{cite web|author=[[Френкель, Виктор Яковлевич|В. Я. Френкель]], [[Чернин, Артур Давидович|А. Д. Чернин]].|datepublished=|url=http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/2num/v2pap5.htm|title=Три «гола» Георгия Гамова|publisher=«Вселенная и Мы»|accessdate=2009-10-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Cjtqe4G|archivedate=2011-08-25}} Альтернативная [http://www.astronet.ru/db/msg/1187105 ссылка]. * {{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.peoples.ru/science/physics/gamow/index.html|title=Георгий Антонович Гамов (к 100-летию со дня рождения, фото, видео)|publisher=peoples.ru|accessdate=2009-10-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CjuMzLz|archivedate=2011-08-25}} * {{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.kolmogorov.com/Gamow.html|title=Книги Г. Гамова|publisher=Kolmogorov Library|accessdate=2009-10-22|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CjvBGs1|archivedate=2011-08-25}} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] pplil90xzq4tjs3f8fmnl0o2kg92ed6 0 140924 3684672 2527526 2026-10-22T05:28:42Z 1nter pares 146705 3684672 wikitext text/x-wiki '''Шырын Агишева''' (Бапышева) (25.12.[[1925 жыл]], Ташкент қаласы - 12.8.[[2005 жыл]], Алматы қаласы) - телережиссер.<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref>.Ташкент қаласындағы Орта Азиялық театр институтын (1949 жыл), Қазақ ҚСР Ғылым Академиясының Өнертану секторының аспирантурасын бітірген. Академик А.Жұбановтың басшылығымен ғылыми жұмыстармен айналысады. [[1954 жыл]]ы Мәскеу, Қазан қалаларында, әскери зауытта техник-конструктор, Татар АССР-ы радио комитетінің әдеби-драмалық редакциясында режиссер, көркемдік жетекші (1960 жыл). 1961 жылы [[Қазақ радиосы]]ның бас режиссерлығына, [[1962 жыл]]ы Қазақ телевизиясының ''Балалар''мен ''жастар'' бағдарламаларын әзірлейтін "Ровесники", [[1965 жыл]]ы "Шұғыла" шығармашылық бірлестігіне, [[1969 жыл]]ы Әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясына бас режиссер, [[1970 жыл]]ы Қазақ телевизиясының көркемдік жетекшісі қызметтеріне тағайындалады. [[1957 жыл]]ы бастап, еңбек демалысына шыққанға дейінгі қырық жылдай өмірін радио, телевизия бағдарламаларын әзірлеуге арнады. Орыс тілінде "Песня на плаха", "Мальчик со скрипкой", "Журавли", "Зимние грезы", "Полигон", "Звездная реқа" радиоспектакльдері мен "Встреча в степи", "Шандар Петефи", "Фредерик Шопен", "Сергей Есенин", "Орленок", "Чудесная пара", "Сфинкс" (серия спектаклей), "Солнце в капле росы" телеқойылымдары мен қазақ тілінде "Баян", "Отырар ойраны", "Айғыз", "Челкаш", "Үйлену", "Қымызхана", З.Қабдоловтың "Маңғыстау мұнарасы", түрік драматургі В.Онгореннің "Әсия", қазақ, орыс, татар, өзбек, қырғыз театрларының таңдамалы қойылымдарының Агишева жасаған телевизиялық нұсқалары Қазақстандағы көркем телевизияны дамытуға ерекше ықпал етті. Екі бөлімді "Әсия" фильм-спектаклі 70 - ші жылдардағы Қазақ телевизиясының биік шыңы еді. [[Азия]] және [[Африка]] елдері жазушыларының қонференциясынан, Тың игерудің 20 жылдығынан, Қазақстанға орден тапсырылған салтанаттар, орыс, татар, өзбек әдебиеттері мен өнерінің онкүндіқтерінен жасаған көрсетілімдер бүкіл қеңес Одағына таратылса, Алматының Орталық алаңы мен Республика сарайында өткен мерекелік салтанаттарды республика жұртшылығы режиссер Агишева шеберлігі арқасында көріп, білді. Агишева жасаған хабарлар Орталық телевизия, [[Кишинёв]], [[Ташкент]],[[Қазан]], [[Ленинград]], Балтық жағалауы елдері, [[Тбилиси]] мен [[Баку]]ден көрсетіліп, жоғары бағасын алды. Агишева белгілі теледраматург, жазушы Оразалы Сұлтанмен бірлесе отырып Қазақ телевизиясының классикалық туындысына айналған "Сұхбат", "Қымызхана", "Кездесу", "Айтыс", "Телевизиялық новеллалар театры", т.б. еңбектерді эфирге шығарды. 1965-84 жылдар аралығында жазушы мен режиссердің шығармашылық ізденісінің нәтижесінде әртүрлі жанрдағы 200-ге жуық телетуынды жарық қөрді. Агишева ''КСРО Телевизиясы мен радиосы Мемлекеттік комитеттің Құрмет грамотасымен'' ([[1963 жыл]]), Қазақ КСР Жоғарғы қеңесі Президиумының грамотасымен ([[1966 жыл]]ы), "КСРО Телевизиясы мен радиосының үздігі" белгісімен ([[1972 жыл]]ы), [[Ленин]]нің 100 жылдығына арналған медальмен ([[1970 жыл]]ы) т.б. марапатталды. Агишева "Қазақстанның еңбеқ сіңірген мәдениет қызметқері" атағына телевизия қызметқерлерінің арасында тұнғыш ие болған режиссер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1925 жылы туғандар]] [[Санат:2005 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] cz4jk9ss8fsbir80iqeipatrjhs1f29 0 156398 3684673 3210709 2026-10-22T05:29:12Z 1nter pares 146705 3684673 wikitext text/x-wiki '''Орталық теледидар тарихы'''<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>. ==Бір мың тоғыз жүз елу алтыншы жылы== Орталық теледидар [[Англия]]ға арналған (2 сәуір-4 мамыр) хабарлар сериясын өткізді. ''10 сәуір.'' Эфирде жаңа "Жасыл сәуле" радиоқойылымы (Л.Соболевтің осы аттас повесі бойынша) берілді. Хабардың музыкасын Л. Книппер жазды. Қоюшы режиссер Виктор Турбин. "1 мамыр". Теледидар арқылы бірінші рет Қызыл алаңдағы әскери шеру мен [[Мәскеу]] еңбекшілерінің шеруі көрсетілді. Репортаж екі жылжымалы теледидар станцияларының (ЖТС) көмегімен жүргізілді. Хабардың режиссері — Я. Трайнин болды. ''25 маусым.'' Мәскеуде "Знание" теледидар журналының бірінші нөмірі шықты. Онда [[А. Горький]]дің Қазан төңкерісінен кейінгі отандық ғылымның дамуына қатысуы, орман өнімдерін өңдеуге қолданылатын жаңа машиналар, Мәскеудегі [[Свердлов алаңы]]ның тарихы туралы әңгімеленді. Жекелеген [[сюжет]]тер шетелдегі ғылым мен техниканың жаңалықтарына арналды. [["Знание" теледидар журналы]] көрермендерді кеңестік ғалымдардың ғылым мен техниканың әртүрлі салаларындағы аса маңызды жұмыстарымен, ғылыми-зерттеу институттары мен зертханалардың жетістіктерімен таныстырады. ==Бір мың тоғыз жүз елу жетінші жыл== Орталық теледидар "Ұмытылған таспалар" хабарлар циклін (9 наурыз) бастады, оған ескі кинофильмдердегі неғұрлым қызғылықты көріністері енгізілді (Бұл хабарлар [[1959 жыл]]ы шілдесінен "Кино әуесқойлары үшін" деп атала бастады). ''12 наурыз.'' Орталық теледидар И. Робиннің пьесасы бойынша жаңа теледидарлық қойылым [["Менделеев"]] көрсетілді. Ол уақыт жағынан екі онжылдықты 1869-90 жылдары қамтиды. Бұл [[ғалым]] өміріндегі ғылыми ұлы ерлік [[химия]] элементтерінің периодтық жүйесі жасалған ең жарқын және мәнді жылдары. Қоюшы режиссеры — В. Дудин. ==Бір мың тоғыз жүз елу сегізінші жыл== [[Ярославль]], [[Гомель]], [[Волгоград]] теледидар студиялары (қаңтар) іске қосылды. [[1958 жыл]]ы бас кезінде [КСРО]]-да 30 теледидар студиясы жұмыс істеді, бұдан бөлек олар көптеген қалаларда салынып жатты. Елде бұл кезде халықтың пайдалануында 1767 мың телевизор болды ([[1950 жыл]]ы 14,4 мың). ''12 сәуір.'' Орталық теледидар "Молодость" теледидар журналының бірінші нөмірін берді. Ол кеңес жастарының өмірін, күнделікті еңбегін, [[қоғам]] құрылысына қатысуын көрсетеді. Журнал достық, махаббат, адам сұлулығы, кеңес жастарының шетелдік жігіттер мен қыздармен интернационалдық байланыстары туралы әңгімелейді. ''Сәуір.'' [[Алматы]], [[Ростов]], [[Пермь]] және Пенза теледидар студиялары іске қосылды. ''Мамыр.'' [[Кишинёв]] және [[Днепропетровск]] теледидар студиялары іске қосылды. ''24 шілде.'' Орталық теледидар ұйымдастырған теледидарлық "Қызықты кездесулер клубының" бірінші мәжілісі болды. Жас көрермендердің алдында ғаламшарлар арасындағы қатынастар, [[астронавтика]]ның даму жолдары туралы әңгімелеген профессор — В. Добронравов, техника ғылымының докторы — Г. Бабат, инженер-геолог — А. Викторов сөз сөйледі, профессор — Н. Жиров [[Атлантида]]ның өмір сүрген, сүрмегені туралы сұраққа жауап берді. ==Бір мың тоғыз жүз елу тоғызыншы жыл== Орталық теледидар И. Поповтың пьесасы бойынша "Көктемгі найзағайлар" теледидарлық спектаклін (21 сәуір) көрсетті. Спектакль [[В. Ленин]]ге, оның жалпыресейлік [["Искра" саяси газеті]]н құру кезеңіндегі өмірі мен қызметіне, [[партия]]ның II съезін шақыру мен өткізу жолындағы күресіне арналған. В. Лениннің рөлін артист — А. Консовский, Н. Крупскаяның рөлін — А.Касенкина орындады. Басқа рөлдегілер: Р. Плятт, Б. Оленин, П. Герага, Г. Слабиняк, А. Калинцев. Қоюшы РКФСР еңбек сіңірген әртісі — М. Сидоркина. ''27 қаңтар - 5 ақпан.'' [[Радио]] мен [[теледидар]]дан халық шаруашылығын дамытудың жетіжылдық жоспарын қабылдаған, Кеңестер Одағының коммунизм құру кезеңіне енгенін жариялаған СОКП-нын кезектен тыс XXI съезінің материалдары берілді. Съездің "КСРО халық шаруашылығы дамуының 1959-1965 жылдары арналған бақылау цифлары туралы" қарарында алда тұрған жеті жылдың ішінде радио мен теледидардың кең дамитыны айтылды; радио және теледидар хабарларын тарататын станциялар желісін дамыту қажеттілігі көрсетілді. Осы қарарда партияның идеологиялық жұмысында радио мен теледидардың маңызды рөл атқаруы тиіс екендігі атап көрсетілді. XXI съездің шешімі бойынша, [[радиоқабылдағыш]]тар мен телевизорлар шығару анағұрлым артады. Өткен 7 жылмен салыстырғанда халыққа телевизорлар сату 4,6 есе, радиоқабылдағыштар мен радиоларды сату 1,8 есе артады. Байланыстың радиорелелік желілерінің ұзындығы шамамен 8,4 есе өсуі тиіс болды. Радио хабарларын тарату станцияларының қуатын арттыру мен телеледидар және [[ультрақысқа толқындар]]да хабарлар таратуды кеңінен енгізу жұмыстарын жылдамдату, сондай-ақ түрлі-түсті теледидарды енгізу белгіленді. Теледидар станцияларының саны 2,6 есе артуы тиіс болды. 7 жылдық жоспар ауылдарды радиоландыру жұмысын аяқтауды да қарастырды. Жаңадан шамамен 100-дей теледидар орталықтары мен теледидар станциялары салынатын болды. Съезд шешімінде теледидар барлық Одақтас республикалардың астаналарында, ірі [[өнеркәсіптік орталықтар]] мен олардың айналасындағы ауылдық аудандарда жүзеге асырылуы қарастырылды. [[1965 жыл]]ы радио қабылдау нүктелерінің саны 30 миллионға, оның ішінде телевизорлар 12,5 миллионға артуы тиіс болды. Жетіжылдықтың алғашқы төрт жылында радио хабарларын тарату станцияларының қуаты 32%-ан астамға өсті, оның үстіне ультрақысқа толқындарда хабарлар тарату үш есеге өсті. Ультрақысқа толқындарда хабар тарату елдің халық тығыз қоныстанған негізгі аудандарындағы 100-дей қалада жүргізілді. Жетіжылдықтың төрт жылында радиоқабылдағыш аппараттарының саны шамамен 23 милллионға дейін көбейді. [[1963 жыл]]ы бас кезінде шамамен 70 миллиондай қабылдау қондырғылары, оның ішінде 33 миллиондай радиоқабылдағыш және 8 миллиондай телевизор болды. Радиорелелік желілердің ұзындығы төрт жыл ішінде 4 еседен аса өсті. 1959-1962 жылдары 70 теледидар орталығы мен ретрансляциялық станциялар іске қосылды. 1963 жылы тағы да сегіз теледидар орталығы мен он ретрансляциялық станциясының құрылысы аяқталды. [[1964 жыл]]ы жетіжылдық жоспардың теледидар хабарларын тарату жөніндегі тапсырмалары орындалып бітеді. ''31 қаңтар.'' Орталық теледидар "Кеңес театры тарихының беттерінен" хабарлар циклін бастады. Бірінші хабар кеңес театрының 1917-27 жылдары аралығындағы өмірі туралы әңгімеледі. Бұл кезде дүниежүзілік классикалық [[драматургия]]ның шығармалары жаңа көрерменнің игілігіне айналып, жас кеңес драматургиясының қалыптасуы басталды. ''Қаңтар.'' Фрунзе (қазіргі [[Бішкек]]), [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] және Воркута теледидар студиялары іске қосылды. ''3 тамыз.'' Орталық теледидар Мәскеудегі халықаралық кинофестивальдың ашылуы туралы репортаж берді. Екі апта бойы теледидардан көрермендерге күн сайын конкурсқа ұсынылған фильмдер, фестивальға қатысушылар мен қонақтары туралы әңгімеленді. Фестивальға қатысушылар тұрған "Москва" қонақ үйі нөмірлерінің бірі "теледидар студиясына" айналды. Бұл жерде телекамералар, дыбыс режиссерінің пульті, микрофондар орналасты. Теледидардан белгілі режиссерлер, кино артистері, кино сыншылары мен кино жұлдыздары сөз сөйледі. Қызу, еркін әңгімеде кинематография қайраткерлері өздерінің мәскеулік әсерлері, шыгармашылық жоспарлары, көрермендермен өткен кездесулері, "Кино өнеріндегі гуманизм, халықтар арасындағы бейбітшілік пен достық үшін" девизімен өтіп жатқан фестиваль фильмдері туралы өз пікірлерінмен бөлісті. ''31 қазан.'' Теледидардың Орталық студиясы Саяси және ғылыми білімдерді тарату жөніндегі Бүкілодактык қоғамның басқармасымен бірлесе отырып ұйымдастырған теледидарлық Халық университеті ашылды. Унивеситеттің ашылуында академиктер М. Митин, А. Опарин және басқалар сөз сөйледі. [[Пятигорск]], [[Қазан]] және Череповец теледидар студиялары іске қосылды. ''1 қараша.'' Орталық теледидар Халық университеті өнер факультетінің бірінші хабарын өткізді. ==Бір мың тоғыз жүз алпысыншы жыл== [[Ленинград]]та бірінші рет эфирден түрлі түсті бейнедегі хабар беру (5 қаңтар) жүзеге асырылды. Бұл күні [[Таврия сарайы]]ндағы көрмеде көрсетілген, М. Бонч-Бруевич атындағы байланыстың электро-техникалық институтында кұрастырылған телевизорлар теледидар орталығынан берілген хабарларды қабылдады. Қалалық партия конференциясының делегаттары алғашқы көрермендерге айналды. Одан кейін өнеркәсіп көрмесіне келген ондаған мың ленинградтықтар да хабарларды көре алды. ''14 қаңтар.'' Мәскеуде түрлі түсті теледидар бағдарламаларының байқау хабарлары басталды. Түрлі түсті бағдарламаның бір жарым сағатқа созылған бірінші хабары түрлі түсті кинофильмдердің көріністерінен және жекелеген концерттік нөмірлерден құралды. Хабар 20.00-де басталды. Оның қара-ақ түсті бейнесі 8-арна арқылы 10-20 шақырым қашықтықтағы "Рубин", "Темп-3", "Алмаз", "Кристалл" т.б. телевизорларына берілді. Түрлі түсті бейнені Мәскеудің әр түрлі аудандарында орнатылған арнаулы теледидар қабылдағыштары қабылдады. Түрлі-түсті хабар берудің бірінші бағдарламасында "Қырымдағы күз" деректі киноочерк, "Тас гүл" және "Алтын симфония" фильмдерінен көріністер, сондай-ақ шағын мультфильм көрсетілді. Концерттік нөмірлері де көрсетілді. ''10 ақпан.'' Мәскеуден жаңа кабельдік желі бойынша Орталық теледидардың [[Киев]]ке арналған бағдарламасының байқау хабары берілді. Киевтіктерге кинофильм көрсетілді. Өз кезегінде теледидардың Киев студиясы мәскеуліктерге арнап концерт берді. Трансляция жаңа мың шақырымдық жерасты магистралімен жүзеге асырылды. Бұл магистраль кейіннен [[Украина]] астанасынан батысқа қарай ұзартылды. ==Бір мың тоғыз жүз алпыс бірінші жыл== Орталық теледидар "Кино әуесқойларының теледидар клубын" (16 ақпан) ашты. "Клубта" әуескойлық фильмдер көрсетілді. Хабарға фильмдердің авторлары жұмысшылар, инженерлер, ғалымдар, артистер, журналистер, кинематография қайраткерлері қатысты. ''10 маусым.'' Орталық теледидар бірінші берді. Көрермендер ағылшын астанасының жалпы көрінісін көрді. Оның тарихи орындарымен, көрікті жерлерімен, көшелерімен және алаңдарымен танысты. Одан кейін ұлттық "Туды алып шығу" салтанаты көрсетілді. ''23 қыркүйек.'' Орталық теледидар ГДР теледидарымен бірлесе отырып, ГДР-дың астанасынан "Бүгінгі Берлин" теледидар репортажын берді. ''3 желтоқсан.'' "Жаңалықтар эстафетасы" жаңа теледидар журналының бірінші нөмірі шығарылды. Журнал телекөрермендерге ең маңызды жаңалықтар туралы әңгімеледі. Эфирден сюжеттер көрсетті. Fарышқа ұшулар мен өндіріс жаңашылдарының жетістіктері, ауыл шаруашылығы еңбеккерлері мен химия құрылысшыларының істері, ғалымдар ашкан жаңалықтар, бүкіл дүниежүзіндегі бейбітшілік үшін күресушілердің табыстары, әдебиет, өнер, спорт жаңалықтары қамтылды. Журнал жұмысына Ленинград (Санкт-Петербург), Киев, Свердловск (қазіргі Екатеринбург), Минск, Рига, Таллин, Кишинёв, [[Львов]], Горький (қазіргі [[Нижний Новгород]]), Қазан және басқа да көптеген қалалардың теледидар студиялары қатысты. ==Бір мың тоғыз жүз алпыс екінші жыл== [[КСРО]] Орталық теледидары, Украина, [[Эстония]], [[Латвия]] теледидарлары 1960 жылы ақпан айынан іске кіріскен теледидар бағдарламаларымен алмасудың халықаралық ұйымы Интервидениенің құрамына ресми түрде (1 қаңтар) енді. [[1960 жыл]]ы ГДР, [[Венгрия]], Польді, [[Польша]]ны, [[Румыния]]ны, КСРО мен [[Чехословакия]]ны байланыстыратын теледидар желісінің ұзындығы сегіз мыңдай шақырымды құрады. ''21 ақпан.'' Орталық теледидар "Батырлық туралы әңгімелер" хабарлар сериясын бастады. Телекөрермендерге ұнаған бұл хабарларда жазушы [[С. Смирнов]] әлі де белгісіз батырлар, кеңес адамдарының ерліктері тарихына осы уақытқа дейін енбеген жаңа батырлар туралы әңгімеледі. ''14 наурыз.'' Мәскеуде "Өмір беттері" (сценарийі Д. Щегловтікі, қоюшылар РКСФР Халық артистері В. Дудин мен Г. Хлопова) атты теледидар спектаклінің премьерасы болып өтті. Спектакль [[Карл Маркс]] өмірінің көріністерімен таныстырады. К. Маркстің рөлін КСРО Халық артисі біріне айналды. Оған ел іш белгілі адамдары, театр киноның, эстраданың, цирктің атақты артистері, ақындар, жазушылар, суретшілер, спортшылар көркемөнерпаздар. КСРО-ға гастрольге келген шетелдік қонақтар қатысты. Олар еркін жағдайда, шыны аяқ [[кофе]] іше отырып, өз жұмыстары,өз шығармашылықтары туралы әңгімеледі, жоспарларын бөлісті, ән айтып, музыкалық аспаптарда ойнады, әдеби шығармалар оқыды. Телекөрермендердің есінде "Теледидар кафесінде" кеңестік ғарышкерлермен болған кездесулер калды. "Көгілдір отқа" хабарлары Ленинградтан (С.Петербург), Киевтен, Талиннен, Ригадан, Вильнюстен, Львовтан, Қазаннан және де басқа қалалардан да берілді. Орталық теледидар "Біздің досымыз Болгария" аттытеледидарлық викторина ұйымдастырды. Оған Мәскеудің, Киевтің, Минск, Талллин, Риганың, Вильнюс, Воронеж, Горькийдің (Нижний Новгородтың) және де басқа қалалардың телекөрермендері белсенді қатысты. ''21 сәуір.'' "И. Лениннің жұмыс күні" атты теледидар фильмінің премьерасы болып өтті. Фильм Мәскеу теледидар орталығында бейнені теледидар экранынан жазып алу әдісімен түсірілді. В. Лениннің рөлін артист Д. Масанов орындады. Фильм түпнегіздік құжаттарға негізделді. Оқиғалардың болған уақыты - [[1921 жыл]]дың ақпан айы экран Жас Кеңестер Республикасының ауыр күндерін көрсетті. Қираушылық, аштық, дұшпан элементтердің қарсылығы. Аласапыран, қатаңдыққа, аландаушылыққа толы жылдардың тынысы әрбір кадрдан, әрбір көріністен сезіліп тұрды. ТелекөрермендерЛенин өмірінің маңызды беттерінің бірі баяндалған фильм көрді. ''8 маусым.'' Орталық теледидар "Фильм титрлерін оқи отырып..." хабарлар циклін ұйымдастырды. Бірінші хабар оөз өнерінің құралдарымен экранная күшті және саналуан сезімдер мен ойлар бере алатын кинооператор кәсібі туралы әңгімеледі. Телекөрермендер кинооператорлар А. Москвин және С. Урусовскийдің шығармашылығымен танысты. ''28 маусым.'' Ленинград теледидар студиясы Польшаның, Венгрия, Чехословакия, ГДРдің телекорермендері үшін Невадағы қала туралы хабар өткізді. Көрермендер телевизор экрандарынан Марк алаңының жалпы көрінісін, тарихи "Аврора" крейсерін, Смольныйды, Университет жағалауын, Нева даңғылын, [[Пушкин]] болған жерлерді көрді. ''24 тамыз.'' Орталық теледидар "[[Нью-Йорк]]тен Ясная Полянаға" атты теледидар фильмін көрсетті. Орыстың екі жас жігіті патша тыңшыларының іздеріне түскенінен қашады. [[Эмиграция]] үшін олар [[Америка]]ны шаңдайды. Олар нақ сол "демократиялық" және бай мемлекетте ізге түсуден құтылып, бостандыққа ғана жетіп қоймай, байсалды, тоқ өмір сүреміз деген аңқау ойда болды. Олар Америкада аштықты, жоқтықты, жанкештілікті бастарынан өткізеді. Бірқатар жағдайлардың тоқайласуынан олардың тағдыры жөнінде [[Лев Толстой]] хабардар болады. Достар кейіннен [[Ресей]]ге қайтып оралады, олардың қайтып оралуына Л. Толстой көмектескен еді. Алайда өмірдің буырқанған оқиғалары оларды ұзақ жылдарға бөліп тастайды. Олар тек жарты ғасыр өткеннен кейін ғана, өздерінің азаттық алуының мән-жайын күтпеген жерден білгеннен кейін қайта кездеседі. "Нью-Йорктен Ясная Полянаға" фильмі мазмүны жағынан ғана емес, сондай-ақ өзінің формасы жагынан да қызықты. Сценарийші В. Владимиров пен режиссеры Ф. Эрмлерге өмірде болған оқиға туралы әңгімеге қызғылықты үйлесім табудың сәті түсті. Фильмге әңгімеленген тарихқа қатысушылардың өздері де қатыстырылды. ''21 қазан.'' Орталық теледидар жаңа жексенбілік "Музыкалық киоск" хабарын енгізді. Ол елдегі және шетелдегі музыкалық өмірдің оқиғалары, жаңа кітаптар, журналдар, грампластинкалар туралы әңгімеледі. Телекөрермендер музыкалық театрлардағы премьераларда, концерттік залдарда, нома дүкендерінде "болуға", музыкалық жөніндегі баспасөз беттерін "парақтауға", ән жазбаларын тыңдауға мүмкіндік алды. Қысқаша әңгімелесулер шағын музыкалық көркемдеулер көрермендерге Мәскеу, Ленинград, Киев, [[Тбилиси]], Таллин және басқа да қалалардың музыкалық өмірінің жаңалықтарымен, орындаушылардың жаңа бағдарламаларымен танысуына мүмкіндік берді. ''30 қазан.'' Орталық теледидардың "Музыкалық блокнот" журналынын бірінші номірі шығарылды. Онда бұрынғы және қазіргі заманғы музыкашылардың өміріндегі кызықты тарихтар, халық сүйіп тындайтын шығармалар, сазгерлердің шығармашылығы, [[музыкалық аспаптар]]дың тарихы туралы әңгімеленді. 1963 жылы 4 казанда "Музыкалық блокноттың" аты өзгертіліп, "Сіздердің хаттарыңыздың беттері" деп атала бастады. ''8 қараша.'' Орталық теледидар "Интервидение" теледидар журналының бірінші нөмірін көрсетті. Оны жеті елдің: КСРО-ның, Польша, Болгария, Чехословакия,ГДР, Румынияның телестудиялары дайындады. Журнал Қазан төнкерісінің халықаралық маңызына арналды. ''24 қараша.'' Орталық теледидар "Әлем бүгінгі күні" атты жаңа хабар енгізді. Шолушылар "дөңгелек үстел" басында сыртқы саяси мәселелер жөнінде сөз толғады. ''28 қараша.'' Орталық теледидар "Ғылым өндіріске" атты теледидар журналынын бірінші шығарылымын көрсетті. ''8 желтоқсан.'' Орталық теледидар жастарға арналған "Сүйсіндірерлік кездесулер" атты хабарлардың жана циклін бастады. Бұл жастардың аға ұрпақ өкілдерімен белгілі ғалымдармен, жазушылармен, сазгерлермен, артистермен қазіргі заманның әртүрлі өзекті проблемалары бойынша кездесулері болды. ''21 желтоқсан.'' Телевизор экрандарында бірінші рет "Кинопанорама" сөзі пайда болды. Хабар көрермендерді елдегі киностудиялардың жұмысымен, олардағы ұжымдардың шығармашылық ойларымен, кинематографияның жетекші шеберлерінің жаңа жұмыстарымен, киноға алғаш түскен актерлермен, экранға шығатын фильмдермен таныстырды. ''23 желтоқсан.'' Эфирден бөбектерге арналған "Тауып көр" хабарының 200-шығарылымы көрсетілді. Оның бірінші шығарылымы бұдан 20 жылдай бұрын көрсетілген еді. "Тауып көр" бөбектерге оларды қоршаған дүние туралы қызықты мәліметтер берді, мектеп жасына дейінгілерді тәрбиелеуге көмектесті. "Тауып көр" ойындық хабар; оған тірі кейіпкерлер: екі мектеп оқушысы және олардың атасы қатысады. ==Бір мың тоғыз жүз алпыс үшінші жыл== Орталық теледидар жастарға арналған "Біздің баспасөз орталығымыз" атты (14 сәуір) бірінші хабар өткізді. Сұрақтарға "Молодой коммунист", "Техника молодежи", "Смена", "Вокруг света" және [["Ровесник" журнал]]дарының редакторлары жауап берді. Олар журналдардың кезекті 11 нөмірлерінің мазмұны туралы әңгімеледі. Одан кейін көрермендер В. Лениннің бастамасымен негізделген Мәскеу Қызыл Тулы жоғары жалпы әскери командалық училищесімен танысты, [[Индонезия]] джунглилерінде "болды". Оңтүстік Вьетнамға Америка агрессиясы туралы кинокадрларды көрді. Телекөрермендер сондай-ақ Мәскеу эксперименттік-хирургиялық аппаратурасы ғылыми зерттеу институты әзірлеген жаңа медициналық приборларды көрді. Хабардың соңында көктемге арналған жаңа ән орындалды. ''17 сәуір.'' Орталық теледидар "Үлкен химия экраны" теледидар газетінің бірінші нөмірін көрсетті. Ол әдетте былай құрылды: химия дамуының көкейкесті мәселелерінен басты тақырыбы беріледі, алдыңғы қатарлы кәсіпорын немесе екпінді құрылыс туралы репортаж немесе очерк, "Назар аудар, телесәуле!" сатиралық бөлім жаңашылдық мінбері және демалыс беті, жаңалықтар хроникасы. "Үлкен химия экранының" шығарылымдарында тақырыптық бөлімдер, айдарлар болды. Олардың ішінде: Химияның дамуына мемлекеттік құлаш, бүкілхалықтық назар аудару!", "Алдыңғы қатарда", "Жаңа нәрсеге кең жол", т.б. болды. ''5 мамыр.'' Орталық теледидар "Эфирде Жастық" атты бірінші хабар жүргізді. Бұған дейінгі жастарға арналған телехабарлар шашыраңкы, әрт үрлі атаулармеөткізілді. Енді олар бір бағдарламаға біріктірілді. Ол енді "Көңілділер мен тапқырлар", "Сенің батырларың, комсомол!", "Біздің баспасөз орталығымыз", "Комсомол прожекторы", "Горизонталдар мен вертикальдар бойынша" тәрізді таныс хабарлар бойынша саяхат жасауға құрылған өзіндік шолу болып табылды. "Горизонтальдар мен вертикальдар бойынша" хабарларына өнеркәсіптік кәсіпорындардың, техникумдар мен инстиуттардың жігіттері мен қыздары қатысты. Олар әрбір сұрағы ғылым мен техниканың проблемалары, өнер мен әдебиеттегі және т. б жаңалықтар туралы әңгімелейтін сюжет болып табылатын теледидар кросвордын шешті. ''9 мамыр.'' "Жаңалықтар эстафетасы" теледидар журналының неміс-фашист басқыншыларын жеңген күнге арналған арнаулы шығарылым берілді. Хабар Кеңес Армиясы Орталық Үйінің Қызыл тулы залынан берілді. Көрермендердің алдында рейхстагқа тікелей шабуылдың батырлары М. Егоров пен Ч. Кантария, Брест қамалы қорғанысының батыры П.Гаврилоов, жазушы С. Смирнов және басқалары сөз сөйледі. ''11 мамыр.'' Орталық теледидардағы "Жаңалықтар эстафетасына" Кеңестер Одағының Батырлары, ұшқыш-ғарышкерлер [[Ю. Гагарин]], [[Г. Титов]], [[А. Николаев]] және [[П. Попович]] қатысты. ''14 мамыр.'' Орталық теледидар ғылыми сүрактар бойынша "Не? Қайда? Қашан? Неліктен?" викторинасын көрсетті. ''18 мамыр.'' Канныда (Франция) өткен теледидар фильмдерінің Халықаралық фестивалінде бас жүлде кеңестік "Жолдағы үш сағат" теледидар фильміне берілді. Оны [["Мосфильм" киностудиясы]] теледидар фильмдерінің бірлестігі шығарған еді (сценарий авторы — Вадим Кожевников, режиссері — Эдмонд Кеосаян). ''20 мамыр.'' Орталық теледидар "Орыс кереметі" кинофильмы жасаушылар Аннели және Андрэ Торндайкке арналған хабарды көрсетті. Телекөрерменнің алдында фильм авторлары сөз сөйледі. ''23 мамыр.'' Орталық радио мен теледидар Мәскеудегі [[В. Ленин атындағы стадион]]нан КСРО мен Куба Республикасы халықтарының арасындағы достық митингісі туралы репортаж берілді. Хабарды Кенестер Одағының 56 қаласы теледидар арқылы қабылдады. Шетелде оны Польша, Чехословакия, Венгрия, ГДР, [[Болгария]], Австрия тұрғындары көріп тыңдады. Орталық радионың митинг туралы хабары бүкіл дүниежүзіне ағылшын тілінде, ал Куба үшін испан тілінде жүргізілді. Кубада оны республиканың барлық радиоарналары арқылы таратты. ''28 мамыр.'' Тбилисиде Кавказдағы Тбилиси, Баку және Ереван телестудиялары дерекшілері бірігіп дайындаған "Достық хабаршысы" атты теледидар журналының бірінші нөмірі шығарылды. Журнал айына бір рет шығып тұрды. Ол көрермендерді Грузияның, [[Әзірбайжан]]ның және Арменияның бауырлас халықтарының жетістіктерімен, олардың экономикасымен, мәдениетімен, өнерімен таныстырды. ''2 маусым.'' Орталық теледидар жас ғарышкерлерінің ұлттық конкурстары женімпаздарының қорытынды кездесуін берді.Оны "Интервидение" де көрсетті. Жеңімпаздарға ескерткіш сыйлықтар тапсырылды. Хабарға кеңес ғарышкері, Кеңестер Одағының Батыры П. Попович қатысты. Ол оқушылардың басқа бауырлас елдерден келген ұлттық конкурстар жеңімпаздарының сұрақтарына жауап берді. ''27 маусым.'' 20.30-да Орталық теледидардың ұшқыш-ғарышкерлер, Кеңес Одағының Батырлары [[Валентина Терешкова]] мен [[Валерий Быковский]]дің телекөрермендермен кездесуіне арналған "Жаңалықтардың жұлдызды эстафетасы" басталды. Үлкен студияда ол армен бірге олардың ғарыштык әріптестері Ю. Гагарин, Г. Титов, А. Николаев пен П. Поповичтер болды. Ғарышты игерушілерді, олардың ішіндегі дүниежүзіндегі бірінші әйел-ғарышкерді Социалистік Еңбек Ерлері В. Гаганова мен Н. Заглада, жазушы К. Симонов, ақын Ю. Друнина, КСРО халық артистері Е. Гоголева, А. Грибов, РФСР-ға еңбек сіңірген әртісі, диктор Ю. Левитан шын жүректен құттықтады. Ю.Левитан В. Терешкова мен В. Быковскийге Бүкілодақтық радионың тыңдаушыларынан келіп жатқан хаттарды, жеделхаттарды тапсырды. Ғарыш батырларын оқушылар, мәскеулік кәсіпорындардың жұмысшылары, Мәскеуде өтіп жатқан әйелдердің Бүкілдүниежүзілік конгресінің делегаттары, ГДР еңбекшілерінің өкілдері және басқалары қызу құттықтады. Үш сағатқа созылған бұл үлкен және қызықты теледидар бағдарламасы кезінде оған Ленинград, Киев, Таллин, Прага да қосылды. Хабарды Валентина Леонтьева мен Юрий Фокин жүргізді. ''13 қазан.'' Орталық теледидар "Кеңес музыкасының теледидарлық күнін" өткізді. 12.00-де Д. Шостаковичтің "Мерекелік увертюрасы" ойналды және телевизордың экранында эмблема пайда болды. Сазгерлер Одағының бірінші хатшысы КСРО халық артисі Т. Хренников телекөрермендерге алда тұрған: СОКП ОК маусым Пленумының нәтижелеріне арналған КСРО сазгерлер Одағының пленумы туралы әңгімеледі. Теледидарлық күннің ішінде: "Біз музыканы сүйеміз", "Кеңес сазгерлері балаларға", "Кеңестік опералар мен балеттер беттерінен", "Ән өмірдің серігі" сияқты хабарлар көрсетілді. Кеңес музыкасының теледидарлық күні Бүкілодақтық радио мен теледидардың эстрадалық оркестрінің үлкен концертімен аяқталды. Бұл концерт "Кешкі әуендер" деп аталды. ''15 қазан.'' 20.20-да Орталық теледидардың бірінші бағдарламасында деректік жаңа "Ғарышты кеңестік көру" (екінші шығарылымы. Бірінші шығарылым 1963 жылы 12 сәуірде көрсетілді) телефильмі берілді. Фильм В. Быковский мен В.Терешкованы ғарышқа аттандыруға дайындау туралы әңгімелейді. Бірегей кадрлар 5 және 6-ғарышкердің өмірі мен жұмысын көрсетті. Телекөрермендер сондай-ақ ғарыштық медицина қайраткерлерімен және кеңестік ғарыштануға үлес қосқан радиоэлектроника жөніндегі мамандармен де танысты. Телефильмге бұның алдындағы картиналарда болмаған, ғарышты игеруге арналған жаңа қызықты материалдар енгізілді. Фильмді теледидар операторлары мен ғарыш кемелерін дайындау мен ұшуын жүзеге асыруға қатысқан ұйымдар түсірді. Мәтін мен сценарий авторы - Л. Золотаревский, режиссеры М. Володарский, редакторы С. Кузнецов. Фильмнің жалпы редакциясын авиация генерал-лейтенанты Н. Камалип басқарды. Телефильм кеңестік жұртшылық пен телекөрермендерден жоғары баға алды Монте Карлодағы телефильмдердің Халықаралық фестивалінде "Ғарышты кеңестік көру" (екінші шығарылымы) телефильміне "Алтын Нимфа" Үлкен жүлдеі і берілді. ''3 желтоқсан.'' Орталық теледидар "Ауыл жаңалығы" тележурналының бірінші номірін шығарды. Журнал ауыл шаруашылығы озаттарымен, олар дың тәжірибесімен, жаңа техникамен және ауыл шаруашылық өндірісін [[механикаландыру]] мен химияландырудың аса маңызды проблемаларымен, ғылым жетістіктерімен таныстырды. Мамандардың кеңестері берілді, жаңа әдебиеттер туралы әңгімеленді. Журналы "Гектардың бағасы", "Жер және адамдар" және басқа айдарлар болды. ''26 желтоқсан.'' "Жаңалықтар эстафетасы" теледидар журналының жүзінші нөмірі шықты. Оған ғарышкерлер: Г. Титов, A. Николаев, В. Николаева-Терешкова мен В. Быковский, КСРО Халық артисі О. Лепешинская және басқалар қатысты. Журналдың жекелеген "беттері" Ленинградтан, [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]], сондай-ақ Лондоннан да берілді. Мәскеу радиосы мен теледидарының тілшісі Г. Трофименко жаңа жыл алдындағы Англия астанасынан репортаж берді. "Жаңалықтардың эстафетасы" көрсетілген екі жылдың ішінде оған әртүрлі мамандықтағы, әртүрлі және қызықты тағдырлары бар З мың адам қатысты. ''30 желтоқсан.'' Архангельск теледидар студиясы іске қосылды. 1963 жылы соңында КСРО-да 114 бағдарламалық теледидар орталығы мен бағдарламалық теледидар студияларының әрекет радиусын кеңейтуге мүмкіндік беретін 40-тан астам қуатты ретрансляциялық теледидар станциялары (РТС) болды. Бұған тағы да қуаты 250-ден аз емес ретрансляторларды қосу керек, олардың арқасында Мәскеуден және теледидар хабарларын таратудың басқа да ірі орталықтарынан теледидар хабарларын сенімді қабылдау аймағы үлғая түсіі. 1964-65 жылдары Кавказ бен Қырымның Қара теңіз жағалауларында, Кавказ және Орта Азиялық республикалардың, сондай-ақ Куйбышев (қазіргі Самара), Челябинск және баска да қалаларда миллиондаған телекөрермендер Орталық теледидардың хабарлармен көруге мүмкіндік алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] jg92g8v6j8380vzh430geva7ubgdxqj 10 156691 3684467 627691 2026-10-21T16:10:26Z 1nter pares 146705 3684467 wikitext text/x-wiki [[Москва]]-[[Кишинёв]] жолаушы [[пойыз]]ын тіркеген [[ЧС8|ЧС8-075]] электровозы ([[1989 жыл]]ы шығарылған). [[Винница]] ([[Украина]]), [[қаңтардың 5]] [[2011 жыл]].<noinclude>[[Санат:Тәулік суреті қараша 2011|{{PAGENAME}}]]</noinclude> aa1bjfkka3hno4lhgysobgtd5t7l5pr 0 158208 3684674 2340483 2026-10-22T05:29:28Z 1nter pares 146705 3684674 wikitext text/x-wiki '''Эдуард Александрович Бредун''' – совет актері.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%BD,_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> ==Биографиясы== Эдуард Бредун [[1934 жыл]]ы [[Донецк]] облысында дүниеге келеді. Соғыстан кейін [[Бельц]] пен [[Кишинёв]]те өмір сүреді. [[1952 жыл]]ы Тамбов Суворов әскери училищесін тәмамдайды. [[1957 жыл]]ы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын тәмамдайды. [[1958 жыл]]дан бастап Киноактер театр-студиясында актер болады. Актриса Изольде Извицкаямен неке құрады. [[1984 жыл]]ы 18 шілдеде [[Мәскеу]]де дүниеден өтеді. Востряковский мазарына жерленеді. ==Фильмографиясы== *[[1955]] — Первый эшелон *[[1956]] — Разные судьбы — собутыльник *[[1957]] — Координаты неизвестны *[[1958]] — День первый *[[1958]] — Дело «Пёстрых» *[[1958]] — Ветер *[[1959]] — Любовью надо дорожить *[[1959]] — Сверстницы *[[1960]] — Хлеб и розы *[[1961]] — Артист из Кохановки — Андрей Ярчук *[[1961]] — Казаки *[[1962]] — Цепная реакция *[[1962]] — Армагеддон — Траян *[[1963]] — Коллеги — Бугров *[[1966]] — Маленький беглец — охотник *[[1966]] — Авдотья Павловна *[[1967]] — Пароль не нужен *[[1967]] — Морские рассказы — матрос *[[1968]] — Хозяин тайги — Варлашкин *[[1970]] — Узники Бомона *[[1971]] — Двенадцать стульев — Паша Эмильевич *[[1973]] — Иван Васильевич меняет профессию *[[1973]] — Нейлон 100 % — Эдик *[[1975]] — Не может быть! — қонақ *[[1976]] — Двенадцать стульев —Альхеннің туысы *[[1977]] — SOS над тайгой ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] 6k6to9g5pnfh5zher9g7d6kxloy6rs7 3684675 3684674 2026-10-22T05:29:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3684675 wikitext text/x-wiki '''Эдуард Александрович Бредун''' – совет актері. ==Биографиясы== Эдуард Бредун [[1934 жыл]]ы [[Донецк]] облысында дүниеге келеді. Соғыстан кейін [[Бельц]] пен [[Кишинёв]]те өмір сүреді. [[1952 жыл]]ы Тамбов Суворов әскери училищесін тәмамдайды. [[1957 жыл]]ы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын тәмамдайды. [[1958 жыл]]дан бастап Киноактер театр-студиясында актер болады. Актриса Изольде Извицкаямен неке құрады. [[1984 жыл]]ы 18 шілдеде [[Мәскеу]]де дүниеден өтеді. Востряковский мазарына жерленеді. ==Фильмографиясы== *[[1955]] — Первый эшелон *[[1956]] — Разные судьбы — собутыльник *[[1957]] — Координаты неизвестны *[[1958]] — День первый *[[1958]] — Дело «Пёстрых» *[[1958]] — Ветер *[[1959]] — Любовью надо дорожить *[[1959]] — Сверстницы *[[1960]] — Хлеб и розы *[[1961]] — Артист из Кохановки — Андрей Ярчук *[[1961]] — Казаки *[[1962]] — Цепная реакция *[[1962]] — Армагеддон — Траян *[[1963]] — Коллеги — Бугров *[[1966]] — Маленький беглец — охотник *[[1966]] — Авдотья Павловна *[[1967]] — Пароль не нужен *[[1967]] — Морские рассказы — матрос *[[1968]] — Хозяин тайги — Варлашкин *[[1970]] — Узники Бомона *[[1971]] — Двенадцать стульев — Паша Эмильевич *[[1973]] — Иван Васильевич меняет профессию *[[1973]] — Нейлон 100 % — Эдик *[[1975]] — Не может быть! — қонақ *[[1976]] — Двенадцать стульев —Альхеннің туысы *[[1977]] — SOS над тайгой ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:КСРО актерлері]] 6aoiodz5nfuuhz3kpiv1tsy8viqc9v5 10 183900 3684466 3516705 2026-10-21T16:10:09Z 1nter pares 146705 3684466 wikitext text/x-wiki {{Бағандары бар навигациялық кесте |name = Еуропа елордалары |title = [[Еуропа]] [[елорда]]лары |state ={{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |listclass = plainlist |colwidth = 20% |above = [[Тәуелді аймақ]]тар және [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|жартылай мойындалған елдер]] ''көлбеу жазумен'' белгіленген |col1header = [[Батыс Еуропа]] |col1 = • '''[[Амстердам]]''', [[Нидерланд]]<br /> • '''[[Андорра-ла-Велья]]''', [[Андорра]]<br /> • '''[[Берлин]]''', [[Германия]]<br /> • '''[[Берн]]''', [[Швейцария]]<br /> • '''[[Брюссель]]''', [[Бельгия]]<br /> • '''[[Вадус|Вадуц]]''', [[Лихтенштейн]]<br /> • '''[[Вена]]''', [[Аустрия]]<br /> • '''[[Дублин]]''', [[Ирландия]]<br /> • '''[[Дуглас (Мэн аралы)|Дуглас]]''', ''[[Мэн аралы]]''<br /> • '''[[Лондон]]''', [[Ұлыбритания]]<br /> • '''[[Люксембург (қала)|Люксембург]]''', [[Люксембург]]<br /> • '''[[Париж]]''', [[Франция]]<br /> • '''[[Сент-Питер-Порт]]''', ''[[Гернси]]''<br /> • '''[[Сент-Хелиер]]''', ''[[Джерси (арал)|Джерси]]''<br /> |col2header = [[Оңтүстік Еуропа]] |col2 = • '''[[Анкара]]''', Түркия¹<br /> • '''[[Афина]]''', [[Грекия]]<br /> • '''[[Белград]]''', [[Сербия]]<br /> • '''[[Валлетта]]''', [[Мальта]]<br /> • '''[[Ватикан]]''', [[Ватикан]]<br /> • '''[[Гибралтар]]''', ''[[Гибралтар]]''<br /> • '''[[Загреб]]''', [[Хорватия]]<br /> • '''[[Лиссабон]]''', [[Португалия]]<br /> • '''[[Любляна]]''', [[Словения]]<br /> • '''[[Мадрид]]''', [[Испания]]<br /> • '''[[Монако (қала)|Монако]]''', [[Монако]]<br /> • '''[[Никосия]]''', [[Кипр]]²<br /> • '''[[Подгорица]]''', [[Черногория]]<br /> • '''[[Приштина]]''', ''[[Косово]]''<br /> • '''[[Рим]]''', [[Италия]]<br /> • '''[[Сан-Марино (қала)|Сан-Марино]]''', [[Сан-Марино]]<br /> • '''[[Сараево]]''', [[Босния және Герцеговина]]<br /> • '''[[Скопье]]''', [[Солтүстік Македония]]<br /> • '''[[Никосия|Солтүстік Никосия]]''', ''[[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы|Солтүстік Кипр]]''<br /> • '''[[Тирана]]''', [[Албания]]<br /> |col3header = [[Солтүстік Еуропа]] |col3 = • '''[[Вильнюс]]''', [[Литва]]<br /> • '''[[Копенгаген]]''', [[Дания]]<br /> • '''[[Лонгйир]]''', ''[[Шпицберген]]''<br /> • '''[[Мариехамн]]''', ''[[Аланд аралдары]]''<br /> • '''[[Осло]]''', [[Норвегия]]<br /> • '''[[Рейкьявик]]''', [[Исландия]]<br /> • '''[[Рига]]''', [[Латвия]]<br /> • '''[[Стокгольм]]''', [[Швеция]]<br /> • '''[[Таллин]]''', [[Эстония]]<br /> • '''[[Торшгавн|Торсшавн]]''', ''[[Фарер аралдары]]''<br /> • '''[[Хельсинки]]''', [[Финляндия]]<br /> |col4header = [[Шығыс Еуропа]] |col4 = • '''[[Астана]]''', [[Қазақстан]]¹<br /> • '''[[Баку]]''', [[Әзербайжан]]<br /> • '''[[Братислава]]''', [[Словакия]]<br /> • '''[[Будапешт]]''', [[Мажарстан]]<br /> • '''[[Бухарест]]''', [[Румыния]]<br /> • '''[[Варшава]]''', [[Польша]]<br /> • '''[[Ереван]]''', [[Армения]]²<br /> • '''[[Киев]]''', [[Украина]]<br /> • '''[[Кишинёв]]''', [[Молдова]]<br /> • '''[[Мәскеу]]''', [[Ресей]]¹<br /> • '''[[Минск]]''', [[Беларусь]]<br /> • '''[[Прага]]''', [[Чехия]]<br /> • '''[[София]]''', [[Болгария]]<br /> • '''[[Сухум]]''', ''[[Абхазия]]''<br /> • '''[[Тбилиси]]''', [[Грузия]]<br /> • '''[[Тирасполь]]''', ''[[Транснистрия]]''<br /> • '''[[Цхинвал]]''', ''[[Оңтүстік Осетия]]''<br /> |belowstyle = padding:0.5em 0 0.3em; line-height:1.3em; |below = ¹Трансқұрлықтық мемлекеттер, ²толықтай [[Оңтүстік-Батыс Азия]]да, бірақ Еуропамен саяси-әлеуметтік байланысы тығыз. }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Елдер астаналары|Еуропа]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Еуропа]] </noinclude> bgllapokfvsvqpvteon9rjv8mp0afy0 14 188309 3684866 3466212 2026-10-22T11:02:37Z Nurken 111493 3684866 wikitext text/x-wiki {{Catmain|Әкімшілік бірлік}} {{Commonscat|Administrative divisions}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] [[Санат:Аумақтық құрылымдар]] r20i59hb8z9nr58i54nermy7hxga7we 100 189401 3684462 2768220 2026-10-21T16:08:30Z 1nter pares 146705 3684462 wikitext text/x-wiki [[Амстердам]] | [[Афина]] | [[Белград]] | [[Берлин]] | [[Берн]] | [[Братислава]] | [[Брюссель]] | [[Будапешт]] | [[Бухарест]] | [[Вадуц]] | [[Валлетта]] | [[Варшава]] | [[Ватикан]] | [[Вена]] | [[Вильнюс]] | [[Дублин]] | [[Загреб]] | [[Киев]] | [[Кишинёв]] | [[Копенгаген]] | [[Лиссабон]] | [[Лондон]] | [[Любляна]] | [[Люксембург (қала)|Люксембург]] | [[Мадрид]] | [[Минск]] | [[Монако]] | [[Осло]] | [[Париж]] | [[Прага]]| [[Подгорица]] | [[Рейкьявик]] | [[Рига]] | [[Рим]] | [[Сан-Марино (қала)|Сан-Марино]] | [[София]] | [[Скопье]] | [[Ыстамбұл]] | [[Таллин]] | [[Тирана]] | [[Сараево]] | [[Стокгольм]] | [[Хельсинки]] h4z4hqw5uv8ajyi823u72n512eudf9r 0 195559 3684676 3544063 2026-10-22T05:30:34Z 1nter pares 146705 3684676 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасы|өз атауы={{lang-mo|Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ}}|статусы=[[КСРО]] құрамындағы [[республика]]|p1=Румыния патшалығы|flag_p1=flag of Romania.svg|p2=Молдаван Автономиялы Кеңестік Республикасы|flag_p2=Flag of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1938–1940).svg|құрылуы=2 тамыз 1940|ыдырауы=27 тамыз 1991|s1=Молдова|flag_s1=Flag of Moldova.svg|s2=Транснистрия|flag_s2=Flag of Transnistria (state).svg|s3=Ғағауызстан Республикасы|flag_s3=Flag of the Gagauz people.svg|байрақ=Flag of Moldavian SSR.svg|елтаңбасы=Emblem of the Moldavian SSR.svg|байрақ_сипаттамасы=[[Молдова туы|Молдаван КСР байрағы]]|елтаңба_сипаттамасы=[[Молдова елтаңбасы|Молдаван КСР елтаңбасы]]|ұраны=«Барлық елдің пролетарлары, бірігіңдер!» {{lang-mo|«Пролетарь дин тоате цэриле, уници-вэ!»}}|әнұраны=«[[Молдова әнұраны|Молдаван КСР Ресми әнұраны]]»<br>{{lang-mo|Imnul de Stat al RSS Moldovenești}}<br><center>[[Сурет:National Anthem of the Moldavian SSR (1945-1956) (Vocal).ogg]]<br><center> </center>|карта=Moldavian SSR in the Soviet Union.svg|астана=[[Кишинёв]]|тілі=[[молдаван тілі]], [[орыс тілі]], [[румын тілі]]|валютасы=[[КСРО рублі]]|қосымша_параметр=Уақыт белдеуі|параметр_мазмұны=+2|аумағы=33,7 тыс. км²<br>[[КСРО]] ішінде 14-ші|халқы=4337 мың адам ([[1989]])<br>[[КСРО]] ішінде 9-шы|қосымша_параметр1=Ғаламтор домені|параметр_мазмұны1=.su|қосымша_параметр2=Телефон коді|параметр_мазмұны2=+7|қосымша_параметр3=Марапаттары|параметр_мазмұны3=[[Октябрь Революциясы ордені]]<br> [[Халықтар Достастығы ордені]]}} '''Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасы''' ({{Lang-mo|Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ}}) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамындағы одақтас [[республика]].<ref name="source1">“Қазақ Совет Энциклопедиясы”, VІ том</ref> Алғашында УКСР құрамында Молдавия Автономиялық Республика (1924 жылы 2 тамызда) болып кейіннен Бессарабия Совет одағына қосылғаннан кейін (1940 жылдың 2 тамызда) Молдавия одақтық республикаға айналды. Еліміздің еуропа бөлігінің оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Батысында Румыниямен, солтүстік-шығысында және оңтүстігінде Украинамен шектеседі. Жері 33,7 мың.км². Астанасы Кишинёв қаласы. Республика 33 әкімшілігі ауданға бөлінеді; 20 қала, 34 қала тектес поселка бар. == Мемлекеттік құрылысы == Молдаван КСР-і КСРО құрамына кіретін одақтас советтік социалист республика, жұмысшылармен шаруалардың социалист мемлекеті. Қазіргі конституциясы 1941 ж. 10 ақпанда қабылданған. Заң шығарушы жоғары мемлекет өкімет – органы – Молдаван КСР-інің бір палаталы Жоғары Советі, 11 мың тұрғыннан бір депутат 4 жылға сайланады. Жоғары Совет республика үкіметі – Министрлік Советін құрады, заңдар шығарады және т.б. Аудандар, қалалар, селолар мен поселкелерде еңбекшілер депутаттарының тиісті Советтері жергілікті өкімет органдарыболып табылады. Оларды халық 2 жылға сайлайды. КСРО Жоғары Советінің Ұлттар Советінде Молдаван КСР-інің 32 депутаты бар. Жоғары сот органы – республика Жоғары сотын Молдаван КСР Жоғары Советі 5 жылға сайлайды. Молдаван КСР прокурорын КСРО Бак прокуроры 5 жылға тағайындайды. == Табиғаты == Шығыс Еуропа жазығының Днестр мен Пурт өзендері аралығындағы бөлігіне орналасқан.<ref name="source2">Тектоника Молдавской КСР, М., 1961</ref> Молдаван жері жонды, жазықты келеді. Республиканың орталығын Орталық Молдавия қыраты – Кодры алып жатыр; ең биік жері – Баланешты тауы (429 м). Днестрдің оң жағалауы – Днестр маңы қыраты (биіктігі 250-347 м), сол жағалауы – Подоль қыратының қиыр шеті, республиканың солтүстігінде Солтүстік Молдавия жазығы (биіктігі 250-300 мм) жайласқан. Молдаван өзендері табиғи жағдайына байланысты 3 аймаққа бөлінеді. Олар: *Солтүстік молдавия орманды-далалық ауданы (территориясының 43,3%-ы), *Орталық Молдавия орманды ауданы (14,5%-ы), *Оңтүстік Молдавия далалық ауданы (42,2%-ы). == Халқы == Негізінен молдавандар (2304 мың, 1970), олармен бірге украиндар (507 мың), орыстар (414 мың), гагауздар (125 мың), еврейлер (98 мың), болгарлар (74 мың), белорустар (10 мың) тұрады. Халықтың тығыздығы 1км² жерге 110,4 адам. Бұл женінде Молдавия одақтас республикалар ішінде 1-орын алады. Халқының 53,2%-ы әйелдер (1973). Қала халқы 35% (1973). == Тарихы == Молдаван жерін адам баласы алғаш төменгі палеолит дәуірінде мекендей бастады. Жоғарғы палеолит дәуірінде ру қоғамы туды. Неолит дәуірінің ең көне ескерткіші Буг-Днепр мәдениетінің б.з.б. 6-5-мың жылдығына жататын деректері. Бұл өңірді б.з.б. 5-мың жылдықта сызықшалы-ленталы керамика мәдениетінің және Боян мәдениетінің тойпалары, 4-мың жылдықта Триполия мәдениетінің тайпалары мекендеді. Қола дәуірінде Молдаван жеріне Ноа мәдениеті тарады., егіншілік шықты. Б.з.б. 2-мың жылдықтың аяғында темір дәуірінде көшу басталды. Б.з.б. 4-3 ғасырда Молдаван фракиялықтар (гет, дак тайпалары) мекендеген аймақтың шығыс шеті болды. Б.з.б. 2-1 ғасырда алғашқы тайпалық одақтар пайда болды. 101-102 және 105-106 жылғы император Троянның жорығынан кейін дактар елі (Дакия) Рим провинциясына айналды. Содан романдатыру басталды. Латын тілі тарады да, шығыс роман тілінің (молдаван тілінің де) негізіне айналды. Болашақ Молдаван жері Рим Дакиясына кірмеді, оны Черняхов мәдениетін жасаушылар (сарматтар, гет, дак, скиф, славян, готтар болса керек) мекендеді. Бұл өлкедегі роман тілдес ерікті волох (влах) тайпаларының қауымдары негізінен мал шаруашылығымен айналысты. Әлеуметтік, таптық жікке бөлінді, феодалдар пайда болды. == Коммунистік партиясы == '''Молдаван Коммунистік партиясы''' – КОКП-тың құрамдас бөлігі. Өлкеде алғашқы социал-демократ үйірмелер 19 ғасырдың аяғында, 20 ғасырдың басында пайда болды. 1902 жылдың аяғында РСДЖП комитеті ұйымдасты. Оның құрамына В.Г.Броаскэ, В.И.Дудавский, Л.Н.Немолякина енді. Социал-демократ ұйымдардың құрылуына орталық өнеркәсіпті қалалардан саяси жер ауып келгендер мен «Искра» газетінің Кишинёвтегі астыртын баспаханасы (сәуір 1901 – наурыз 1902) маңызды рөл атқарды. РСДЖП-нің Кишинёв комитеті «Искра» газетінің редакциясымен, РСДЖП Мәскеу, Киев, Одесса, Николаевск, Екатеринославск, т.б. ұйымдармен байланыс жасады. Большевиктердің бұқара арасындағы беделі өсті. 1905-1907 ж. революция кезінде Молдавияның көптеген қалалары мен селоларында социал-демократтар топтар ұйымдасты. 1912 ж. большевиктер Кишинёвте правдашыл топ құрды. «Правда» газетінің қажеті үшін қаржы жинады, оны таратуды ұйымдастырды. == Ғылым және ғылми мекемелері == Жаратылыс тану және техникалық ғылымдар. 19 ғасырға дейінгі Молдавиядағы жаратылыс тану ғылымы мен техникалық білімдер мал шаруашылығы, шарап жасау, қолөнер кәсібі, құрылыстың дамуына байланысты жинақталды. Түркияның өзгесінен шаруашылықтың құлдырауына қарамастан 18 ғасырдың өзінде-ақ белгілі Молдавия ғалымдары Н.Милеску (Спафария) мен Д.Кантемирдің жаратылыс тану жайлы ғылми еңбектері Еуропа белгілі болды. Милеску 1675-78 ж. Қытайда болып, Қытай табиғатының сипаттамасын жазды. Кантемир Молдавияның табиғи география жағдайын, жануарлар мен өсімдік дүниесін зерттеді. Биология және ауыл шаруашылық ғылымы. 60 жылдары Молдавия жерінің топырағы жан-жақты зерттеліп, Молдавия топырағының картасы жасалды. Бұл жұмыстар (акад. Н.А.Димо басқарған) жерді колхоздар совхоздар тиімді пайдаланудың ғылми негізін қалады. Ғалым-агрохимиктердің тыңайтқыштарды әр түрлі топырақ типіне қолдану жөніндегі ұсыныстары практикаға енгізілген (басқарушы И.Г.Дикусар). Кейбір ауыл шаруашылық дақылдарын сұрыптаудың теориялық негізі жетілдірілген (К.В.Морару т.б.). А.Е.Коварскийдің басшылығымен жүгері мен сояның өнімді сорттары шығарылған.<ref name="source3">Геология КСРО, т.45 – Молдавская КСР, М., 1969</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Кеңестік республикалар}} [[Санат:КСРО]] [[Санат:Молдова тарихы]] ay146aqk1dqos5ti9dnsuiu6ncaxump 10 197666 3684786 2496743 2026-10-22T09:51:08Z Wikuiser 172895 /* */ 3684786 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[көл]] туралы | category = Көлдер туралы | image = Roundtanglelake.JPG | size = 50 | alt = Көл }} 39njfzpxbfatqpo6ztlxquurpugo577 14 203417 3684862 2397464 2026-10-22T11:01:45Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Әкімшілік бөліну]] бетін [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2397464 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мемлекет| ]] [[Санат:Саяси география]] 7hvn83gbe2w1twhjmpvhvdwgtlcsh71 0 240270 3684773 2913833 2026-10-22T09:46:58Z 1nter pares 146705 3684773 wikitext text/x-wiki '''Аркадий Вольфович Хохман''' (1915, Кишинёв, Молдова - [[2008]] Алматы қаласы), [[ҚазКСР]]-інің ЕСЖ-сы. Бухарестегі жаттықтырушылар мектебін бітіріп, Бухарестің 2-ші дивизиондағы "Маккаби" командасында 1938-40 жылдары ойнады. 1940 ж. Бессарабия және Кишинёв қаласы. [[КСРО]]-ның құрамына енгеннен кейін "Д" командасының жастар және Өзбекстанның ф-лдан құрамасына енді. [[1944]] ж. Алматыға келді. 1955-65 жылдары республиканың футболшылары одағын басқарды. Т. Сегізбаев, С. Есімбеков, Б. Каретников, Л. Остроушко, В. Чеботырев, В. Шведков, А. Жүйков, В. Дышленко, В. Еркович сияқты және т.б. белгілі футболшыларды тәрбиеледі.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Алфавит бойынша футболшылар]] [[Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары]] qjbm54zpm289lbiudr1msorlgbms0mi 0 252865 3684776 2925967 2026-10-22T09:47:59Z 1nter pares 146705 3684776 wikitext text/x-wiki '''Спандияр Хасенұлы Майбасов''' (08.07.1952 ж.т., Сарқант ауданы, Кеңжыра аулы), [[еркін күрес|еркін күрестен]] спорт шебері. Қазақстанның ЕСЖ-сы. Қазақстанның (1967-75) тоғыз дүркін чемпионы. КСРО ауыл спортшыларының чемпионы (1971, Ереван), күміс жүлдегері (1972, Кишинёв). Жастар арасындағы КСРО біріншілігінің жеңімпазы. Бүкілодақтық "Спартак" ерікті спорт қоғамының үш мәрте чемпионы (1974-76).<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Алфавит бойынша балуандар]] [[Санат:КСРО балуандары]] 0wegbqwe9zxue5wpuzeblg1wq0271sb 0 287814 3684677 2562832 2026-10-22T05:31:10Z 1nter pares 146705 3684677 wikitext text/x-wiki '''Виктор Иванович Быковский''' (15.05.1919, [[Ресей]], [[Саратов облысы]], [[Балашов ауданы]], Терновка ауылы - 31.7.1973, [[Молдова]], [[Кишинёв]] қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, [[лейтенант]], әскери фельдшер, взвод командирі. [[Петропавл]]ға 1935 жылы келіп, медициналық училищені бітірген. 1939 жылы Кеңес әскері қатарына алынды. 1941 жылы [[Катта-Курган]] қаласында орналасқан 213-атқыштар дивизиясының пулеметшілер батальоны 201-бөлімше құрамында болды. 1942 жылдан майдандағы армияда, 224-гвардиялық атқыштар полкі санитарлар взводының ([[Дала майданы]]ның 72-гвардиялық армиясы) командирі болды. Быковский 1943 жылы [[Днепропетровск облысы]] [[Верхнеднепровск ауданы]] Бородаевка ауылы үшін болған ұрыста ерекше көзге түсті. Осы ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Быковскийге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (26.10.1943). Соғыстан кейін Быковский [[Ангарск]], [[Иркутск]] және [[Кишинёв]] қалаларында қызмет етті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:15 мамырда туғандар]] [[Санат:1919 жылы туғандар]] [[Санат:Балашов ауданында туғандар]] [[Санат:31 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Кишинёвте қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО лейтенанттары]] jjvm9hxcl4nj85w8v1myk02mk7i9gy3 0 288414 3684788 2432120 2026-10-22T09:52:12Z 1nter pares 146705 3684788 wikitext text/x-wiki '''Александр Григорьевич Попов'''(24.12.1917, [[Ресей]], Қорған облысы, [[Макушин]] ауданы, Степное деревниясы - 30.4.2004, [[Ресей]], [[Мәскеу]] қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, майор, 209- гвардиялық атқыштар полкінің штаб бастығы. Орыс. 10 жыл Қазақстанда тұрған. 1941 жылы Алматы мемлекеттік университетін [[биология]] мамандығы бойынша бітірген. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың маусымында алынып, 1942 жылдың мамырында майданға аттанды. Попов 1942 жылдың 12 мамырында батальонның адъютанты ретінде Харьков қаласының түбіндегі соғыста болды. [[Сталинград]], [[Воронеж]], [[Курск]] шайқастарында ерлігімен көзге түсті. 1943 жылы 25 қыркүйекте [[Украина|Украинаның]] Верхнеднепровск ауданы Бородаевка селосы маңында жау әскерін талқандауға қатысты. Шайқаста көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тап- сырылды (26.10.1943). Яссы-Кишинёв операцияларына, [[Румыния]], [[Болгария]], [[Венгрия]] жерлерін, сонымен бірге [[Белгоград]] қаласын азат етуге қатысты. Попов соғысты австриялық Альпі тауларында аяқтады. Соғыстан кейін әскери қызметін жалғастырды. М.В.Фрунзе атындағы әскери академияны аяқтап, Алматыдағы [[Дала]] әскери округінде, одан соң Түркістан әскери округінде жауапты қызметтер атқарды. 1-дәрежелі Отан соғысы, 3 рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен және медальдармен марапатталған. <ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] k1mhhq7k3tpd2qpb0xd0luxeo2mqsgr 14 420221 3684863 3465871 2026-10-22T11:02:08Z Nurken 111493 3684863 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Subdivisions by country}} [[Санат:Әкімшілік бөлініс|*]] [[Санат:Елдер бойынша география|*]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекеттік құрылым]] tdp8g52b6ge45sb3xtl02f0pwp86rap 14 484619 3684869 1717500 2026-10-22T11:03:11Z Nurken 111493 3684869 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] 8d34eq13actn8j984qhedn8c9hcdj24 0 486931 3684649 3434274 2026-10-22T05:02:02Z Арыс Тілдер 187336 сызықшаны түзеттім 3684649 wikitext text/x-wiki '''Смайыл батыр'''— '''Смайыл батыр Мұсабекұлы''' қазіргі [[Түркістан облысы]]ның [[Сыр]] бойын мекендеген [[Қоңырат]] тайпасының алты ата Көктіңұлы көсемдерінің бірі болған, Жандар руынынан шыққан [[Мұсабек батыр]] Қалдарбекұлының сегіз ұлдарының ішіндегі арыстан жүрек, қайтпас-қайсар, бойындағы күш-қайрат, батырлығымен танылған тұлға. Смайыл батырдың дәл қай күні, қай жылы туылып, өмірден өткені белгісіз. Көнекөз қариялардың айтуларына қарағанда Смайыл батыр 19-ғасырдың екінші жартысында өмірге келіп, сол ғасырдың соңына қарай өмірден озған деуге болады. Олай дейтін себебіміз Смайыл батыр бір ұрыста алған жарақатының асқынуының салдарынан 45 жасында қайтыс болған екен. Бір деректерде [[Ордабасы ауданы]]нда [[Бөріжар (өзен)|Бөржар]], [[Бадам (өзен)|Бадам]] өзенінің бойындағы Бірлік ауылындағы Сымтас мазарында жерленген десе, екінші бір деректерде [[Сырдария]] бойындағы [[Ақын Жақып]] әулие мазаратында жерленген дейді. Смайыл батыр жайлы деректер өте аз сақталған, жоқтың қасы деуге де болады. [[Майлықожа]]ның жыр-дастандарында кездессе (Смайыл мен Ағман, Смайылды жоқтау дастаны), қалғандары халық арасында ауыз әдебиет күйінде сақталып қалған. Мұсабек батырдың қартайған шағында, [[Шымыр]] [[Байзақ Мәмбетұлы|Байзақ датқа]]ның ұлы [[Ақмолда]] болыстың барымташылары Мұсабек батырдың жылқыларын барымталап кеткен екен, сонда Мұсабек батыр баласы Смайылды шақырып алып „балам саған мал-дүние керек па?“ деп сұраса, сонда бала Смайыл тұрып керек деп жауап беріпті. Мұсабек батыр: - егер мал-дүние керек болса, бар да барымталанып кеткен жылқыларды қайтарып алып кел деп жұмсағанда Смайыл батырдың жасы не бары 14-те болғаны жайлы айтылады. Сондағы Смайылдың батыр, ер-жүректілігі қасына бір жылқышы кісіні ғана ертіп барып Ақмолданының ордасына, жасауылдардың қарсылық көрсеткеніне қарамастан баса-көктеп жалғыз кірген дейді. Бұл жерде Смайыл мен Ақмолданың арасында біраз балағаттау сөздер болған, ол сөздерді жарияламауды жөн көрдім. Ақмолда женіліп, Қоңыраттардан барымталанған дүние-мүліктің біріне тимей қайтарып берген! Мұны естіген Ақмолда болыстың бас батыры Ағман намыстанып, Қоңыраттардың қай басынғаны деп, қол жинап, Қоңыраттарға келеді. Смайыл батыр бастаған Қоңырат-Көктіңұлы жігіттері мен '''Ағман батыр''' бастаған Дулат жігіттері Сырдың бойында [[Тақыр]] көлде екі жақ кез келеді. Бұл ұрыста адам шығыны болып, Ағман батырдың қолы жеңіліске ұшырайды. Смайыл батыр ішінен жарақат алып, сол жарақаты уақыт келе асқынып 45-жасында дүниеден озған екен. Бұл жайында атақты ақын Майлықожа Смайыл, Ағман дастанында жырлайды. [[Майлықожа ақын:]] '''Қаптаған қара борандай,''' '''Смайылдың сарыны.''' '''Өзі өлгенше ешкімнен''' '''Басылмаған сарыны.''' Майлықожа ақын: '''Бір топ құлан боз келді,''' '''„Тақыркөлдің“ сыртында,''' '''Смайыл,Ағман кез келді.''' '''Ерегіс майдан құрысты,''' '''Батырлар қылды ұрысты.''' '''Жая жеген батырлар,''' '''Жатып бір қалып тұрысты.''' Ағыман қолы жеңілген «Тақыркөлдегі» шайқаста Зияда батырдың аты оққа ұшып,өзі әрең құтылады. '''Әдинаш пен Зияда''' '''Қапылыста пияда,''' '''Екеу ара бірлесіп,''' '''Көк дөненге мінгесіп,''' '''Әзер қашып құтылды''' '''Шөгірлідегі қияда.''' Майлықожа ақын: '''Датқа-еке нелер күндер өтті басымнан, ''' '''Көзім бір арылмады қанды жастан''' '''Жарадар жалғыз інім болғаннан соң,''' '''Он бірін қабат шаншыдым дем алмастан.''' '''Шапқанда жан шыдамас сарынымнан,''' '''Басылдым батыр алып арынымнан,''' '''Баласын Көктіңұлын қоримын деп,''' '''Сауыт сынып,оқ өтті қарынымнан.''' Майлықожа ақынның Смайыл батырды жоқтауы, '''Әуел сөзім биссмилла,''' '''Екінші сөзім Мұхаммед''' '''Жылайды деп сөкпеңдер''' '''Жиылып келген әлеумет.''' '''Сымайыл өліп кеттің қырық бесіңде,''' '''Досың күліп,дұшпаның тіпті есірді.''' '''Смайыл ат жақты едің,кез ерінді.''' '''Жаулассаң алдың жаудан өз кегіңді.''' '''Қара жер тапжылмастай басып жатыр,''' '''Нар кеуде омырауланған бедеріңді.''' Смайыл батырдың көзі тірісінде Қоңыраттарға ішкі жаулары, басқа ру -тайпалардан ешкім тиісе алмаған екен.'''Смайыл батыр ''' бабамыздың жатқан жері жәннәттан болсын,Аумин! [[Санат:Қазақ батырлары]] 5ujx7bkl162r46ljotyleqdvddjoxe4 0 499335 3684678 3627055 2026-10-22T05:31:38Z 1nter pares 146705 3684678 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс | дата = [[22 маусым]] [[1941 жыл]] — [[9 мамыр]] [[1945 жыл]] | қақтығыс = Ұлы Отан соғысы | бөлім = [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | сурет = EasternFrontWWIIcolage.png | сурет атауы = '''Жоғарғы сол жақта сағат тілімен:''' кеңестік Т-34 танктері Берлинге шабуыл жасайды; Курск шайқасы кезінде неміс Tiger I танктері;<br /> 1943 жылғы желтоқсан, Шығыс майдандағы "Stuka" неміс сүңгуір бомбардирлері;<br /> Ивангородтың Айнзац тобының суреті, онда неміс өлім жасақтары Украинадағы еврейлерді өлтіреді;<br /> неміс тапсыру актісіне қол қойған Вильгельм Кейтель;<br /> Сталинград шайқасындағы кеңес әскерлері. | орын = [[Еуропа]] ([[Шығыс Еуропа]]), [[Кавказ]] | нәтиже = КСРО жеңісі; Германияның сөзсіз тапсырылуы. | қарсылас1 = {{байрақ|КСРО}} <br /> * [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|22px|border]] [[Моңғолия Халық республикасы|Моңғолия]] <br /> * [[File:Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg|22px|border]] [[Тыва Халық Республикасы|Тыва]] ''(1944)'' <br /> * {{flagicon|Польша}} [[Поляк ұлттық азаттық комитеті|Польша]] ''(1944 21 маусымнан бастап)'' <br /> * [[File:Flag of Albania (1944–1946).svg|22px|border]] [[Албанияның демократиялық үкіметі|Албания]] ''(1944)'' <br /> {{байрақ|Польша}} [[Қуғынға ұшыраған Польша үкіметі|Польша]] ''(1945 19 қаңтарға дейін)'' <br /> [[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] (1941–1944) (<small>[[1944]] жылдан</small>)<br /> [[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Үшінші Болгар Патшалығы|Болгария]] (<small>(1944 жылдан)</small>)<br /> {{байрақ|Чехословакия}}<br /> [[File:Flag of Free France (1940-1944).svg|22px|border]] [[Еркін Франция]]<br /> {{UK}} <br /> {{USA}} <br /> [[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Финляндия]] ''(1944, 19 қыркүйектен бастап)'' <br /> ''[[Гитлерге қарсы одақ|тағы басқалар]]'' | қарсылас2 = * [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] '''[[Үшінші рейх|Нацистік Германия]]''' {{flagicon|Italy|1861-state}} [[Италия]] <small>([[1943]] дейін)</small> <br /> [[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] <small>([[1944]] дейін)</small> <br /> {{flagicon|Finland}} [[Финляндия]] <small>([[1944]] дейін)</small> <br /> {{flagicon|Hungary|1940}} [[Мажарстан]]<br /> {{flagicon|Slovakia|1938}} [[Бірінші Словак Республикасы|Словакия]]<br /> {{flagicon|Croatia|1941}} [[Тәуелсіз Хорватия Мемлекеті|Хорватия]]<br /> {{flagicon|Bulgaria|1878}} [[Болгария]] ([[1944]] дейін)<br /> {{flagicon|Spain|1939}} [[Когілдір дивизия|Испания]] <br /><small>([[1943]] дейін, еріктілер)</small> | командир1 = [[File:USSR COA 1936.png|22px|border]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] {{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуков]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Рокоссовский Константин Константинович|Константин Рокоссовский]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Конев Иван Степанович|Иван Конев]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Александр Михайлович Василевский|Александр Василевский]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Родион Яковлевич Малиновский|Родион Малиновский]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Иван Христофорович Баграмян|Иван Баграмян]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Кирилл Афанасьевич Мерецков|Кирилл Мерецков]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Иван Ефимович Петров|Иван Петров]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Семён Константинович Тимошенко|Семён Тимошенко]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Семён Михайлович Будённый|Семён Будённый]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Фёдор Иванович Толбухин|Фёдор Толбухин]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Николай Фёдорович Ватутин|Николай Ватутин]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Климент Ворошилов]] <br />{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Андрей Иванович Ерёменко|Андрей Ерёменко]] <br />{{flagicon image|Flaga PPP.svg}} [[Тадеуш Бур-Коморовски]] <br />{{flagicon|Poland}} [[Зыгмунт Берлинг]] <br />{{flagicon|Poland}} [[Михал Жымиерски]] <br />{{flagicon|Poland}} [[Карол Швиерчевски]] <br />{{flagicon|Czechoslovakia}} [[Лүдвик Свобода]] <br />{{flagicon|Yugoslavia}} [[Йосип Броз Тито]] | командир2 = {{flagicon|Germany|Nazi}} ''' | командир2 = [[File:Standarte_Adolf_Hitlers.svg|22px|border]] [[Адольф Гитлер]] † <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Федор фон Бок]] † <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Гюнтер фон Клюге]] † <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вальтер Модель]] † <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Хайнц Гудериан]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Херманн Геринг]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эвальд фон Клейст]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Георг фон Кюхлер]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вилхельм фон Лееб]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрих фон Манштейн]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Герд фон Рундштедт]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вильхельм Канарис]] † <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вальтер фон Рейхенау]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Фердинанд Шөрнер]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Фридрих Паулүс]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вилхельм Лист]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрхард Раус]] <br />[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрнст Буш]] <br />[[File:Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg|22px|border]] [[Бенито Муссолини]] † <br />[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Джованни Мессе]] <br />[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Итало Гарибольди]] <br />[[File:Standard of Marshal Ion Antonescu.svg|22px|border]] [[Ион Антонеску]] <br />[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Петре Думитреску]] <br />[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Константин Константинеску]] <br />[[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Карл Густав Эмиль Маннергейм|Карл Маннерхейм]] <br />[[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Карл Леннарт Эш|Карл Эш]] <br />[[File:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|22px|border]] [[Миклош Хорти]] <br />[[File:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|22px|border]] [[Густав Яни]] <br />[[File:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|22px|border]] [[Ференц Сомбатеи]] | ескерту ={{note|1}} КСРО-ға айтарлықтай көмекті АҚШ және Ұлыбритания (Ленд-лиз) көрсетті. Рейхтің одақтастары, жалпы алғанда, Германияның табыстарына өздерінің ресурстарымен, әскерлерімен және басқа да көмектерімен айтарлықтай үлес қосты. Сондай-ақ соғыстың екі жағында да мемлекеттердің/тараптардың азаматтары – қарсыластар (неміс коммунистері) соғысты. |ортаққор = Eastern Front (World War II) }} {{Campaignbox Axis-Soviet War}} '''Ұлы Отан соғысы''' [[1941 жыл|1941 жылы]] [[22 маусым]]<nowiki/>да басталды, [[1945 жыл]]<nowiki/>ы [[9 мамыр]]<nowiki/>да аяқталды. Еуропалық [[Ось елдері мен олардың одақтастары|"Ось" елдерінің]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағына]] Польша мен қалған Одақтас елдерге қарсы әскери әрекет театры болған. Қақтығыс 1941 жылы 22 маусым - 1945 жылы 9 мамыр уақыт аралығында өтіп, шайқастар [[Орталық Еуропа]], [[Шығыс Еуропа]], [[Солтүстік Еуропа|Солтүстік-Шығыс Еуропада]] ([[Балтық елдері|Балтық елдер]]) және Оңтүстік-Шығыс Еуропада ([[Балқан түбегі|Балқан]]) орын алған. Ұлы Отан Соғысы — [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік Соғысының]] шешуші майданы болып, нәтижесінде [[Нацистік Германия|Нацистік Германияның]] құлауының басты себебі болған. «Ұлы Отан соғысы» ұғымы 1941 жылы 3-ші шілдеде [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] радио арқылы сөйлеген сөзінен кейін пайда болды. Сталин өз сөзінде «Ұлы» және «Отан» деген сөздерді бөлек-бөлек, бір-бірімен байланыстырмай қолданды. «Ұлы Отан соғысы» сөз тіркесі көптеген басқа тілдерде де қолданылады ({{lang-ru|Вели́кая Оте́чественная война́}}). Елдердің көбісінде бұл қақтығысты '''«Екінші Дүниежүзілік соғыстың шығыс майданы»''' деп атайды, ал неміс пен украин тарихтануында оған '''«герман-кеңестік соғыс»''' деген атауын берген. Екі басты қарсылас — Нацистік Германия мен Кеңес Одағының арасындағы шайқастар дүниежүзілік тарихындағы ең ірі әскери конфронтациясын құрған. Соғыс Нацистік әскерлердің Кеңес Одақтың батыс шекарасынан басып кіруінен басталып, екпіндей елдің батыс аймағын жаулап алған. [[Америка Құрама Штаттары|Құрама Штаттары]] мен [[Ұлыбритания]] тікелей қақтығыста қатыспаса да, олардың [[Ленд-лиз]] бағдарламасы арқылы, олар Кеңес Одақтың Германияны жеңуінде үлкен үлес қосқан. Соғыс басталған соң, [[Финляндия]] [[Кеңес-Фин соғысы|Қысқы Соғыстың]] жалғасы ретінде, Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] қолдауымен Ресейдің солтүстік-шығысына басып кірген. Бұл майданда ұзақ-өткен [[Ленинград Блокадасы]] өткен. == Соғыстың алғышарттары == === Германия === [[Ұлы тоқырау|1929 жылы басталған бүкілдүниежүзілік экономикалық дағдарыстың]] салдарынан 1933 жылы Германияда билік басына NSDAP ([[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|«Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы»]]) келді. Германияда [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші Дүниежүзілік соғыста]] жіберіп алған есесін қайтаруға дайындыққа кірісіп кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]]) жүргізген араласпау саясатының арқасында Германия өзіне Версаль келісімінде қойылған талаптарды орындауды мүлдем тоқтатты. Оның үстіне АҚШ-тың компаниялары Германияның қарулануына қолайлы жағдай жасаған қаржы және материалдарды жіберіп отырды. 1926-1933 жылдары Кеңес Одағын Липецк және Қазан қалаларындағы полигондарда герман қарулы күштерінің офицерлерін дайындауға атсалысты. 1936 жылы Германия Версаль келісімінің бір бабын бұзып, Рейн аймағына әскерлерін кіргізді. Сол жылы ол [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласып, бүлік шығарған [[Франциско Франко|Франконың]] әскерлеріне әскери қолдау көрсете бастады. 1933 жылы билік басына ұлтшыл-социалистер келгеннен кейін Германияда антикоммунистік және антикеңестік көзқарастар күшейе бастады. 1930-шы жылдардың ортасынан бастап Германия үкіметі міндетті түрде жақын арада Кеңестік Социалистік Республикалар Одағымен (КСРО) соғыс болатыны туралы жариялай бастады. Германияның әскери доктринасы Кеңестер Одағын ықтимал қарсылас ретінде қарастыра бастады. 1938 жылы Германия армиясында жұмысшы және шаруалардың қызыл әскерінің (ЖШҚӘ) әскери техникасы, әскери қызметкерлерінің айырым белгілері және тактикасы зерттеле басталды. [[1938]] жылдың наурыз айында Австрияда референдум өткізіліп, Германия оны өзіне қосып алды (қараңыз: [[Аншлюс]]). 1938 жылы Германия, Италия, Англия мен Франция арасында жасалған [[Мюнхен келісімі]] бойынша Германияға [[Чехословакия]]ның Судет аймағында тұратын немістерді қорғау мақсатымен сол аймақты өзіне қосып алуға рұқсат берді. Кейін Германия Чехословакияның қалған бөлігін де оккупациялады (Польшаның қатысуымен). 1939 жылдың қысында Германия Польшаға «Данциг мәселесін» шешуді ұсынды. Польша бас тартты. [[Адольф Гитлер]] осы мәселені Польшаға қарсы соғысу үшін қолданды. 1939 жылғы тамыз айында Германия мен Кеңестер Одағының арасында шабуыл жасаспау туралы келісім жасалды. Келісімнің құпия қосымшасы бойынша [[Германия]] мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[Еуропа]]ны өзара ықпалдар аймағына бөлісіп алды. 1939 жылы 1-ші қыркүйекте Германия [[Польша жорығы (1939)|Польшаға қарсы соғыс бастады]]. Бұдан кейін Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялап, Польшаға қолдау көрсетті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталып кетті. Герман әскерлері 2 аптаның ішінде поляк қарулы күштерін талқандап, поляктар қоныстанған шығыс шекарасы [[Керзон сызығы]]на дейін жетті. 1940 жылы Германия Дания мен Норвегияны ([[Дания-Норвегия операциясы]]), сосын Бельгия, Нидерланд, Люксембургті және Францияның жартысын жаулап алды. Франция тізе бүгуге мәжбүр болды ([[Франция жорығы]]). Францияның тізе бүгуінен кейін Ұлыбритания Германияның жалғыз қарсыласы болып қалды. Германия оған бітім жасасуға ұсынды, бірақ Ұлыбритания бұл ұсынысты қабылдамай тастады. 1940 жылы 16 шілдеде Гитлер Ұлыбританияның жеріне басып кіруді ұйымдастыру туралы директиваға қол қойды ([[Теңіз арыстаны операциясы|«Теңіз арыстаны операциясы»]]). Бірақ герман [[Әскери теңіз күштері]]нің басшылығы Британиялық теңіз күштерінің қуатының зор екендігіне және вермахтта десанттық операциялар тәжірибесінің жоқтығын тілге тиек етіп, [[Әскери әуе күштері]]нің әуеде басымдылыққа ие болуын талап етеді. Ұлыбританияның әскери-экономикалық әлеуетін әлсірету үшін, халқының сағын сындыру үшін, басып кіруге дайындық үшін және британиялықтардың қарсыласуға деген еркін жою үшін 1940 жылдың тамызынан бастап немістер Британиялық қалаларды әуеден бомбылау науқанын бастайды ([[Британия шайқасы]]). Ағылшындар бомбылаудың нәтижесінде бейбіт тұрғындардың арасында көп адам шығынын бастан кешіруге мәжбүр болса да, олар неміс әскери әуе күштерін көп шығынға ұшыратып, «Британия шайқасынан» жеңімпаз болып шықты. 1940 жылдың желтоқсан айынан бастап ауа райының күрт нашарлауынан герман әскери-әуе күштері (Лүфтваффенің) шабуылдарының қарқыны қатты бәсеңсіді. Немістер өздерінің басты мақсаттары — Ұлыбританияны бітімге келуге мәжбүр етуге қол жеткізе алмады. 1940 жылы шілденің 31-нде жоғарғы әскери басшылықпен өткізген кеңесінде гитлер Ресейді 1941 жылдың көктемінде талқандау керек, себебі егер Ресей талқандалса, онда Ұлыбританияның соңғы үміті өшеді, сөйтіп ол да тізе бүгуге мәжбүр болады деп жариялады<ref>http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183908/http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html |date=2008-05-25 }}</ref>. 1940 жылдың шілде-желтоқсан айларында КСРО-мен соғыстың бірнеше жоспары қарастырыла бастады, соның ішінде ОКҺ-ның '''(ОКХ''' '''-''' бұл '''герман әскерінің бас штабы''', немісше атауы '''Oberkommando des Heeres)''' генерал Э. Маркстың, Зоденштерннің жоспарлары және тағы басқа жоспарлар қарастырыла бастады. Көп талқылаудың, әскери-штабтық ойындардың және Гитлердің өз кеңсесінде, құрлық әскерінің штабында және басқа да штабтарда өткізілген талқыласулардың нәтижесінде 1940 жылы 5-ші желтоқсанда генерал-полковник Ф. Гальдер ұсынған жоспардың («Отто жоспары») түбегейлі жобасы мақұлданды. [[1940]] жылы 27 [[қыркүйектің 27|қыркүйекте]] [[Германия]], [[Италия]] мен [[Жапония]] [[Үштік пакт|«Үштік пакт»]] деп аталатын келісімге қол қойды. Ол келісім бойынша осы елдер ықпал жүргізу аймақтарын бөлісіп алып, өзара әскери көмек көрсетуге келісті. [[1940]] жылдың қараша айында өткізілген кеңес-герман келіссөздерінде неміс дипломаттары осы пактқа қосылуды Кеңестер Одағына да ұсынды. Кеңес үкіметі егер Германия Кеңестер Одағының өз әскерлерін [[Румыния]], [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Түркия]]ға енгізуге келіссе, онда қосылуға дайынбыз деп жауап берді. Немістер бұл шартқа келіспеді. Осыдан кейін Гитлер КСРО-ға шабуылдың жоспарын бекітті. 1940 жылы 18 желтоқсанда қарулы күштердің ОКВ-ның '''(OKW''' — нацистік Германияның қарулы күштерінің '''Жоғарғы бас қолбасшылығы)''' бас қолбасшылығы Гитлердің өзі қол қойған, КСРО-мен болайын деп жатқан соғыстың негізгі мағынасы және стратегиялық бағыт-бағдары баяндалған № 21 директиваны жіберді ([[Барбаросса жоспары|«Барбаросса» жоспары]]). КСРО-мен соғыстың жоспары 1941 жылы 31 [[қаңтардың 31|қаңтарда]] шығарылған «Әскерлерді стратегиялық топтау мен орналастыру туралы" директивада егжей-тегжейлі баяндалды. Оған қол қойған құрлық әскерінің бас қолбасшысы В.Браухич болды. 1940 жылдың аяғында неміс әскерлерін басып алынған Польшаның жеріне жылжыту басталды. Сонымен бірге осы әскерді жылжыту Ұлыбританияға басып кіруді бүркемелеуге арналған операция ғана деп Кеңес үкіметін алдап-арбауға бағытталған [[дезинформация]] науқаны басталды.[http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-08_1.html] 1941 жылы 20 қарашада Үштік одаққа [[Мажарстан]], 23 қарашада [[Румыния]], 24 қарашада [[Словакия]], [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Испания]] қосылды. 1941 жылы25 наурызда одаққа [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославия]] да қосылған болатын, бірақ 27 наурызда британиялық жансыздардың түрткісімен [[Белград]]та әскери төңкеріс орын алып, билік басына [[Симович, Дусан|Симовичтың]] үкіметі келді. Ол үкімет жас [[ІІ-ші Пётр Каргеоргиевич|ІІ-ші Пётрді]] патша деп жариялап, Югославияның бейтараптығын жариялады. 5 сәуірде Югославия КСРО-мен достық және шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қояды. Германия соны болдырмау үшін Югославияда әскери жорық өткізіп, [[Грекия]]да жеңіліске ұшырап жатқан Италия әскерлеріне көмектесуді шешеді. Сол себепті КСРО-ға шабуыл кейінге ысырылды. 1941 жылы 6 сәуірде ірі қалаларды, темір жол желілерін және аэродромдарды жойқын бомбылағаннан кейін [[Үшінші рейх|Германия]] мен [[Мажарстан]] [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославияға]] басып кірді. Осы кезде Италия әскерлері немістердің қолдауымен [[Грекия]]да шабуылға көшті. Югославия әскері 17 сәуірде тізе бүкті. Югославияны талқандағаннан кейін немістер мен италияндықтар бар күштерін Грекияға тастады. [[Афина|Афины]] қаласы 27 сәурде жау қолына түсті. 1941 жылы 1 мамырда Гитлер КСРО-ға шабуыл 22 маусымында бастауды түбегейлі шешті.<ref>http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309005913/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html |date=2008-03-09 }}</ref> {{Start citation}} Негізі, бар орыс әскері біздің шекараларымызда шоғырланып тұр. Ауа райы жылыған кезден бері көп жерлерде қорғаныс жұмыстары жүргізіліп жатыр. Егер жағдайлардың қысымымен мен неміс авиациясын Англияға қарсы жібере қалатындай болсам, онда Ресей оңтүстік пен солтүстіктен бізге қысым жасай бастайды деген қауіп бар. Солай бола қалған жағдайда әуеде басымдық бізде жоқ болғандықтан мен тек үндемей шегіне беруге ғана мәжбүр боламын. Авиацияның жеткілікті қолдауынсыз мен Шығыстағы дивизиялардың көмегімен орыстардың қорғаныс бекіністеріне шабуылды жасай алмас едім. Осы қауіпке назар аудармаса, онда біз бүкіл 1941 жылды жоғалтып алуымыз ықтимал, соның өзінде де жағдай жақсыға қарай өзгермес еді. Керісінше, Англия өзінің орыс серіктесіне сеніп, бітімге келуге одан бетер қарсыласатын болады. Оның үстіне олардың осы үміттері орыс қарулы күштерінің дайындығы артқан сайын күшей беретін болады. Ал 1942 жылдан бастап америкалықтардың соғыс материалдарын жаппай жөнелтуі басталатынын алыңыз… Ақыр соңында мен сізге тағы бірдеңені айтқым келіп еді… Мен осы шешімге келгелі бері өзімді іштей азат сезініп отырмын. Мен осы шиеленісті шешуге қаншалықты талпынсам да, Кеңестер Одағымен ынтымақтас болу менің өзімді зәрде қылатын еді. Себебі бұл менің бүкіл өткен өміріме, менің дүниетанымыма, өзімнің бұрынғы барлық борыштарыма қарама-қайшы келетін. Осы ауыр жүктен енді құтылғаныма бақыттымын. {{End citation|source=[[Адольф Гитлер|Гитлер]]дің [[Бенито Муссолини|Муссолини]]ге жолдаған [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/before.php хаты], [[1941]] ж. [[мамырдың 21]].}} Германияның экономикасы мен бар тіршілігінің милитаризациясы, жаулап алған елдерінің өнеркісібі мен стратегиялық қорларының немістердің қолына түсуі, жаулап алынған және одақтас елдердің арзан [[жұмыс күші]]н қолдану Германияның әскери-экономикалық қуатының елеулі түрде артуына әкелді. Ұлы Отан соғысының қарсаңында Германияның өзінде және жаулап алынған елдер мен одақтас елдерде жылына 439 млн тонна көмір, 31.8 млн тонна болат өндіріліп, 11 мың зеңбірек пен миномет, 11 мың ұшақ шығарылатын<ref>[http://bse.sci-lib.com/article003823.html «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45»], БСЭ, 3-е издание</ref>, ал 1941 жылдың 1-ші жартысында 1 621 танк пен өздігінен қозғалатын артиллерия қондырғысы шығарылды<ref>http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309125357/http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html |date=2008-03-09 }}</ref>. Бұл деректерден Германияның өнеркәсіп қуаты жағынан КСРО-ның үстінен басымдылыққа ие болғандығы анық көрінеді. Бірақ қару-жарақ шығару жағынан Германия дәл сондай басымдылыққа ие болған жоқ. === КСРО === ==== КСРО-ның жалпы жағдайы ==== КСРО болашақта болатын жойқын соғысқа 30-шы жылдардың басынан бастап дайындала бастаған болатын. Тек ауыр өнеркәсіп қана емес, өмірдің түрлі-түрлі жақтары, идеология, бұқаралық ақпарат құралдары, тіпті орта білім беру салалары да милитаризацияланды. Жеделтелген индустриализацияның арқасында 30-шы жылдары КСРО-да қуатты ауыр өнеркәсіп пайда болды. Ол жедел түрде қару-жарақ өндірісіне ауыса алатындай етіп ұйымдастырылды. Бірақ соған қарамастан болат, шойын қорыту, көмір, электр энергиясын, химиялық өндіріс сияқты салаларда Кеңес Одағы Германиядан артта қалып отыр еді. [[Үшінші рейх|Үшінші Рейхтың]] қолына бүкіл Батыс және Орталық Еуропаның өнеркәсібі түскен соң бұл артта қалу тереңдей түсті. Кейбір техникалық бағыттарда да Кеңес Одағы Германиядан артта қалған еді. Әсіресе байланыс құралдарын және автомобиль көліктерін жасап шығару жағынан. Кеңес халқының басым көпшілігі (66 пайызы) білім деңгейі төмен дәрежедегі шаруалар болатын, ал Германия әлдеқайда урбанизацияланған, индустриализацияланған ел еді. Көптеген өнім түрлерін жасап шығарудан Кеңес Одағы Германияны артта қалдырған болатын (танкілер, ұшақтар, артиллериялық қару-жарақ, минометтер, оқ атар қару сияқтылар). Кеңес Одағының осал жағы — әскердің байланыс және басқару құралдарымен жарақтануы төмен деңгейде болды. Бұл жағынан Германиядан артта қалу елеулі болатын. Бір айта кетерлігі — КСРО-да негізгі өндірістік қорлары мемлекеттік меншікте болғаны себебінен және КСРО экономикасы мемлекеттің қатаң қадағалауында болғандықтан өнеркәсіптің милитаризация деңгейі мен соғыс жағдайында жұмыс атқаруға қабілеті Германия экономикасына қарағанда әлдеқайда жоғары болатын. Ал Германияның экономикасы жұмылу деңгейі жағынан 1944 жылы «тотал соғыс» жарияланғаннан кейін ғана кеңес экономикасына жақындай алды. Сондықтан соғыстың басында КСРО экономикасының тиімділігі жоғарырақ деңгейде болды. КСРО-ның партиялық жетекшілігінің Азаматтық соғыс кезінде қалыптасып, төтенше жағдайларда шаруашылық және әскери басқарудың мол тәжірибесіне ие болғанын да естен шығармау керек. Экономикасы қатаң орталықтандырылған, жетекшілігі «төтенше» шаралар арқылы іске асырылатын, жеке меншік атымен жоқ КСРО соғысқа Германияға қарағанда әлдеқайда ұтымды жағдайда болды. Осы себептер КСРО-ның сол соғыста жеңіске жеткенінің себептерінің бірі болды. Соған қарамастан ЖШҚӘ өзінің жерінде ірі қорғаныс соғысын жүргізуге дайын еместігін көрсетіп алды. Кейінірек кеңестік тарихнамада бұл «әскери құрылыста, соғыстың басталу уақытын анықтауда жіберілген қателік, әскерді мемлекеттік шекараның маңында орналастыруды кешеуілдету» деп аталды<ref>http://www.rosculture.ru/milestones/day/show/?id=13993</ref>. 1937-1938 жылдары орын алған жаппай қуғын-сүргіннің нәтижесінде ЖШҚӘ-нің басқару буыны ауыр шығынға ұщыраған болатын. 5 маршалдың 3-еуі, 15 армия генералының 13-і, 9адмиралдың 8-і, 57 комкордың 50-і, 186 комдивтің 154-і, 16 әскер комиссарының 16-сы, 28 корпус комиссарының 25-і атылу жазасына кесілді. Әскери округтар мен әскери құрамалардың басына жас, тәжірибесіз басқарушылар тағайындалды. Мысалы, соғыс басталған кезде 17 әскери округ басшыларының 7-еуі, 17 округ штаб басшыларының 4-еуі өз қызметтеріне тағайындалғандарына жарты жыл толмаған еді. 20 армия қолбасшыларынан 13-інің тағайындалғандарына жарты жыл толмай, тек 2-еуі ғана жылдан астам уақыт бұрын тағайындалды. Командирлердің 70%-ының (полк командирінен жоғары) және сол деңгейдегі саяси жұмысшылардың 75%-ының жұмыс стажы (өтілі) жылға жетпеген еді<ref>http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921181620/http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm |date=2008-09-21 }}</ref><ref>http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html</ref> . Зерттеушілердің пікірінше, қуғын-сүргін әскердің қорғаныс қабілетіне кері әсерін тигізді<ref name="Григоренко">[[Григоренко, Пётр Григорьевич|Пётр Григорьевич Григоренко]]. Сокрытие исторической правды — преступление перед народом! (Письмо в редакцию журнала «Вопросы истории КПСС»), http://www.lib.ru/POLITOLOG/grigorenko.txt</ref>. Олардың пікірінше кадр «тазалаулары» әскердің моралдық жағдайына кері әсер етіп, кейбір азаматтардың Ұлы Отан соғысы кезінде жау жағына өтулерін қуғын-сүргінмен жуып-шаюларын мүмкін етті.<ref name="V">А. А. Власов — Почему я стал на путь борьбы с большевизмом. Открытое письмо генерал-лейтенанта [[Власов, Андрей Андреевич|А. А. Власова]] [prev. in:] Заря, 3 марта 1943 ж. http://www.mochola.org/russiaabroad/vlas_pismo.htm</ref> 30-шы жылдардың жаппай қуғындарына тікелей қатысқан [[Вячеслав Михайлович Молотов|Молотовтың]] пікірінше, егер 30-шы жылдардың оқиғалары орын алмағанда соғыстың кезінде сатқындар мен коллаборационистердің саны әлдеқайда көп болар еді<ref>http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511070142/http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm |date=2008-05-11 }} «Ф.И Чуев 140 бесед с Молотовым"</ref>. 30-шы жылдардың аяғында өткізілген ЖШҚӘ-нің инспекторлық тексерістерінің нәтижесінде ондағы әскери тәртіп пен әскери дайындықтың өте төмен деңгейде болғаны анықталды. ЖШҚӘ-нің басқарушы буынының білім деңгейі де төмен болғандығы анық болды. Кеңес өнеркәсібі қамтамасыз еткен қуатты әскери техниканың көптігі де осы кемшіліктердің орнын толтыра алмады. Қару-жарақтың, әсіресе танк және ұшақ соққы қосындарындағы қару-жарақ мөлшері бойынша КСРО 30-шы жылдардың ортасында-ақ барлық басқа елдердің әскерлерінен де көп еді. Бірақ соғыстың басында ЖШҚӘ-нің әскери дайындығы оның қару-жарағының молдығына сай келмеді. ==== КСРО-ның 1939-1940 жылдардағы кеңеюі ==== 17 қыркүйекке қараған түні КСРО [[Германия мен Кеңес Одағының арасындағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісім]]нің құпия протоколдары бойынша Кеңес Одағының ықпалы жүретін аймағыболып белгіленген Польшаның құрамындағы [[Батыс Украина]] мен [[Батыс Белоруссия]]ға ЖШҚӘ-нің Польша жорығы (1939)|басып кірді. 1939 жылғы қыркүйектің 28-інде КСРО Германиямен [[Достық және шекара туралы келісім]] жасасты. Ол келісім бойынша екі елдің арасындағы шекара «бұрынғы поляк мемлекетінің жеріндегі екі жақтың мемлекеттік мүдделері түйісетін» <ref name="">http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/wwar.php</ref> сызық, яғни бұрынғы [[Керзон сызығы]] бойынша белгіленді. 1939 жылдың қазан айында Батыс Украина мен Батыс Белоруссия ресми түрде Кеңестер Одағының құрамына қабылданды. 1939 жылдың қыркүйегінің аяғы — қазанның басында Германия мен Кеңес Одағының арасындағы шабуыл жасаспау туралы келісімнің құпия протоколы бойынша КСРО-ның ықпал аймағына жатқызылған [[Эстония]], [[Латвия]] және [[Литва]] елдерімен келісімдер жасалып, сол келісімдердің негізінде олардың жерлеріне кеңес әскерлері орналастырылды. 1939 жылғы қазанның 5-інде сол қосымша құпия протокол бойынша Кеңестер Одағының ықпалы жүретін айиаққа жатқызылған [[Финляндия]]ға КСРО өзара көмек туралы келісім жасасу туралы ұсыныс жасады. Келіссөздер қазанның 11-інде басталды, бірақ Финляндия өзара КСРО-ның көмек туралы ұсынысын да, жер алмасу және арендаға беру туралы ұсынысын қабылдамай тастады. 1939 жылғы қарашаның 30-ында КСРО [[Кеңес-фин соғысы (1939-1940)|Финляндияға]] қарсы соғыс бастады. Бұл соғыс 1940 жылғы наурыздың 12-сінде [[Финляндиямен бейбітшілік туралы Мәскеу келісімі (1940)|Мәскеу бітіміне]] қол қоюмен аяқталды. Ол бітімде Финляндия бірқатар аймақтарын Кеңестер Одағына беруге келісті. Алайда Кеңестер Одағы өзінің бастапқы мақсаты — Финляндияның толық бағындыру мақсатына қол жеткізе алмады. Басында Финляндия әскері тез уақытта және аз шығынмен талқандалады деп жоспарланса да, кеңес әскерінің іс жүзіндегі шығыны орасан зор болды. Қызыл Әскердің қуатына басқа елдер күмәнмен қарай бастады. КСРО-дағы сияқты, басқа елдерде де фин армиясын төмен бағалап, қарсыласуға дәрмені жетпейді деп қарастыратын. Сондықтан Қызыл Әскердің фин әскерін соншама ұзақ уақыт жеңе алмауы оның әлсіздігі және соғысқа дайындығының төмен деңгейін көрсетеді деп қарастырыла бастады. 1940 жылғы маусымның 14-інде кеңес үкіметі Литваға, ал маусымның 16-сында Латвия мен Эстонияға [[ультиматум]] жариялады. Олардың басты талаптары — бұл мемлекеттер КСРО-ға дос үкіметтерді билік басына келтіріп, өз жерлеріне кеңес әскерлерінің қосымша қосындарын кіргізуге тиістігі болды. Бұл талаптар қабылданды. Маусымның 15-інде кеңес әскерлері Литваға, 17-сінде Латвия мен Эстонияға кіргізілді. Жаңа үкіметтер коммунистік партиялардың жұмысына салынған тыйымдарды алып тастап, кезектен тыс парламенттік сайлаулар өткізді. Үш мемлекеттегі сайлауларда сайлау тізімдеріне енгізілген жалғыз партиялар — коммунистік Жұмысшы халық блоктары (одақтары) жеңіске жетті.Жаңадан сайланған парламенттер маусымның 21-22-лерінде [[Эстон КСР]], [[Латыш КСР]] және [[Литван КСР]] жариялап, КСРО-ның құрамына ену туралы декларациялар қабылдады. 1941 жылдың жазында герман шабуылы басталған соң Балтық бойы елдерінің тұрғындары кеңес әскерлеріне қарулы шабуылдар ұйымдастырды. Бұл неміс әскерлерінің [[Ленинград]]қа жылжуын тездетті. [[1940]] жылғы маусымның 26-сында КСРО [[Румыния]]дан [[Бессарабия]] мен [[Солтүстік Буковина]]ны өзіне беруді талап етті. Румыния бұл талапқа келісіп, 1940 жылғы маусымның 28-інде Бессарабия мен Солтүстік Буковинаның жеріне кеңес әскерлері енгізілді. 1940 жылғы тамыздың 2-сінде [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің VII-ші сессиясында Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы туралы заң қабылданды. Молдаван КСР-сының құрамына мына аумақтар енгізілді: [[Кишинёв]] қаласы, Бессарабияның 9 [[уезд|уезінің]] 6-ы (Бельцы, Бендеры, Кагул, Кишинёв, Оргеев, Сорок) және [[Тирасполь]] қаласы. Бұрынғы [[Молдаван АКСР]]-ының 14 ауданының 6-ы да Молдаван КСР-ының құрамына кірді. МАКСР-дің қалған аудандары және Бессарабияның Аккерман, Измаил және Хотин уездері [[Украин КСР]]-ының құрамына кірді. Украин КСР-ының құрамына Солтүстік Буковина да кірді. КСРО-дан кейін Германияның одақтастары [[Венгрия]] мен [[Болгария]] да Румыниядан жер талап ете бастады. 1940 жылғы тамыз айында Румыния [[Трансильвания]]ның жартысын дерлік Венгрияға, ал қыркүйек айында [[Добруджа]]ның оңтүстік бөлігін Болгарияға берді. ==== Кеңес барлау мекемелерінің ескертулері ==== 1941 жылдың бірінші бөлігінде кеңес барлауы немістердің шабуыл дайындап жатқаны туралы хабарлаумен болды. Хабарларда қарама-қайшылықтар кездесіп отырды. Мысалы, шабуыл басталатын күн (мамырдың 1-і, 15-і, маусымның басы, 22-ші маусым), соққылардың бағыттары, соғыс жоспарлары туралы хабарлар әртүрлі болды. Осының бәрі Германияның шынайы ақпаратты жалған ақпаратпен араластырып, түрлі буындар арқылы таратқанының салдары болды. Кеңес жетекшілері барлаушыларға әрқашан сене берген жоқ, себебі кейде олардың берген ақпараттары (мысалы, Рихард Зорге жіберген мәліметтер) расталмай отырды. Кейбір дерек көздері бойынша, Германияның соғыс бастайтыны туралы ескертулер қарама-қайшы (ал қазіргі зерттеулер көрсетіп отырғандай, кейде тіпті жалған) мәліметтер қамтып отырды. Ақпарат шынайы болған күннің өзінде одан жаңсақ қорытындылар жасалып отырды (мысалы, әскери барлаудың жетекшісі [[Голиков Филипп Иванович|Голиковтың]] қате қорытындылары). Германиямен жасаспау туралы келісім, неміс әскерилерінің [[Британия аралдары]]на дайындалып жатқан шабуыл туралы әңгімелері<ref>http://militera.lib.ru/memo/russian/kuznetsov-1/34.html</ref> 1941 жылы соғыс болмайтын шығар деген үміт тудырып отырды<ref>http://nevsedoma.com.ua/index.php?newsid=13768</ref>. Германия басқа шабуылдарының қарсаңындағыдай, ешқандай саяси талаптар жасамады. Сталин Германияның шабуыл жасауы мүмкін екендігі туралы барлау мәліметтеріне сенбеді.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/] ==== Кеңес Одағының соғысқа дайындық ретінде жасаған шаралары ==== 1941 жылдың мамыр айында әскерлер ішкі округтардан Днепрдің батысына, шекараға жақынырақ жерге жылжытыла бастады. Шекаралық дивизияларды толықтыру үшін запастан 800 000 адам әскерге шақырылды, маусымның 16-18-дерінде шекаралық округтардың резерв дивизияларын алға жылжыту басталды. Оларға шекараның маңында бекіну туралы бұйрық берілді. Бұл шаралар тым кеш жасалғандығы Германияның шабуылы басталғаннан кейін анық болды. Әскерлер неміс шабуылын жүздеген шақырымға созылған, ұйымдаспаған күйде қарсы алуға мәжбүр болды. 1941 жылғы маусымның 18-інде КСРО-ның әскери теңіз флоты мен шекара әскерлері ұрысқа әзірлік жағдайына келтірілді. ЖШҚӘ-ге бұндай бұйрық тек [[маусымның 21]]-інде ғанаберілді. Сталиннің 1941 жылдың мамыр-маусым айларындағы әрекеттеріне талдау жасағанда мына жайттарды есте сақтау керек: * Мамырдың 5-інде Сталин әскери академиялардың түлектерінің алдында сөз сөйледі, ал содан кейін «сталиндік бейбітшіл сыртқы саясат үшін» жасалған тосқа былай деп жауап берді: «бейбітшіл саясат деген жақсы нәрсе ғой, бірақ біз енді әскерімізді қайта құрып болғаннан кейін, осы заманғы шайқасқа сай келетін техникамен жарақтандырып болғаннан кейін, күшті болып алғаннан кейін, енді біз қорғаныстан шабуылға өтуіміз керек. Еліміздің қорғанысын іске асыра отырып, біз шабуылдайтын болуымыз керек. Қорғаныстан біз шабуылға өтуіміз керек».<ref name=""/> (документ № 437) * Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатында қорғаныс халық комиссары [[Тимошенко Семён Константинович|Тимошенконың]] және Бас штабтың басшысы [[Георгий Константинович Жуков|Жуковтың]] атынан, [[Василевский Александр Михайлович|Василевскийдің]] қолымен жазылған, қол қойылмаған бір қаитынас қағазы бар. Бұл қағаз 1941 жылғы мамырдың 15-інен бұрын жазылмаған. Қағаз Сталинге арналған, онда «Германия мен оның одақтастарымен соғыс болған жағдайға дайындық үшін Кеңес Одағының қарулы күштерін стратегиялық орналастырылуы туралы ұсыныс-пікірлер» келтірілген. Онда былай делінеді: «Германияның әскері сақадай сай дайындық күйіне келтіріліп, тылдары толығымен жазылып-дайындалғандықтан, ол қазіргі таңда бізге кенеттен шабуыл жасауы әбден ықтимал. Осыны болдырмау үшін және неміс әскерін талқандау үшін біз герман қолбасшылығының алдын алып, неміс әскері енді ғана орналасып, әлі майдан және әскер түрлерінің өзара істесуін ұйымдастыра алмайтын кезінде алғашқы соққы беруіміз керек деп ойлаймын». Одан әрі әскери қимылдардың жоспары баяндалады: «Бірінші кезектегі мақсат — Висла өзенінің шығысында және Краков бағытында орналасқан герман әскерін талқандап, Наров, Висла өзендеріне жетіп, Катовице аумағын иемденіп алу. Ол үшін мыналарды істеу қажет: а) Германияны оңтүстік одақтастарынан ажырату үшін Оңтүстік-Батыс майданның күштерімен басты соққыны Краков, Катовице бағытында жасау керек; ә) Варшава әскер тобын байлап, Оңтүстік-Батыс майданға көмек көрсету үшін қосымша соққыны Батыс майданның солтүстік қанаты Седлец, Демблин бағытында жасауы керек». * 1965 жылы Г. Жуков әскери тарихшы В. А. Анфиловқа мынаны айтып берді: «Германияның шабуылының алдын алу туралы ой Тимошенко екеуімізде Сталиннің 1941 жылғы мамырдың 5-інде әскери академияларды бітірушілердің алдында біз енді шабуыл жасайтын болуымыз керек деп сөз сөйлегеннен кейін пайда болды. Қарсылас біздің шекараларымыздың маңында өз әскерін шоғырландырып жатқанда Сталинның осылай сөз сөйлегені бізді алдын ала соққы беру туралы директива дайындау керектігіне сендірді. Құжатты дайындау жұмысы А.М. Василевскийге тапсырылды. Мамырдың 15-інде ол директиваның дайын жобасын қорғаныстың халық комиссарына және маған тапсырды. Бірақ біз бұл құжатқа қол қоймадық, алдымен оны Сталинге көрсетуді ұйғардық. Неміс әскерлеріне алдын ала соққы беру туралы ести салысымен ол бұлқан-талқан болып ашуланды. «Сендер немене, немістерді арандатқыларың келе ме?» - деп қорс ете қалды. Біз КСРО-ның шекарасында қалыптасып отырған жағдай туралы, оның мамырдың 5-індегі сөйлеген сөзінде айтылған ойларға негізделгенімізді айттық… «Мен бұны сондағыларды жігерлендіру үшін ғана, олар бүкіл дүние жүзінің газеттері айтатын неміс әскерінің еш жеңілмейтіндігі туралы емес, жеңіс туралы ойласын деп қана айттым!» - деп Сталин барқ етті. Осылай алдын ала соққы беру туралы жоспар аяқсыз қалды…» Жуков дәл осындай оқиғаны әскери тарихшы Н.А. Светлишинге де айтты.<ref>http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183920/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html |date=2008-05-25 }}</ref><ref>http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430152704/http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm |date=2008-04-30 }}</ref> * Бұрынғы партия мұрағатында Бас саяси басқарманың жетекшісі А. Щербаковтың уақыты 1941 жылғы маусымның басы деп көрсетілген әскери-саяси пропаганданың жай-күйі туралы директиваның жобасы бар. Оның ішінде тағы былай делінеді: «халықаралық жағдай мейлінше шиеленісті, біздің ел үшін әскери қатер бұрынғыдан да төне түсті. Бұл жағдайда «бөтен елдің жерінде өз елімізді қорғау» деген лениндік ұран кез келген мезетте іс жүзіне асырыла алады. Кеңес Одағының өміріндегі орын алған түбегейлі өзгерістер осындай. Елде орнаған осы жаңа жағдай партия ұйымдарынан Қызыл Әскерді және бүкіл кеңес халқын жалынды патриотизм, революциялық батылдық және дұшпанға қарсы жойқын шабуыл бастауға әрқашан дайын болу рухында тәрбиелеу үшін партиялық-саяси жұмысында түбегейлі бетбұрысты талап етеді».<ref name=""/> (документ № 512) * 1941 жылғы маусымның 13-інде С. Тимошенко пен Г. Жуков Киев ерекше әскери округының басшыларына 1941 жылғы шілденің 1-іне дейін барлық «тереңде орналасқан» дивизиялар мен корпус басқармаларын мемлекеттік шекараға жақынырақ орналасқан жаңа лагерлерге жылжыту туралы директива шығарды. Осы сияқты директива сол кезде Батыс ерекше әскери округының басшыларына жіберілді.<ref name=""/> (документы № 549 и № 603)<ref name=""/> * Маусымның 14-інен 19-ына дейін шекара маңы округтарының басшылары маусымның 22-23-іне дейін майдандық (армиялық) басқармаларды далалық пункттерге шығару туралы бұйрықтар қабылдады.<ref name=""/> [[Константин Константинович Рокоссовский|К. Рокоссовский]] былай деп жазған: «Біздің авиацияның алғы шептегі аэродромдарда шоғырландырылуына және орталық маңызы бар қоймаларды майдан маңындағы аумақта орналастырылуы алға секіріс жасауға жүргізілген дайындық сияқты болып көрінді де, әскердің орналасуы мен әскерде жүргізілген шаралар соған сәйкес болмады». Б. Шапталов бұл жайттарды былай түсіндіреді: Сталин 1941 жылдың шілде-тамыз айларында неміс әскері Ұлыбританияға десант операциясын жасап, басып кіреді деп күткен болатын. Осындай операция жасала салысымен Сталин Польшадағы неміс әскерлеріне соққы беруді көздеді. Әскер шабуыл қимылдарына дайындалып келгендіктен және ауқымды әскерлер мен қоймалар шекараның маңында орналастырылғандықтан, бірақ артиллерия әлі де полигондарда болып, авиация дала аэродромдарында сиретіліп орналастырылмағандықтан, 1941 жылғы маусымның 22-сінде шекара маңындағы әскери округтардың әскерлері тиімді қорғаныс ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмай, шекара маңындағы ұрыстарда тез талқандалды.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/] ==== Алдын алу соғысына дайындық туралы болжам ==== {{otheruses|Тағы қараңыз [[Германияның Кеңес Одағына алдын алу соғысы туралы болжам]] }} Сталиннің Германияға қарсы шабуыл жасауға дайындалып келгендігі туралы болжам алғаш рет Гитлердің КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін Германия халқына сөйлеген сөзінде және Германия елшісі Шуленбургтың Молотовқа тапсырған ресми нотасында айтылды. КСРО жеріне басып кірудің алдында Кеңес Одағы Германияға шабуыл дайындап жатыр деген қауесет герман әскерлерінде жүгізілген насихаттың бір бөлігі болды. Вермахттың бір жауынгері сол оқиғаларды былай еске алады: <blockquote>«Соғыстың басында бізге насихатталған басты ой мынау болды: «Ресей келісімді бұзып, Германияға шабуыл жасайын деп жатыр. Біз тек жылдамырақ әрекет еттік». Сол кезде бұған көп адамдар сеніп, Сталиннің шабуылының алдын алғынымызды мақтан тұтатынбыз. Арнайы майдан газеттерінде бұл туралы көп айтылды. Біз соларды оқып, офицерлерді тыңдап, сенетінбіз» — Гелмут Клаусманн, 111-ші жаяу әскер дивизиясы.</blockquote> == Шайқастары және операциялары == {{main|Ұлы Отан соғысындағы шайқастар және операциялар}} Ұлы Отан соғысындағы ең атақты операциялар: * [[Ленинград шайқасы]] (1941 шілденің 10-ы — 1944 тамыздың 9-ы) * [[Мәскеу түбіндегі шайқас]] (1941 қыркүйектің 30-ы — 1942 сәуірдің 20-сы) * [[Сталинград шайқасы]] (1942 шілденің 17-сі — 1943 ақпанның 2-сі) * [[Курск шайқасы]] (1943 жылғы шілденің 5-сі — тамыздың 23-і): * [[Берлин шайқасы]] (1945 жылғы сәуірдің 16-сы — мамырдың 8-і) == Шығындар == {{main|Ұлы Отан соғысындағы шығындар}} == Сілтемелер == <div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px" > {{reflist|2}} </div> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]] * [[Жеңіс күні]] == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|World War II}} * [http://bigwar.msk.ru/ Ұлы Отан соғысы: Тарихы, Тұлғалары, Галереясы, Кинохроникасы, Өлеңдері] (Орыс тілінде) * [http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm Соғыстың қысқаша уақытнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516084606/http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm |date=2008-05-16 }} (Орыс тілінде) * http://www.deutschewaffe.narod.ru/books3.htm {{Екінші дүниежүзілік соғыс}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы|*]] [[Санат:Соғыстар]] [[Санат:Әскери тарих]] [[Санат:КСРО]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 4jb2klpevbo21j45ivwxbgbf7bkkxaz 0 500298 3684679 3620690 2026-10-22T05:32:06Z 1nter pares 146705 3684679 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Кристина Йову<br />Cristina Iovu |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{flagicon|Moldova}} [[Молдова]] |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 08.11.1992 |туған жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = {{турнир|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Вроцлав 2013]]|53 кг дейін}} {{турнир|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012|Анталия 2012]]|53 кг дейін}} }} '''Кристина Йову''' ([[8 қараша]] [[1992 жыл|1992]]; [[Кишинев]], [[Молдова]]) — [[Молдова]] елінің ауыр атлетшісі, [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында]] [[2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|ауыр атлетикадан 53 кг дейін]] салмақта қола медальдың иегері (бірақ кейін допингпен айыпталып, жоққа шығарылды). [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында]] 53 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді. == Нәтижелері == {| border="1" cellspacing="2" cellpadding="1" style="border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="cccccc" !Жыл !Жарыс !Қала !Орын !Нәтиже |- |2010 |[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012|Еуропа чемпионаты]] |{{Flagicon|Turkey}} [[Анталия]] |bgcolor="gold" align="center" | 1<ref>[http://english.ruvr.ru/2012_04_10/71305318/ Moldovan weightlifter Cristina Iovu with 207 kg lifted won the gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301025856/http://english.ruvr.ru/2012_04_10/71305318/ |date=2013-03-01 }}</ref> |207 кг |- |2013 |[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Әлем чемпионаты]] |{{Flagicon|Poland}} [[Вроцлав]] |bgcolor="silver" align="center" | 2 |221 кг |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20121031192904/http://www.london2012.com/athlete/iovu-cristina-1086012/ Cristina Iovu - Weightlifting - Olympic Athlete | London 2012] *[http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=iovu-cristina-1992-11-08&id=2122 International Weightlifting Federation > Results > Athletes > Iovu Cristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815182815/http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=iovu-cristina-1992-11-08&id=2122 |date=2012-08-15 }} [[Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер]] [[Санат:Молдова ауыр атлеттері]] [[Санат:Ауыр атлетикадан Еуропа чемпиондары]] b3pfjg7b0du6bsdndv5tly3yafavdva 3684684 3684679 2026-10-22T05:35:40Z 1nter pares 146705 3684684 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Кристина Йову<br />Cristina Iovu |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{flagicon|Moldova}} [[Молдова]] |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 08.11.1992 |туған жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = {{турнир|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Вроцлав 2013]]|53 кг дейін}} {{турнир|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012|Анталия 2012]]|53 кг дейін}} }} '''Кристина Йову''' ([[8 қараша]] [[1992 жыл|1992]]; [[Кишинёв]], [[Молдова]]) — [[Молдова]] елінің ауыр атлетшісі, [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында]] [[2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|ауыр атлетикадан 53 кг дейін]] салмақта қола медальдың иегері (бірақ кейін допингпен айыпталып, жоққа шығарылды). [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында]] 53 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді. == Нәтижелері == {| border="1" cellspacing="2" cellpadding="1" style="border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="cccccc" !Жыл !Жарыс !Қала !Орын !Нәтиже |- |2010 |[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012|Еуропа чемпионаты]] |{{Flagicon|Turkey}} [[Анталия]] |bgcolor="gold" align="center" | 1<ref>[http://english.ruvr.ru/2012_04_10/71305318/ Moldovan weightlifter Cristina Iovu with 207 kg lifted won the gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301025856/http://english.ruvr.ru/2012_04_10/71305318/ |date=2013-03-01 }}</ref> |207 кг |- |2013 |[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Әлем чемпионаты]] |{{Flagicon|Poland}} [[Вроцлав]] |bgcolor="silver" align="center" | 2 |221 кг |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20121031192904/http://www.london2012.com/athlete/iovu-cristina-1086012/ Cristina Iovu - Weightlifting - Olympic Athlete | London 2012] *[http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=iovu-cristina-1992-11-08&id=2122 International Weightlifting Federation > Results > Athletes > Iovu Cristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815182815/http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=iovu-cristina-1992-11-08&id=2122 |date=2012-08-15 }} [[Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер]] [[Санат:Молдова ауыр атлеттері]] [[Санат:Ауыр атлетикадан Еуропа чемпиондары]] ql60czmo2rbbyykin08b3pu6pevonxv 0 502148 3684680 3583835 2026-10-22T05:33:01Z 1nter pares 146705 3684680 wikitext text/x-wiki {{Әуе компаниясы | airline = Россия | image = Gtkrossiyalogo.jpg | image_size = 226px | IATA = FV | ICAO = SDM | callsign = Russia | founded = [[1934]] ж. | commenced = | ceased = | hubs = [[Пулково (әуежай)|Пулково]] | secondary_hubs = | focus_cities = | frequent_flyer = | lounge = | alliance = | subsidiaries = | fleet_size = 34 | destinations = 80 | parent = | company_slogan = Еуразия Жүрегінде | headquarters = [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] | key_people = [[Мешков Василий Николаевич]]<ref>{{cite web|url=http://www.rossiya-airlines.com/ru/news/index.php?id4=3206|title=Новый генеральный директор|date=1 апреля 2010|work=aviaport.ru|accessdate=2010-04-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/65X95vxTP|archivedate=2012-02-18}}</ref> | website = http://www.rossiya-airlines.ru/ }} '''«Россия» әуе компаниясы''' ([[Орыс тілі|''орыс.'']] ОАО «Авиакомпания „Россия“») — [[ресей]]лік әуе компаниясы. Әуе компаниясының негізгі ұшулары [[Санкт-Петербург]] қаласынан жүзеге асырады. == Тарихы == Компания тарихы 1934 жылдан басталады. Алғашқыда Мәскеу меен Ленинград арасындағы әуе қатынасын қамтамасыз ету мақсатында құрылған 1-ші түнгі жеке жасақ кейінрек 31-ші жүк тасымалдаушы әуежасағы болып қайта құрылды. [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде оның негізінде 4-ші ауыр жүк тасымалдаушы ұшақтар әуежасағы құрылды. Соғыстан кейін бұл жасақ 19-шы жүк тасымалдаушы әуежасағының негізі болды. Кейінрек болған қайта құру жұмыстары нәтижесінде ұйым 67-ші әуежасағы, 2-ші ұшу жасағы, Ленинградтық біріккен әуежасағы (ЛОАО - Ленинградский объединенный авиаотряд), «Пулково» ФМУӘК, «Пулково» ФМӘК, «Россия» МКК ФМАП атауларына ие болды. 1956 жылы Внуково әуежайында арнай мақсаттағы әуежасағы құрылды. 1992 жылы 235-шы жеке әуежасағы «Россия» МТК болып қайта құрылды. [[Сурет:Rossiya 767.jpg|275px|thumb|right|Boeing 767-300ER (борт нөмірі EI-DZH)]] [[Сурет:First Russian An-148.jpg|275px|thumb|right|Ан-148]] 2006 жылы қазанда «Россия» МТК «Пулково» әуекомпаниясына қосылды да, әуе компаниясының атауы «„Россия“ мемлекеттік көлік компаниясы» Федералды Мемлекеттік Унитарлы Әуекәсіпорыны деп өзгертілді. 2008 жылдың шілдесіне дейін компания федералды меншікте болды және РФ Президенті істері басқармасы мен РФ Көлік министрлігіне бағынды. 2008 жылы 10 шілдеде РФ президентінің №1052 шешімімен «Россия» МТК ашық акционерлік қоғамға айналды және оның 100 % акциясы «Ростехнологии» мемкорпорациясына берілді, ал компанияынң өзі РФ-ның стратегиялық маңызы бар кәсіпорындары мен акционерлік қоғамдары тізімінен аластатылды. 2009 жылы 31 қаңтардағы РФ Үкіметінің қаулысымен арнайы мақсаттағы әуежасағы дәрежесі берілді, бұл комплекс қайта құрылған «Россия» арнайы ұшу жасағына берілді.<ref>[http://www.gudok.ru/index.php/news/32545 Для перевозки первых лиц государства создан «Специальный летный отряд „Россия“»]</ref>. 2010 жыыл 2 ақпанда РФ премьер-министрі [[Владимир Путин]] Көлік министрлігінің «Ростехнологии» компаниясын қарамағындағы «Россия» МКК компаниясымен мен бірнеше ФМУК-ды акцияландырып, кейінрек «[[Аэрофлот]]» компаниясы құрамына біріктірілуі туралы ұсынысын мақұлдады.<ref>[http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=121690 ГТК «Россия» будет акционирована, а затем сольется с «Аэрофлотом»]</ref> 2011 жылы 2 ақпанда «„Россия“ әуекомпаниясы» ААҚ-ын тіркеу туралы куәліктің тапсырылуымен компанияны жекешелендіру жұмыс аяқталды. Акционерлік қоғам «„Россия“ МКК» ФМУК-ның барлық құқықтары мен міндеттеріне ие болды. Компанияны толықтай акцияландыру аяқтылғаннан соң, 2011 жылы 16 қарашада компанияның 75 % минус 1 акциясы [[Аэрофлот|«Аэрофлот — ресейлік әуежелілері» ААҚ-мен]] сатып алынды. «Россия» «Аэрофлоттың» еншілес компаниясына айналды. 2011 жылы желтоқсанды Санкт-Петербург үкіметі басшылығының қаулысымен «Ростехнологии» компаниясынан әуе компаниясының 25 % акциясын сыйға алынды. == Әуе флоты == {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse" |+ '''«Россия» әуекомпаниясының флоты''' (2013 ж. наурызы) |- bgcolor=lightblue !Типі !Саны !Жолуашы орны<br />(бизнес/эконом) !Ескертулер !Суреттері |- |[[Airbus A319]] |16 |128 (8/120) |Халықаралық және жергілікті рейстер<br /><small>VQ-BAQ, VQ-BAR, VQ-BAU, VQ-BAT, VQ-BAV, VQ-BAS, VP-BIU, VP-BIT, VP-BIQ, EI-ETN, EI-ETO, EI-ETP, EI-EZC, EI-EZD, EI-EYM, EI-EYL</small> |[http://www.airliners.net/search/photo.search?aircraft_genericsearch=%3D%22airbus+a319%22&airlinesearch=%3A%28%22rossiya+-+russian+airlines%22+OR+%22%28rossiya+-+russian+airlines%29%22%29&countrysearch=&specialsearch=&daterange=&keywords=&range=&sort_order=photo_id+desc&page_limit=15&thumbnails= +] |- |[[Airbus A320]] |9 |156 (12/144), 168 (12/156), 180 ||Халықаралық және жергілікті рейстер<br /><small>EI-DXY, EI-DZR, VQ-BBM, VQ-BDQ, VQ-BDY, VQ-BDR, EI-EYR, EI-EYS, EI-FAJ</small> |[http://www.airliners.net/search/photo.search?aircraft_genericsearch=%3D%22airbus+a320%22&airlinesearch=%3A%28%22rossiya+-+russian+airlines%22+OR+%22%28rossiya+-+russian+airlines%29%22%29&countrysearch=&specialsearch=&daterange=&keywords=&range=&sort_order=photo_id+desc&page_limit=15&thumbnails= +] |- |[[Ан-148|Ан-148-100B]] |6 |75 |Халықаралық және жергілікті рейстер (Архангельск, Екатеринбург, Киев, Минеральные Воды, Москва, Новый Уренгой, Пермь, Сыктывкар, және т. б.)<br /><small>RA-61701, RA-61702, RA-61703, RA-61704, RA-61705, RA-61706</small> |[http://www.airliners.net/search/photo.search?aircraft_genericsearch=%3D%22antonov+an-148%2F158%22&airlinesearch=%3A%28%22rossiya+-+russian+airlines%22+OR+%22%28rossiya+-+russian+airlines%29%22%29&countrysearch=&specialsearch=&daterange=&keywords=&range=&sort_order=photo_id+desc&page_limit=15&thumbnails= +] |- |[[Boeing 767|B-767-3Q8]] |3 | | </small> |[http://www.airliners.net/photo/Rossiya---Russian/Boeing-767-3Q8-ER/2296220/&sid=7213bc70c20a6537535e7b7b86fd1669] |- |} == Ұшулар географиясы == [[Сурет:Rossija A319 VP-BTQ.jpg|275px|thumb|right|Airbus A319 (борт нөмірі VP-BTQ)]] 2013 жылдың көктемгі-жазғы рейстер кестесі географиясы 19 Ресей қаласын, 13 ТМД қаласын және басқа мемлекеттердегі 25 бағыттан тұрады.<ref>{{cite web|url=http://www.rossiya-airlines.com/ru/news/index.php?id4=3280|title=Россия - Российские авиалинии :: Весенне-летнее расписание полетов авиакомпании "Россия"|accessdate=2013-04-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FclqushD|archivedate=2013-04-04}}</ref> '''Мәскеу''': : 3 әуежайдан ұшып шығу: [[Шереметьево (аэропорт)|Шереметьево]], [[Домодедово (аэропорт)|Домодедово]], [[Внуково (аэропорт)|Внуково]] : Күніне 16 рейске дейін; : Ұшып шығулар таңертең және кешке — әр жарты сағат сайын. '''Ресей''': : [[Анапа]], [[Архангельск]], [[Екатеринбург]], [[Калининград]], [[Краснодар]], [[Красноярск]], [[Минеральные Воды]], [[Мурманск]], [[Жаңасібір]], [[Новый Уренгой]], [[Омбы]], [[Пермь]], [[Дондағы Ростов]], [[Самара]], [[Сочи]], [[Сыктывкар]], [[Түмен]], [[Үфі]], [[Челябі]], [[Южно-Сахалинск]] '''ТМД''': : [[Алматы]], [[Павлодар]], [[Баку]], [[Бішкек]], [[Душанбе]], [[Ереван]], [[Қаршы (қала)|Қаршы]], [[Киев]], [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]], [[Куляб]], [[Наманған]], [[Одесса]], [[Ош]], [[Самарқан]], [[Ташкент]], [[Хожант]] [[Сурет:2010-07-08 A320 Rossija VQ-BDQ EDDF 02.jpg|275px|thumb|right|Airbus A320 (борт нөмірі VQ-BDQ)]] '''Басқа мемлекеттер''': : [[Амстердам]], [[Барселона]], [[Берлин]], [[Вена]], [[Гамбург]], [[Дубай]], [[Дюссельдорф]], [[Женева]], [[Зальцбург]], [[Ираклион]], [[Ларнака]], [[Лондон]], [[Милан]], [[Мюнхен]], [[Ницца]], [[Увда (әуежай)|Увда]], [[Париж]], [[Прага]], [[Рим]], [[София]], [[Ыстанбұл]], [[Стокгольм]], [[Тель-Авив]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Хургада]], [[Шарм-эш-Шейх]] '''Мәскеуден''': : [[Ницца]] '''Туристік компаниялармен бірігіп әуе компаниясы чартерлік рейстерді жүзеге асырады''': : [[Анталия]], [[Коломбо]], [[Лиссабон]], [[Родос]], [[Таба]], [[Тенерифе]], [[Тиват]], [[Хургада]], [[Шарм-эш-Шейх]] '''Серіктес әуе компаниялармен бірге орындалатын рейстер''': : [[Хельсинки]], [[Бейжің]], [[Прага]], [[Карловы Вары]], [[Вена]], [[Зальцбург]], [[Инсбрук]], [[Будапешт]], [[Мадрид]], [[Сеул]], [[Осло]], [[Цюрих]], [[Копенгаген]], [[Стокгольм]], [[Рига]], [[Варшава]], [[Киев]], [[Гәнжә]], [[Кишинёв]], [[Минск]] және т.б.<ref>[http://pulkovo.ru/ru/about/about_us/airlines-partners/codeshare/ Заключенные договоры «Код-шер» между ФГУП «ГТК Россия» и другими авиакомпаниями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601174002/http://www.pulkovo.ru/ru/about/about_us/airlines-partners/codeshare/ |date=2009-06-01 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әуе компаниялары]] [[Санат:Ресей әуе компаниялары]] [[Санат:Ресей компаниялары]] one97zqrrbprng8t4qr7wgel7np4nj1 0 515092 3684780 3459693 2026-10-22T09:48:53Z 1nter pares 146705 3684780 wikitext text/x-wiki {{Ғалым | Есімі = Лев Владимирович Писаржевский | Суреті = Lev Pisarzhevsky.JPG | Сурет ені = 200px | Описание изображения = | Туған күні = 13.02.1874 (1) | Туған жері = Кишинёв | Қайтыс болған күні= 23.03.1938 | Қайтыс болған жері= Днепропетровск | Ғылми қызметті = физикалық химия | Марапаттары = Ленин ордені }} '''Писаржевский Лев Владимирович '''(1(13).2.1874,Кишинёв-23.3.1938, Днепротпетровс)-совет химигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1930;қорр.мүшесі 1928). 1930 жылдан КОКП мүшесі. 1896 жылы Одессадағы Новороссийск университетін бітірген. 1904-1908 жылдары Юрьев университетінің, 1908 жылдан Киев политех институтының профессоры. 1927 жылы өзінің басшылығымен құрылған Украина физика-химия институтының директоры. 1929-1934 жылдары Тбилиси политехникалық институтында қызмет істеді. "Введение в химию" (1926), " Анорганикалық химия" (1930), М.А.Розенбергпен бірге оқулықтардың авторы. Ленин орденімен марапатталған. == Дереккөздер == Қазақ энциклопедиясы 1q0val552rnfu8t9ikfmgdqnts7wvx9 0 515846 3684681 3298628 2026-10-22T05:33:24Z 1nter pares 146705 3684681 wikitext text/x-wiki {{Телебағдарлама |бағдарлама атауы = Орёл и Решка |ШынАтауы = {{lang-ru|Орел и Решка}} |сурет = |ені = |сурет атауы = |түр = |жанр = саяхат шоу |ұран = |жас = |автор = |директор = Нателла Крапивина,<br>Елена Синельникова,<br>Евгений Синельников |режиссёр = Евгений Синельников,<br>Елена Синельников,<br>Никита Чижов |редактор = |бас-редактор = Сергей Симанчук,<br>Таисия Юсупова |оператор = Константин Лобода,<br>Олег Авилов,<br>Дмитрий Муленко,<br>Сергей Ткачук,<br>Артем Терещенко,<br> Александр Гайдар |сценарист = Сергей Симанчук,<br>Таисия Юсупова,<br>Андрей Покидько,<br>Максим Сторожук |дыбысрежиссёр = |өндіріс = TeenSpirit Ventures LTD |жүргізуші = |басты рөлде = |төреші = |дыбыстаған = |баяндаушы = Евгений Синчуков (кіріспе бейнелер мен арнайы шығарылымдар) |бастапқы тақырып = |соңғы тақырып = |композитор = |мемлекет = {{ту|Украина}} [[Украина]] |тіл = [[орыс тілі|орысша]] |маусымдар = 24 |шығарылым = 450+ |шығарылым тізімі = |продюсер = Нателла Крапивина,<br>Елена Синельникова,<br>Никита Чижов |атқарушы продюсер = |жетекші = |түсірілім орны = бүкіл әлем |камера = |ұзақтығы = 42—50 мин. |күйі = |арна = {{ту|Украина}}Интер<br>{{ту|Ресей}}Пятница! |сурет форматы = 16:9 (HDTV) |дыбыс форматы = [[стерео]] |алғашқы трансляция = 13 ақпан 2011 |соңғы трансляция = — қазір |тұсаукесерлік көрсетілім = |қайталама көрсетілім = |ізашар бағдарлама = |ізбасар бағдарлама = Орёл и Решка.Шопинг |ұқсас бағдарлама = Ішкі әлем |сайт = [https://orelireshka.tv/ Орёл и Решка] |imdb_id = 4553720 }} '''«Орёл & Ре́шка»''' — саяхаттар туралы украиналық танымдық телебағдарлама. Тұсау көрсетілімі мен алғашқы трансляциялар Украинаның "Интер" телеарнасында жүрді. Ақырында қайталама көрсетілімдер "К1" (Украина), "Пятница!" (Ресей), "[[Жетінші арна]]" (Қазақстан) және "TTV" (Польша) телеарналарында жүргізілді. == Бағдарлама туралы == Әр апта сайын бағдарламаның екі жүргізушілері әлемнің кез келген қалаларына сапар шегеді. Бағдарламаның ережелері бойынша, жүргізушілердің біреуі демалыстарын 100 [[доллар]]ға өткізіп, екіншісі банк картасында бар таусылмайтын қаражатқа ие болады. Банк картасы кімге түсетінін анықтау үшін, жүргізушілер сапар алдында тиын лақтырады. Бұл бағдарламада басқа саяхат туралы бағдарламалар сияқты қаланың назар аударарлық орындары,қонақүйлер, [[мейрамхана]]лар мен ойын-сауық орындары туралы айтылады. Екінші маусымнан бастап жүргізушілер әр қалада ішіне $100 салынған бөтелкені тығып қояды, ал тауып алған адамдарды бұны [[фото]] немесе видеоға түсіріп, жіберуін өтінеді. Бұндай "дәстүрдің" басты себебі – жаңа шарап өңдіретін демеушінің (спонсор) пайда болуында. Тек екі шығарылымда жүргізушілер бағдарлама соңында кездеспеді — [[Тбилиси]]де (15 шығарылым), [[Душанбе]]де (95 шығарылым) және [[Квинсленд]]е (241 шығарылым). ===Орел и Решка=== {| class="wikitable" !Маусымдар !Жүргізуші (еркек) !Жүргізуші (әйел) |- !1 | Алан Бадоев | rowspan="3" | Жанна Бадоева |- !2 | rowspan="6" | Андрей Бедняков |- !3 |- !4 | rowspan="2" | Леся Никитюк |- !5 |- !6 | rowspan="2" | Настя Короткая |- !7 |- !8 | Коля Серга | rowspan="2" | Регина Тодоренко |- !9 | Женя Синельников |- !10 | Алан Бадоев, Андрей Бедняков,<br />Коля Серга, Женя Синельников. | Жанна Бадоева, Леся Никитюк,<br />Настя Короткая, Регина Тодоренко. |- !11 | Алан Бадоев, Андрей Бедняков,<br />Коля Серга, Женя Синельников. | Леся Никитюк, Настя Короткая, Регина Тодоренко. |- !12 | Пётр Романов (25 - 40 эпизод) | Леся Никитюк (1 - 24 эпизод), Регина Тодоренко. |- !13 | | Леся Никитюк, Регина Тодоренко. |- !14 | Антон Птушкин | Настя Ивлеева |- !15 | | Регина Тодоренко, Натали Неведрова. |- !16 | Антон Птушкин | Настя Ивлеева |- !17 | Коля Серга | Маша Гамаюн |- !18 | Антон Птушкин (1 - 5 эпизод) | Настя Ивлеева |- |} ===Орел и Решка. Шопинг=== {| class="wikitable" !Маусымдар !Жүргізуші (еркек) !Жүргізуші (әйел) |- !1 | Константин Октябрьский | rowspan="7" |Мария Ивакова |- !2 | rowspan="3" |Антон Лаврентьев |- !3 |- !4 |- !5 | rowspan="2" | Егор Калейников |- !6 |- |} == Шығарылымдар тізімі == {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="6"| «Орел и решка» |- ! rowspan="17" width="120"| 1 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (1)''' || {{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк]] || Доллар || Алан || 13 ақпан 2011 |- | '''2 (2)''' || {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас]] || Доллар || Алан || 20 ақпан 2011 |- | '''3 (3)''' || {{flagicon|USA}} [[Сан-Франциско]] || Доллар || Жанна || 27 ақпан 2011 |- | '''4 (4)''' || {{flagicon|USA}} [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] || Доллар || Алан || 6 наурыз 2011 |- | '''5 (5)''' || {{flagicon|Spain}} [[Барселона]] || Еуро || Алан || 13 наурыз 2011 |- | '''6 (6)''' || {{flagicon|Jordan}} [[Иордания]] || Доллар || Алан || 20 наурыз 2011 |- | '''7 (7)''' || {{flagicon|Israel}} [[Израиль]] || Доллар || Жанна || 27 наурыз 2011 |- | '''8 (8)''' || {{flagicon|Italy}} [[Рим]] || Еуро || Жанна || 10 сәуір 2011 |- | '''9 (9)''' || {{flagicon|Spain}} [[Мадрид]] || Еуро || Алан || 17 сәуір 2011 |- | '''10 (10)''' || {{flagicon|Italy}} [[Милан]] || Еуро || Жанна || 24 сәуір 2011 |- | '''11 (11)''' || {{flagicon|Cambodia}} [[Пномпень]] || Доллар || Алан || 1 мамыр 2011 |- | '''12 (12)''' || {{flagicon|Thailand}} [[Бангкок]] || Доллар || Алан || 8 мамыр 2011 |- | '''13 (13)''' || {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]] || Доллар || Жанна || 15 мамыр 2011 |- | '''14 (14)''' || {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]] || Доллар || Алан || 22 мамыр 2011 |- | '''15 (15)''' || {{flagicon|Georgia}} [[Тбилиси]] || Доллар || Жанна || 29 мамыр 2011 |- ! rowspan="19" | 2 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта'' !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (16)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Мехико]] || Доллар || Жанна || 3 қыркүйек 2011 |- | '''2 (17)''' || {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]] || Доллар || Жанна || 10 қыркүйек 2011 |- | '''3 (18)''' || {{flagicon|Netherlands}} [[Амстердам]] || Еуро || Андрей || 17 қыркүйек 2011 |- | '''4 (19)''' || {{flagicon|Mexico }} [[Канкун]] || Доллар || Андрей || 24 қыркүйек 2011 |- | '''5 (20)''' || {{flagicon|Georgia}} [[Батуми]] || Доллар || Жанна || 1 қазан 2011 |- | '''6 (21)''' || {{flagicon|France}} [[Париж]] || Еуро || Андрей || 8 қазан 2011 |- | '''7 (22)''' || {{flagicon|Turkey}} [[Ыстанбұл|Стамбул]] || Доллар || Жанна || 15 қазан 2011 |- | '''8 (23)''' || {{flagicon|Germany}} [[Берлин]] || Еуро || Жанна || 22 қазан 2011 |- | '''9 (24)''' || {{flagicon|Greece}} [[Афина|Афины]] || Еуро || Андрей || 29 қазан 2011 |- | '''10 (25)''' || {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]] || Доллар || Андрей || 5 қараша 2011 |- | '''11 (26)''' || {{flagicon|Nepal}} [[Катманду]] || Доллар || Жанна || 12 қараша 2011 |- | '''12 (27)''' || {{flagicon|India}} [[Мумбаи]] || Доллар || Жанна || 19 қараша 2011 |- | '''13 (28)''' || {{flagicon|USA}} [[Чикаго]] || Доллар || Андрей || 3 желтоқсан 2011 |- | '''14 (29)''' || {{flagicon|USA}} [[Жаңа Орлеан]] || Доллар || Жанна || 10 желтоқсан 2011 |- | '''15 (30)''' || {{flagicon|USA}} [[Даллас]] || Доллар || Андрей || 17 желтоқсан 2011 |- | '''16 (31)''' || {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]] || Доллар || Жанна || 24 желтоқсан 2011 |- | '''17 (32)''' || {{flagicon|Finland}} [[Лапландия]] || Еуро || Андрей || 31 желтоқсан 2011 |- ! rowspan="17" | 3 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (33)''' || {{flagicon|China}} [[Бейжің|Пекин]] || Доллар || Жанна || 11 ақпан 2012 |- | '''2 (34)''' || {{flagicon|Hong Kong}} [[Гонконг]] || Доллар || Андрей || 18 ақпан 2012 |- | '''3 (35)''' || {{flagicon|Jamaica}} [[Ямайка]] || Доллар || Андрей || 25 ақпан 2012 |- | '''4 (36)''' || {{flagicon|USA}} [[Майами]] || Доллар || Андрей || 3 наурыз 2012 |- | '''5 (37)''' || {{flagicon|Nicaragua}} [[Манагуа]] || Доллар || Жанна || 10 наурыз 2012 |- | '''6 (38)''' || {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] || Доллар || Жанна || 17 наурыз 2012 |- | '''7 (39)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]] || Доллар || Жанна || 24 наурыз 2012 |- | '''8 (40)''' || {{flagicon|Chile}} [[Сантьяго]] || Доллар || Жанна || 31 наурыз 2012 |- | '''9 (41)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу]] || Доллар || Андрей || 7 сәуір 2012 |- | '''10 (42)''' || {{flagicon|Peru}} [[Мачу-Пикчу]] || Доллар || Жанна || 14 сәуір 2012 |- | '''11 (43)''' || {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]] || Доллар || Андрей || 21 сәуір 2012 |- | '''12 (44)''' || {{flagicon|Singapore}} [[Сингапур]] || Доллар || Жанна || 28 сәуір 2012 |- | '''13 (45)''' || {{flagicon|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]] || Доллар || Жанна || 5 мамыр 2012 |- | '''14 (46)''' || {{flagicon|Malaysia}} [[Куала-Лумпур]] || Доллар || Андрей || 12 мамыр 2012 |- | '''15-16 (47-48)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]] || Гривна || Андрей || 19 және 26 мамыр 2012 |- ! rowspan="19" | 4 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (49)''' || {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]] || Доллар || Андрей || 8 қыркүйек 2012 |- | '''2 (50)''' || {{flagicon|Scotland}} [[Эдинбург]] || Доллар || Андрей || 15 қыркүйек 2012 |- | '''3 (51)''' || {{flagicon|Kenya}} [[Найроби]] || Доллар || Андрей || 22 қыркүйек 2012 |- | '''4 (52)''' || {{flagicon|Latvia}} [[Рига]] || Доллар || Леся || 29 қыркүйек 2012 |- | '''5 (53)''' || {{flagicon|United Kingdom}} [[Лондон]] || Доллар || Андрей || 6 қазан 2012 |- | '''6 (54)''' || {{flagicon|Denmark}} [[Копенгаген]] || Доллар || Андрей || 13 қазан 2012 |- | '''7 (55)''' || {{flagicon|South Africa}} [[Кейптаун]] || Доллар || Леся || 20 қазан 2012 |- | '''8 (56)''' || {{flagicon|Norway}} [[Олесунн|Алесунд]] || Доллар || Леся || 27 қазан 2012 |- | '''9 (57)''' || {{flagicon|Italy}} [[Палермо]] || Доллар || Андрей || 3 қараша 2012 |- | '''10 (58)''' || {{flagicon|Madagascar}} [[Мадагаскар]] || Доллар || Леся || 10 қараша 2012 |- | '''11 (59)''' || {{flagicon|France}} [[Лазур жағалауында]] || Еуро || Леся || 17 қараша 2012 |- | '''12 (60)''' || {{flagicon|Morocco}} [[Марракеш]] || Доллар || Леся || 24 қараша 2012 |- | '''13 (61)''' || {{flagicon|Canary Islands}} [[Канар аралдары]] || Еуро || Андрей || 1 желтоқсан 2012 |- | '''14 (62)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Лиссабон]] || Еуро || Андрей || 8 желтоқсан 2012 |- | '''15 (63)''' || {{flagicon|China}} [[Шанхай]] || Доллар || Леся || 15 желтоқсан 2012 |- | '''16 (64)''' || {{flagicon|Indonesia}} [[Бали]] || Доллар || Андрей || 22 желтоқсан 2012 |- | '''17 (65)''' || {{flagicon|South Korea}} [[Сеул]] || Доллар || Леся || 29 желтоқсан 2012 |- ! rowspan="10" | 5 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (66)''' || {{flagicon|Switzerland}} [[Люцерн|Швейцария Альпы]] || Доллар || Леся || 9 ақпан 2013 |- | '''2 (67)''' || {{flagicon|Austria}} [[Вена]] || Еуро || Андрей || 16 ақпан 2013 |- | '''3 (68)''' || {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]] || Доллар || Леся || 23 ақпан 2013 |- | '''4 (69)''' || {{flagicon|Belgium}} [[Брюссель]] || Еуро || Андрей || 2 наурыз 2013 |- | '''5 (70)''' || {{flagicon|Italy}} [[Венеция]] || Еуро || Андрей || 9 наурыз 2013 |- |'''6 (71)''' || {{flagicon|Bolivia}} [[Ла-Пас]] || Доллар || Леся || 14 сәуір 2013 |- |'''7 (72)''' || {{flagicon|Ecuador}} [[Кито]] || Доллар || Андрей || 21 сәуір 2013 |- |'''8 (73)''' || {{flagicon|Costa Rica}} [[Коста-Рика]] || Доллар || Леся || 28 сәуір 2013 |- ! rowspan="10" | 6 маусымы («Курортный») |- ! Номер !! Орын !! Валюта!! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (74)''' || {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Абу-Даби]] || Доллар || Настя || 12 мамыр 2013 |- | '''2 (75)''' || {{flagicon|Turkey}} [[Анталия]] || Доллар || Андрей || 19 мамыр 2013 |- | '''3 (76)''' || {{flagicon|France}} [[Корсика|Корсика Аралы]] || Еуро || Настя || 26 мамыр 2013 |- | '''4 (77)''' || {{flagicon|Croatia}} [[Дубровник]] || Доллар || Настя || 2 маусым 2013 |- | '''5 (78)''' || {{flagicon|Malta}} [[Мальта]] || Еуро || Андрей || 9 маусым 2013 |- | '''6 (79)''' || {{flagicon|Spain}} [[Валенсия]] || Еуро || Андрей || 16 маусым 2013 |- | '''7 (80)''' || {{flagicon|Greece}} [[Крит|Крит Аралы]] || Еуро || Настя || 23 маусым 2013 |- | '''8 (81)''' || {{flagicon|Spain}} [[Ивиса|Ибица Аралы]] || Еуро || Андрей || 30 маусым 2013 |- ! rowspan="22" | 7 маусымы («Бұрын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (82)''' || {{flagicon|Belarus}} [[Минск]] || Доллар || Настя || 25 тамыз 2013 |- |'''2 (83)''' || {{flagicon|Lithuania}} [[Вильнюс]] || Доллар || Андрей || 1 қыркүйек 2013 |- |'''3 (84)''' || {{flagicon|Russia}} [[Қазан]] || Рубль || Андрей || 8 қыркүйек 2013 |- |'''4 (85)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Қырым]] || Гривна || Андрей || 15 қыркүйек 2013 |- |'''5 (86)''' || {{flagicon|Moldova}} [[Кишинёв]] || Доллар || Настя || 22 қыркүйек 2013 |- |'''6 (87)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Одесса]] || Гривна || Настя || 29 қыркүйек 2013 |- |'''7 (88)''' || {{flagicon|Estonia}} [[Таллин]] || Еуро || Настя || 6 қазан 2013 |- |'''8 (89)''' || {{flagicon|Russia}} [[Байкөл]] || Рубль || Андрей || 13 қазан 2013 |- |'''9 (90)''' || {{flagicon|Russia}} [[Владивосток]] || Рубль || Настя || 20 қазан 2013 |- |'''10 (91)''' || {{flagicon|Russia}} [[Камчатка]] || Рубль || Настя || 27 қазан 2013 |- |'''11 (92)''' || {{flagicon|Russia}} [[Грозный]] || Рубль || Настя || 3 қараша 2013 |- |'''12 (93)''' || {{flagicon|Armenia}} [[Ереван]] || Доллар || Андрей || 10 қараша 2013 |- |'''13 (94)''' || {{flagicon|Georgia}} [[Грузия]] || Доллар || Андрей || 17 қараша 2013 |- |'''14 (95)''' || {{flagicon|Tajikistan}} [[Душанбе]] || Доллар || Настя || 24 қараша 2013 |- |'''15 (96)''' || {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Бішкек]] || Доллар || Настя || 1 желтоқсан 2013 |- |'''16 (97)''' || {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]] || Доллар || Андрей || 8 желтоқсан 2013 |- |'''17 (98)''' || {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Андрей || 15 желтоқсан 2013 |- |'''18 (99)''' || {{flagicon|Russia}} [[Калининград]] || Рубль || Андрей || 22 желтоқсан 2013 |- |'''19 (100)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Львов]] || Гривна || Настя || 29 желтоқсан 2013 |- |'''20 (101)''' || {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]] || Рубль || Андрей || 31 желтоқсан 2013 |- ! rowspan="30" | 8 маусымы («На краю света») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (102)''' || {{flagicon|Maldives}} [[Мальдив аралдары]] || Доллар || Регина || 2 ақпан 2014 |- |'''2 (103)''' || {{flagicon|Ethiopia}} [[Аддис-Абеба]] || Доллар || Коля || 9 ақпан 2014 |- |'''3 (104)''' || {{flagicon|Tanzania}} [[Танзания]] || Доллар || Коля || 16 ақпан 2014 |- |'''4 (105)''' || {{flagicon|Seychelles}} [[Сейшель аралдары]] || Доллар || Регина || 23 ақпан 2014 |- |'''5 (106)''' || {{flagicon|Philippines}} [[Манила]] || Доллар || Коля || 2 наурыз 2014 |- |'''6 (107)''' || {{flagicon|Brunei}} {{flagicon|Malaysia}} [[Калимантан|Борнео]] || Доллар || Коля || 9 наурыз 2014 |- |'''7 (108)''' || {{flagicon|Vietnam}} [[Ханой]] || Доллар || Регина || 16 наурыз 2014 |- |'''8 (109)''' || {{flagicon|Palau}} [[Палау Республикасы|Палау]] || Доллар || Коля || 23 наурыз 2014 |- |'''9 (110)''' || {{flagicon|Australia}} [[Мельбурн]] || Доллар || Коля || 30 наурыз 2014 |- |'''10 (111)''' || {{flagicon|New Zealand}} [[Окленд]] || Доллар || Коля || 6 сәуір 2014 |- |'''11 (112)''' || {{flagicon|Vanuatu}} [[Вануату]] || Доллар || Регина || 13 сәуір 2014 |- |'''12 (113)''' || {{flagicon|Australia}} [[Сидней]] || Доллар || Регина || 20 сәуір 2014 |- |'''13 (114)''' || {{flagicon|Japan}} [[Токио]] || Доллар || Регина || 27 сәуір 2014 |- |'''14 (115)''' || {{flagicon|Japan}} [[Киото]] || Доллар || Коля || 4 мамыр 2014 |- |'''15 (116)''' || {{flagicon|Taiwan}} [[Тайбэй]] || Доллар || Коля || 11 мамыр 2014 |- |'''16 (117)''' || {{flagicon|Mongolia}} [[Ұланбатыр]] || Доллар || Коля || 19 мамыр 2014 |- |'''17 (118)''' || {{flagicon|USA}} [[Гонолулу]] || Доллар || Коля || 26 мамыр 2014 |- |'''17 (118)''' || {{flagicon|USA}} [[Аляска]] || Доллар || Коля || 2 маусым 2014 |- |'''17 (118)''' || {{flagicon|Canada}} [[Торонто]] || Доллар || Регина || 9 маусым 2014 |- |'''20 (121)''' || {{flagicon|Canada}} [[Монреаль]] || Доллар || Коля || 16 маусым 2014 |- |'''21 (122)''' || {{flagicon|Iceland}} [[Исландия]] || Доллар || Коля || 23 маусым 2014 |- |'''22 (123)''' || {{flagicon|Greenland}} [[Гренландия (арал)|Гренландия]] || Доллар || Регина || 30 маусым 2014 |- |'''23 (124)''' || {{flagicon|Ireland}} [[Ирландия]] || Еуро || Коля || 7 шілде 2014 |- |'''24 (125)''' || {{flagicon|Mauritius}} [[Маврикий]] || Доллар || Регина || 14 шілде 2014 |- |'''25 (126)''' || {{flagicon|Panama}} [[Панама]] || Доллар || Коля || 21 шілде 2014 |- |'''26 (127)''' || {{flagicon|Colombia}} [[Богота]] || Доллар || Регина || 28 шілде 2014 |- |'''27 (128)''' || {{flagicon|Argentina}} [[Ушуайя]] || Доллар || Регина || 4 тамыз 2014 |- |'''28 (129)''' || {{flagicon|Chile}} [[Пасха Аралы]] || Доллар || Регина || 11 тамыз 2014 |- ! rowspan="19" | 9 маусымы («Неизведанная Еуропа») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (130)''' || {{flagicon|France}} [[Бордо]] || Еуро || Женя || 8 қыркүйек 2014 |- |'''2 (131)''' || {{flagicon|Germany}} [[Майндағы Франкфурт|Франкфурт]] || Еуро || Женя || 15 қыркүйек 2014 |- |'''3 (132)''' || {{flagicon|France}} [[Нормандия]] || Еуро || Регина || 22 қыркүйек 2014 |- |'''4 (133)''' || {{flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]] || Еуро || Регина || 29 қыркүйек 2014 |- |'''5 (134)''' || {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]] || Еуро || Женя || 6 қазан 2014 |- |'''6 (135)''' || {{flagicon|Spain}} [[Басктер елі]] || Еуро || Женя || 13 қазан 2014 |- |'''7 (136)''' || {{flagicon|Spain}} [[Сарагоса]] || Еуро || Регина || 20 қазан 2014 |- |'''8 (137)''' || {{flagicon|Serbia}} [[Белград]] || Доллар || Регина || 27 қазан 2014 |- |'''9 (138)''' || {{flagicon|Denmark}} [[Фарер аралдары]] || Еуро || Женя || 3 қараша 2014 |- |'''10 (139)''' || {{flagicon|Italy}} [[Болонья]] || Еуро || Женя || 10 қараша 2014 |- |'''11 (140)''' || {{flagicon|Poland}} [[Краков]] || Доллар || Регина || 17 қараша 2014 |- |'''12 (141)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Карпат таулары]] || Доллар || Регина || 24 қараша 2014 |- |'''13 (142)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Азор аралдары]] || Еуро || Женя || 1 желтоқсан 2014 |- |'''14 (143)''' || {{flagicon|England}} [[Ноттингем]] || Доллар || Регина || 8 желтоқсан 2014 |- |'''15 (144)''' || {{flagicon|Great Britain}} [[Ливерпуль]] || Доллар || Регина || 15 желтоқсан 2014 |- |'''16 (145)''' || {{flagicon|Scotland}} [[Глазго]] || Доллар || Женя || 22 желтоқсан 2014 |- |'''17 (146)''' || {{flagicon|Austria}} [[Тироль]] || Еуро || Женя || 29 желтоқсан 2014 |- ! rowspan="22" width="120" | 10 маусымы («Юбилейный») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Жетекші<ref name="Юбилейный">Алтын (банк) карта иегері жартылай қалың қаріппен бөлінген.</ref> !! Тұсаукесері |- |'''1 (147)''' || {{flagicon|India}} [[Дели]] || Доллар || '''Регина''' және Женя || 9 ақпан 2015 |- |'''2 (148)''' || {{flagicon|China}} [[Гуанчжоу]] || Доллар || '''Коля''' және Регина || 16 ақпан 2015 |- |'''3 (149)''' || {{flagicon|India}} [[Варанаси]] || Доллар || Леся және '''Женя''' || 23 ақпан 2015 |- |'''4 (150)''' || {{flagicon|Myanmar}} [[Мандалай]] || Доллар || Леся және '''Коля''' || 2 наурыз 2015 |- |'''5 (151)''' || {{flagicon|Guatemala}} [[Гватемала]] || Доллар || '''Андрей''' және Коля || 9 наурыз 2015 |- |'''6 (152)''' || {{flagicon|Laos}} [[Луангпрабанг]] || Доллар || '''Леся''' және Настя || 16 наурыз 2015 |- |'''7 (153)''' || {{flagicon|Egypt}} [[Каир]] || Доллар || Настя және '''Регина''' || 23 наурыз 2015 |- |'''8 (154)''' || {{flagicon|USA}} [[Пуэрто-Рико]] || Доллар || '''Коля''' және Регина || 30 наурыз 2015 |- |'''9 (155)''' || {{flagicon|Dominican Republic}} [[Доминикан Республикасы|Доминикана]] || Доллар || '''Настя''' және Женя || 6 сәуір 2015 |- |'''10 (156)''' || {{flagicon|Cuba}} [[Сантьяго-де-Куба]] || Доллар || Леся және '''Женя''' || 13 сәуір 2015 |- |'''11 (157)''' || {{flagicon|Italy}} [[Неаполь]] || Еуро || Жанна және '''Андрей''' || 20 сәуір 2015 |- |'''12 (158)''' || {{flagicon|USA}} [[Вашингтон]] || Доллар || '''Регина''' және Женя || 27 сәуір 2015 |- |'''13 (159)''' || {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]] || Доллар || Жанна және '''Коля''' || 4 мамыр 2015 |- |'''14 (160)''' || {{flagicon|USA}} [[Сиэтл]] || Доллар || '''Андрей''' және Регина || 11 мамыр 2015 |- |'''15 (161)''' || {{flagicon|USA}} [[Аризона]] || Доллар || Андрей және '''Женя''' || 18 мамыр 2015 |- |'''16 (162)''' || {{flagicon|USA}} [[Сан-Диего]] || Доллар || '''Леся''' және Регина || 25 мамыр 2015 |- |'''17 (163)''' || {{flagicon|Cape Verde}} [[Кабо-Верде]] || Доллар || Леся және '''Женя''' || 1 маусым 2015 |- |'''18 (164)''' || {{flagicon|Senegal}} [[Дакар]] || Доллар || '''Регина''' және Женя || 8 маусым 2015 |- |'''19 (165)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Мадейра]] || Еуро || Леся және '''Регина''' || 15 маусым 2015 |- |'''20 (166)''' || {{flagicon|Spain}} [[Севилья]] || Еуро || '''Алан''' және Жанна || 22 маусым 2015 |- ! rowspan="22" width="120" | 11 маусымы («Юбилейный. Бөлім 2») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Жетекші<ref name="Юбилейный" /> !! Тұсаукесері |- |'''1 (167)''' || {{flagicon|USA}} [[Орландо]] || Доллар || '''Андрей''' және Настя || 17 тамыз 2015 |- |'''2 (168)''' || {{flagicon|USA}} [[Бостон]] || Доллар || Алан және '''Регина''' || 24 тамыз 2015 |- |'''3 (169)''' || {{flagicon|USA}} [[Саванна (Джорджия)|Саванна]] || Доллар || '''Алан''' және Настя || 31 тамыз 2015 |- |'''4 (170)''' || {{flagicon|USA}} [[Йеллоустон ұлттық саябағы|Йеллоустон]] || Доллар || '''Андрей''' және Леся || 7 қыркүйек 2015 |- |'''5 (171)''' || {{flagicon|Greece}} [[Салоники]] || Еуро || '''Настя''' және Коля || 14 қыркүйек 2015 |- |'''6 (172)''' || {{flagicon|Norway}} [[Осло]] || Доллар || '''Леся''' және Регина || 21 қыркүйек 2015 |- |'''7 (173)''' || {{flagicon|Albania}} [[Албания]] || Доллар || '''Леся''' және Женя || 28 қыркүйек 2015 |- |'''8 (174)''' || {{flagicon|Norway}} [[Шпицберген]] || Доллар || '''Регина''' және Женя || 5 қазан 2015 |- |'''9 (175)''' || {{flagicon|Poland}} [[Варшава]] || Доллар || '''Коля''' және Регина || 12 қазан 2015 |- |'''10 (176)''' || {{flagicon|USA}} [[Детройт]] || Доллар || Леся және '''Женя''' || 19 қазан 2015 |- |'''11 (177)''' || {{flagicon|Romania}} [[Трансильвания]] || Доллар || '''Коля''' және Женя || 26 қазан 2015 |- |'''12 (178)''' || {{flagicon|Canada}} [[Квебек (қала)|Квебек]] || Доллар || Леся және '''Регина''' || 2 қараша 2015 |- |'''13 (179)''' || {{flagicon|USA}} [[Рино]] || Доллар || Регина және '''Женя''' || 9 қараша 2015 |- |'''14 (180)''' || {{flagicon|Germany}} [[Мюнхен]] || Еуро || Леся және '''Регина''' || 16 қараша 2015 |- |'''15 (181)''' || {{flagicon|Liechtenstein}} [[Лихтенштейн]] || Доллар || Алан және '''Леся''' || 23 қараша 2015 |- |'''16 (182)''' || {{flagicon|Finland}} [[Хельсинки]] || Еуро || Леся және '''Коля''' || 30 қараша 2015 |- |'''17 (183)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Манаус]] || Доллар || Коля және '''Регина''' || 7 желтоқсан 2015 |- |'''18 (184)''' || {{flagicon|Peru}} [[Лима]] || Доллар || '''Леся''' және Женя || 14 желтоқсан 2015 |- |'''19 (185)''' || {{flagicon|Argentina}} {{flagicon|Chile}} [[Патагония]] || Доллар || '''Коля''' және Женя || 21 желтоқсан 2015 |- |'''20 (186)''' || {{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || '''Алан''' және Леся || 28 желтоқсан 2015 |- ! rowspan="42" width="120" | 12 маусымы («Жер Шарын Айналған саяхат») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (187)''' || {{flagicon|Belgium}} [[Антверпен]] || Еуро || Регина || 15 ақпан 2016 |- | '''2 (188)''' || {{flagicon|Germany}} [[Дюссельдорф]] || Еуро || Регина || 22 ақпан 2016 |- | '''3 (189)''' || {{flagicon|Italy}} [[Флоренция]] || Еуро || Регина || 29 ақпан 2016 |- | '''4 (190)''' || {{flagicon|Namibia}} [[Намибия]] || Доллар || Леся || 7 наурыз 2016 |- | '''5 (191)''' || {{flagicon|South Africa}} [[Йоханнесбург]] || Доллар || Леся || 14 наурыз 2016 |- | '''6 (192)''' || {{flagicon|Zimbabwe}} [[Хараре]] || Доллар || Регина || 21 наурыз 2016 |- | '''7 (193)''' || {{flagicon|Mozambique}} [[Мапуту]] || Доллар || Леся || 28 наурыз 2016 |- | '''8 (194)''' || {{flagicon|Uganda}} [[Уганда]] || Доллар || Регина || 4 сәуір 2016 |- | '''9 (195)''' || {{flagicon|Oman}} [[Маскат]] || Доллар || Леся || 11 сәуір 2016 |- | '''10 (196)''' || {{flagicon|India}} [[Гоа]] || Доллар || Леся || 18 сәуір 2016 |- | '''11 (197)''' || {{flagicon|India}} [[Бангалор]] || Доллар || Регина || 25 сәуір 2016 |- | '''12 (198)''' || {{flagicon|Nepal}} [[Покхара]] || Доллар || Регина || 2 мамыр 2016 |- | '''13 (199)''' ||{{flagicon|Bangladesh}} [[Дакка]] || Доллар || Леся || 9 мамыр 2016 |- | '''14 (200)''' || {{flagicon|Thailand}} [[Пхукет]] || Доллар || Леся || 16 мамыр 2016 |- | '''15 (201)''' || {{flagicon|Thailand}} [[Чиангмай]] || Доллар || Регина || 23 мамыр 2016 |- | '''16 (202)''' || {{flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]] || Доллар || Леся || 30 мамыр 2016 |- | '''17 (203)''' || {{flagicon|China}} [[Хайнань]] || Доллар || Регина || 6 маусым 2016 |- | '''18 (204)''' || {{flagicon|Macau}} [[Макао]] || Доллар || Леся || 13 маусым 2016 |- | '''19 (205)''' || {{flagicon|Philippines}} [[Себу]] || Доллар || Леся || 20 маусым 2016 |- | '''20 (206)''' || {{flagicon|Japan}} [[Хиросима]] || Доллар || Леся || 27 маусым 2016 |- | '''21 (207)''' || {{flagicon|Japan}} [[Осака (қала)|Осака]] || Доллар || Регина || 4 шілде 2016 |- | '''22 (208)''' || {{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Сайпан]] || Доллар || Регина || 11 шілде 2016 |- | '''23 (209)''' || {{flagicon|Fiji}} [[Фиджи]] || Доллар || Леся || 18 шілде 2016 |- | '''24 (210)''' || {{flagicon|French Polynesia}} [[Таити]] || Доллар || Леся || 25 шілде 2016 |- | '''25 (211)''' || {{flagicon|Canada}} [[Ванкувер]] || Доллар || Петя || 1 тамыз 2016 |- | '''26 (212)''' || {{flagicon|USA}} [[Сакраменто]] || Доллар || Регина || 8 тамыз 2016 |- | '''27 (213)''' || {{flagicon|USA}} [[Солт-Лейк-Сити]] || Доллар || Петя || 15 тамыз 2016 |- | '''28 (214)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Гвадалахара]] || Доллар || Петя || 22 тамыз 2016 |- | '''29 (215)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Акапулько]] || Доллар || Петя || 29 тамыз 2016 |- | '''30 (216)''' || {{flagicon|Honduras}} [[Гондурас]] || Доллар || Регина || 5 қыркүйек 2016 |- | '''31 (217)''' || {{flagicon|Ecuador}} [[Гуаякиль]] || Доллар || Петя || 12 қыркүйек 2016 |- | '''32 (218)''' || {{flagicon|Peru}} [[Икитос]] || Доллар || Петя || 19 қыркүйек 2016 |- | '''33 (219)''' || {{flagicon|Chile}} [[Атакама]] || Доллар || Петя || 26 қыркүйек 2016 |- | '''34 (220)''' || {{flagicon|Guyana}} [[Гайана]] || Доллар || Регина || 3 қазан 2016 |- | '''35 (221)''' || {{flagicon|Paraguay}} [[Асунсьон]] || Доллар || Петя || 10 қазан 2016 |- | '''36 (222)''' || {{flagicon|Uruguay}} [[Монтевидео]] || Доллар || Регина || 17 қазан 2016 |- | '''37 (223)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Порту]] || Еуро || Регина || 24 қазан 2016 |- | '''38 (224)''' || {{flagicon|Morocco}} [[Фес]] || Доллар || Петя || 31 қазан 2016 |- | '''39 (225)''' || {{flagicon|Spain}} [[Кордоба|Кордова]] || Еуро || Петя || 7 қараша 2016 |- | '''40 (226)''' || {{flagicon|France}} [[Нант]] || Еуро || Петя || 14 қараша 2016 |- ! rowspan="22" width="120" | 13 маусымы («Рай және Ад») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (227)''' || {{flagicon|Thailand}} [[Тайланд|Таиланд]] || Доллар || Регина || 13 ақпан 2017 |- | '''2 (228)''' || {{flagicon|Indonesia}} [[Индонезия]] || Доллар || Леся || 20 ақпан 2017 |- | '''3 (229)''' || {{flagicon|Kenya}} [[Момбаса]] || Доллар || Регина || 27 ақпан 2017 |- | '''4 (230)''' || {{flagicon|Vietnam}} [[Вьетнам]] || Доллар || Леся || 6 наурыз 2017 |- | '''5 (231)''' || {{flagicon|India}} [[Калькутта]] || Доллар || Регина || 13 наурыз 2017 |- | '''6 (232)''' || {{flagicon|Cambodia}} [[Камбоджа]] || Доллар || Регина || 20 наурыз 2017 |- | '''7 (233)''' || {{flagicon|Jamaica}} [[Ямайка]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Регина || 27 наурыз 2017 |- | '''8 (234)''' || {{flagicon|Honduras}} [[Сан-Педро-Сула]] || Доллар || Регина || 3 сәуір 2017 |- | '''9 (235)''' || {{flagicon|Curacao}} [[Кюрасао]] || Доллар || Леся || 10 сәуір 2017 |- | '''10 (236)''' || {{ту|Багам аралдары}} [[Багам аралдары|Багамы]] || Доллар || Регина || 17 сәуір 2017 |- | '''11 (237)''' || {{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]] || Доллар || Леся || 23 сәуір 2017 |- | '''12 (238)''' || {{flagicon|New Zealand}} [[Куинстаун, Жаңа Зеландия|Куинстаун]] || Доллар || Леся || 1 мамыр 2017 |- | '''13 (239)''' || [[File:Flag of FLNKS.svg|23 px|Жаңа Каледония]] [[Жаңа Каледония]] || Доллар || Регина || 8 мамыр 2017 |- | '''14 (240)''' || {{flagicon|Solomon Islands}} [[Соломон аралдары]] || Доллар || Леся || 15 мамыр 2017 |- | '''15 (241)''' || {{flagicon|Australia}} [[Квинсленд]] || Доллар || Леся || 22 мамыр 2017 |- | '''16 (242)''' || {{flagicon|Switzerland}} [[Швейцария]] || Доллар || Леся || 29 мамыр 2017 |- | '''17 (243)''' || {{flagicon|Nigeria}} [[Лагос]] || Доллар || Леся || 5 маусым 2017 |- | '''18 (244)''' || {{flagicon|Tunisia}} [[Тунис]] || Доллар || Регина || 12 маусым 2017 |- | '''19 (245)''' || {{flagicon|Ghana}} [[Аккра]] || Доллар || Регина || 19 маусым 2017 |- | '''20 (246)''' || {{flagicon|Greece}} [[Корфу]] || Еуро || Леся || 26 маусым 2017 |- ! rowspan="42" width="120" | 14 маусымы («Перезагрузка») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (247)''' || {{flagicon|Hong Kong}} [[Гонконг]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 14 наурыз 2017 |- | '''2 (248)''' || {{flagicon|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 21 наурыз 2017 |- | '''3 (249)''' || {{flagicon|Thailand}} [[Бангкок]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 28 наурыз 2017 |- | '''4 (250)''' || {{flagicon|Nepal}} [[Катманду]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 4 сәуір 2017 |- | '''5 (251)''' || {{flagicon|Singapore}} [[Сингапур]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 11 сәуір 2017 |- | '''6 (252)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 18 сәуір 2017 |- | '''7 (253)''' || {{flagicon|Ecuador}} [[Кито]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 25 сәуір 2017 |- | '''8 (254)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Мехико]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 2 мамыр 2017 |- | '''9 (255)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Канкун]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 9 мамыр 2017 |- | '''10 (256)''' || {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 16 мамыр 2017 |- | '''11 (257)''' || {{flagicon|USA}} [[Майами]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 23 мамыр 2017 |- | '''12 (258)''' || {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 30 мамыр 2017 |- | '''13 (259)''' || {{flagicon|USA}} [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 6 маусым 2017 |- | '''14 (260)''' || {{flagicon|USA}} [[Сан-Франциско]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 13 маусым 2017 |- | '''15 (261)''' || {{flagicon|USA}} [[Чикаго]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 20 маусым 2017 |- | '''16 (262)''' || {{flagicon|Netherlands}} [[Амстердам]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Антон || 27 маусым 2017 |- | '''17 (263)''' || {{flagicon|Germany}} [[Берлин]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Настя || 4 шілде 2017 |- | '''18 (264)''' || {{flagicon|France}} [[Париж]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Настя || 11 шілде 2017 |- | '''19 (265)''' || {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 18 шілде 2017 |- | '''20 (266)''' || {{flagicon|Austria}} [[Вена]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Настя || 25 шілде 2017 |- | '''21 (267)''' || {{flagicon|Turkey}} [[Ыстанбұл|Стамбул]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 15 тамыз 2017 |- | '''22 (268)''' || {{flagicon|Kazakhstan}} [[Астана]] || Доллар || Настя || 22 тамыз 2017 |- | '''23 (269)''' || {{flagicon|India}} [[Мумбаи]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 12 қыркүйек 2017 |- | '''24 (270)''' || {{flagicon|Japan}} [[Токио]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 12 қыркүйек 2017 |- | '''25 (271)''' || {{flagicon|China}} [[Шанхай]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 19 қыркүйек 2017 |- | '''26 (272)''' || {{flagicon|South Korea}} [[Сеул]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 19 қыркүйек 2017 |- | '''27 (273)''' || {{flagicon|China}} [[Бейжің|Пекин]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 26 қыркүйек 2017 |- | '''28 (274)''' || {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 3 қазан 2017 |- | '''29 (275)''' || {{flagicon|Scotland}} [[Эдинбург]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 10 қазан 2017 |- | '''30 (276)''' || {{flagicon|Ireland}} [[Ирландия]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Настя || 16 қазан 2017 |- | '''31 (277)''' || {{flagicon|Great Britain}} [[Лондон]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 23 қазан 2017 |- | '''32 (278)''' || {{flagicon|Spain}} [[Барселона]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Антон || 30 қазан 2017 |- | '''33 (279)''' || {{flagicon|Spain}} [[Ивиса|Ибица]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Настя || 6 қараша 2017 |- | '''34 (280)''' || {{flagicon|Spain}} [[Мадрид]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Антон || 13 қараша 2017 |- | '''35 (281)''' || {{flagicon|Italy}} [[Рим]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Антон || 20 қараша 2017 |- | '''36 (282)''' || {{flagicon|Italy}} [[Венеция]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Настя || 27 қараша 2017 |- | '''37 (283)''' || {{flagicon|Israel}} [[Израиль]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 4 желтоқсан 2017 |- | '''38 (284)''' || {{flagicon|Canary Islands}} [[Канар аралдары]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || Антон || 11 желтоқсан 2017 |- | '''39 (285)''' || {{flagicon|South Africa}} [[Кейптаун]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 18 желтоқсан 2017 |- | '''40 (286)''' || {{flagicon|Tanzania}} [[Занзибар]] || Доллар || Антон || 25 желтоқсан 2017 |- ! rowspan="17" width="120" | 15 маусымы («Рай және Ад 2») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (287)''' || [[File:Flag of Sardinia, Italy.svg|23 px|Сардиния]] [[Сардиния]] || Еуро || Регина || 11 қыркүйек 2017 |- | '''2 (288)''' || {{flagicon|Croatia}} [[Сплит]] || Доллар || Натали || 18 қыркүйек 2017 |- | '''3 (289)''' || {{flagicon|Germany}} [[Гамбург]] || Еуро || Регина || 11 қыркүйек 2017 |- | '''4 (290)''' || {{flagicon|Sweden}} [[Швеция]] || Доллар || Натали || 18 қыркүйек 2017 |- | '''5 (291)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Португалия]] || Еуро || Регина || 25 қыркүйек 2017 |- | '''6 (292)''' || {{flagicon|France}} [[Прованс]] || Еуро || Натали || 2 қазан 2017 |- | '''7 (293)''' || {{flagicon|India}} [[Керала]] || Доллар || Регина || 9 қазан 2017 |- | '''8 (294)''' || {{flagicon|Myanmar}} [[Янгон]] || Доллар || Регина || 16 қазан 2017 |- | '''9 (295)''' || {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]] || Доллар || Натали || 23 қазан 2017 |- | '''10 (296)''' || {{flagicon|Taiwan}} [[Гаосюн]] || Доллар || Регина || 30 қазан 2017 |- | '''11 (297)''' || {{flagicon|Qatar}} [[Доһа|Доха]] || Доллар || Натали || 6 қараша 2017 |- | '''12 (298)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Форталеза]] || Доллар || Регина || 13 қараша 2017 |- | '''13 (299)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Гуанахуато]] || Доллар || Натали || 20 қараша 2017 |- | '''14 (300)''' || {{flagicon|El Salvador}} [[Сан-Сальвадор]] || Доллар || Натали || 27 қараша 2017 |- | '''15 (301)''' || {{ту|Барбадос}} [[Барбадос]] || Доллар || Натали || 4 желтоқсан 2017 |- ! rowspan="22" width="120" | 16 маусымы («Перезагрузка. Америка») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (307)''' || {{flagicon|Argentina}} [[Ушуайя]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 5 ақпан 2018 |- | '''2 (308)''' || {{flagicon|Chile}} [[Сантьяго]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 12 ақпан 2018 |- | '''3 (309)''' || {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 19 ақпан 2018 |- | '''4 (310)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 26 ақпан 2018 |- | '''5 (311)''' || {{flagicon|Bolivia}} [[Боливия]] || Доллар || Настя || 5 наурыз 2018 |- | '''6 (312)''' || {{flagicon|USA}} [[Гавайи]] || Доллар || Настя || 12 наурыз 2018 |- | '''7 (313)''' || {{flagicon|USA}} [[Аризона]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 19 наурыз 2018 |- | '''8 (314)''' || {{flagicon|USA}} [[Орландо]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 26 наурыз 2018 |- | '''9 (315)''' || {{flagicon|USA}} [[Даллас]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 2 сәуір 2018 |- | '''10 (316)''' || {{flagicon|USA}} [[Жаңа Орлеан]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 9 сәуір 2018 |- | '''11 (317)''' || {{flagicon|Dominican Republic}} [[Доминикан Республикасы|Доминикана]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 16 сәуір 2018 |- | '''12 (318)''' || {{flagicon|Jamaica}} [[Ямайка]] {{comment|3|Бұл 3-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 23 сәуір 2018 |- | '''13 (319)''' || {{flagicon|Nicaragua}} [[Никарагуа]] || Доллар || Настя || 30 сәуір 2018 |- | '''14 (320)''' || {{flagicon|Costa Rica}} [[Коста-Рика]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 7 мамыр 2018 |- | '''15 (321)''' || {{flagicon|Peru}} [[Куско]] || Доллар || Настя || 14 мамыр 2018 |- | '''16 (322)''' || {{flagicon|USA}} [[Сан-Диего]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 21 мамыр 2018 |- | '''17 (323)''' || {{flagicon|USA}} [[Юта]] || Доллар || Настя || 28 мамыр 2018 |- | '''18 (324)''' || {{flagicon|USA}} [[Сиэтл]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 4 маусым 2018 |- | '''19 (325)''' || {{flagicon|USA}} [[Вашингтон]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 11 маусым 2018 |- | '''20 (326)''' || {{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк]] {{comment|3|Бұл 3-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 18 маусым 2018 |- ! rowspan="22" width="120" | 17 маусымы («Бойынша теңіздері») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (327)''' || {{flagicon|Egypt}} [[Хургада]] || Доллар || Маша || 12 наурыз 2018 |- | '''2 (328)''' || {{flagicon|Philippines}} [[Палаван]] || Доллар || Маша || 19 наурыз 2018 |- | '''3 (329)''' || {{flagicon|Indonesia}} [[Флорес (арал)|Флорес]] || Доллар || Маша || 26 наурыз 2018 |- | '''4 (330)''' || {{flagicon|Vietnam}} [[Дананг]] || Доллар || Коля || 2 сәуір 2018 |- | '''5 (331)''' || {{flagicon|Oman}} [[Салала]] || Доллар || Маша || 9 сәуір 2018 |- | '''6 (332)''' || {{flagicon|Panama}} [[Панама]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Коля || 16 сәуір 2018 |- | '''7 (333)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Плайя-дель-Кармен]] || Доллар || Коля || 23 сәуір 2018 |- | '''8 (334)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]] || Доллар || Коля || 30 сәуір 2018 |- | '''9 (335)''' || {{flagicon|Chile}} [[Винья-дель-Мар]] || Доллар || Маша || 7 мамыр 2018 |- | '''10 (336)''' || {{flagicon|Indonesia}} [[Бали]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Коля || 14 мамыр 2018 |- | '''11 (337)''' || {{flagicon|Australia}} [[Батыс Аустралия]] || Доллар || Маша || 21 мамыр 2018 |- | '''12 (338)''' || {{flagicon|Australia}} [[Солтүстік Аустралия]] || Доллар || Коля || 28 мамыр 2018 |- | '''13 (339)''' || {{flagicon|Australia}} [[Оңтүстік Аустралия]] || Доллар || Коля || 4 маусым 2018 |- | '''14 (340)''' || {{flagicon|Cook Islands}} [[Кук аралдары]] || Доллар || Маша || 11 маусым 2018 |- | '''15 (341)''' || {{flagicon|New Zealand}} [[Жаңа Зеландия]] || Доллар || Коля || 18 маусым 2018 |- | '''16 (342)''' || {{flagicon|Georgia}} [[Батуми]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Коля || 25 маусым 2018 |- | '''17 (343)''' || {{flagicon|Turkey}} [[Мармарис]] || Доллар || Коля || 2 шілде 2018 |- | '''18 (344)''' || {{flagicon|Italy}} [[Апулия]] || Еуро || Маша || 9 шілде 2018 |- | '''19 (345)''' || {{flagicon|France}} [[Ла-Рошель]] || Еуро || Маша || 16 шілде 2018 |- | '''20 (346)''' || {{flagicon|Cyprus}} [[Кипр]] || Еуро || Коля || 23 шiлде 2018 |- ! rowspan="22" width="120" | 18 маусымы («Перезагрузка. Евразия») |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (347)'''|| {{flagicon|Jordan}} [[Иордания]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 20 тамыз 2018 |- | '''2 (348)'''|| {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 27 тамыз 2018 |- | '''3 (349)'''|| {{flagicon|Greece}} [[Грекия]] || Еуро || Настя || 3 қыркүйек 2018 |- | '''4 (350)'''|| {{flagicon|Turkey}} [[Анталия]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Антон || 10 қыркүйек 2018 |- | '''5 (351)'''|| {{flagicon|Tajikistan}} [[Душанбе]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Настя || 17 қыркүйек 2018 |- |} === Орёл и Решка. Неизданное === {| class="wikitable" ! rowspan="5" width="120" | Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (1) | {{flagicon|ITA}} [[Венеция]], {{flagicon|Tanzania}} [[Танзания]], {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], {{flagicon|Kenya}} [[Найроби]], {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]], {{flagicon|RUS}} [[Байкөл]]. || 18 тамыз 2014 |- ! 2 (2) | {{flagicon|ECU}} [[Кито]], {{flagicon|JPN}} [[Токио]], {{flagicon|Hong Kong}} [[Гонконг]], {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Абу-Даби]], {{flagicon|POR}} [[Лиссабон]], {{flagicon|USA}} [[Чикаго]], {{flagicon|PER}} [[Мачу-Пикчу]]. || 25 тамыз 2014 |- ! 3 (3) | {{flagicon|Iceland}} [[Исландия]], {{flagicon|South Korea}} [[Сеул]], {{flagicon|Mauritius}} [[Маврикий]], {{flagicon|Hong Kong}} [[Гонконг]], {{flagicon|RUS}} [[Санкт-Петербург]]. || 1 қыркүйек 2014 |- ! rowspan="4" width="120" | Юбилейный сезон. Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (4) | {{flagicon|Italy}} [[Неаполь]], {{flagicon|Morocco}} [[Эс-Сувейра]], {{flagicon|India}} [[Дели]], {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], {{flagicon|Portugal}} [[Азор аралдары]]. || 3 тамыз 2015 |- ! 2 (5) | {{flagicon|Laos}} [[Луанпрабанг]], {{flagicon|Bolivia}} [[Ла-Пас]], {{flagicon|India}} [[Дели]], {{flagicon|Guatemala}} [[Гватемала]], {{flagicon|Spain}} [[Севилья]], {{flagicon|Iceland}} [[Исландия]].|| 10 тамыз 2015 |- ! rowspan="6" width="120" | Жер Шарын Айналған саяхат. Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (6) | {{flagicon|Belgium}} [[Антверпен]], {{flagicon|Peru}} [[Икитос]], {{flagicon|Nepal}} [[Покхара]], {{flagicon|Zimbabwe}} [[Хараре]]. || 21 қараша 2016 |- ! 2 (7) | {{flagicon|Mozambique}} [[Мапуту]], {{flagicon|Paraguay}} [[Асунсьон]], {{flagicon|French Polynesia}} [[Таити]], {{flagicon|Honduras}} [[Гондурас]]. || 28 қараша 2016 |- ! 3 (8) | {{flagicon|Canada}} [[Ванкувер]]. || 5 желтоқсан 2016 |- ! 4 (9) | {{flagicon|Uganda}} [[Уганда]], {{flagicon|Oman}} [[Маскат]]. || 12 желтоқсан 2016 |- ! rowspan="4" width="120" | Рай және Ад. Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (10). Райское | {{flagicon|Jamaica}} [[Ямайка]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Tunisia}} [[Тунис]], {{flagicon|Switzerland}} [[Швейцария]], {{ту|Багам аралдары}} [[Багам аралдары|Багамы]]. || 3 шілде 2017 |- ! 2 (11). Адское | {{flagicon|Honduras}} [[Сан-Педро-Сула]], {{flagicon|Solomon Islands}} [[Соломон аралдары]], {{flagicon|Ghana}} [[Аккра]]. || 10 шілде 2017 |- ! rowspan="6" width="120" | Перезагрузка. Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (12) | {{flagicon|Thailand}} [[Бангкок]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|France}} [[Париж]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Austria}} [[Вена]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|USA}} [[Майами]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Netherlands}} [[Амстердам]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}. || 1 тамыз 2017 |- ! 2 (13) | {{flagicon|Thailand}} [[Бангкок]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|France}} [[Париж]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|USA}} [[Сан-Франциско]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}. || 8 тамыз 2017 |- ! 3 (14) | {{flagicon|Scotland}} [[Эдинбург]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Spain}} [[Барселона]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}. || 22 қаңтар 2018 |- ! 4 (15) | {{flagicon|India}} [[Мумбаи]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|South Korea}} [[Сеул]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Ireland}} [[Ирландия]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|China}} [[Бейжің|Пекин]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|Italy}} [[Рим]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}. || 29 қаңтар 2018 |- ! rowspan="4" width="120" | Рай және Ад 2. Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (16) | [[File:Flag of Sardinia, Italy.svg|23 px|Сардиния]] [[Сардиния]], {{flagicon|Portugal}} [[Португалия]], {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]], {{flagicon|Sweden}} [[Швеция]], {{flagicon|Brazil}} [[Форталеза]]. || 29 қаңтар 2018 |- ! 2 (17) | {{flagicon|Taiwan}} [[Гаосюн]], {{flagicon|India}} [[Керала]], {{flagicon|Germany}} [[Гамбург]], {{flagicon|Mexico}} [[Гуанахуато]], {{flagicon|El Salvador}} [[Сан-Сальвадор]], {{ту|Барбадос}} [[Барбадос]]. || 5 ақпан 2018 |- ! rowspan="4" width="120" | Перезагрузка. Америка. Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (18) | {{flagicon|USA}} [[Орландо]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}, {{flagicon|USA}} [[Гавайи]]. || 25 маусым 2018 |- ! 2 (19) | {{flagicon|USA}} [[Аризона]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}}. || 2 шілде 2018 |- |} === Емес шығарылған шығарылымдары === {| class="wikitable" ! rowspan="5" width="120" | 7 маусымы |- ! Орын !! Жетекші !! Неге күшін жою |- | {{flagicon|Uzbekistan}} [[Ташкент]] || rowspan="3"|Андрей және Настя || rowspan="2"|Түсірілім тобы таппады, ресми рұқсат түсіруді билік [[Өзбекстан]]. |- | {{flagicon|Uzbekistan}} [[Самарқан|Самарканд]] |- | {{flagicon|Turkmenistan}} [[Ашхабад]] ||Түсірілім тобы алмады виза алуға [[Түрікменстан]]ға. |- ! rowspan="2" width="120" | 10 маусымы |- | {{flagicon|Morocco}} [[Эс-Сувейра]] || Леся және Коля ||Қашан түсіру тобы келді [[Марокко]]да ол ала алмады ресми рұқсат түсіру.. |- ! rowspan="3" width="120" | 12 маусымы |- | {{flagicon|Iran}} [[Тегеран]] || rowspan="3"|Леся және Регина ||Түсірілім тобы алмады виза алуға [[Иран]]. |- |} === Арнайы шығарылымдары === {| class="wikitable" |- ! rowspan="3" width="120" | Арнайы шығарылымдары |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Жетекші<ref name="Юбилейный" /> !! Тұсаукесері |- | '''1 (1)''' || {{flagicon|Russia}} [[Сочи]] || Доллар || Жанна Бадоева және '''Антон Лаврентьев''' || 19 тамыз 2016 |- ! rowspan="4" width="120" | Арнайы шығарылымдары. Жер Шарын Айналған саяхат |- ! Номер !! атауы!! colspan="2"|Ұлы !! Тұсаукесері |- | '''1 (2)''' || ''Жаңа жыл. Бөлім 1'' || colspan="2"|Регина Тодоренко, Пётр Романов, Евгений Синельников, Елена Синельникова, Олег Авилов,<br>Олег Шевчишин, Ярослав Андрущенко, Леся Никитюк, Мария Ивакова, Жанна Бадоева || 31 желтоқсан 2016 |- | '''2 (3)''' || ''Жаңа жыл. Бөлім 2'' || colspan="2"|Регина Тодоренко, Пётр Романов, Евгений Синельников,<br>Елена Синельникова, Олег Авилов, Олег Шевчишин, Ярослав Андрущенко || 1 қаңтар 2017 |- ! rowspan="7" width="120" | Арнайы шығарылымдары. Жұлдыз |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Жетекші<ref name="Юбилейный" /> !! Тұсаукесері |- | '''1 (302)''' || {{flagicon|South Africa}} [[Дурбан]] || Доллар || '''Коля Серга''' және Екатерина Варнава || 14 желтоқсан 2017 |- | '''2 (303)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Лиссабон]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Еуро || '''Михаил Башкатов''' және Мария Ивакова || 18 желтоқсан 2017 |- | '''3 (304)''' || {{flagicon|Italy}} [[Генуя]] || Еуро || '''Жанна Бадоева''' және Виктор Васильев || 19 желтоқсан 2017 |- | '''4 (305)''' || {{flagicon|Luxembourg}} [[Люксембург]] || Еуро || '''Алан Бадоев''' және Анфиса Чехова || 21 желтоқсан 2017 |- | '''5 (306)''' || {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Доллар || Александр Ревва және '''Светлана Лобода''' || 25 желтоқсан 2017 |- |} === Орёл и решка. Ресей === {| class="wikitable" ! rowspan="22" |Орёл и решка. Ресей ! Номер !! Орын !! Валюта !! Жетекші<ref name="Юбилейный" /> !! Тұсаукесері |- | '''1 (1)''' || {{flagicon|Russia}} [[Байкөл]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || '''Регина Тодоренко''' және Влад Топалов || 14 мамыр 2018 |- | '''2 (2)''' || {{flagicon|Russia}} [[Краснодар]] || Долар || Жанна Бадоева және '''Тимур Родригез''' || 21 мамыр 2018 |- | '''3 (3)''' || {{flagicon|Russia}} [[Кольский Түбегі]] || Долар || '''Мария Ивакова''' және Даниил Вахрушев || 28 мамыр 2018 |- | '''4 (4)''' || {{flagicon|Russia}} [[Приэльбрусье]] || Долар || Мария Ивакова және '''Айза Анохина''' || 4 маусым 2018 |- | '''5 (5)''' || {{flagicon|Russia}} [[Кавказ Минералды Су]] || Долар || '''Жанна Бадоева''' және Ида Галич || 12 маусым 2018 |- | '''6 (6)''' || {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]] || Долар || '''Жанна Бадоева''' және Михаил Башкатов || 18 маусым 2018 |- | '''7 (7)''' || {{flagicon|Russia}} [[Қазан]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || Жанна Бадоева және '''Андрей Скороход''' || 25 маусым 2018 |- | '''8 (8)''' || {{flagicon|Russia}} [[Калининград]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || '''Жанна Бадоева''' және Мария Миногарова || 2 шілде 2018 |- | '''9 (9)''' || {{flagicon|Russia}} [[Ресейдің Алтын шеңбері]] ([[Ярославль]] және [[Кострома]]) || Долар || '''Илья Соболев''' және Клава Кока || 9 шілде 2018 |- | '''10 (10)''' || {{flagicon|Russia}} [[Ресейдің Алтын шеңбері]] ([[Владимир]] және [[Суздаль]]) || Долар || '''Клава Кока''' және Сати Казанова || 16 шілде 2018 |- | '''11 (11)''' || {{flagicon|Russia}} [[Владивосток]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || '''Жанна Бадоева''' және Александра Власова || 23 шілде 2018 |- | '''12 (12)''' || {{flagicon|Russia}} [[Сахалин]] || Долар || Мария Ивакова және '''Ида Галич''' || 30 шілде 2018 |- | '''13 (13)''' || {{flagicon|Russia}} [[Алтай Республикасы|Алтай]] || Долар || Клава Кока және '''Мария Горбань''' || |- | '''14 (14)''' || {{flagicon|Russia}} [[Мәскеу]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || Регина Тодоренко және '''Клава Кока''' || |- | '''15 (15)''' || {{flagicon|Russia}} [[Карелия Республикасы|Карелия]] || Долар || Клава Кока және '''Натан''' || |- | '''16 (16)''' || {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || Клава Кока және '''Ольга Антипова''' || |- | '''17 (17)''' || {{flagicon|Russia}} [[Красноярск]] || Долар || Жанна Бадоева және '''Витя «АК»''' || |- | '''18 (18)''' || {{flagicon|Russia}} [[Якутия]] || Долар || Жанна Бадоева және '''Ольга Антипова''' || |- | '''19 (19)''' || {{flagicon|Russia}} [[Екатеринбург]] || Долар || '''Клава Кока''' және '''Ольга Антипова''' || |- | '''20 (20)''' || {{flagicon|Russia}} [[Сочи]] {{comment|2|Бұл 2-шығарылым про аталған орын}} || Долар || '''Регина Тодоренко''' және Ольга Антипова || |} == Орёл и решка.Шопинг == {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="6"| «Орел и решка. Шопинг» |- ! rowspan="14" width="120" | 1 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (1)''' || {{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк]] || Доллар || Маша || 15 ақпан 2014 |- |'''2 (2)''' || {{flagicon|USA}} [[Майами]] || Доллар || Маша || 22 ақпан 2014 |- |'''3 (3)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Мехико]] || Доллар || Маша || 1 наурыз 2014 |- |'''4 (4)''' || {{flagicon|China}} [[Гонконг]] || Доллар || Маша || 8 наурыз 2014 |- |'''5 (5)''' || {{flagicon|Singapore}} [[Сингапур]] || Доллар || Маша || 15 наурыз 2014 |- |'''6 (6)''' || {{flagicon|Malaysia}} [[Куала-Лумпур]] || Доллар || Маша || 24 наурыз 2014 |- |'''7 (7)''' || {{flagicon|Vietnam}} [[Ханой]] || Доллар || Костя || 29 наурыз 2014 |- |'''8 (8)''' || {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]] || Доллар || Маша || 5 сәуір 2014 |- |'''9 (9)''' || {{flagicon|India}} [[Дели]] || Доллар || Костя || 12 сәуір 2014 |- | '''10 (10)''' || {{flagicon|Turkey}} [[Ыстанбұл|Стамбул]] || Доллар || Костя || 19 сәуір 2014 |- | '''11 (11)''' || {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]] || Доллар || Костя || 26 сәуір 2014 |- | '''12 (12)''' || {{flagicon|USA}} [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] || Доллар || Костя || 3 мамыр 2014 |- ! rowspan="36" width="120" | 2 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- | '''1 (13)''' || {{flagicon|Peru}} [[Лима]] || Доллар || Антон || 10 мамыр 2014 |- | '''2 (14)''' || {{flagicon|Chile}} [[Сантьяго]] || Доллар || Антон || 20 мамыр 2014 |- | '''3 (15)''' || {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]] || Доллар || Маша || 27 мамыр 2014 |- | '''4 (16)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]] || Доллар || Маша || 3 маусым 2014 |- | '''5 (17)''' || {{flagicon|Portugal}} [[Лиссабон]] || Еуро || Антон || 10 маусым 2014 |- | '''6 (18)''' || {{flagicon|Spain}} [[Мадрид]] || Еуро || Маша || 17 маусым 2014 |- | '''7 (19)''' || {{flagicon|Spain}} [[Барселона]] || Еуро || Маша || 24 маусым 2014 |- | '''8 (20)''' || {{flagicon|Morocco}} [[Марракеш]] || Доллар || Антон || 1 шiлде 2014 |- | '''9 (21)''' || {{flagicon|France}} [[Париж]] || Еуро || Маша || 8 шiлде 2014 |- | '''10 (22)''' || {{flagicon|Germany}} [[Берлин]] || Еуро || Маша || 15 шiлде 2014 |- | '''11 (23)''' || {{flagicon|Italy}} [[Рим]] || Еуро || Маша || 22 шiлде 2014 |- | '''12 (24)''' || {{flagicon|Italy}} [[Милан]] || Еуро || Антон || 29 шiлде 2014 |- | '''13 (25)''' || {{flagicon|Greece}} [[Афина|Афины]] || Еуро || Маша || 5 тамыз 2014 |- | '''14 (26)''' || {{flagicon|France}} [[Марсель]] || Еуро || Маша || 12 тамыз 2014 |- | '''15 (27)''' || {{flagicon|Austria}} [[Вена]] || Еуро || Маша || 19 тамыз 2014 |- | '''16 (28)''' || {{flagicon|Switzerland}} [[Цюрих]] || Еуро || Антон || 26 тамыз 2014 |- | '''17 (29)''' || {{flagicon|Netherlands}} [[Амстердам]] || Еуро || Антон || 2 қыркүйек 2014 |- | '''18 (30)''' || {{flagicon|Finland}} [[Хельсинки]] || Еуро || Антон || 9 қыркүйек 2014 |- | '''19 (31)''' || {{flagicon|Latvia}} [[Рига]] || Еуро || Антон || 16 қыркүйек 2014 |- | '''20 (32)''' || {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]] || Доллар || Маша || 23 қыркүйек 2014 |- | '''21 (33)''' || {{flagicon|Jordan}} [[Амман]] || Доллар || Антон || 30 қыркүйек 2014 |- |'''22 (34)''' || {{flagicon|Egypt}} [[Каир]] || Доллар || Антон || 7 қазан 2014 |- |'''23 (35)''' || {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]] || Доллар || Маша || 14 қазан 2014 |- |'''24 (36)''' || {{flagicon|China}} [[Гуанчжоу]] || Доллар || Маша || 21 қазан 2014 |- |'''25 (37)''' || {{flagicon|Malta}} [[Мальта]] || Еуро || Маша || 28 қазан 2014 |- |'''26 (38)''' || {{flagicon|South Korea}} [[Сеул]] || Доллар || Антон || 4 қараша 2014 |- |'''27 (39)''' || {{flagicon|Japan}} [[Токио]] || Доллар || Маша || 11 қараша 2014 |- |'''28 (40)''' || {{flagicon|Japan}} [[Киото]] || Доллар || Антон || 18 қараша 2014 |- |'''29 (41)''' || {{flagicon|Thailand}} [[Бангкок]] || Доллар || Маша || 25 қараша 2014 |- |'''30 (42)''' || {{flagicon|Taiwan}} [[Тайбэй]] || Доллар || Антон || 2 желтоқсан 2014 |- |'''31 (43)''' || {{flagicon|Indonesia}} [[Индонезия]] || Доллар || Антон || 9 желтоқсан 2014 |- |'''32 (44)''' || {{flagicon|Nepal}} [[Катманду]] || Доллар || Антон || 16 желтоқсан 2014 |- |'''33 (45)''' || {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]] || Доллар || Маша || 23 желтоқсан 2014 |- |'''34 (46)''' || {{flagicon|Great Britain}} [[Лондон]] || Доллар || Маша || 30 желтоқсан 2014 |- ! rowspan="22" width="120" | 3 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (47)''' || {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]] || Доллар || Маша || 10 ақпан 2015 |- |'''2 (48)''' || {{flagicon|Belgium}} [[Брюссель]] || Еуро || Маша || 17 ақпан 2015 |- |'''3 (49)''' || {{flagicon|Italy}} [[Неаполь]] || Еуро || Маша || 24 ақпан 2015 |- |'''4 (50)''' || {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас]] || Доллар || Маша || 6 наурыз 2015 |- |'''5 (51)''' || {{flagicon|USA}} [[Сан-Франциско]] || Доллар || Антон || 13 наурыз 2015 |- |'''6 (52)''' || {{flagicon|USA}} [[Остин]] || Доллар || Антон || 20 наурыз 2015 |- |'''7 (53)''' || {{flagicon|USA}} [[Жаңа Орлеан]] || Доллар || Антон || 27 наурыз 2015 |- |'''8 (54)''' || {{flagicon|USA}} [[Чикаго]] || Доллар || Маша || 3 сәуір 2015 |- |'''9 (55)''' || {{flagicon|USA}} [[Сиэтл]] || Доллар || Антон || 10 сәуір 2015 |- |'''10 (56)''' || {{flagicon|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]] || Доллар || Антон || 17 сәуір 2015 |- |'''11 (57)''' || {{flagicon|Philippines}} [[Манила]] || Доллар || Маша || 24 сәуір 2015 |- |'''12 (58)''' || {{flagicon|Cambodia}} [[Пномпень]] || Доллар || Маша || 1 мамыр 2015 |- |'''13 (59)''' || {{flagicon|China}} [[Шанхай]] || Доллар || Маша || 8 мамыр 2015 |- |'''14 (60)''' || {{flagicon|China}} [[Бейжің|Пекин]] || Доллар || Маша || 15 мамыр 2015 |- |'''15 (61)''' || {{flagicon|Tunisia}} [[Тунис]] || Доллар || Антон || 22 мамыр 2015 |- |'''16 (62)''' || {{flagicon|Tanzania}} [[Танзания]] || Доллар || Антон || 29 мамыр 2015 |- |'''17 (63)''' || {{flagicon|Madagascar}} [[Мадагаскар]] || Доллар || Маша || 5 маусым 2016 |- |'''18 (64)''' || {{flagicon|Namibia}} [[Виндхук]] || Доллар || Антон || 12 маусым 2016 |- |'''19 (65)''' || {{flagicon|Georgia}} [[Тбилиси]] || Доллар || Антон || 19 маусым 2016 |- |'''20 (66)''' || {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]] || Доллар || Маша || 26 маусым 2016 |- ! rowspan="17" width="120" | 4 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (67)''' || {{flagicon|Uzbekistan}} [[Өзбекстан]] || Доллар || Маша || 4 қыркүйек 2015 |- |'''2 (68)''' || {{flagicon|Poland}} [[Краков]] || Доллар || Маша || 11 қыркүйек 2015 |- |'''3 (69)''' || {{flagicon|Germany}} [[Мюнхен]] || Еуро || Маша || 18 қыркүйек 2015 |- |'''4 (70)''' || {{flagicon|Italy}} [[Венеция]] || Еуро || Антон || 25 қыркүйек 2015 |- |'''5 (71)''' || {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]] || Доллар || Маша || 2 қазан 2015 |- |'''6 (72)''' || {{flagicon|Ireland}} [[Дублин]] || Еуро || Антон || 9 қазан 2015 |- |'''7 (73)''' || {{flagicon|Norway}} [[Осло]] || Доллар || Антон || 16 қазан 2015 |- |'''8 (74)''' || {{flagicon|France}} [[Лазур жағалауында]] || Еуро || Маша || 23 қазан 2015 |- |'''9 (75)''' || {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]] || Доллар || Маша || 30 қазан 2015 |- |'''10 (76)''' || {{flagicon|Spain}} [[Ивиса|Ибица]] || Еуро || Антон || 6 қараша 2015 |- |'''11 (77)''' || {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]] || Доллар || Антон || 13 қараша 2015 |- |'''12 (78)''' || {{flagicon|Costa Rica}} [[Коста-Рика]] || Доллар || Маша || 20 қараша 2015 |- |'''13 (79)''' || {{flagicon|Panama}} [[Панама]] || Доллар || Маша || 27 қараша 2015 |- |'''14 (80)''' || {{flagicon|Bolivia}} [[Ла-Пас]] || Доллар || Антон || 4 желтоқсан 2015 |- |'''15 (81)''' || {{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паулу]] || Доллар || Маша || 7 желтоқсан 2015 |- ! rowspan="22" width="120" | 5 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (82)''' || {{flagicon|Armenia}} [[Ереван]] || Доллар || Маша || 8 наурыз 2016 |- |'''2 (83)''' || {{flagicon|Estonia}} [[Таллин]] || Еуро || Маша || 15 наурыз 2016 |- |'''3 (84)''' || {{flagicon|Ethiopia}} [[Эфиопия]] || Доллар || Егор || 22 наурыз 2016 |- |'''4 (85)''' || {{flagicon|Kenya}} [[Кения]] || Доллар || Егор || 29 наурыз 2016 |- |'''5 (86)''' || {{flagicon|South Africa}} [[Кейптаун]] || Доллар || Маша || 5 сәуір 2016 |- |'''6 (87)''' || {{flagicon|Mauritius}} [[Маврикий]] || Доллар || Егор || 12 сәуір 2016 |- |'''7 (88)''' || {{flagicon|India}} [[Мумбаи|Мумбай]] || Доллар || Маша || 23 сәуір 2016 |- |'''8 (89)''' || {{flagicon|Mexico}} [[Гвадалахара]] || Доллар || Маша || 30 сәуір 2016 |- |'''9 (90)''' || {{flagicon|Ecuador}} [[Эквадор]] || Доллар || Егор || 9 маусым 2016 |- |'''10 (91)''' || {{flagicon|Colombia}} [[Богота]] || Доллар || Маша || 16 маусым 2016 |- |'''11 (92)''' || {{flagicon|Dominican Republic}} [[Доминикан Республикасы|Доминикана]] || Доллар || Егор || 30 маусым 2016 |- |'''12 (93)''' || {{flagicon|Romania}} [[Румыния]] || Доллар || Маша || 7 шілде 2016 |- |'''13 (94)''' || {{flagicon|Нидерланд}} [[Роттердам]] || Еуро || Егор || 14 шілде 2016 |- |'''14 (95)''' || {{flagicon|Дания}} [[Копенгаген]] || Доллар || Егор || 21 шілде 2016 |- |'''15 (96)''' || {{flagicon|Беларусь}} [[Беларусь]] || Доллар || Маша || 28 шілде 2016 |- |'''16 (97)''' || {{flagicon|USA}} [[Вашингтон]] || Доллар || Маша || 4 тамыз 2016 |- |'''17 (98)''' || {{flagicon|USA}} [[Бостон]] || Доллар || Маша || 11 тамыз 2016 |- |'''18 (99)''' || {{flagicon|Canada}} [[Торонто]] || Доллар || Маша || 18 тамыз 2016 |- |'''19 (100)''' || {{flagicon|Грузия}} [[Батуми]] || Доллар || Маша || 23 маусым 2016 |- |'''20 (101)''' || {{flagicon|USA}} [[Анкоридж]] || Доллар || Маша || 8 қазан 2016 |- ! rowspan="20" width="120" | 6 маусымы |- ! Номер !! Орын !! Валюта !! Алтын (банк) карта иегері !! Тұсаукесері |- |'''1 (102)''' || {{flagicon|Canada}} [[Ванкувер]] || Доллар || Егор || 1 қазан 2016 |- |'''2 (103)''' || {{flagicon|Iran}} [[Иран]] || Доллар || Маша || 15 қазан 2016 |- |'''3 (104)''' || {{flagicon|China}} [[Шэньчжэнь]] || Доллар || Егор || 14 қаңтар 2016 |- |'''4 (105)''' || {{flagicon|Myanmar}} [[Янгон]] || Доллар || Маша || 22 қазан 2016 |- |'''5 (106)''' || {{flagicon|Italy}} [[Палермо]] || Еуро || Маша || 21 қаңтар 2016 |- |'''6 (107)''' || {{flagicon|Iceland}} [[Исландия]] || Доллар || Егор || 29 қазан 2016 |- |'''7 (108)''' || {{flagicon|Spain}} [[Андалусия]] || Еуро || Егор || 5 қараша 2016 |- |'''8 (109)''' || {{flagicon|Germany}} [[Гамбург]] || Еуро || Маша || 24 қыркүйек 2016 |- |'''9 (110)''' || {{flagicon|Maldives}} [[Мальдив аралдары]] || Доллар || Егор || 12 қараша 2016 |- |'''10 (111)''' || {{flagicon|Laos}} [[Луангпхабанг]] || Доллар || Маша || 19 қараша 2016 |- |'''11 (112)''' || {{flagicon|China}} [[Макао]] || Доллар || Егор || 26 қараша 2016 |- |'''12 (113)''' || [[File:Flag_of_Tibet.svg|23px|Тибет]] [[Тибет]] || Доллар || Маша || 3 желтоқсан 2016 |- |'''13 (114)''' || {{flagicon|Lithuania}} [[Вильнюс]] || Еуро || Маша || 10 желтоқсан 2016 |- |'''14 (115)''' || {{flagicon|Bulgaria}} [[София]] || Доллар || Егор || 24 желтоқсан 2016 |- |'''15 (116)''' || {{flagicon|Belgium}} [[Фландрия]] || Еуро || Егор || 17 желтоқсан 2016 |- |'''16 (117)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Львов]] || Гривна || Маша || 27 қараша 2016 |- |'''17 (118)''' || {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]] || Гривна || Егор || 4 желтоқсан 2016 |- |'''18 (119)''' || {{flagicon|USA}} [[Нью-Йорк]] {{comment|2|Бұл 2 шығарылым про бұл қала}} || Доллар || Маша || 31 желтоқсан 2016 |- |} ===Орёл и Решка. Шопинг. Неизданное=== {| class="wikitable" ! rowspan="6" width="120" | Неизданное |- ! Номер !! Қала !! Тұсаукесері |- ! 1 (1) | {{flagicon|USA}} [[Лас-Вегас]], {{flagicon|Cambodia}} [[Пномпень]], {{flagicon|Finland}} [[Хельсинки]], {{flagicon|Italy}} [[Неаполь]], {{flagicon|China}} [[Бейжің|Пекин]], {{flagicon|Namibia}} [[Виндхук]]. || 3 тамыз 2015 |- ! 2 (2) | {{flagicon|Japan}} [[Киото]], {{flagicon|Georgia}} [[Тбилиси]], {{flagicon|Nepal}} [[Катманду]], {{flagicon|Thailand}} [[Бангкок]], {{flagicon|Great Britain}} [[Лондон]]. || 10 тамыз 2015 |- ! 3 (3) | {{flagicon|Panama}} [[Панама]], {{flagicon|Germany}} [[Гамбург]], {{flagicon|Myanmar}} [[Янгон]], {{flagicon|Ukraine}} [[Львов]]. || 11 желтоқсан 2016 |- ! 4 (4) | [[File:Flag_of_Tibet.svg|23px|Тибет]] [[Тибет]], {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], {{flagicon|China}} [[Макао]], {{flagicon|Беларусь}} [[Беларусь]]. || 18 желтоқсан 2016 |- |} == Аумақтық шығарылымдар == 7 маусым «Назад в СССР» украиндық «Интер» және ресейлік «Пятница» телеарналарында әр түрлі нұсқаларда қөрсетілген: біріншісінде барлық қаражат гривнде саналды, ал екіншісінде рублде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.kinopoisk.ru/film/762373/ Орел и решка] [[КиноПоиск]] дерекқорында *[https://www.youtube.com/channel/UCH4KR4_UxYIfQDTHaPeMWtg Орел и Решка] [[YouTube]] арнасы * [https://www.instagram.com/orelireshka_official/ Instagram]-да * [https://m.facebook.com/OrelReshka Facebook]-те hnvx0xaa63hhoxvdvtpb9yzkw9l6b0i 4 519641 3684909 3679622 2026-10-22T11:46:52Z ArkonArkon 187226 /* Content Translation арқылы мақаланы жариялауға кедергі келтірген автоматты сүзгі */ жаңа бөлім 3684909 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{commons|Administrators' noticeboard}} == Мақала қабылдау == Админ мырзалар, менің жаңа мақаламды қабылдай аласыздар ма? қатысушы беті [[Kazakhstan Ramazan Zinatdin Counter Strike Source]] [[Қатысушы:Kazakhstan Ramazan Zinatdin|Kazakhstan Ramazan Zinatdin]] ([[Қатысушы талқылауы:Kazakhstan Ramazan Zinatdin|талқылауы]]) 17:52, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) Жана макаланы озiнiз де сактай аласыз А айтпакшы атыныз куштi ekeн [[Арнайы:Үлесі/89.42.61.33|89.42.61.33]] 21:59, 2019 ж. наурыздың 11 (+06) == Ел, қала жер су аттары == Осы бізде басқа тілдегі қала, ел жер су аттары қаншалықты дұрыс аталған? Мен елдер мақаласына қатысты мемлекет, нав. үлгілерін қойып, мәліметтерді жаңартайын деп жатырмын. Сондықтан Африкадан бастағанмын, {{tl|Африка елдері}} үлгісінде: ''Гвинея-Бисау→Гвинея-Биссау'', ''Сьерра-Леоне→Сиерра-Леоне'' деп өзгертілген. Сол сияқты Еуропа, Америка елдерінде сондай нәрселер бар. Соған жауап жазсаңыздар (тек ресми дереккөздер болсын). {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, {{@|Arystanbek}}, {{@|Kaiyr}}, {{@|Ulan}}, {{@|Qarakesek}}, {{@|Daniyar}}, {{@|Мұхамеджан Амангелді}}, {{@|AlibekKS}}, {{@|GanS NIS}}, {{@|Салиха}}, {{@|Batyrbek.kz}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:56, 2019 ж. наурыздың 18 (+06) :Қаншалықты дұрыс аталған деген сұрақты қай тілге негіздеп алған деген дұрыс. Бізде көбі орыс тілінен негіздеп немесе тікелей көшіріп алған. Кейбір уикипедияшылар ағылшын тіліне негіздегісі келгенін байқауға болады, мысалы Тайуан деген сияқты. Кім болашағын қай тілмен байланыстырғысы келеді, соған қарай өзгерте беру керек. Қазір ғылым білім тілі ағылшын тілі интернеттегі пайдалы ақпараттың 70 %-нан астамы ағылшын тілінде екен, ал орыс тілі Қазақстанның тарихымен тығыз байланысты болған тіл. Сондықтан анау дұрыс мынау мүлдем қате деуге келмейді. Болашақта біраз нәрсе өзгереді. Сол кезде нақты шешім шығару керек. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:54, 2019 ж. наурыздың 18 (+06) * http://mfa.gov.kz/kz/content-view/pamyatka-dlya-grazhdan-rk-vyezzhayushchikh-za-granitsu --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 15:07, 2019 ж. наурыздың 19 (+06) негізі ресмиде нақты бір шешімге тоқтамаған сияқты, бұрын Катар деп жүруші еді мына Қайырдың сілтемесінде Қатар деп жүр. Грекия дұрыс бірақ орысша нұсқасы Греция деп тұр. Түркия Түрция деген сияқты. Бір ізділік жоқ. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:17, 2019 ж. наурыздың 20 (+06) ** Онда Гвинея-Биссау → Гвинея-Бисау, Сиерра-Леоне → Сьерра-Леоне деп қайтарамын (орысша транскрипциямен) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:05, 2019 ж. наурыздың 23 (+06) Мен қарсы емеспін. Басқаларға қарайламай жасай бер. Мен бұл мәселеде бейтарап болып қала берем. Басқалардың дауысын күтіп жасайтын ісіңе шектеу қойма. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:54, 2019 ж. наурыздың 25 (+06) :Айдын, өз уағында асыра қазақыландыру кезінде болған дүние ғой. Сіздікі дұрыс. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:20, 2019 ж. сәуірдің 18 (+06) ::{{@|Нұрлан Рахымжанов}} асығып шешіп қабылдап қойдыңыздар-ау. Заман өте тез өзгеріп жатыр. Ағылшын тілін әлемнің көп бөлігі құрайтын Қытай мен Үндістан елдері үйретуге қатты көңіл бөліп жатыр. Испан тілінде сөйлейді деген Латын Америкасы елдері жаппай ағылшын тілін үйреніп жатыр. Еуропарламент ағылшын тілінде сөйлейді. Орыс жастары да ағылшынға қатты көңіл бөліп жатыр. Тек орысша деп тек орыстың тоңмайын шалдары мен кемпірлері ғана. YouTube арнасын ағылшын тілінде жүргізетін орыс жігіттерін білемін. Ағылшынша өте әдемі сөйлейді. Үндістандықтар сияқты балдырлап қанды ішпейді )))). Себебі ағылшын тілінде ақпаратқа сұраныстың күн санап артып бара жатқанын біледі. Орыстың шеңгелінен шыға алмай жатқан екі ақ мемлекет бар: Белоруссия мен Қазақстан. Болашақта ол да өзгереді. Мен Малайзиялық компаниядан програм сатып алдым. Мен қай тілде сөйлесті деп ойлайсыздар? Әрине ағылшын тілінде. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:10, 2019 ж. сәуірдің 27 (+06) Әлем халқының тағы көп бөлігін құрайтын Араб әлемі де бізбен салыстырғанда көп үлесі ағылшын тілін біледі. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:18, 2019 ж. сәуірдің 27 (+06) :Міне, сол кезде ағылшын тіліне бейімделер. Кеңестік заман көзін көрген буын ауысқанда барып, қоғам қабылдайды. Уақыт керек. Орысқа жабысып қалған ештеңе де жоқ, тек уақыт керек. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 08:49, 2019 ж. сәуірдің 27 (+06) ::Негізі мен ағылшын тіліне қарсы болып жатқан жоқпын. Ағылшын тілі халықаралық бірінші тіл екен деп, қазақ тілінің келе жатқан заңдылықтарын бұзбайтын шығармыз) Байқағаным бұрынғы админдер екен ғой: '''ДЖ → Ж''', '''ь''' жоқ қылып қысқасы ыңғайына келгенін істеп. Айтпақшы кісі есімдерін де сондай бар екен --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:00, 2019 ж. сәуірдің 29 (+06) Ол ешқандай қазақ тілінің заңдылығы емес, орыстардың өмірлерін қиындата түсу үшін ойлап тапқан дүниелері. Жорж деген дұрыс менежмент, маркетиң деген дұрыс. Бұныңғыдай қауымдастықпен басым пісіспейтін <s>сияқты</s> ма қалай кетті? [[File:Face-grin.svg|23px]][[File:Face-grin.svg|23px]]. <s>Сияқты</s> дегенді де менің миым қабылдамайтын '''сиақты'''. Қа<s>'''й'''</s>итадан өз жөніме кетем-ау [[File:Face-smile.svg|23px]][[File:Face-smile.svg|23px]]. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:26, 2019 ж. сәуірдің 30 (+06) == Ұлы Отан соғысы == '''Ұлы Отан соғысының қатысушылары''' деген санатқа санаттап отырып ойланамын. Қазір, Ұлы Отан соғысы дегенді кейінгі тарихшылар көп қолдана бермейді. Көбінесе, екінші дүниежүзілік соғыс деп жазады. Ұлы Отан соғысының қатысушылар санатын жойып, барлығын '''Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары''' санатына көшірсем қайтеді. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:40, 2019 ж. мамырдың 8 (+06) :Кезінде осыған қатысты талқылау болыпты. Ulan талқылауында ма бір жерде болған. Ол кезде белсенді болған кезде Ұлы Отан соғысына біздің аталарымыз қатысқан бір бәле бір бәле деп қарсы шыққан. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:19, 2019 ж. мамырдың 9 (+06) ::Сілтемесі бар ма екен? Шамасы, сол қарсылардың қатарында болған болуым керек бір заманда. Санада мың құбылыс болып, ептеп ақиқатқа тақанып келеміз ғой деймін. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 13:05, 2019 ж. мамырдың 9 (+06) [[Талқылау:Екінші_Дүниежүзілік_соғыстағы_КСРО|Осында]] және тағы бір жерде болған сияқты еді. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:04, 2019 ж. мамырдың 9 (+06) :Меніңше '''Ұлы Отан соғысының қатысушылары''' болып қала берсін. Олай ''патриоттанып'' тарихты өзгертуге болмайды. Енді КСРО-да солай аталды, сондықтан тиіспеген дұрыс. Айтпақшы Арыстанбек мырза туған күні санатын түзетіп берсеңіз жақсы болар еді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:32, 2019 ж. мамырдың 10 (+06) ::{{@|Kasymov}} уақыт бәрін өзгертеді. Қазір өзгерпегенмен бірнеше бесжылдан кейін өзгереді. Біздің тарихты да бұрмалаған. Ұлы отан деген қазір жоқ, ол құлаған, күн батпайды деген британ империясы да құлаған, соғыстың да ұлысы болмайды. Біраз жылдан кейін ол соғысты атап өтудің де қажеті қалмайды. Сол соғыстан бұрын да талай соғыс өткен оларды атап өтпек түгілі солардың ізі де қалды ма? --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:06, 2019 ж. мамырдың 11 (+06) Біле білсең Мұстафа Шоқай бастаған аталарымыз Германиямен бірігіп КСРО-ны құлатпақ болған. Олар келіскен. Миғұла Бауыржан Момышұлы, Рақымжан Қошқарбаев, Әлия Молдағұлова сияқытылар империя үшін жанын беруге дайын болған. КСРО жаңғыз өзі шамасы жетпес еді егер Америка, Британия бәрі бірікпегенде. КСРО дан көп адам өліпті ал Германиядан әскерден де халықтан да аз адам өлген екен. Сонда кім жеңді? --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:30, 2019 ж. мамырдың 11 (+06) :Бүкіл Қазақ Елі құрмет тұтқан аталарымыз бен апаларымызды "миғұла" деуәіәзге жол болсын? --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 14:51, 2019 ж. мамырдың 11 (+06) ::Олар отанды емес империяны қорғау үшін жанталасқандар. Басы істейтін зиялылар сол сәтті тәуелсіздік алатын мүмкіндік деп қарасытырды. Олардың санасы илюзиямен алданған мысалы ит өзі өмір сүріп жатқан үйді үйіріне, қожайынды үйір басшысына санайды, олардың да санасы солай алданған мен отан қорғау үшін жүрмін деп өз өздерін алдаған, шындығында олар отанды сатып империяны қорғағандар. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:47, 2019 ж. мамырдың 11 (+06) :::Сабыр сақтаңыз, батыр аға-әпкелерді олай атағаңыз дұрыс болмады. Дұрыс па, бұрыс па ол тарих. Оны өзгерте алмайсыз. Оданда уикипедияның бірлесе дамытып, жұмыс жасайық) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 12:17, 2019 ж. мамырдың 13 (+06) {{@|Kasymov}} Латын Америкасы, Азиядағы және Африкадағы отар елдер бірінші және екінші дүние жүзілік соғысты пайдаланып тәуесіздік алып кеткенін білетін шығарсың. Сол кездегі Испан, франц, ағылшын, нидерланд, португал империяларының барлығы сол кезде ыдырып кетті. Бұны түсінген адам Бауыржандардың қаншалықты сатқын екенін оңай ажыратуға болады. Болашақта оларға қойылған барлық ескерткіштер құлатылады, ол тек уақытқа қарап тұр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:09, 2019 ж. мамырдың 29 (+06) :http://eng.the-liberty.com/files/2014/05/5175_02.jpg мына map-ты көр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:17, 2019 ж. мамырдың 29 (+06) == Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев == Соңғы [[Қатысушы:KazakhPropoganda]] қатысушының жасаған [[https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2&diff=2697375&oldid=2697364]] үлесіне қалай қарайсыздар? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:35, 2019 ж. маусымның 17 (+06) :Мен де солай деп ЕҚЫҰ мәлімдеме жасады деп Азаттық радиосы сайтынан оқыдым ғой. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:21, 2019 ж. маусымның 17 (+06) == Админдердің мерзімі == Жақында админ сайлауынан соң қорытынды берерде жаңа сайланған админге құқықты тапсыру мерзімдерін таңдауға болатынын байқадым. Бұдан бұрынғы сайлауларда ондай таңдау болмайтын. Таңдау мерзімдері - белгісіз, 1 күн, 1 апта, 1 ай, 3 ай, 6 ай, 1 жыл деп шығып тұр. Бұрынғы админдердің құқықтарын қайтып алып, мерзімге сайласақ деген ой бар. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 20:21, 2019 ж. қыркүйектің 16 (+06) :Иә сіз айтқасын тексеріп көріп едім сондай мүмкіндік қосылыпты. Енді сайланатындарды бір жылға солай сайлау керек. Бір жыл мерзімі біткен соң қайта сайлануға немесе мерзімін бір жыл ұзартуға өтінім беруі керек. Белсенді болса сайлау жасамай-ақ Бюрократ қауымдастыққа және өзіне хабарландыру жіберіп бір жылға ұзартып беру керек. Ал ұшты күйлі жоқ болғандардың тізімін қауымдастықтың талқылауына салып метаға хабарлап дәрежелерінен айыру керек. Мені айырса да қарсы емеспін, бірақ уақытым болмай жүр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2019 ж. қазанның 12 (+06) ::Қалай жасаймыз. 18-ден 8 қалдырса да болар еді? -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:31, 2019 ж. қазанның 13 (+06) Әрқайсысын жеке жеке емес тізімін жасап бір ғана талқылау болу керек. Көбін айыру керек. Менің уақытым болар ма екен. Мен болмасам Батырбек метаға жеткізсін. Алдында бір рет белсенділігі бар деп бірнеше өңдемесі үшін Ashina-ны дәрежесінен айырмай қойып еді ғой. Сол үшін соңғы өңдемелеріне назар аудару керек. Кем дегенде бір жылда ешқандай әрекет жасамаған болу керек. Солардың бәрін бір ғана талқылауға салып шешу керек. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:42, 2019 ж. қазанның 13 (+06) :[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі]] бетінен алынған мәліметке сенсек, сіздің ботыңыз 6 айдан астам уақыттан бері әрекетсіз, Ашина 320 күннен бері әрекетсіз екен. Қалғанында жыл ішінде әрекет бар. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:55, 2019 ж. қазанның 13 (+06) Иә оған сенуге болады. Төменгі жағындағы статистика адамның жаңартуын қажет етпейтін сайттың мәліметтерінен алатын статистика. Өңдемесіне қарамай админ әрекеттеріне қараса біршамасы кетейін деп тұр ғой. Метаға ұсынып көру керек. бізде жаңа ереже жасап жатырмыз, админдер бір жылға сайланады сол үшін барлығының админдігін алып таста деп сұраныс жасау керек. Егер тиіспей ақ қояиық десеңзідер өздеріңіз білесіздер. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:21, 2019 ж. қазанның 13 (+06) :Уикипедияға келуге қол тимей жүр, кешірерсіздер. Дұрыс, белсенді емес админдердің құқығынан айырған дұрыс болар бір жағынан. Мені де құқығымнан айырсаңыздар да қарсы емеспін. Айтарлықтай админ ісін атқарып жүрген жоқпын. --<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 23:54, 2019 ж. қазанның 13 (+06) ::Ұсынысты жасап көрсеңіз баршамыздың атымыздан. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 06:56, 2019 ж. қазанның 14 (+06) :::Құқықығымды алып тастаңыз дегендеріңіз дұрыс болмады. Бәрімізде де уақыт жоқ, қазуикипедияның түрін көріп қимайсың. Жасайтын жұмыстар жетерлік --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:48, 2019 ж. қазанның 14 (+06) ::::Саспаңыз, бұл белсенді админдерге қатысы жоқ. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 15:45, 2019 ж. қазанның 14 (+06) Баршасының атынан ұсыныс жасап жатырмын деген сөздің еш күші жоқ, дауысқа салып барып қана ұсына аламыз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:17, 2019 ж. қазанның 15 (+06) == Мазмұн аудару == Тәжірибесіз қатысушыларға "Мазмұн аудару" бета мүмкіндігін пайдалануға тыйымды қалай салуға болады? "Тексерілмеген мақала" үлгісі ондай мақалаға қойылмай кетіп, сапасыз автоматты аударулар көбейіп жатыр. Өткенде өзімде ол бетаны пайдаланып екі-үш мақала аударып көрдім. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:51, 2019 ж. қазанның 25 (+06) : Сізбен толық келісемін. Қалай болса солай аудара салады. Оның үстіне толық аяқталмайды (санаттар, үлгі, сілтеме қою) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:35, 2019 ж. қазанның 29 (+06) Мазмұнын аудару деген функцияны мүлдем өшіруңізді сұраймын {{@|Arystanbek}}. Қалай болса ойына келген мақалалар қаптап жатыр не оны ешкім тексермей де жатыр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:28, 2019 ж. қарашаның 25 (+06) :[[Арнайы:AbuseFilter/history/78/diff/prev/332|Мынандай өзгеріс]] жасадым, алдында дұрыс жасамаған сияқтымын. Енді нәтижесін күтейік, дұрыс болмай жатса тағы қарап кқрейін. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:29, 2019 ж. қарашаның 28 (+06) ::{{@|Kasymov|Нұрлан Рахымжанов}} сүзгіш жұмыс істей бастады, бірақ жақсы аударылған мақалаларды да өткізбей жатыр: [[:Арнайы:AbuseLog/187947]] --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:26, 2019 ж. қарашаның 28 (+06) Қатысушы есім кеңістігіне жариялай бастап еді, оған да жаңа тіркелген қатысушылардың құралды қолдануына тиым салдым: [[Арнайы:AbuseFilter/history/78/diff/prev/334]] --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:34, 2019 ж. желтоқсанның 1 (+06) :Енді толық дұрысталды ма? Сосын Арыстанбек мырза туған күні санатын түзетемін деп уәде беріп едіңіз ғой? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:24, 2019 ж. желтоқсанның 2 (+06) ::Иә толық дұрысталды. 500-ден астам өңдеме жасағандар ғана пайдалана алады, мақала есім кеңістігін шектеп едім, қатысушы есім кеңістігіне жариялай бастады, сосын қатысушы есім кеңістігін де шектедім. Ал соңғы сұрағыңды қазір шешетін мүмкіндігім жоқ, тағы біраз уақыт керек. Жеке тірліктерімді реттеуім керек, ренжіме. Осындай ұсақ түйек мәселе болса аз уақыттымды бөліп шешіп берем. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:23, 2019 ж. желтоқсанның 2 (+06) :::Ок --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:08, 2019 ж. желтоқсанның 4 (+06) 500 өңдемені 200-ге түсірдім: [[Арнайы:AbuseFilter/history/78/diff/prev/356]] --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:33, 2021 ж. желтоқсанның 19 (+06) == Уикипедия сапасы == Құрметті админдер біздің уикипедия бір орнында табандап тұрып қалған сияқты. Себебі бұрынғы және қазіргі қосылған мақаларды бақылап (түзетіп, жойып, кері қайтарып) отырмыз. Ал жалпы контентті керемет толықтырып, жақсы және таңдаулы мақалалар жарияланбай жатыр (басты бетте тұрғандарға біраз жыл болайын деді). Мен қазір елдер астанасын түзетіп келе жатырмын (үлгі мен санаттар қойылып, атаулары дұрысталып т.с. жұмыстар). Бұған дейін елдерді солай жасап шыққанмын. Жалпы бұл тірлігім мазмұнды байытуға аса пайда тиіп жатқан жоқ. Сол сияқты кейбір админдерде солай. Мен дұрыс емес деп жатқан жоқпын, бірақ нақты мақаланы жұмысы мүлдем тұрақтап тұр десе болады. Осының шешімі табылар ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:34, 2020 ж. наурыздың 23 (+06) :Қиын болып тұр. Мақалаларды тексеретін Ғани да кетті уикиден. Басқаларға да ұсыныспен шығып едім, оларға да бұл тақырыптар қызық болмады ғой деймін, бірер мақаланы тексерді деп қоя қойды. Менің де құлқым болмады, оның үстіне басқа тақырыптарда жүргенім, іссапарда көп жүріп тағы қол тимей кетеді. Жауабын табу керек. [[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 11:15, 2020 ж. маусымның 4 (+06) ::Жайлап шешімін табуға болады, халықтың көпшілігіне Уикипедияның танымалдығын арттыру керек, бұл біраз еңбекті қажет етеді. Сосын халықтың білім деңгейін көтеру керек, ол үшін халықтың ғылым білімге деген қызығушылығын артыру керек. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 00:23, 2020 ж. маусымның 5 (+06) == -дың, -дің туғандар == [[Арнайы:Толтырылмаған_санаттар]] бетінде жұмыс жасаушы едім ара-тұра, соңғы жылдары жұмыс жасауға құлық азайды. Себебі, -дың, -дің туғандар, қайтыс болғандар деген санаттар беттерді толтырып тұрады. Олардың ішінен басталуы тиіс санаттарды лупамен іздеп отырғаның. Осыны ретке келтіретін пенде табылмағаны Уикипедиягның шала жансар болып қалғаны ғой деп ойлаймын. [[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 11:12, 2020 ж. маусымның 4 (+06) :Осыған маған уақыт жеткілікті емес, бірақ қай жерден жасауға болатынын сілтемесін берейін, бәрлеріңіз жабылып жүріп шешімін табуға болады. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 00:20, 2020 ж. маусымның 5 (+06) :Мына сілтемедегіні жаңарту керек, әрі толықтыру керек. Бақса уикилерде бірнеше аутор бар, бізде біреу ғана екен: https://github.com/bitcoinx/bitcoinx-wiki/blob/master/languages/messages/MessagesKk.php * Мынау орысша: https://github.com/bitcoinx/bitcoinx-wiki/blob/master/languages/messages/MessagesRu.php * Мынау әзірбайжанша: https://github.com/bitcoinx/bitcoinx-wiki/blob/master/languages/messages/MessagesAz.php * Мынау башқұртша: https://github.com/bitcoinx/bitcoinx-wiki/blob/master/languages/messages/MessagesBa.php * '''Мынау барлығы: https://github.com/bitcoinx/bitcoinx-wiki/tree/master/languages/messages''' Көріп тұрғандарыңыздай бәрінде толық, бізде шала жасалған --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:00, 2020 ж. маусымның 5 (+06) :{{@|Arystanbek}} бұл не нәрсе түсінбедім? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:33, 2020 ж. маусымның 6 (+06) ::Бұл translatewiki.net-тен жасалмайтын Уикипедияны жергілікті тіл файлдары, мәселенің бәрі осында тұр. Туғандар санатындағы қатені де осы жерден жасауға болады. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:40, 2020 ж. маусымның 7 (+06) == Жойылуға ұсынылған беттер == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A_%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E/27_%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F_2020 Википедия:К удалению/27 июля 2020] бетіндегідей жойылуға ұсынылған беттердің маңыздылығын талқылау қажет емес пе? --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 17:43, 2020 ж. шілденің 28 (+06) :Келісемін, бірақ та біздекі жойылып жатқан мақалалардың көбісі талқылауды қажет етпейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 11:25, 2020 ж. шілденің 29 (+06) ::Мүмкін, оны өңдейтін адам табылып қалар. Менің белсенділігім біраз уақытқа төмендейтін секілді. Жұмысым қауырт болып жатыр. Ойды ой қозғайды деген, бәлкім жақсы бір ой туып та қалар. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 10:21, 2020 ж. шілденің 30 (+06) == Таңдаулы мақала/жақсы мақала == Құрметті админдер мен қатысушылар меніңше қазуикиде таңдаулы/жақсы мақалалардың жартысын статустан айыру керек. Себебі: * кейбіреулері тіпті сол мәртебеге лайықта емес, кезінде ауыспағалы көп болды деп асығыс қойғанға ұқсайды. * мағлұматтар ескірген, жаңартып, толықтыратын ешкім жоқ * дереккөздер аздау кейбіреулерінде, үлгілер толық емес Кезінде сол туралы қозғағанмын, бірақ дамиды тиіспеңіз, керемет болады деген. Жарайды деп қалдырдық, алайды сол күйінде қалды. Соған ортақ шешім қабылдап, дауыс беріп статустан алайық. Біздің уикидің деңгейіне болады деп сылтауратпай, мықты, сапалы уикилердің деңгейіндей болғаны дұрыс емес па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:31, 2020 ж. қыркүйектің 11 (+06) :{{@|Kasymov}} нақты қандай мақалалар, аттарын атап өтсең. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:40, 2020 ж. қыркүйектің 12 (+06) :: {{@|Arystanbek}} Оны қарап жазып өтемін уақыт болғанда, қалғандар да әрекет жоқ сияқты ғой. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:01, 2020 ж. қыркүйектің 13 (+06) * Бірінші бөлім * Бірінші: '''Toyota''' мақаласы мүлдем осы статусқа келмейді. Ескірген, толық емес, жасыл/қызыл сілтемелер бар, яғни ешқандай маркасына мақала жазылмаған. * Екінші: '''Хаббл ғарыш телескобы''' мақаласы толық аяқталмаған, калай көрмеу бір ауыздан депутаттар сияқты иә дей салған ба? қызыл сілетемелер мен айрық беттер өте көп. * Үшінші: '''Алматы Менеджмент Университеті''' мақаласы тура орыс уикиден айырмашылығы жоқ, ал бұл универ өзімізде болғандықтан одан да мықты болу керек. Әзірше осы мақалаларды меніңше мүлдем '''статустан алу керек'''. Ал қалғандарын әлі қарап шығу керек, бірақ та оларды да кейбіреулерін статусынан айыру керек, жақсы мақалаға түсіру керек, толықтырып, түзетулер енгізу керек. Қалған қатысушылардан өз пікірлеріңізді жаза кетсеңіздер --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:05, 2020 ж. қазанның 19 (+06) : {{Қолдаймын}}! Kasymov, сіз менің аузымнан суырып алғандайсыз! Дәл осы сұрақты менде қыркүйектің басында өз-өзіме қойғанмын, тіпті талқылау ашайын дегенмін. Бірақ ертең-ертең деп қалды. Шыныменде баяғыда таңдалған '''''таңдаулы''''' мақалалардың мәліметтері ескірген және кейбіреулері орыс мақалаларының көшірмесі.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 19:24, 2020 ж. қазанның 25 (+06) : {{Қолдаймын}} Қазуикидің таңдаулы/жақсы мақалалары сапалы болғаны дұрыс, мықты уикипедиялармен салыстыру керек, ылғи да әлсіз уикилерге қарай бермей --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 11:03, 2020 ж. қазанның 27 (+06) :{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]тардың айтқандарына қосыламын, таңдаулы мақала еш өзгертулер мен толықтыруларды қажет етпейтін, сөйлем тіркестері дұрыс, мақала ойы жинақы (үзік-үзік емес), мазмұны толық аяқталған (басы-аяғы бар), көркемделуі жоғары болуы тиіс. Мақаланың көлемі емес, оның сапасына мән беру қажет. Осы жерде сұрақ туындап тұр: елді мекендерде әкімдердің "қырық жылғы" есептерін (доклад) енгізіп қойған, оны не істеу керек? [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 13:31, 2020 ж. қазанның 27 (+06) :{{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Тазагүл Ермаханова|Ермаханова]] ([[Қатысушы талқылауы:Тазагүл Ермаханова|талқылауы]]) 16:17, 2020 ж. қазанның 27 (+06). [[Абай Құнанбайұлы]] мақаласында да қызыл сілтемелер мен айрық беттерді тазалап шығу керек. Дереккөз өте аз. Осы мақаланы дұрыс қалпына келтіру керек еді.--[[Қатысушы:Тазагүл Ермаханова|Ермаханова]] ([[Қатысушы талқылауы:Тазагүл Ермаханова|талқылауы]]) 16:17, 2020 ж. қазанның 27 (+06) {{Қалыс қалдым}} таңдаулы мақаларға қазаққа қатысы бар мақалалар таңдалуы керек деп білемін. Қазақ еліне-жеріне, мәдениетіне-әдебиетіне бірыңғай қатысты мақалар болса дұрыс еді. [[Қатысушы:Nurkhan|Nureke]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurkhan|талқылауы]]) 23:24, 2020 ж. қазанның 25 (+06) :{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:43, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) : Меніңше, аталған мақалалар жақсы не таңдалған мақала статусын кезінде алып алған және ол тарих болып қалды. Ол жақсы болсын, жаман болсын, бізге ұнасын, ұнамасын. Сол себепті тарих деректері үшін сақталып тұра берсін сол күйде. Ішін тазалап, дұрыстағысы келген адам кез келген уақытта істей алады. Ендігі таңдалатын мақалаларға талапты күшейтейік. Барлық талаптарға сай болуын қадағалайық, соған тырысайық. Және таңдаулы/үздік мақалалар таңдау жиілігін арттырайық. 2-3 жылда бір рет емес, ең болмаса 2-3 айда бір рет деген сияқты. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 18:56, 2020 ж. қазанның 27 (+06) ::{{@|Batyrbek.kz}} Статусын алу керек, сол мақаланың талқылау немес статусы алынған деген бет жасау керек, мұрағат қылып. Таңдаулы/жақсы мақала уикипедияның айнасы ғой, басқа тілдегілер, өзіміздікі ашып көрсе, оқыса көңілі толмай таңдаулы мақаласы осындай болса қалған мақалалар қандай деңгейде деген пікір қалыптасуы мүмкін ғой --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:28, 2020 ж. қазанның 29 (+06) * Сонымен қандай шешім құрметті қатысушылар! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:38, 2020 ж. қарашаның 6 (+06) :Батырбектің айтқанына қосылам, статусынан айырғанша көбірек мақалалардың таңдаулы қылып жіберу керек, сол кезде бұрынғылар жаңалардың тасасында қалып қояды. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:05, 2020 ж. қарашаның 11 (+06) ::{{@|Arystanbek}}Түсінбедім, дамыту керек дейсіз бе? Онда кім толықтырады екен мысалы? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:54, 2020 ж. қарашаның 13 (+06) :::{{@|Kasymov}} дамыту деген сөз болған жоқ қой. Менің жазғакнымды дұрыстап қайтадан қарашы. Батырбектің айтып отырғаны дұрыс, ерте кезде таңдалған мақалалар сол кездегі деңгейді білдіреді, қазіргі таңдайтынымыз қазіргі деңгейімізді білдіреді. Демек тарих болып қалады. Есесіне бірашама таңдаулы мақала болуға лайықты мақалалар бар соларды таңдаулы қылып жіберейік. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:44, 2020 ж. қарашаның 13 (+06) :{{@|Arystanbek}}, {{@|Batyrbek.kz}} мен барлық таңдаулы мақаланы алсын деп жатқан жоқпын, бірінші кезекте осы үш мақаланы. Арғы жағын жақын болашақта көре жатармыз. (жабылып дамытып немесе статусын төмендетіп) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:13, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) ::{{@|Kasymov}} мүмкін сенікі дұрыс шығар, админдер мен бітікшілерді де құқығынан айырып жатамыз ғой, мақаланы да айыруға болатын шығар, таңдаулы мақала таңдаулы болып қалу керек деп қатып қалмай. Олай болса дәрежесінен айыру туралы әрқайсына жеке талқылау баста. Қатысушыларды талқылауға шақырайық. Әлде талқылаусыз бірден айыру керек пе? --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:11, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) :::{{@|Arystanbek}} жоқ осында талқылап, қорытындыға келейік. Сосын аталған мақалалардың талқылау бетіне сілтеме жасау керек (статусынан айырылған себебін көру үшін) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:31, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) Көпшілігі мақалалардың статусынан айыруын қолдап дауыс бергендіктен аталған үш мақала статусынан айырылды. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:46, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) == Негізсіз мақала жою == Kasymov есімді пайдаланушы еш негізсіз [[Найзағайлы асу]] деген мақаланы жойды. Оны қалай қалпына келтіруге болады? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 13:19, 2021 ж. ақпанның 15 (+06) == [[МедиаУики:Pipe-separator]] == Прошу удалить страницу (либо удалить <code>&amp;nbsp;</code>) согласно [[phab:T210851]], так как на страницах вклада, истории и т. п. с левой стороны прямой черты оказыватся двойной пробел. [[Қатысушы:1234qwer1234qwer4|1234qwer1234qwer4]] ([[Қатысушы талқылауы:1234qwer1234qwer4|талқылауы]]) 00:54, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) == Correcting file extensions == Hello! Sorry for writing in English. The file extensions (.jpg) of these files don't match their MIME (image/png) and hence need to be moved: * <s>[[:Сурет:Baku kristall zaly.jpg]]</s> → [[:Сурет:Baku kristall zaly.png]] ''renamed'' * <s>[[:Сурет:Eurovision.jpg]] → [[:Сурет:Eurovision (2).png]]</s> ([[:Сурет:Eurovision.png]] already exists) '''deleted''' * <s>[[:Сурет:LogoSTM.jpg]]</s> → [[:Сурет:LogoSTM.png]] ''renamed'' Thanks: [[Қатысушы:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Қатысушы талқылауы:Jonteemil|талқылауы]]) 06:12, 2022 ж. шілденің 10 (+06) :{{@|Jonteemil}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:52, 2022 ж. шілденің 12 (+06) == Qazaqstanyn LGBT quqyqtary. == https://kk.m.wikipedia.org/wiki/Қатысушы:Mp5am/Қазақстанның_ЛГБТ_құқықтары salemetsiz be. i want to upload this article. [[Қатысушы:Mp5am|Mp5am]] ([[Қатысушы талқылауы:Mp5am|талқылауы]]) 16:23, 2022 ж. шілденің 27 (+06) == Global ban proposal for Piermark/House of Yahweh/HoY == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. If this is not the proper place to post, please move it somewhere more appropriate. {{int:Please-translate}} There is an on-going discussion about a proposal that Piermark/House of Yahweh/HoY be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Piermark|Requests for comment/Global ban for Piermark]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:Unite together|U.T.]] ([[User talk:Unite together|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 18:36, 2023 ж. мамырдың 4 (+06) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Piermark/Invitations/AN2&oldid=24980083 тізімін пайдаланып User:1234qwer1234qwer4@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Тексерілмеген мақалалар == Саламатсыздар ма, мен жаңа мақала жасаған едім, аты " Француз және үнді соғысы ". Менің мақалам сүзгіден "тексерілмеген мақала" болғаны үшін өтпеді. Бірақ мен Дереккөздер жаздым, басқа уикилерге сілтемелерімді алып тастадым. Неге менің мақалам жарияланбады? Әлде мен үлгі және сурет қоймағандықтан ба? Осыны тексерсеңіздер . [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 17:37, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) :Міне, менің мақалам: :Осыны тексеріп берсеңіздер [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 17:54, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Жазушы туралы мәлімет салынбай тұр == Мен жазушы Әлихан Жақсылық туралы мәлімет салып едім, себебі көп адам интернетте іздеп сұраныс өте көп болғандықтан салдым. Дегенмен, википедияға сал алмай жатырмын, админдерге хабарласыңыз деп шығып тұр. Көмектеріңіз керек! Алдын ала рақмет! [[Арнайы:Үлесі/164.40.114.143|164.40.114.143]] 23:56, 2025 ж. маусымның 11 (+05) == Serge Rode == * {{userlinks|Serge Rode}} Здравствуйте. Прошу прощения, напишу на русском, так как казахского языка не знаю. Прошу заблокировать аккаунт Serge Rode — глобального вандала. Многие его учётные записи уже заблокированы глобально. Прошу также заблокировать его за вандализм и здесь. Подробнее см. [[:ru:Википедия:Проверка участников/Serge Rode]]. [[Қатысушы:Mitte27|Mitte27]] ([[Қатысушы талқылауы:Mitte27|талқылау]]) 04:11, 2025 ж. тамыздың 14 (+05) [[Санат:Уикипедия:Администраторлар]] == Біріктіру == Құрметті уикипедияның Администраторлары! Н.Құлжанова туралы 3 мақала бар екенің, және оларды біріктіру керектігін айқындағым келеді! [[Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова]], [[Нәзипа Құлжанова]], [[Құлжанова]] [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:12, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Sulpak мақаласы бойынша сұраныс өңдеме сүзгісінен өтпейді» (Запрос по статье Sulpak не проходит через фильтр правок). == Сәлеметсіздер ме! Мен Sulpak компаниясының өкілімін, мүдделер қайшылығы туралы ақпарат парақшамда ашық көрсетілген: [[Қатысушы:AlinaKuanyshbek]]. Талқылау:Sulpak бетінде мақаланы жаңарту туралы сұраныс қалдырғым келді, бірақ өңдемем «өңдеме сүзгісінен» (edit filter) өтпей, автоматты түрде тоқтатылды — себебі бір хабарда 10 сыртқы сілтеме болды (тәуелсіз дереккөздерге: Forbes Kazakhstan, Tengrinews, Digital Business, Euronics International сілтемелер). Аккаунтым жаңа болғандықтан, бұл шектеу маған қатысты іске асырылған сияқты. Сұранысым: тәжірибелі қатысушылардың бірі осы тақырыпқа Sulpak.kz, forbes.kz, tengrinews.kz, digitalbusiness.kz, euronics.com сайттарына сілтемелерді қосуға көмектессе, немесе фильтрдің неге іске қосылғанын түсіндірсе. Дереккөздердің толық тізімін бөлек хабарлайын ба, әлде қалай жалғастырған дұрыс болады? Алдын ала рахмет![[Қатысушы:AlinaKuanyshbek|AlinaKuanyshbek]] ([[Қатысушы талқылауы:AlinaKuanyshbek|талқылау]]) 10:10, 2026 ж. тамыздың 18 (+05) == Үлгі:Screen reader-only/styles.css == Сәлеметсіздер ме! [[:Үлгі:Screen reader-only/styles.css]] бетінің мазмұн үлгісін (content model) «Sanitized CSS» күйіне өзгертіп беруіңізді сұраймын. Қазіргі уақытта ол уикимәтін (wikitext) ретінде тұр, соның кесірінен TemplateStyles қателері шығып жатыр. Рақмет! [[Қатысушы:ShadZ01|ShadZ01]] ([[Қатысушы талқылауы:ShadZ01|талқылау]]) 12:15, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05) == Жойылған құмжішәкті қалпына келтіру == Сәлеметсіздер ме, құрметті әкімшілер! Мен Konyrbay77 қатысушысымын. 2026 жылғы 11 қазанда Kasymov әкімшісі менің жеке құмжәшігімді жойғанын байқадым. Онда Мәлік Жәркенұлы Жәркенов туралы дереккөздерге сүйеніп дайындалған энциклопедиялық мақала болатын. Беттің жойылу себебін түсіндіріп, мүмкін болса, құмжәшіктегі мәтінді қалпына келтіруге көмектесулеріңізді сұраймын. Қажетті түзетулерді енгізуге дайынмын. Құрметпен, Konyrbay77. [[Қатысушы:Konyrbay77|Konyrbay77]] ([[Қатысушы талқылауы:Konyrbay77|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. қазанның 12 (+05) == «Халықаралық пианистер күні» жобасын тексеру және негізгі кеңістікке көшіру == Сәлеметсіздер ме! «[[Қатысушы:IamStivens/Халықаралық пианистер күні]]» бетінде алты дереккөзге негізделген мақала жобасы дайындалды. Менің тіркелгімде беттерді жылжыту құқығы жоқ. Жобаны тексеріп, талаптарға сай болса, «Халықаралық пианистер күні» атауымен негізгі кеңістікке көшіруге көмектесулеріңізді сұраймын. Рақмет! [[Қатысушы:IamStivens|IamStivens]] ([[Қатысушы талқылауы:IamStivens|талқылау]]) 14:38, 2026 ж. қазанның 15 (+05) == Content Translation арқылы мақаланы жариялауға кедергі келтірген автоматты сүзгі == Сәлеметсіздер ме, құрметті әкімшілер! Мен орысша Уикипедиядағы «Леденёва, Алёна Валерьевна» мақаласын Content Translation құралы арқылы қазақ тіліне аудардым. Мәтінді редакциялап, дереккөздер мен ақпараттық үлгідегі қателерді түзетуге тырыстым. Алайда мақаланы жариялау кезінде автоматты сүзгі кедергі келтіріп отыр. Алдымен «Тексерілмеген мақала үлгісін өшірмеуін ескерту», кейін «Санат жолындағы мәтін», соңында «Content Translation Edits» хабарламалары шықты. Мақаланы жеке қаралама (Personal draft) ретінде сақтауға да әрекет жасадым, бірақ жариялау жүзеге аспады. Аударма құралда сақталған. Электрондық пошта мекенжайымды да растадым. 18 қазанда осы мәселе бойынша [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Content Translation арқылы мақаланы жариялау қатесі|техникалық форумда өтініш]] қалдырдым, алайда әзірге жауап алған жоқпын. Автоматты сүзгінің нақты не себепті іске қосылып отырғанын және мақаланы Уикипедия ережелеріне сай қалай жариялауға болатынын түсіндіруге көмектесулеріңізді сұраймын. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:ArkonArkon|ArkonArkon]] ([[Қатысушы талқылауы:ArkonArkon|талқылау]]) 16:46, 2026 ж. қазанның 22 (+05) hy5wlsutmdb6lzn5sj5eoozuoi7s2n9 0 521032 3684898 3684340 2026-10-22T11:34:06Z ~2026-56474-12 187392 /* */ Керей хандығы 3684898 wikitext text/x-wiki {{Қайта жазу}} '''Керей хандығы''' — IX–XII ғасырларда Завхан, Тола, Селенгадан Шығыс Моңғол құмына дейінгі сайын даланы қоныс етіп, батысында Найман хандығы, солтүстігінде меркіттер, оңтүстігінде татарлар, шығысында Ся мемлекетімен іргес жатты. Ол кезде Керей хандығы керей, жиркин, конхойт, сақайт, тумаут, албат, тункайт-киркун деп аталатын тайпалардан құралатын. Аталған тайпалардың ең ірісі керейлер болды және керей атауы («керей» - ру-тайпа атауы да, «т» - тунгус, монғолша көптік жалғауы) содан қалды. === Халық саны === Рашид әд-Дин моңғол жазбаларының желісіне сүйене отырып, керейлер саны (XI-XII ғасырлар) 200 мың шамасында болған дейді. Керейлер ХІ ғасырдың екінші жартысында алғашқы хандық билік құрды. Ол кезде керейлерді бұйрық лауазымды тайпабасы билейтін. === Тарихы === ХІІ ғасырда әскери билікке сүйенген ұлыс ел деңгейіне көтерілді. Аталған кезеңде Керей ұлысын Маркуз Бұйрық хан басқарды. Керей хандары алтыннан шатыр тігіп, алтындаған ер-тұрман сайлап, алтын кеседен ас-су ішкені жайлы ортағасырлық жазбаларда айқын жазылған. Тайпалар мыңдыққа, ішкі рулар жүздікке бөлініп, мыңдықты мыңбасылар, жүздікті жүзбасылар басқарады. Керей хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Керей ұлысында айшықты шекара болмағанымен, орда тігер орны, қыс қыстауы, жаз жайлауы белгілі болған. Олар әйгілі Қарақорымды бас қала етті. Түндік, Цэцейдей, т.б. қалалар салды. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, киіз үйде өмір сүрді. Керейлер несториан сенімін ұстанды. Оларда жазба заң болмады, әдет заңына жүгінді. Керей заңы бойынша ата жауына сатылу ең ауыр қылмыс саналған. Мркуз Бнұйрықтың немересі Куржакуз Бұйрық хан өлген соң, ұрпақтары хан тағы үшін өзара көп қақтығысты. Керейлерді, бір жағынан, татар, тунгустар қыспаққа алса, екінші жағынан, Ерке қара тобын наймандар қолдады. Тоғырыл Уаң хан тобына («Тоғырыл» - өз аты, ал «уаң хан» немесе «ұлыс билеушісі» лауазымы – Тоғырылға шүршіт ханы Вангин Чинсан берген лауазым) Есукей батыр бастаған татарлар ішіндегі боржигин руының моңғол аталығы қол ұшын берді. Тарихта керейлердің дәуірлеген кезеңі – Уаң хан басқарған тұс. Батыс католтктеріне «шығыстан шыққан пірәдар Иоан» аңызы бойынша жеткен оның Уаң хан аты кезінде Батыс Еуропаны дүр сілкіндіргені белгілі. Керейлер мен моңғолдлар өзара ант су ішіскен түбегейлі достық қатынаста болды. Бұл қатынас Тоғырыл және Тэмужин тұсында одан әрі жалғасты. Уаң хан Тэмужинді өкіл ұлы санады. Тэмужин 1189 жылы өз әулетінің ханы сайлағанда оны алғаш қолдағандардың бірі осы Уаң хан болды. Тэмужиннің ар-намысын қорғау үшін 1179 жылы меркітке қарсы құрылған үштік одағын (Уаң хан, Жамуқа және Тэмужин) ұйымдастырушы да Уаң хан еді. Аталған жорыққа тек керейдің өзінен 20 мың қол атқа қонды. Керейлер Тэмужин бастаған топпен бірлесіп, 1198 жылы татарларды шапса, 1201 жылы Жамұқа бастаған Алақай бұлақ одағына соққы берді. Тэмужинемен бірлесіп, 1203 жылы наймандардың батыс қанатына шабуыл жасады. Алайда, Уаң хан мен Тэмужин достығы ұзаққа созылмады. Даңқы арта түскен ТЭмужин керейлерді «бейбіт түрде ел болып бірлесуге шақырды». Бірақ керейлер Тэмужиннің бұл пікірін қабылдамады. Сөйтіп, екі жақ 1203 жылы ақтық шайқасқа шықты, керейлер жеңіліп, тарих тұғырынан тайды. Керейлердің бір тобы ата жұртында қалып, Шыңғыс хан империясына қызмет етті. Енді бір тобы батысқа - Орта Азияға бет бұрды. Мұнда келгендері Жошы, Шағатай ұлысы, Моғолстан билігінде болып, кейін көпшілігі Қазақ хандығына бағынып, қазақ ұлтын құрады. Керейдер өзбек, қырғыз халықтары арасында да кездеседі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Керей мемлекеті]] [[Санат:Керей]] 39r9esoj85xlhutpp25joo6ekdxpxaz 0 523577 3684715 3515441 2026-10-22T06:23:43Z Арыс Тілдер 187336 /* Өмірбаяны */ әке-шешесінен сөзін ата-анасынан деп өзгертілді 3684715 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майлықожа Сұлтанқожаұлы |Атауы = |Сурет = Майлыкожа.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Майлықожа Сұлтанқожаұлы |Толық аты = |Туған күні = 1835 |Туған жері = Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қожатоғай аулы. |Қайтыс болған күні = 1898 |Қайтыс болған жері = Түркістан облысы, Ордабасы ауданы. |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = ақын, сазгер, ойшыл, [[композитор]] |Дауыс түрі = |Аспабы = [[домбыра]] |Жанрлары = |Лақап аттары = |Қызметтес болған = |Марапаттары = |Сайты = }} '''Майлықожа Сұлтанқожаұлы''', '''Майлықожа ақын''' ([[Отырар]], 1835-1898) — Қазақ халық ақыны, композитор, айтыскер ақын. == Өмірбаяны == Қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Қызылқұм]] жерінде туып өскен. [[Қожа]] руынан шыққан. Әкесі Сұлтанқожа мұсылманша сауатты, шағын дәулетті, көзі ашық, діндар адам болған. Майлықожа әкесінің үйретуімен сауат ашып, кейін өз бетімен көп ізденіп, заманына сай білімді алған. Майлықожа ата-анасынан 14 жасында жетім қалып, жоқшылық, мұқтаждық көп көрген. Ержете келе жаттап өлең айтып, өнер жолына түсу арқылы елге танылады. Ол 20 жас шамасында өлең өнеріне бет бұрады. Ел ақындарымен кездесіп, кейін өзінің сауатын кеңейтіп, шығыс әдебиетін оқуға, оның кейбір үлгілерін жаттап айтып, таратуға қол жеткізеді. Майлықожа 1860 жылдары Сырдан қазіргі Таразға келіп, [[Сыпатай батыр]]дың асында [[Сүйінбай]]мен кездесіп, онымен сөз қағыстырған. Бұл жыр бірінші рет 1929 жылы «Жаңа әдебиет» журналында басылды. Майлықожаның кейбір толғаулары 1883 жылы Ташкентте шыққан «Қырғыз хрестоматиясы» атты жинақта жарық көрген. Олар - «Райымқұлға», «Қасқыр», «Ноғай мырзаға», «Үш жігіт». Кейбір деректерде Майлықожа Сұлтанқожаұлының өмір сүрген жылдары 1835-1898 деп берілген және оның Сарыағаш ауданында туғаны туралы мәлімет бар. == Деректі фильм == * [[2015]] — “Майлықожа” (фильм) режиссері [[Қалила Нематұлы Омаров|“Қалила Умаров”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ақындары]] 5ol1obupap69rpm3l0c4qkmfoatl1p7 0 527565 3684630 3452010 2026-10-22T03:51:39Z ~2026-56534-39 187376 3684630 wikitext text/x-wiki '''Президенттік Жұмһұрият''' — [[президент]]тің мемлекеттік органдарының ісіне салмақты араласумен айқындалады. Президенттің қолында мемлекет және үкіметке басшылық лауазымы болады. Президентік республиканы әдетте, тағы да '''дуалистік Жұмһұрият''' деп те атайды, себебі бұл екі басшылық бөлек екендігін айқындайды. Олар біріншісі, [[заң шығарушы орган]] - парламент, ал [[атқарушы орган]] - президент. == Президенттің республиканың басты ерекшеліктері == Президентті парламент сайламайды (тек халық — Колумбия, немесе таңдаушылар алқасы— АҚШ), Парламент - үкімет түрі емес, яғни президент елді қалыптастырады. Президент елдің нағыз басшысы. Үкімет тек президенттің алдында жауап береді, себебі тек президент қана оны таратып жіберуге құқылы. Бұл басқару түрінде, [[парламенттік республика]]мен салыстырғанда, президенттің қолындағы билік бар екендігі айқын сезіледі. Президенттік республикада, президент - атқарушы орган. Бұл дегеніміз, егер парламенттің шығарған заңы президентке моральсіз, жарқын болашаққа лайықсыз көрінсе, ол бұл заңды бекітпей, парламентке қайта талқылау үшін қайтаруға құқылы. Әдетте президенттік республикада, президентте парламентті таратуға және парламенттің үкіметке сенімсіздігін білдіруге құқы жоқ. Алайда парламент президентті орнынан алып тастай алады ([[импичмент]] рәсімі). == Президенттік республикалар == [[File:Forms of government 2021.svg|center|400px|thumb|{{легенда|#3355dd|Президенттік республика.}} {{легенда|#f0e847|Аралас республикалар.}} {{легенда|#66bb66|Парламенттік республикалар, атқарушы орган - президент (парламентпен таңдалған).}} {{легенда|#ff9a33|Парламенттік республикалар, атқарушы орган - премьер-министр.}} {{легенда|#e75353|Конституциялық монархия, атқарушы орган - премьер-министр.}} {{легенда|#ee1af9|Конституциялық монархия, саясат билігі корольде, алайда жеке үкімет басшысы бар ел.}} {{легенда|#801a80|Абсолюттік монархия}} {{легенда|#aa6f33|Бірпартиялық жүйе.}}]] Қарапайым президенттік республикаға Америка Құрама Штаттарын жатқызуға болады. АҚШ конституцияның негізінде өкілеттіктерді бөлу қағидасы жатады. Президенттік республикаларға Латын Америка және Африка елдерінің көбі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет түрлері]] omr6p975666dpl0zr99l4rae3lsaz7p 3684633 3684630 2026-10-22T03:53:48Z ~2026-56534-39 187376 3684633 wikitext text/x-wiki '''Президенттік Жұмхұрият''' — [[президент]]тің мемлекеттік органдарының ісіне салмақты араласумен айқындалады. Президенттің қолында мемлекет және үкіметке басшылық лауазымы болады. Президентік республиканы әдетте, тағы да '''дуалистік Жұмхұрият''' деп те атайды, себебі бұл екі басшылық бөлек екендігін айқындайды. Олар біріншісі, [[заң шығарушы орган]] - парламент, ал [[атқарушы орган]] - президент. == Президенттің республиканың басты ерекшеліктері == Президентті парламент сайламайды (тек халық — Колумбия, немесе таңдаушылар алқасы— АҚШ), Парламент - үкімет түрі емес, яғни президент елді қалыптастырады. Президент елдің нағыз басшысы. Үкімет тек президенттің алдында жауап береді, себебі тек президент қана оны таратып жіберуге құқылы. Бұл басқару түрінде, [[парламенттік республика]]мен салыстырғанда, президенттің қолындағы билік бар екендігі айқын сезіледі. Президенттік республикада, президент - атқарушы орган. Бұл дегеніміз, егер парламенттің шығарған заңы президентке моральсіз, жарқын болашаққа лайықсыз көрінсе, ол бұл заңды бекітпей, парламентке қайта талқылау үшін қайтаруға құқылы. Әдетте президенттік республикада, президентте парламентті таратуға және парламенттің үкіметке сенімсіздігін білдіруге құқы жоқ. Алайда парламент президентті орнынан алып тастай алады ([[импичмент]] рәсімі). == Президенттік республикалар == [[File:Forms of government 2021.svg|center|400px|thumb|{{легенда|#3355dd|Президенттік республика.}} {{легенда|#f0e847|Аралас республикалар.}} {{легенда|#66bb66|Парламенттік республикалар, атқарушы орган - президент (парламентпен таңдалған).}} {{легенда|#ff9a33|Парламенттік республикалар, атқарушы орган - премьер-министр.}} {{легенда|#e75353|Конституциялық монархия, атқарушы орган - премьер-министр.}} {{легенда|#ee1af9|Конституциялық монархия, саясат билігі корольде, алайда жеке үкімет басшысы бар ел.}} {{легенда|#801a80|Абсолюттік монархия}} {{легенда|#aa6f33|Бірпартиялық жүйе.}}]] Қарапайым президенттік республикаға Америка Құрама Штаттарын жатқызуға болады. АҚШ конституцияның негізінде өкілеттіктерді бөлу қағидасы жатады. Президенттік республикаларға Латын Америка және Африка елдерінің көбі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет түрлері]] m5vik8bb92hfqm4oxhkvxw77ortzr83 3684634 3684633 2026-10-22T04:00:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56534-39|~2026-56534-39]] ([[User talk:~2026-56534-39|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2885282 wikitext text/x-wiki '''Президенттік республика''' — [[президент]]тің мемлекеттік органдарының ісіне салмақты араласумен айқындалады. Президенттің қолында мемлекет және үкіметке басшылық лауазымы болады. Президентік республиканы әдетте, тағы да '''дуалистік республика''' деп те атайды, себебі бұл екі басшылық бөлек екендігін айқындайды. Олар біріншісі, [[заң шығарушы орган]] - парламент, ал [[атқарушы орган]] - президент. == Президенттің республиканың басты ерекшеліктері == Президентті парламент сайламайды (тек халық — Колумбия, немесе таңдаушылар алқасы— АҚШ), Парламент - үкімет түрі емес, яғни президент елді қалыптастырады. Президент елдің нағыз басшысы. Үкімет тек президенттің алдында жауап береді, себебі тек президент қана оны таратып жіберуге құқылы. Бұл басқару түрінде, [[парламенттік республика]]мен салыстырғанда, президенттің қолындағы билік бар екендігі айқын сезіледі. Президенттік республикада, президент - атқарушы орган. Бұл дегеніміз, егер парламенттің шығарған заңы президентке моральсіз, жарқын болашаққа лайықсыз көрінсе, ол бұл заңды бекітпей, парламентке қайта талқылау үшін қайтаруға құқылы. Әдетте президенттік республикада, президентте парламентті таратуға және парламенттің үкіметке сенімсіздігін білдіруге құқы жоқ. Алайда парламент президентті орнынан алып тастай алады ([[импичмент]] рәсімі). == Президенттік республикалар == [[File:Forms of government 2021.svg|center|400px|thumb|{{легенда|#3355dd|Президенттік республика.}} {{легенда|#f0e847|Аралас республикалар.}} {{легенда|#66bb66|Парламенттік республикалар, атқарушы орган - президент (парламентпен таңдалған).}} {{легенда|#ff9a33|Парламенттік республикалар, атқарушы орган - премьер-министр.}} {{легенда|#e75353|Конституциялық монархия, атқарушы орган - премьер-министр.}} {{легенда|#ee1af9|Конституциялық монархия, саясат билігі корольде, алайда жеке үкімет басшысы бар ел.}} {{легенда|#801a80|Абсолюттік монархия}} {{легенда|#aa6f33|Бірпартиялық жүйе.}}]] Қарапайым президенттік республикаға Америка Құрама Штаттарын жатқызуға болады. АҚШ конституцияның негізінде өкілеттіктерді бөлу қағидасы жатады. Президенттік республикаларға Латын Америка және Африка елдерінің көбі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет түрлері]] 6fx491q6epj4a7tp9wy39da4q935gak 0 528330 3684784 3655281 2026-10-22T09:50:48Z 1nter pares 146705 3684784 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Черновцы облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Чернівецька область}} |Суреті = 73-250-0001 Khotyn Fortress RB 24.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Chernivtsi Oblast .svg |Ту = Flag of Chernivtsi Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 17|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 01|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 3 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Черновцы]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Сторожинец]], [[Новоднестровск]], [[Хотин]] |Құрылды = [[7 тамыз]] [[1940 жыл|1940 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Руслан Васильевич Запаранюк |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Алексей Сергеевич Бойко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 885 200 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = 1,99 |Халық саны бойынша орны = 25 |Тығыздығы = 111,98 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 74,98 %,<br /> [[Румындар|румындар]] — 12,46 %,<br /> [[Молдовандар|молдовандар]] — 7,31 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 4,12 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 0,37 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,16 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 8096 |Жер аумағының пайызы = 1,34 |Жер аумағы бойынша орны = 25 |Максималды биіктігі = 1574 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Chernivtsi in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Chernivickaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-77 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 372 |Пошта индекстері = 58xxx, 59xxx, 60xxx |Интернет-үйшігі = chernovtsy.ua; cv.ua |Автомобиль коды = СЕ, IE, OE, PE |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Chernivtsi Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Черновцы облысы''' ({{lang-uk|Чернівецька область}}), ауыз. '''Черновичина ''' ({{lang-uk|Чернівеччина}}) — [[Украина|Украинаның]] батысында орналасқан әкімшілік бірлік, әкімшілік орталығы — [[Черновцы]] қаласы. Батысында [[Ивано-Франковск облысы|Ивано-Франковск облысымен]], солтүстігінде — [[Тернополь облысы|Тернополь]] және [[Хмельницкий облысы|Хмельницкий]] облыстарымен, шығысында — [[Винница облысы|Винница облысымен]], ал оңтүстігінде [[Румыния]] және [[Молдова|Молдовамен]] шектеседі. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == == Табиғаты == Черновцы облысы Шығыс Карпаттың солтүстік-шығыс етегінде орналасқан. Солтүстік, солтүстік-шығысын Волынь-Подоль қыратының сілімдері алып жатыр. Пайдалы қазындылары – фосфорит, жанғыш тақта тас, қоңыр көмір. Климаты қоңыржай континенттік. Қаңтардың орташа температурасы – 5, -7 градус, шілдеде 16 – 19 градус. жылдық жауын – шашын мөлшері 600 (жазықта) – 1200 мм (тауда). Ірі өзендері – Днестр, Прут, Черемош, Сирет. Жері күлгінделген қара, шым күлгін, шым қоңыр топырақты келеді. Территориясының 28,8%-і орман (шырша, емен тағы басқа) және шалғын. == Халқы == Тұрғындарының негізі – украиндар. Румын, молдаван, орыстар да тұрады. Орташа тығыздығы 1 квадрат км-ге 106,9 адамнан. Қала халқы 35 % (1974). Басты қалалары – Черновцы, Хотин. == Шаруашылығы == Черновцы облысы Оңтүстік-Батыс экономикалық аудан құрамына кіреді. Экономикасында тамақ өнімдері (қант, май, спирт, ет, жеміс консервілері), жеңіл (киім, аяқ киім, трикотаж), ағаш өңдеу (мебель,тақтай, фанера), машина жасау және металл өңдеу (мата тоқу станоктары, тамақ, мұнай өндірістерінің құрал-жабдықтары) өнеркәсіптерінің үлесі басым. Ірі өнеркәсіп орталықтары – Черновцы, [[Берегомет]], Сторожинец, Путила, Вижница. Облыста 155 колхоз және 30 совхоз бар (1976). Егісі 356,6 мың га; бұған негізінен дәнді (бидай, жүгері, арпа, сұлы) және техникалық (қант қызылшасы, зығыр, күнбағыс) дақылдары, жүзім егіледі. 1973 жылғы мал басы (мың): мүйізді ірі қара 408,7 (бұның ішінде сиыр 157,2), шошқа 311,8, қой мен ешкі 188,0. Құс және омарта шаруашылықтары дамыған. Темір жолының ұзындығы 466 км (1973). Басты магистральдары Черновцы – Кишинёв, Черновцы – Терпоноль. Автомобиль жолы 3,2 мың квадрат км, бұның ішінде асфальтталғаны 2,9 мың квадрат км. Негізгі автомобиль жолдары Львов – Черновцы – Кишинёв, Черновцы – Хмельницкий. Университет, медициналық институт (Черновцы қаласында), 19 арнаулы орта оқу орны, музыкалық-драма театры, филормония, 3 музей бар. Облыстық «Радянська Буковина» газеті шығады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [http://Украина.%20Районы,%20М.,%201969%20(серия%20«Советский%20Союз»). Украина. Районы, М., 1969 (серия «Советский Союз»).]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Черновцы облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] bbk1xk7pqhssx0owpvjhx9byzb367ha 0 530436 3684764 3569732 2026-10-22T09:42:57Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3684764 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Колин Ферт |шынайы есімі = Colin Firth |сурет = Colin Firth by Gage Skidmore.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Колин Ферт 2014 жылы |туған кездегі есімі = Колин Эндрю Ферт |туған күні = 10.09.1960 |туған жері = [[Грэйшотт]], [[Хэмпшир]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = [[1983]] — <small>қазіргі уақытқа шейін<small> |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы сыйлығы|Оскар сыйлығы]]» (2011)<br />«[[Алтын глобус]]» (2011)<br />[[BAFTA]] (2010, 2011)<br />Вольпи кубогы (2009) |imdb_id = 0000147 |сайты = }} '''Колин Эндрю Ферт''' ({{lang-en|Colin Andrew Firth}}; [[10 қыркүйек]] [[1960]], Грэйшотт, Хэмпшир) — британдық актер. Актерлік карьерасын [[1984]] жылы бастап, 1995 жылы әлемдік сыншылардың көзіне түседі. BAFTA, Вольпи кубогын, «[[Алтын глобус]]», «[[Оскар сыйлығы]]» сыйлықтарының номинанты атанған. «Вальмон», «[[Тәкаппарлық пен жаңылыс]]<nowiki/>», «Английский пациент», «Влюблённый Шекспир», «Бриджит Джонс күнделігі», «Девушка с жемчужной серёжкой», «Шынайы махаббат», «Бриджит Джонс: грани разумного», «Моя ужасная няня», «Мамма миа!», «Дориан Грей», «Король говорит!» және «Шпион, выйди вон!» фильмдерінің арқасында танымал атанған. == Балалық шағы == [[1960]] жылы 10 қыркүйекте [[Англия]]дағы Грэйшотт қалашығында дүниеге келген. Анасы Ширли, дін ұстазы, ал әкесі Дэвид, тарих пәнінен сабақ берген. Колиннің Кейт атты апайы және Джонатан атты кіші бауыры бар. Кішкентайында отбасы [[Нигерия]]да тұрған. Колин 11 жастқа толып, олар [[Миссури]] штатының Сент-Луис қаласына көшеді. Орта білім беретін мектепте оқып, Ферт гитарада ойнауды үйренеді. Мектепті бітірген соң, Barton Peveril Sixth Form колледжіне түседі де, 1982 жылы оқуын бітіреді. == Мансап == [[1984]] жылы Грета Скакки және Бен Кингслимен «Дама с камелиями» фильмінде түседі. 1989 жылы Милош Формонның «Вальмон» фильмінде басты рөлді иеленді. «Гордость и предубеждение» фильмінде мистер Дарсидің рөін ойнайды. «Король говорит!» фильмінде түсіп, «Алтын глобус» сыйлығын иеленеді. Кейін Колин көптеген фильмде түскен. == Жеке өмірі == [[1989]] жылы Ферт Мег Тиллимен кездесе бастайды. [[1990]] жылы олардың Уильям Джозеф Ферт атты ұлдары дүниеге келеді. Тиллимен ажырасқан соң, 1994 жылы Дженнифер Эльмен бір жылдай кездеседі. Қазір Колин Ливия Джуджолли атты итальяндық продюсер және режиссерге үйленген. Олардың екі ұлдары бар: Лука (2001) және Маттео (2003). == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.imdb.com/name/nm0000147/ Колин Ферт] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік актер үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Үздік актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] {{Actor-stub}} nyvu08aarxgora1179xkuflen6k12uy 0 530994 3684757 3569750 2026-10-22T09:41:10Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3684757 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Шон Коннери |шынайы есімі = Sean Connery |сурет = SeanConneryJune08.jpg |сурет ені = 250 px |сурет атауы = Шон Коннери, 2008 жыл |туған кездегі есімі = Томас Шон Коннери |туған күні = 25.08.1930 |туған жері = {{Туғанжері|Эдинбург|Эдинбургта}}, [[Шотландия]] |қайтыс болған күні = 31.10.2020 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Ұлыбритания|Шотландия|АҚШ}}, {{кинопродюсер|Ұлыбритания|Шотландия|АҚШ}} |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = [[1954]]—[[2003]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[Оскар сыйлығы сыйлығы|«Оскар сыйлығы»]] ([[1988]])<br />[[BAFTA]] ([[1988]], [[1998]]) |imdb_id = 0000125 |сайты = http://www.seanconnery.com }} '''Томас Шон Коннери''' ({{lang-en|Thomas Sean Connery}}; [[25 тамыз]] [[1930]], [[Эдинбург]] — [[31 қазан]] [[2020]]<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-54761824</ref><ref>https://www.cna.com.tw/news/firstnews/202010315005.aspx</ref>, Нассау) — британдық киноактер, продюсер. «[[Оскар сыйлығы]]», «BAFTA», «Алтын глобус» жүлдесінің номинанты атанған. 70-тен астам фильмдерде түскен. Соның ішінде, Ян Флемингтің шығармаларында [[Джеймс Бонд]]тың рөлін ойнаған. «Неприкасаемые» драмасында Джим Мэлоун рөлінің арқасында «[[Оскар сыйлығы]]» және «Алтын глобус» сыйлықтарына қол жеткізген. 2003 жылы карьерасын тоқтатып, әйелімен Багам аралдарында тұрған. == Өмірбаяны == Томас Шон Коннери [[1930]] жылы 25 тамызда [[Шотландия]]ның [[Эдинбург]] қаласында дүниеге келген. Оның анасы, Эфимия Маклин, еден жуушы, ал әкесі, Джозеф Коннери, қара жұмысшы болған. Ең бірінші рөлін «Другое время, другое место» фильмінен алды. 1962-1967, 1971, 1981 жылдары Джеймс Бондтың рөлін «Доктор Ноу» (1962), «Из России с любовью» (1963), «Голдфингер» (1964), «Шаровая молния» (1965) және «Живёшь только дважды» (1967) фильмдерінде ойнаған. Шонның ойнауындағы Джеймс Бондтың рөлі ең үздік болып саналады. Кейін актер көптеген фильмдерде түскен. == Жеке өмірі == Шон Коннери Дайан Силенто атты аустралиялық актрисамен некеде болған (6 желтоқсан 1962 - 6 қыркүйек 1973). Олардың Джейсон Коннери атты ұлдары бар. Шонның екінші әйелі Мишелин Рокбрюн болған. Олар 1975 жылы 6 мамырда үйленген. Ортақ балалары жоқ. == Сыртқы сілтемелер == * {{imdb name|id=0000125|name=Шон Коннери}} * [http://www.seanconnery.com/ Ресми сайты] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік қолдаушы актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] {{Actor-stub}} q0dy3b3gldm8zrkmasaazusjfqkdw7y 0 531235 3684436 2565142 2026-10-21T14:23:25Z Wikuiser 172895 /* Сыртқы сілтемелер */ 3684436 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Кевин Бэйкон |шынайы есімі = Kevin Norwood Bacon |сурет = Kevin Bacon.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні =8.07.1958 |туған жері ={{Туғанжері|Филадельфия|Филадельфияда}}, [[Пенсильвания]], [[АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}}, {{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = |белсенді жылдары = 1978 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Алтын глобус]]» ([[2009 жыл]]) |imdb_id = 0000102 |сайты = }} '''Кевин Норвуд Бэйкон''' ({{lang-en|Kevin Norwood Bacon}}; 8 шілде, [[1958]], Филадельфия, [[Пенсильвания]], [[АҚШ]]) – америкалық актер, продюсер, режиссер. «Алтын глобус» жүлдесінің иегері. == Өмірбаяны == Кевин Бэйкон [[АҚШ]]-тағы [[Пенсильвания]] штатының Филадельфия қаласында дүние есігін ашады. Он сегіз жасқа толмай, оқуын жалғастыру үшін үйінен кетеді. «Manning Street Actor’s Theatre» театрында жұмыс жасайды. [[1987]] жылы « Lemon Sky» фильмінде түсіп, [[Кира Седжвик]]пен жұмыс жасайды. Кейін екеуі бір отбасы болады. Оливер Стоунның «JFK» (1991) жобасында рөлге ие болады. 12 аса-таяқтарда ойнай біледі. «The Bacon Brothers» дуэтының мүшесі. == Режиссёрлік жұмыстары == * 2005 — Loverboy * 1996 — Losing Chase == Продюсерлік жұмыстары == * 2005 — Loverboy * 2004 — Woodsman, The * 1998 — Wild Things == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{imdb name|id=0000102|name=Кевин Бэйкон}} {{commonscat-inline|Kevin Bacon|Кевин Бэйкон}} {{Actor-stub}} [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]] r68o2743leuaxyddidziey3z12l07v0 0 531322 3684766 3446752 2026-10-22T09:43:31Z Wikuiser 172895 3684766 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф|есімі=Кит Харингтон|шынайы есімі={{lang-en|Christopher Catesby "Kit" Harington}}|Сурет=Kit harrington by sachyn mital (cropped 2).jpg|Сурет ені=200px|Сурет атауы=Кит Харингтон 2019 жылы|Туған кездегі есімі=Кристофер Кейтсби Харингтон|Мамандығы=актёр|imdb_id=3229685|Белсенді жылдары=2008 — қазіргі уақытқа дейін|туған күні=26.12.1986|туған жері=Актон, Лондон|Азаматтығы={{UK}}}} '''Кристофер Кейтсби (Кит) Харингтон''' ({{Lang-en|Christopher Catesby "Kit" Harington}}) — британдық актер, [[1986 жыл]]ы [[Вустешир]] қаласында туды. Оның актерлік шеберлігі [[Драматургия|драматург]] анасынан берілді. Алайда ол жас кезінде ол өзін əртіс боламын деп ойлаған да жоқ. Ол тілші боламын деп армандады. 1992-1998 жылдар арасында ол [[Саутфилд]] мектебінде оқыды. Мектеп бітргеннен кейін ол əртістерге арналған жоғары оқу орнына түсті. Онда ол көптеген көріністерге қатысып, актерлік шеберлігін дамытты. 2008 жылы оны бітірді. Кит Харингтонның ең басты рөлі - ол "Игра Престолов" телесериалындағы Джон Сноу рөлі. Осы телесериалдан кейін ол танымал жəне табысты жас əртіс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] {{Actor-stub}} knx5up3whgw00566x4z7xnt7e40agzk 14 532170 3684867 2220434 2026-10-22T11:02:44Z Nurken 111493 3684867 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] 8d34eq13actn8j984qhedn8c9hcdj24 0 533953 3684656 3664682 2026-10-22T05:17:16Z 1nter pares 146705 3684656 wikitext text/x-wiki == [[Еуропа]] == {| class="wikitable sortable" |- ! № п/п ! Астана ! Мемлекет |- | 1. | [[Амстердам]] | {{NLD}} |- | 2. | [[Андорра-ла-Велья]] | {{AND}} |- | 3. | [[Афина]] | {{GRC}} |- | 4. | [[Белград]] | {{SRB}} |- | 5. | [[Берлин]] | {{DEU}} |- | 6. | [[Берн]] | {{CHE}} |- | 7. | [[Братислава]] | {{SVK}} |- | 8. | [[Брюссель]] | {{BEL}} |- | 9. | [[Будапешт]] | {{HUN}} |- | 10. | [[Бухарест]] | {{ROU}} |- | 11. | [[Вадуц]] | {{LIE}} |- | 12. | [[Валлетта]] | {{MLT}} |- | 13. | [[Варшава]] | {{POL}} |- | 14. | [[Ватикан]] | {{VAT}} |- | 15. | [[Вена]] | {{AUT}} |- | 16. | [[Вильнюс]] | {{LTU}} |- | 17. | [[Дублин]] | {{IRL}} |- | 18. | [[Загреб]] | {{HRV}} |- | 19. | [[Киев]] | {{UKR}} |- | 20. | [[Кишинёв]] | {{MDA}} |- | 21. | [[Копенгаген]] | {{DNK}} |- | 22. | [[Лиссабон]] | {{PRT}} |- | 23. | [[Лондон]] | {{GBR}} |- | 24. | [[Любляна]] | {{SVN}} |- | 25. | [[Люксембург]] | {{LUX}} |- | 26. | [[Мадрид]] | {{ESP}} |- | 27. | [[Минск]] | {{BLR}} |- | 28. | [[Монако]] | {{MCO}} |- | 29. | [[Мәскеу]] | {{RUS}} |- | 30. | [[Осло]] | {{NOR}} |- | 31. | [[Париж]] | {{FRA}} |- | 32. | [[Прага]] | {{CZE}} |- | 33. | [[Рейкьявик]] | {{ISL}} |- | 34. | [[Рига]] | {{LVA}} |- | 35. | [[Рим]] | {{ITA}} |- | 36. | [[Сан-Марино (қала)|Сан-Марино]] | {{SMR}} |- | 37. | [[Сараево]] | {{BIH}} |- | 38. | [[Скопье]] | {{MKD}} |- | 39. | [[София]] | {{BGR}} |- | 40. | [[Стокгольм]] | {{SWE}} |- | 41. | [[Таллин]] | {{EST}} |- | 42. | [[Тирана]] | {{ALB}} |- | 43. | [[Хельсинки]] | {{FIN}} |- | 44. | [[Подгорица]] | {{MNE}} |- |} == [[Азия]] == {| class="wikitable sortable" |- ! № п/п ! Астана ! Мемлекет |- | 1. | [[Абу-Даби]] | {{UAE}} |- | 2. | [[Амман]] | {{JOR}} |- | 3. | [[Анкара]] | {{TUR}} |- | 4. | [[Астана]] | {{KAZ}} |- | 5. | [[Ашхабад]] | {{TKM}} |- | 6. | [[Бағдат]] | {{IRQ}} |- | 7. | [[Баку]] | {{AZE}} |- | 8. | [[Бангкок]] | {{THA}} |- | 9. | [[Бандар-Сери-Бегаван]] | {{BRU}} |- | 10. | [[Бейрут]] | {{LBN}} |- | 11. | [[Бішкек]] | {{KGZ}} |- | 12. | [[Вьентьян]] | {{LAO}} |- | 13. | [[Дакка]] | {{BGD}} |- | 14. | [[Дамаск]] | {{SYR}} |- | 15. | [[Дели]] | {{IND}} |- | 16. | [[Джакарта]] | {{IDN}} |- | 17. | [[Дили]] | {{TLS}} |- | 18. | [[Доһа]] | {{QAT}} |- | 19. | [[Душанбе]] | {{TJK}} |- | 20. | [[Ереван]] | {{ARM}} |- | 21. | [[Иерусалим]] | {{ISR}} |- | 22. | [[Исламабад]] | {{PAK}} |- | 23. | [[Кабул]] | {{AFG}} |- | 24. | [[Катманду]] | {{NPL}} |- | 25. | [[Куала-Лумпур]] | {{MYS}} |- |- | 26. | [[Мале]] | {{MDV}} |- | 27. | [[Манама]] | {{BHR}} |- | 28. | [[Манила]] | {{PHL}} |- | 29. | [[Маскат]] | {{OMN}} |- | 30. | [[Нейпьидо]] | {{MMR}} |- | 31. | [[Никосия]] | {{CYP}} |- | 32. | [[Пекин]] | {{CHN}} |- | 33. | [[Пномпень]] | {{KHM}} |- | 34. | [[Пхеньян]] | {{PRK}} |- | 35. | [[Сана]] | {{YEM}} |- | 36. | [[Сеул]] | {{KOR}} |- | 37. | [[Сингапур]] | {{SGP}} |- | 38. | [[Ташкент]] | {{UZB}} |- | 39. | [[Тбилиси]] | {{GEO}} |- | 40. | [[Тегеран]] | {{IRN}} |- | 41. | [[Токио]] | {{JPN}} |- | 42. | [[Тхимпху]] | {{BTN}} |- | 43. | [[Ұлан-Батыр]] | {{MNG}} |- | 44. | [[Ханой]] | {{VNM}} |- | 45. | [[Шри-Джаяварденепура-Котте]] | {{LKA}} |- | 46. | [[Эль-Кувейт]] | {{KWT}} |- | 47. | [[Эр-Рияд]] | {{SAU}} |- | 48. | [[Рамалла]] | {{PSE}} |- | 49. | [[Тайбэй]] | {{TWN}} |- |} == [[Африка]] == {| class="wikitable sortable" |- ! № п/п ! Астана ! Мемлекет |- | 1. | [[Абуджа]] | {{NGA}} |- | 2. | [[Аддис-Абеба]] | {{ETH}} |- | 3. | [[Аккра]] | {{GHA}} |- | 4. | [[Алжир (қала)]] | {{DZA}} |- | 5. | [[Антананариву]] | {{MDG}} |- | 6. | [[Асмэра]] | {{ERI}} |- | 7. | [[Бамако]] | {{MLI}} |- | 8. | [[Банги]] | {{CAF}} |- | 9. | [[Банжул]] | {{GMB}} |- | 10. | [[Бисау]] | {{GNB}} |- | 11. | [[Браззавиль]] | {{COG}} |- | 12. | [[Бужумбура]] | {{BDI}} |- | 13. | [[Виктория]] | {{SYC}} |- | 14. | [[Виндхук]] | {{NAM}} |- | 15. | [[Габороне]] | {{BWA}} |- | 16. | [[Дакар]] | {{SEN}} |- | 17. | [[Джибути (қала)]] | {{DJI}} |- | 18. | [[Додома]] | {{TZA}} |- | 19. | [[Каир]] | {{EGY}} |- | 20. | [[Кампала]] | {{UGA}} |- | 21. | [[Кигали]] | {{RWA}} |- | 22. | [[Киншаса]] | {{COD}} |- | 23. | [[Конакри (қала)]] | {{GIN}} |- | 25. | [[Либревиль]] | {{GAB}} |- | 26. | [[Лилонгве]] | {{MWI}} |- | 27. | [[Ломе]] | {{TGO}} |- | 28. | [[Луанда]] | {{AGO}} |- | 29. | [[Лусака]] | {{ZMB}} |- | 30. | [[Малабо]] | {{GNQ}} |- | 31. | [[Мапуту]] | {{MOZ}} |- | 32. | [[Масеру]] | {{LSO}} |- | 33. | [[Мбабане]] | {{SWZ}} |- | 34. | [[Могадишо]] | {{SOM}} |- | 35. | [[Монровия]] | {{LBR}} |- | 36. | [[Морони]] | {{COM}} |- | 37. | [[Найроби]] | {{KEN}} |- | 38. | [[Нджамена]] | {{TCD}} |- | 39. | [[Ниамей]] | {{NER}} |- | 40. | [[Нуакшот]] | {{MRT}} |- | 41. | [[Порт-Луи]] | {{MUS}} |- | 42. | [[Порто-Ново]] | {{BEN}} |- | 43. | [[Прая]] | {{CPV}} |- | 44. | [[Претория]] | {{ZAF}} |- | 45. | [[Рабат (қала)|Рабат]] | {{MAR}} |- | 46. | [[Сан-Томе (город)|Сан-Томе]] | {{STP}} |- | 47. | [[Триполи]] | {{LBY}} |- | 48. | [[Тунис (қала)]] | {{TUN}} |- | 49. | [[Уагадугу]] | {{BFA}} |- | 50. | [[Фритаун]] | {{SLE}} |- | 51. | [[Хараре]] | {{ZWE}} |- | 52. | [[Хартум]] | {{SDN}} |- | 53. | [[Ямусукро]] | {{CIV}} |- | 54. | [[Яунде]] | {{CMR}} |} == [[Америка]] == {| class="wikitable sortable" |- ! № п/п ! Астана ! Мемлекет |- | 1. | [[Асунсьон]] | {{PRY}} |- | 2. | [[Бастер]] | {{KNA}} |- | 3. | [[Бельмопан]] | {{BLZ}} |- | 4. | [[Богота]] | {{COL}} |- | 5. | [[Бразилиа]] | {{BRA}} |- | 6. | [[Бриджтаун]] | {{BRB}} |- | 7. | [[Буэнос-Айрес]] | {{ARG}} |- | 8. | [[Вашингтон]] | {{USA}} |- | 9. | [[Гавана]] | {{CUB}} |- | 10. | [[Гватемала (город)|Гватемала]] | {{GTM}} |- | 11. | [[Джорджтаун]] | {{GUY}} |- | 12. | [[Каракас]] | {{VEN}} |- | 13. | [[Кастри]] | {{LCA}} |- | 14. | [[Кингстаун]] | {{VCT}} |- | 15. | [[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]] | {{JAM}} |- | 16. | [[Кито]] | {{ECU}} |- | 17. | [[Лима]] | {{PER}} |- | 18. | [[Манагуа]] | {{NIC}} |- | 19. | [[Мехико]] | {{MEX}} |- | 20. | [[Монтевидео]] | {{URY}} |- | 21. | [[Нассау (Багамы)|Нассау]] | {{BHS}} |- | 22. | [[Оттава]] | {{CAN}} |- | 23. | [[Панама (город)|Панама]] | {{PAN}} |- | 24. | [[Парамарибо]] | {{SUR}} |- | 25. | [[Порт-о-Пренс]] | {{HTI}} |- | 26. | [[Порт-оф-Спейн]] | {{TTO}} |- | 27. | [[Розо]] | {{DMA}} |- | 28. | [[Сан-Сальвадор]] | {{SLV}} |- | 29. | [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]] | {{CRI}} |- | 30. | [[Санто-Доминго]] | {{DOM}} |- | 31. | [[Сантьяго]] | {{CHL}} |- | 32. | [[Сент-Джонс]] | {{ATG}} |- | 33. | [[Сент-Джорджес]] | {{GRD}} |- | 34. | [[Сукре (город)|Сукре]] | {{BOL}} |- | 35. | [[Тегусигальпа]] | {{HND}} |- |} == [[Австралия]] және Мұхиттағы мемлекеттер == {| class="wikitable sortable" |- ! № п/п ! Астана ! Мемлекет |- | 1. | [[Апиа]] | {{WSM}} |- | 2. | [[Веллингтон]] | {{NZL}} |- | 3. | [[Канберра]] | {{AUS}} |- | 4. | [[Маджуро]] | {{MHL}} |- | 5. | [[Нгерулмуд]] | {{PLW}} |- | 6. | [[Нукуалофа]] | {{TON}} |- | 7. | [[Паликир]] | {{FSM}} |- | 8. | [[Порт-Вила]] | {{VUT}} |- | 9. | [[Порт-Морсби]] | {{PNG}} |- | 10. | [[Сува]] | {{FJI}} |- | 11. | [[Фунафути]] | {{TUV}} |- | 12. | [[Хониара]] | {{SLB}} |- | 13. | [[Оңтүстік Тарава]] ([[Баирики]]) | {{KIR}} |- | 14. | [[Ярен]] <small>(де-факто)</small> | {{NRU}} |} [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Ел тізімдері‎]] [[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎]] [[Санат:Тізімдердің тізімі]] gg9ktgiun4ae1iju6staugxyp9tgaur 0 534114 3684761 2530448 2026-10-22T09:42:15Z Wikuiser 172895 3684761 wikitext text/x-wiki '''Алан Камминг''' - 1965 жылы 27 қантарда Пертшир, [[Шотландия]]да туды. [[Режиссер]], [[актер]], [[продюсер]], [[жазушы]]. Аланның екі ағасы бар. Олардың әкелерінің жұмысы орманмен байланысты болған, сондықтан олар жиі өзінің тұратын жерін ауыстырған. Алан балалық шағы Ангуста өтті, мұнда ол мектепті бітірді. Сосын ол Шотландияның корольдық музыка және драма академиясында білім алған. оқудан кейін көптеген қойылымдарға қатысқан. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] {{Actor-stub}} 3t4daj5cpw3ne2bk2wpj2lc2z0kpq55 0 534442 3684774 2519536 2026-10-22T09:47:18Z 1nter pares 146705 3684774 wikitext text/x-wiki '''О́льга Григо́рьевна А́никст''' (туғанда Элька Гершевна Браверман; 1 (13) маусым 1886, Бессарабия губерняниясының Кишинёв — 9 қыркүйек 1959, Свердловск) — ресей педагогы, Мәскеу шет тілдер бойынша институтының алғашқы құрушысы және ректоры. == Отбасысы== * Ағасы — [[Сибиряков Семён Григорьевич|Семён Григорьевич Сибиряков]] * Күйеуі — [[Аникст Абрам Моисеевич|Абрам Моисеевич Аникст]] *Ұлы — [[Аникст Александр Абрамович|Александр Абрамович Аникст]] *Немересі — [[Аникст Михаил Александрович|Михаил Александрович Аникст]] *Ұлы— [[Дмитрий Абрамович Аникст]] *Қызы — ''Ада Абрамовна Аникст'' <ref>[http://pedagogical_dictionary.academic.ru/164/%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%81%D1%82,_%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1886 жылы туғандар]] [[Санат:Педагогтар]] [[Санат:1959 жылы қайтыс болғандар]] 34mcexb9bedp8iy6ieog9j12f7fgetr 10 534759 3684465 3611587 2026-10-21T16:09:51Z 1nter pares 146705 3684465 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <big>[[2015 жыл]]ғы оқиғалар</big> == Қаңтар== * [[10 ақпан]] - 2013 жылғы 1000 [[теңге]]лік номинал дизайны заңға қайшы деп танылды. * [[12 қаңтар]] - [[академик]] [[Мұхтар Әлиев]] (1933 ж.туған) дүниеден өтті. == Ақпан == * [[5 ақпан]] - кинорежиссер, суретші, Қазақ [[мультипликация]]сының атасы атанған [[Әмен Әбжанұлы Қайдаров]] қайтыс болды. * [[6 ақпан]] - "[[Air Kazakhstan|Эйр Қазақстан]]" әуе компаниясы Kazakh Air болып өзгерді. * [[7 ақпан]] - Белгілі жазушы [[Герольд Карлович Бельгер]] қайтыс болды. * [[7 ақпан]] - "[[Реал Мадрид]]" клубымен [[Шымкент]]те футбол академиясын салу жөнінде келісімге қол қойылды. * [[9 ақпан]] - [[Қазпочта]] жүйесінің қызметі [[латиница|латын қарпіне]] көшетіндігін жариялады. * [[24 ақпан]] - саясаткер, ҰҚК-ның бұрынғы төрағасы [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] дүниеден өтті. == Наурыз == * [[7 наурыз]] - [[Мысыр]] мемлекеті [[елорда]]сын көшіріп, жаңа жерден жаңа [[қала]] етіп салатындығын мәлімдеді. * [[23 наурыз]] - [[Microsoft|Майкрософт компаниясы]] [[Internet Explorer]] брендін әрі қарай дамытудан бас тартты. * [[26 наурыз]] - [[Қазатомөнеркәсіп]] басшысы [[Нұрлан Жамбылұлы Қаппаров|Нұрлан Қаппаров]] Боао қаласында ([[Хайнань]], [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]]) қайтыс болды. == Сәуір == * [[9 сәуір]] - [[Украина]]да [[Коммунизм|коммунистік]] және [[Фашизм|фашистік]] режимдердің белгілері мен насихатын айыптау заңы қабылданды. * [[сәуір]] - Қазақстанның біраз облыстарын [[Қазақстандағы 2015 жылғы топан су|топан су]] басты. * [[15 сәуір]] - [[YouTube]] бейнематериалдар хостингісі қазақ тіліне аударылды. * [[18 сәуір]] - [[Алматы метросы]]нда [[Сайран (метро бекеті)|Сайран]] және [[Мәскеу (метро бекеті, Алматы)|Мәскеу]] станциялары ашылды. * [[26 сәуір]] - Алматының "[[Қайрат ФК|Қайрат]]" командасы [[мини-футбол]]дан [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА кубогы]]н жеңіп алды. * [[26 сәуір]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] [[Қазақстан Республикасының Президенті]] болып 5 жыл мерзімге қайта сайланды. * [[28 сәуір]] - [[Мәскеу]]де [[қазақстан]]дық және [[ресей]]лік эстарада әншісі, сазгер [[Батырхан Қамалұлы Шүкенов|Батырхан Шүкенов]] өмірден озды. * [[29 сәуір]] - [[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан үкіметінің басшысы]] болып [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов]] қайта тағайындалды. == Мамыр == * [[3 мамыр]] - Қазақтың тұңғыш кәсіби дирижері [[Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев]] (1927 ж.) дүниеден өтті. * [[3 мамыр]] - Қазақстан Жоғарғы Кеңесін 11 жыл басқарған [[Қилыбай Үсенұлы Медеубеков]] дүниеден өтті. * [[5 мамыр]] - Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, жазушы, [[Оразбек Сәрсенбаев]] (1938) дүниеден өтті. * [[Мамыр]] - Қазақстанда [[пастереллёз]] ауруынан [[киік]]тердің жаппай қырылуы орын алуда. * [[7 мамыр]] - суретші, Қазақстан мемлекеттік сыйлығының және "Тарлан" сыйлығының лауреаты [[Үке Әжиев]] қайтыс болды. * [[8 мамыр]] - [[Еуразиялық экономикалық одақ]]қа [[Қырғыз Республикасы]] мүше болып кірді. * [[20 мамыр]] - академик, профессор, тарих ғылымдарының докторы [[Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков]] қайтыс болды. * [[21 мамыр]] - [[ақын]], халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты [[Тұрсынай Оразбаева]] (1950) дүниеден озды. * [[23 мамыр]] - белгілі қаламгер [[Дидахмет Әшімханұлы]] дүниеден озды. * [[24 мамыр]] - [[Польша]]да Президент сайлауы өтіп, [[Анджей Дуда]] жеңіске жетті. * [[24 мамыр]] - [[Амстердам]]да Еуропа [[қазақтар]]ының ХІІІ құрылтайы өтті. * [[25 мамыр]] - математика ғылымдары бойынша [[Нобель сыйлығы]]ның иегері [[Джон Форбс Нэш]] жол апатынан қайтыс болды. * [[30 мамыр]] - [[Грузия]]ның экс-президенті [[Михаил Саакашвили]] Украинаның [[Одесса облысы]]ның губернаторы болып тағайындалды. * [[30 мамыр]] - [[FIFA]] футболдан әлем чемпионаттары 2018 жылы - [[Ресей]]де және 2022 жылы - [[Катар]]да өтетіндігін растады. * [[30 мамыр]] - [[Йозеф Блаттер]] бесінші рет [[ФИФА]] президенті болып сайланды. * [[30 мамыр]] - [[Қытай]] әйелдеріне бірнеше [[күйеу]]ге шығуға рұқсат беру туралы заң шықты. == Маусым == * [[2 маусым]] - [[Ғарышкер]] [[Айдын Айымбетов]]ты [[Халықаралық ғарыш станциясы]]на (ХҒС) ұшатын үшінші қазақстандық болды. * [[2 маусым]] - [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]]ндағы Қазақстандық-ресейлік “Бәйтерек” зымыран-ғарыш кешенінің құрылысы [[2021 жыл]]ға жоспарланып, “Ангара” зымыран тасығышының негізінде жүзеге асырылатындығы хабарланды. * [[2 маусым]] - [[ФИФА]] президенті [[Йозеф Блаттер]] өз лауазымынан бас тартты. * [[3 маусым]] - [[Латвия]] Сеймі Латвия Президенті қызметіне [[Раймондс Вейонис]]ті 4 жыл мерзімге сайлады. * [[5 маусым]] - 3D форматындағы «[[Қазақстан энциклопедиясы]]» ғаламторға шығарылды. * [[11 маусым]] - [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]] «Астана [[Экспо-2017]]» ұлттық компаниясының басқарма төрағасы болып тағайындалды. * [[11 маусым]] - [[Хантау]]ынан [[Керей хан]]ның қыстауы табылды. * [[15 маусым]] - Ресейдің танымал әншісі [[Жанна Фриске]] дүниеден озды. * [[16 маусым]] - [[Социалистік еңбек ері]] [[Маржан Енбаева]] дүниеден озды. * [[17 маусым]] - [[Түркия]]ның бұрынғы президенті [[Сүлеймен Демирел]] қайтыс болды. * [[22 маусым]] - [[Қазақстан]] 19 жылдық келіссөздер нәтижесінде [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]на мүше болды. * [[23 маусым]] - Қазақстандық ғарышкер [[Айдын Айымбетов]]тің 2015 жылы қыркүйекте ғарышқа ұшатынын "[[Роскосмос]]" растады. * [[26 маусым]] - [[Ресей]]дің бұрынғы [[премьер-министр]]і [[Евгений Примаков]] дүниеден өтті. == Шілде == * [[2 шілде]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі өз [[логотип]]іне бірқатар өзгерістер енгізетіндігін хабарлады. * [[3 шілде]] - Ірі қаржы институты саналатын «[[Қазкоммерцбанк]]» пен «[[БТА Банкі|БТА]]» банкі қосылып, ірі банк жүйесін құрды. * [[9 шілде]] - [[Қазақстан]] парламентінде [[базалық зейнетақы]] тағайындау тәртібін өзгертетін заң екінші оқылымында қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Ватикан]]нан [[Қазақ хандығы]]ның 16 ғасырдағы [[карта]]сы табылды. * [[10 шілде]] - [[2016 жыл]]дан бастап, Қазақстан [[мектеп]]терінде 5 күндік оқыту стандарттары енгізілетіндігі хабарланды. * [[12 шілде]] - [[Йемен]]дік дәрігер [[ЖИТС]]-ті емдеу дәрісін патенттеді. * [[13 шілде]] - [[Теміртау]]да ерекше [[хайуанаттар бағы]] ашылды. * [[15 шілде]] - [[НАСА]] New Horizons [[ғарыш аппараты]] ең кішкентай ғаламшар [[Плутон (ергежейлі ғаламшар)|Плутон]]ға дейін ұшып барды және оның бетінен небары 12,5 мың шақырымнан ұшып өтті. * [[16 шілде]] - [[Маңғыстау облысы]]нда Қазақстандағы төртінші [[мұнай өңдеу зауыты]] (МӨЗ) салынатындығы туралы мәлімделді. * [[16 шілде]] - [[Бөкей хан]] мен [[Жәңгір хан]]ның [[қылыш]]тары Ресей [[мұражай]]ларынан табылды. * [[17 шілде]] - «[[Сырдария]] өзенінің арнасын реттеу және [[Солтүстік Арал]] теңізін сақтап қалу» жобасының екінші кезеңі қолға алынатындығы жария етілді. * [[21 шілде]] - [[Қазақ хандығының 550 жылдығы]]на арналған «[[Қазақ хандары]]» [[энциклопедия]]лық анықтамалық жинақ жарық көрді. * [[22 шілде]] - [[Тоғызқұмалақ]] теориясының авторы, тоғызқұмалақтан бірнеше дүркін Қазақстан чемпионы [[Серікбай Тілеубаев]] (5.04. 1940) дүниеден өтті. * [[23 шілде]] - [[Алматы]]ның [[Наурызбай ауданы]]нда [[сел]] жүріп, 300-ге жуық тұрғын қауіпсіз жерге көшірілді. * [[23 шілде]] - [[Қазақстан]] [[мектеп]]терінде [[2016 жыл]]дан бастап [[дінтану]] пәні оқыту туралы білім министрінің бұйрығы жарияланды. * [[24 шілде]] - [[НАСА]] өз сайтында [[Жер (ғаламшар)|Жер]]ге қатты ұқсайтын жаңа [[экзопланета]]ны тапқандығын хабарлады. * [[27 шілде]] - [[мүсінші]], ҚазКСР-інің халық [[суретші]]сі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Еркін Тілекұлы Мергенов]] (6.3.1940) қайтыс болды. * [[29 шілде]] - [[Үндістан]]ның бұрынғы [[президент]]і [[Абдул Калам]] (1931 ж. туған) 84 жасқа қараған шағында дүниеден озды. * [[31 шілде]] - [[ХОК]] мүшелері дауыс беру арқылы [[Қысқы Олимпиада ойындары 2022|XXIV қысқы Олимпиада]] және [[XIII Паралимпиадалық ойындар]] [[2022 жыл]]ы [[Бейжің]]де өтетіндігін айқындады. == Тамыз == * [[1 тамыз]] - Оңтүстік Қазақстан облысындағы [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі|Сайрам-Өгем шатқалы]]ндағы биіктігі 3 мың 535 метр болатын [[шың]]ға «[[Қазақстан халқы Ассамблеясы]]» деген атау берілді. * [[3 тамыз]] - "[[Қазақстан энциклопедиясы]]" интернет порталы құрылатыды деп хабарланды. * [[4 тамыз]] - Қазақстанда [[2018 жыл]]дың қаңтарынан бастап [[зейнетақы жүйесі]]нің «жұмыс берушінің қосымша міндетті бес пайыздық [[зейнетақы жарнасы]]» есебінен жаңа шартты жинақтаушы компонентін құру туралы заңнама қабылданды. * [[4 тамыз]] - [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Бөрілі ауданы]] [[прокуратура]]сы “[[суицид]]ті насихаттайтын” жеті [[сайт]]ты жапты. * [[5 тамыз]] - Қазақстанда [[ДСҰ]]-ға мүше мемлекеттердің барлығына бір [[салық]]тық жүйе енгізілетіндігі хабарланды. * [[12 тамыз]] - [[Қытай]]лық [[Тяньцзинь]] қаласында адамзат тарихындағы ең қуатты ядерлік емес [[Тяньцзинь апаты (2015)|жарылыс]] (''суретте'') нәтижесінде 112 адам мерт болды. [[Сурет:Tianjin_explosion_2015.jpg|right|100px|Жарылыстардан кейінгі көрініс]] * [[14 тамыз]] - Қазақстанда [[мемлекеттік қызметкерлер]]дің тәртібінің бірыңғай стандарттары жасалды. * [[15 тамыз]] - [[Солтүстік Корея]] өзінің жеке ''[[UTC+8:30|Пхеньян уақытына]]'' ауысты. * [[17 тамыз]] - [[композитор]], Қазақстанның халық артисі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Базарбай Сағадиұлы Жұманиязов]] дүниеден озды. * [[20 тамыз]] - [[Қазақстан теңгесі]]нің бағасы 19 тамызда еркін ағымда анықталатын шешім қабылданғаннан кейін 35%-ға құнсызданды. * [[20 тамыз]] - [[Қазақстан премьер-министрі]] [[Кәрім Мәсімов]] үкіметтің селекторлы отырысын өткізіп, Қазақстанның [[экономикалық саясат|жаңа экономикалық саясат]]қа көшетінін айтты. * [[20 тамыз]] - [[Ресей халық әртісі|Ресей]]дің және [[КСРО халық әртісі|КСРО]]-ның Халық әртісі [[Лев Константинович Дуров]] [[Мәскеу]]дегі ауруханалардың бірінде өмірден өтті. * [[20 тамыз]] - [[NASA]] сарапшылары зерттеуіне қарағанда, [[2015 жыл]]дың [[шілде]]сі [[Жер (ғаламшар)|Жер]]дегі соңғы 200 жыл ішіндегі ең ыстық ай болған. * [[24 тамыз]] - Қазақстандық [[Елдос Бақытбайұлы Сметов]] [[дзюдо]]дан әлем чемпионы атанды. * [[26 тамыз]] - [[Астана (футбол клубы)|Астана]] клубы 2015-16 жылғы Еуро-кубоктар маусымында кипрлық АПОЕЛды жылпы есепте 2-1 есебімен ұтып Қазақстан тарихында алғашқы клуб болып [[Чемпиондар лигасы|Еуропа Чемпиондар Лигасының]] топтық кезеңіне жолдама алды. * [[27 тамыз]] - [[Грекия]] [[үкімет]]інің басына тұңғыш рет әйел адам [[премьер-министр]] болып, [[Васелика Бану-Христофилу]] басқаруға келді. * [[28 тамыз]] - [[Қазақстан Футбол Федерациясы|Қазақстан]] [[УЕФА]] рейтингінде 27-орынға шықты. * [[29 тамыз]] - [[Қызылорда облысы]]ның [[Жалағаш ауданы]]нда жарық [[диод]]ты шамдар өндіретін зауыт ашылды. * [[30 тамыз]] - [[Астана қаласы]]нда [[Теңге ілу]]ден І ашық [[Азия]] [[чемпионат]]ы және [[Асау үйрету]]ден республикалық [[турнир]] басталды. * [[30 тамыз]] - [[Алматы]]да алғаш рет [[қарбыз]] [[фестиваль|фестивал]]і өтті. * [[31 тамыз]] - Бокстан Әлем және Еуропа чемпионы, [[Ресей]] құрамасының аса ауыр салмақтағы мүшесі, ингуш жігіті [[Ислам Яхьяевич Тимурзиев]] (1983 ж. туған) ұзаққа созылған ауыр науқастан 32 жасында қайтыс болды. == Қыркүйек == * [[1 қыркүйек]] - [[2016 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ынан бастап [[Еуразиялық экономикалық одақ|ЕАЭО]] елдері үшін дәрілік заттардың ортақ нарығы өз жұмысын бастайды. * [[2 қыркүйек]] - [[Қазақстан]] азаматтарының ҚР [[Азаматтық|азаматтығына]] қабылдануына байланысты [[Төлқұжат|жеке куәлік]] алу кезінде міндетті түрде [[Ант|ант беру]] туралы «жеке басты куәландыратын құжаттар туралы» Заңға өзгерістер енгізілетін болады. * [[2 қыркүйек]] - [[Қазақстан]]дық үшінші [[ғарышкер]] [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] «Союз ТМА-18М» ғарыш кемесімен [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]]нан ғарышқа аттанды. * [[2 қыркүйек]] - [[Қазақстан]]дық [[альпинист]], [[спорт шебері]], [[халықаралық дәрежедегі спорт шебері]], ТМД және Ресей чемпионы [[Александр Александрович Ручкин]] (26.11.1963 жылы туған) [[Перу]] тауларында шың бағындыру барысында қаза тапты. * [[2 қыркүйек]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі]] [[қайта қаржыландыру мөлшерлемесі]]н 12 [[пайыз]] етіп қайта бекітті. * [[3 қыркүйек]] - «[[Қазпошта]]» бүкіл әлем бойынша [[сәлемдеме]]лерді қадағалау қызметін іске қосты. * [[3 қыркүйек]] - [[Қазақ хандығының 550 жылдығы]]н бастап беру міндеті [[Асанәлі Әшімов]]ке жүктелді. * [[3 қыркүйек]] - [[Ресей президенті]] [[Владимир Путин]] [[Мемлекеттік дума]]ға [[есеп айырысу]]да аралық [[валюта]] ретінде [[АҚШ доллары|доллар]] мен [[евро]]дан бас тартуға мүмкіндік беретін механизмді жасау туралы заң жобасын енгізді. * [[4 қыркүйек]] - [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] қызметін тоқтатты. * [[4 қыркүйек]] - [[Қазақстан үкіметі]] [[АИ-92]] маркалы [[бензин]]ді еркін айналымға жіберіп, қадағалаудан бас тартатынын мәлімдеді. * [[8 қыркүйек]] - [[Қазақстан]]да [[халыққа қызмет көрсету орталығы|халыққа қызмет көрсету орталықтары]] базасында «Азаматтар үшін үкімет» мемлекеттік корпорациясы құрылатындығы хабарланды. * [[9 қыркүйек]] - Қазақстанда 30 қыркүйеккке дейінгі аралықта екі миллионға жуық [[салымшы]]ның теңгелік [[депозит]]тері бойынша өтемақы төленетін болады * [[9 қыркүйек]] - [[Назарбаев]] “[[Қазатомөнеркәсіп]]тің” активтерін жекеменшік қолға беруді тапсырды. * [[10 қыркүйек]] - [[Қазақ хандығы тарихы: құрылуы, өрлеуі, құлдырауы|Қазақ хандығы тарихы]]на арналған «1460.kz» тарихи-мультимедиалық сайты ашылды. * [[11 қыркүйек]] - [[ОАР]]-да ғалымдар бұрын соңды ғылымға бейтаныс [[адам]] түрін анықтадық деп хабарлады. * [[11 қыркүйек]] - Өзге өңірден келетін [[көлік]]тер енді [[Алматы]]ға кірмейді. Темір тұлпарлар қаланың үш қапталынан салынатын арнайы [[Автотұрақ|тұрақ]]қа қойылады. * [[11 қыркүйек]] - [[Каталония]]да жүздеген адам [[Испания]]дан бөлінуді талап етіп, [[шеру]]ге шықты. * [[12 қыркүйек]] - «[[Союз ТМА-16М]]» кемесінің түсірілетін [[капсула]]сымен жаңа ғарыштық рекордсмен [[Геннадий Падалка]] (Ресейғарыш), қазақстандық ғарышкер [[Айдын Айымбетов]], сондай-ақ Данияның алғашқы астронавты [[Андреас Могенсен]] Қазақстанда есептелген аудан маңына қонды. * [[13 қыркүйек]] - [[Марс (ғаламшар)|Марс]]та оның бетінің астында жасырынып тұрған алып [[мұздық]] табылды. Оның ауданы 1 млн шаршы шақырымнан асады, ал қалыңдығы шамамен 40 метрді құрайды. * [[13 қыркүйек]] - Этникалық қазақ [[Төлеев Аманкелді Молдағазыұлы|Аман Төлеев]] [[Ресей]]дің [[Кемеров облысы]]ның [[губернатор]]ы болып сайланды. * [[14 қыркүйек]] - [[Қазақстан үй салушылар қауымдастығы]] [[АҚШ доллары|доллар]]дан түбегейлі бас тартуды ұйғарды. * [[14 қыркүйек]] - [[Қазақстан]]да құжаттар беру мерзімі қысқарды. Бұдан былай ел азаматтары [[жеке куәлік]]ті 15 күн ішінде ала алады. * [[15 қыркүйек]] - КСРО-ның халық әртісі, «Сыған» фильміндегі Будулай рөлінен кейін танымал болған [[Михай Ермолаевич Волонтир]] [[Кишинёв]]те республикалық клиникалық ауруханада 82 жасына қараған шағында дүниеден озды. * [[15 қыркүйек]] - [[Ақтөбе]] қаласында [[рельс]]тер мен қалыпқа құйып илемдеудің сынақтарын жүзеге асыратын [[Қазақстан]]дағы бірінші [[аттестаттау]] орталығы болатын сынақ [[зертхана]]сы өз жұмысын бастады. * [[16 қыркүйек]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісінің негізін қалаушы [[Марк Цукерберг]] желідегі жазбалардың астында «[[дислайк]]» («ұнамайды») [[Батырма (перне)|батырма]]сының пайда болатынын мәлімдеді. * [[16 қыркүйек]] - [[Қазақстан]]да [[2016 жыл]]дың қаңтарынан бастап [[әлеуметтік жәрдемақы]]лар мен [[шәкіртақы]] 25 пайызға көбейеді. * [[17 қыркүйек]] - [[Чили]]де магнитудасы 8,3 балл болатын [[Жер сілкіну|қуатты жерасты дүмпуі]] тіркелді. * [[18 қыркүйек]] - [[Ашхабад]]тағы [[Азия Олимпиада кеңесі]]нің (АОК) бас ассамблеясында өзбектің [[кураш]] күресін 18-ші [[Азия ойындары|Жазғы Азия ойындары]]ның ресми бағдарламасына енгізуге шешімі қабылданды. * [[18 қыркүйек]] - [[Facebook]] компаниясы [[БАҚ]] журналистері мен қызметкерлеріне ақпарат іздеу жүйесін жасады. Жаңадан құрылған Signal жобасы Facebook және [[Instagram]] желілеріндегі жаңалықтар мен әйгілі тақырыптарды бақылап отыруға мүмкіндік береді. * [[18 қыркүйек]] - [[Алматы облысы]]нда Қазақстандағы [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес одағының соңғы батыры]] [[Иван Васильевич Косенков]] қайтыс болды. * [[21 қыркүйек]] - [[Қазақстан]]да алғаш рет [[Педофилия|педофил]]дерге өмір бойына [[бас бостандығынан айыру]] жазасы енгізілді. * [[22 қыркүйек]] - [[Ұлттық баспасөз клубы]]ның вице-президенті және [[ҚазТАГ]] халықаралық ақпарат агенттігінің бас директоры [[Александр Максимович Кимасов]] (1936 ж. туған) дүниеден өтті. * [[24 қыркүйек]] - [[Ресей империясы]]н 300 жылдай билеген [[Романовтар әулеті]]нің өліміне қатысты Ресейдің тергеу комитеті қайта [[қылмыстық іс]] қозғады. * [[25 қыркүйек]] - [[Сауд Арабиясы]]ның королі Салман [[Мекке]]де орын алған қайғылы оқиғадан кейін [[қажылық]]ты жүргізу ережелеріне өзгеріс енгізетінін мәлімдеді. * [[26 қыркүйек]] - [[Тимур Құлыбаев]] [[Ұлттық Олимпиада комитеттері|Ұлттық Олимпиада Комитет]]інің президенті болып сайланды * [[28 қыркүйек]] - Биылғы жылдан бастап экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен еңбек өнімділігін арттыруға үлес қосқан материалдық өндірістің түрлі салаларының еңбеккерлері мен жұмысшылары «Еңбек Даңқы» орденімен марапатталатын болады. * [[29 қыркүйек]] - Қазақстанда «[[Ақтабан шұбырынды]]» кезіндегі [[қазақ батырлары]]н зерттеумен айналысатын қор құрылады деп хабарланды. * [[29 қыркүйек]] - [[NASA]] ғалымдары [[Марс (ғаламшар)|Марс]]та тұтас [[өзен]]дердің барын анықтады. == Қазан == * [[5 қазан]] - Қазақстандық көрермендерге ол «Мың бір түн» және «Махаббат пен жаза» телехикаяларымен танымал болған [[Түркия]]ның белгілі актрисасы [[Томрис Инжер]] (67 жасында) қайтыс болды. [[Сурет:Ankara_Train_Station.JPG|right|100px]] * [[11 қазан]] - [[Түркия]]ның астанасы [[Анкара]] қаласында болған [[Анкарадағы террорлық акт (2015)|террорлық акт]] нәтижесінде 97 адам қаза болды және 200-ден астам адам түрлі жарақаттар алды (''суретте''). * [[11 қазан]] - [[Беларусь]]те өткен [[президент]] сайлауында [[Александр Григорьевич Лукашенко]] жеңіске жетті, алдын ала мәліметтер бойынша ол 83,49% дауыс жинады. * [[12 қазан]] - белгілі қоғам қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ гуманитарлық заң университетінің президенті [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] (75 жасында) өмірден озды. * [[13 қазан]] - [[Анкара]] билігі [[Түркия]]ның астанасында орын алған [[Анкарадағы террорлық акт (2015)|теракт]]іден соң [[Facebook]] пен [[Twitter]] әлеуметтік желілерін бұғаттап тастады. * [[13 қазан]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан парламенті]] [[мәжіліс]]інің [[депутат]]ы [[Сәкен Егінбайұлы Жылқайдаров]] (1956 ж. туған) кенеттен қайтыс болды. * [[14 қазан]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың жарлығымен Қазақстан Республикасының [[ғарышкер]]і [[Айдын Айымбетов]]ке «[[Халық қаһарманы]]» атағы берілді. * [[14 қазан]] - [[Атырау]]да жасы 68-ге келген Қазақстанның бұрынғы [[премьер-министр]]і [[Нұрлан Балғымбаев]] көз жұмды. * [[15 қазан]] - [[Израиль]]де қазақстандық белгілі ақын және аудармашы [[Владимир Григорьевич Краснер]] (89 жас) қайтыс болды. * [[21 қазан]] - Белгілі қазақстандық [[жұлдызшы]], ауа райын болжаушы [[Назарбек Қожамсейітов]] 70-тен асқан шағында дүниеден өтті. * [[21 қазан]] - [[Дүниежүзілік таэквондо федерациясы]] қатардағы жауынгер [[Нұрсұлтан Мамаев]]ты ғаламшардың үздік спортшысы екенін жария етті. * [[22 қазан]] - «Алтын домбыраның» иесі атанған айтыскер ақын [[Балғынбек Имашев]] айтыстан кететінін мәлімдеді. * [[29 қазан]] - [[Қытай]] билігі “бір бала” саясатын тоқтатып, екі бала тууға рұқсат берді. [[Сурет:Airbus_A321-231_MetroJet_EI-ETJ.JPG|right|150px|]] * [[31 қазан]] - [[Ресей]]лік «[[MetroJet|Когалымавиа]]» әуе компаниясының ұшағы (''суретте'') [[Когалымавиа 9268 әуе апаты|апатқа ұшырап]], бортта болған барлық 224 адам мерт болды. == Қараша == * [[2 қараша]] - [[Данияр Талғатұлы Ақышев]] Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың жарлығымен [[Қазақстан Ұлттық банкі]] басшысы болып тағайындалды. * [[2 қараша]] - Қазақстанда [[полицей]]лерге көліктерді соғып тоқтатуға рұқсат берілді. * [[2 қараша]] - Қазақстан “Ислам мемлекеті” экстремистік ұйымын террорлық ұйым деп танып, қызметіне тыйым салды. * [[7 қараша]] - [[Израиль]]дің бесінші президенті, бұрынғы білім министрі [[Ицхак Навон]] 95 жасқа қараған шағында өмірден озды. * [[9 қараша]] - Археологтар [[Иордания]] аумағынан [[Лұт]] (ғ.с.) пайғамбар заманында Құдайдың қаһарына ұшырап, жойылған қауым мекендеген қаланың орнын тапты. * [[10 қараша]] - Балалар жазушысы [[Әлдихан Қалдыбаев]] (1939 жылы туған) дүниеден озды. * [[11 қараша]] - [[Германия]]ның бұрынғы канцлері [[Гельмут Шмидт]] 96 жасында өмірден озды. * [[12 қараша]] - [[Алматы]]да ғаламның алты миллиардыншы адамы куәлік алды. * [[12 қараша]] - Американың [[Нью-Джерси]] штатында атақты британдық [[The Beatles]] рок-тобының дебюттік Love Me синглын жазуға атсалысқан барабаншы [[Энди Уайт]] қайтыс болды. * [[12 қараша]] - Орта салмақта WBC тұжырымының чемпионы 35 жастағы пуэрториколық боксшы [[Мигель Котто]] бокспен қош айтысатынын мәлім етті. * [[12 қараша]] - Шертпе күйдің шебері [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]ның [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]мен түскен көне суреті табылды. [[Сурет:Paris_Shootings_-_The_day_after_(22593744177).jpg|right|150px|]] * [[13 қараша]] - [[Париж]]дегі [[Париждегі террорлық актлер|террорлық актлер]] (''суретте'') сериясы кезінде 120-дан астам адам қаза болды. * [[14 қараша]] - «[[Батыс Еуропа — Батыс Қытай (көлік жолы)|Батыс Еуропа — Батыс Қытай]]» халықаралық көлік дәлізінің құрылысы [[Ақтөбе облысы]]нда аяқталып, эстафета [[ресей]]ліктерге табысталды. * [[14 қараша]] - [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]]дың немересі, Қазақстанның халық ақыны [[Әлімқұл Жамбылов]] 88 жасында өмірден озды. * [[16 қараша]] - «[[Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы|28 панфиловшылар]]» фильмінің бейнекадрлары интернетке шықты. * [[17 қараша]] - ауыр атлетикадан әлем чемпионы [[Владимир Седов]] спортпен қоштасты. * [[18 қараша]] - Елбасы [[Нұрсұлтан Назарбаев]] Үкіметтің кеңейтілген отырысында ауыр кезеңде қандай шараларды қабылдау керектігі туралы Жолдауында айтатынын, оны осы жылы жариялауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. * [[18 қараша]] - [[Қазақстан]] [[Қырғызстан|қырғыз шекарасы]]ндағы [[Санитарлық-карантин пункті|санитарлық-карантиндік бақылауы]]н тоқтатты. * [[19 қараша]] - Дәрігерлер UFC экс-чемпионы [[Ронда Роузи]]ге 6 ай бойы рингке шығуға тыйым салды. * [[20 қараша]] - [[2016 жыл]]дан бастап [[Қазақстан]]да тек қана қазақстандық өнімдерді сататын дүкендер ашылады. * [[20 қараша]] - «[[Ресей]] [[Ғарыш айлағы|ғарыш айлақтары]]н 2016-2025 жылдар аралығына дамыту» федералды мақсатты бағдарламасы қабылдануына орай, Ресейлік билік [[2025 жыл]]ға дейін [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]ды қаржыландыруды қысқартатындығы мәлім болды. * [[20 қараша]] - «[[Телерадио]] хабарларын тарату туралы» заңның 34-бабына өзгертулер мен толықтырулар енгізілуіне байланысты, [[2016 жыл]]дан кейін [[Қазақстан]]да көрсетілетін шетелдік [[телеарна]]лар қызметі шектеледі. * [[20 қараша]] - [[ЮНЕСКО]]-ның [[Париж]]де аяқталған Бас конференциясының 38-сессиясы Алты Алаштың көсемі - [[Әлихан Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]]ның 150 жылдық мерейтойын [[2016 жыл]]ы ЮНЕСКО көлемінде тойлау туралы ұсынысын мақұлдады. * [[20 қараша]] - [[Қазақстан Үкіметі]] облыс орталықтары мен қалалардағы барлық [[емхана]]ларды кәсіпкерлердің қолына беретіндігін хабарлады. * [[21 қараша]] - [[БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі]] жұма күні өткізген отырысында ұйымға мүше елдерді «[[Ислам мемлекеті]]» (ИМ) экстремистік тобымен күресу үшін «барлық қажетті шараларды» қолдануға шақыратын [[қарар]] жобасын бірауыздан мақұлдады. * [[21 қараша]] - Алматының «[[Қайрат ФК|Қайрат]]» футбол клубы [[Қазақстан Кубогы 2015|Қазақстан кубогы]]ның 7-ші мәрте иегері атанды. * [[22 қараша]] - [[Оңтүстік Корея]]ның бұрынғы президенті [[Ким Ён Сам]] [[Сеул]]де 87 жасында өмірден озды. * [[22 қараша]] - [[Қазақста]]ндық ММА шебері [[Қайрат Ахметов]] аралас жекпе-жектен ең жеңіл салмақта One FC нұсқасы бойынша әлем чемпионы атанды. * [[23 қараша]] - [[Қызылорда]]да [[жетім]] және ата-анасының қамқорлығынсыз қалғандарға арналған соңғы [[балалар үйі]] жабылды. * [[23 қараша]] - [[Қытай]]дағы қазақ мектептері “[[Қара жорға]]” мен “[[Қамажай]]ды” ресми түрде [[оқу бағдарламасы]]на қосты. * [[23 қараша]] - [[Қазақстан]]да [[12 жылдық оқыту жүйесі]] бірінші сыныптарға [[2017 жыл|2017]]-2018 жылдары енгізілетіндігі туралы Білім және ғылым министрі [[Аслан Бәкенұлы Сәрінжіпов]] мәлім етті. * [[23 қараша]] - [[суретші]], Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев]] (73 жасында) дүниеден өтті. * [[24 қараша]] - Кеңес Одағының танымал [[гимнастшысы]], бес дүркін әлем чемпионы [[Валентин Могильный]] 49 жасында [[жүрек талмасы]]нан қайтыс болды. * [[30 қараша]] - 89 жасқа қараған шағында КСРО халық әртісі [[Эльдар Рязанов]] дүниеден өтті. == Желтоқсан == * [[3 желтоқсан]] - [[ЮНЕСКО]] адамзаттың материалдық емес [[мәдени мұра]]сы тізіміне [[айтыс]] өнерін енгізді. * [[4 желтоқсан]] - Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері [[Қалмұқан Исабаев]] 90 жасында қайтыс болды. * [[4 желтоқсан]] - [[Ұлттық Олимпиада комитеттері|Қазақстанның олимпиада комитеті]]нің тұңғыш президенті [[Досымбетов Тимур Камалұлы|Тимур Досымбетов]] қайтыс болды. * [[4 желтоқсан]] - [[Қазақстан]] [[2017 жыл]]дың қаңтарынан бастап [[бағаны мемлекеттік реттеу]]ден толықтай бас тартады. * [[8 желтоқсан]] - [[2017 жыл]]дан бастап [[Халыққа қызмет көрсету орталықтары]]ның орнына әлеуметтік қорғау, жер қатынастары, мүлікті рәсімдеу салалары біріктірілген «Азаматтар үшін Үкімет» мемлекеттік корпорациясы құрылады. * [[8 желтоқсан]] - [[Тәжікстан]]дағы [[Памир]] таулы өлкесінде [[жер сілкінісі]] салдарынан 500-ден астам үй қирап, ондаған адам ауыр жарақат алды. * [[9 желтоқсан]] - Атаман Дутовтың оққағарлары қатарында «қазақ әскері болғанын растайтын» видеотаспа табылғанын хабарланды. * [[10 желтоқсан]] - [[АҚШ Республикалық партиясы]] атынан президенттікке үміткер [[Дональд Трамп]]тың АҚШ-қа мұсылмандарды кіргізбеу туралы ұсынысы президенттікке таласу құқығынан айырады деп АҚШ Ақ үйінің ресми өкілдігі мәлімдеді. * [[11 желтоқсан]] - Қазақстанның халық жазушысы, көрнекті мемлекет қайраткері, абыз тұлға [[Әбіш Кекілбайұлы]] дүниеден өтті. * [[11 желтоқсан]] - Елбасы [[Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Қазақстанның Мемлекеттік қызмет істері министрлігі]]н құру туралы Жарлыққа қол қойды. * [[13 желтоқсан]] - [[Сауд Арабиясы]]нда [[әйелдер]] ел тарихында алғаш рет [[жергілікті өзін-өзі басқару]] органдарының сайлауына қатыса бастады. * [[14 желтоқсан]] - Қазақстандық кәсіби боксшы [[Қанат Ислам]] Дүниежүзілік бокс ассоциациясының ([[WBA]]) ТОП-5 рейтингіне енді. * [[14 желтоқсан]] - [[Қазақстан]] [[2016 жыл]]ы өтетін [[Рио-де-Жанейро]] [[Олимпиада]]сының 43 жолдамасын ұтып алды. * [[20 желтоқсан]] - Әлемдегі ұлы дирижерлердің біріне саналатын неміс дирижері [[Курт Мазур]] 88 жасында дүниеден өтті. * [[21 желтоқсан]] - Танымал қазақстандық хоккейші [[Андрей Борисович Трощинский]] (37 жас) қайтыс болды. * [[21 желтоқсан]] - Адамзат [[Ғарыштану|тарихында]] алғаш рет SpaceX компаниясының [[Falcon (зымыран)|ғарыш зымыраны]] жерге қайтып қонды. * [[21 желтоқсан]] - [[Астана]]дан [[Үрімші]]ге пойыздар күн сайын қатынайтын болады, - деп хабарлайды "[[Қазақстан темір жолы]]" ҰК" АҚ басшылығы. * [[24 желтоқсан]] - Қазақстанның халық әртісі [[Бекен Бәкенұлы Жылысбаев]] (91 жаста) дүниеден озды. * [[24 желтоқсан]] - [[Қазақстан]]да мектептегі [[оқу аптасы]]н бескүндікке ауыстыру мәселесі қаралып жатыр. * [[24 желтоқсан]] - Мемлекет басшысының бұйрығымен [[Қайрат Нематұлы Келімбетов]] [[Астана халықаралық қаржы орталығы]]ның басшысы болып тағайындалды. * [[24 желтоқсан]] - [[Ресей]] [[Қазақстан]]ға келісім бойынша тегін беретін С-300ПС [[зениттік зымыран кешені]]н түгел жеткізіп болды. * [[25 желтоқсан]] - [[Башқұртстан]] Құрылтайының мемлекеттік жиын депутаттары белгілі бір жағдайларда 14 жастан [[неке қию]]ға рұқсат беретін заңды қолдау шешімін қабылдады. * [[25 желтоқсан]] - Әлемдік деңгейдегі [[ғалымдар]] көптеген [[пікірталас]]тан кейін [[Шыңғыс хан]] [[қазақ]] болған деген тоқтамға келді. * [[31 желтоқсан]] - Қазақстан Президенті [[Назарбаев]] "Қазақстан Республикасындағы [[мемлекеттік қызметші]]лердің [[этика]]лық нормаларын және мінез-құлық ережелерін жетілдіру шаралары туралы" Жарлыққа қол қойды. <noinclude>[[Санат:Уикипедия:Жаңалықтар]]</noinclude> 4zm6zc7z4huz44b2srd8bcm4f7mshfp 4 537752 3684554 3683837 2026-10-21T17:08:42Z Nurken 111493 3684554 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97220" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 220] | data-sort-value="1124" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1124] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="89566" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 89 566] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49914" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 914] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="41230" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 41 230] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="25965" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 25 965] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23953" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 953] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20887" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 887] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17280" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 280] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11695" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 695] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8250" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8250] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8056" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8056] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5217" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5217] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4536" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4536] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3890" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3890] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3803" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3803] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3023" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3023] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2338" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2338] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2176" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2176] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1623" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1623] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1575" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1575] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1564" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1564] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1352" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1352] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1202" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1202] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1029" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1029] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="940" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 940] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="713" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 713] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 615] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="576" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 576] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="511" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 511] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] fyju3m8lbrcpcy7y8s975z2xze15edc 0 538774 3684655 3510387 2026-10-22T05:16:31Z 1nter pares 146705 3684655 wikitext text/x-wiki [[File:Александр Павлович Ленский.jpg|210px|нобай|Александр Павлович Ленский]] '''Александр Павлович Ленский''' ([[1847 жыл]] [[13 қазан]], [[Кишинёв]] - [[1908 жыл]] [[26 қазан]], [[Мәскеу]]) - орыс [[актер]]і, [[режиссер]], [[педагог]] және ''театр теоритигі''. ==Еңбек жолы== ''Сахналық қызметін'' [[1865 жыл]]ы ''Владимир театрынан'' бастады. ''Провинциялық театрларда'' қызмет етті. [[1876 жыл]]дан өмірінің соңына дейін ''Кіші театрдың'' құрамында ойнады. Тек [[1882]]-[[1884 жыл]]дары ғана ''Александрин театрында'' болды. ''Орыс сахнасында'' [[реализм]]ді дамытуда елеулі рөл атқарды. [[Грим]], [[мимика]] мен [[түрлену өнері]]нің шебері болған Ленский ''сахналық кейіпкердің'' тарихи дәлдігіне, шынайы болуына ерекше назар аударды. Театр біліміне үлкен мән берді. Басты рөлдері: ''Бенедикт, Петруччио (Шекспирдің «Жоқтан дабырасы» мен «Асауға тұсауында»), Уриэль Акоста (Гуцковтың орыс аттас пьесасында), Чацкий, Фамусов (Грибоедовтың «Ақыл азабында»)'' т.б. Кіші театрдың филиалы - Жаңа театрдың негізін салушылардың бірі. Режиссурамен, [[педагогикалық қызмет]]пен шұғылданды. Шәкірттері: ''В.Н.Пашенная, А.А.Остужев'' т.б. ==Шығармасы== Статьи. Письма. Записки, 2 издание, М., 1950. <ref> Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж., 7 том </ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Актёрлер]] [[Санат:Режиссёр]] [[Санат:Педагогтар]] [[Санат:1847 жылы туғандар]] [[Санат:1908 жылы қайтыс болғандар]] 7c49noqzvdxhrsbt6byh1llh8x81yrk 0 539037 3684657 3370163 2026-10-22T05:17:49Z 1nter pares 146705 3684657 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Андрей Сергеевич Гайдулян |шынайы есімі = {{lang-ru|Андрей Сергеевич Гайдулян}} |сурет = Андрей Гайдулян.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Гайдулян, 2013 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.04.1984 |туған жері = [[Кишинёв]], [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы| Молдован КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актер|Ресей}} |азаматтығы = {{Байрақ|Ресей}} |белсенді жылдары = 2006—қазіргі күн |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = 3393656 |сайты = |ортаққор = Andrey Gaydulyan }} '''Андрей Сергеевич Гайдулян''' ({{lang-ru| Андрей Сергеевич Гайдулян}}; [[12 сәуір]] [[1984]], [[Кишинёв]], [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — Ресей театр мен киноның актёры, «[[Универ (телесериал)|Универ]]» және «Сашатаня» телесериалдары арқасында танымал болып кетті. == Өмірбаяны == Андрей 12 сәуірде 1984 жылы [[Кишинёв]] қаласында туды. Мектептен бастап театр үйірмесімен айналаса бастады. Андрей [[Молдова]]ның еңбегі сіңірген әртісі, Чехов атындағы мемлекеттік орыс драматикалық театрының әртісі Сергей Тиранинмен бірге жұмыс істеді. *2002 жылы Гайдулян заманауи өнер институтіне актер факультетіне түсті. Сол институтты 2006 жылы бітірді. Институттан кейін кейбір уақыт «[[Глас]]» театрында ойнады. Ол эпизодтық рөлдерден түсуге бастады. *2007 жылы «[[Универ (телесериал)|Универ]]» сериал-ситкомге басты рөлге қабылданды.Осы сериал актерге үлкен әйгішілік пен табыс әкелді. Кейін ол «Универ.Новая общага» мен «[[Сашатаня]]» жалғастарында түсе бастады. *2013 жылы «[[Монстрлар университеті]]» фильмінде [[Арт]] кейіпкерін дыбыстандырды. == Сілтемелер == * http://www.kinopoisk.ru/name/1637067/ == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдовада туғандар]] tjtvdh2ssybevueprwrvwhjyzmir2z8 0 539571 3684658 3622953 2026-10-22T05:18:06Z 1nter pares 146705 3684658 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Орхей |шынайы атауы = {{Lang-ro|Orhei}} |сурет = Orhei,StradaVasileLupu.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Orhei Stema.jpg |ту = Flag of Orhei.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =22 |lat_sec =59 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =23 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Оргеев ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1554 |алғашқы дерек = 1470 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 68 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 33 600 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 235 ----- |пошта индексі = MD-3500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Orhei |сайты = |сайт тілі = }} '''Орхей''' ({{Lang-ro|Orhei}}) — [[Молдова]]дағы қала және муниципия, [[Оргеев ауданы]]ның орталығы. Орхей қаласының халқы 2026 жылы 33 600 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-orhei-10850.html|title=Население Орхей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кишинёв]]тен солтүстікке қарай 40 км жерде, Реут өзенінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше гипотеза бар. Кейбіреулердің айтуынша, «Орхей» «бекініс» деп аударылады. Кейбіреулері оның венгр тіліндегі «ваар» сөзінен, яғни «қала» немесе татар тіліндегі «орга» сөзінен, яғни «ханның резиденциясы» деген сөзден шыққанын көрсетеді. Қала ескі Петродава бекінісінің орнында құрылған. Оның нақты құрылған күні белгісіз, бірақ ғалымдар оның кем дегенде 700 жылдық жасы бар деп есептейді. 16 және 17 ғасырларда қала бастапқы орнынан 18 шақырым солтүстікке көшірілді. Ескі Орхей сәулет және тарихи қорығы қазір ескі жерде орналасқан. 1554 жылы қаланың жанында, Кула мен Реут өзендерінің қосылатын жерінде бөгет салынып, көл пайда болды. Қала Василе Лупудың билігі кезінде, Орхей сауда орталығына айналып дамыды. Лупудың кезінде қалада Әулие Деметрий соборы және тағы он бес монастырь мен шіркеу салынды. 1883 – Орхей уездік қалаға айналды. Қолөнер өндірісі дамып, қала халқы өсті. 1947 жылы, уезд таратылғаннан кейін, Орхей аудан ортаплығы болды. 1949-1952 және 1962-1991 жылдары Молдова КСР-нің республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1820-Orhej.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы қаланың негізгі экономикалық секторы болып табылады және оған өнеркәсіптік кәсіпорындар кіреді. «Orhei-Vit», «Chateau Vartely», «Fabrica de Pâine», «Orhei-Vin» және «Codru» холдинг компаниясы сияқты ірі кәсіпорындар қала экономикасында маңызды рөл атқарады. Өнеркәсіп секторы қаланың басым экономикалық салаларының бірі болып табылады және азық-түлік өнімдерін, шырындарды, консервілерді, темекілерді, алкогольді және алкогольсіз сусындарды, тұрмыстық тауарларды, галантерея бұйымдарын және аяқ киім өндірісін қамтиды. Құрылыс қызметі де жандануда. Сауда және қызмет көрсету жергілікті экономиканың маңызды саласы болып табылады. Байланыс, денсаулық сақтау, білім беру және басқа да қызметтер нарығы кеңейді.<ref>{{citeweb|url=https://orhei.md/index.php?pag=page&id=780&l=ru|title=ТУРИСТИЧЕСКИЙ ОРГЕЕВ » Экономика|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Орхейдің ең көрікті жерлерінің қатарына жартасқа ойылып салынған және айналадағы ауылдық жерлердің таңғажайып көріністерін ұсынатын Орхейул Вечи монастыры және әдемі фрескалары мен сәулетімен ерекшеленетін Курчи монастыры кіреді. Орхейдің көрікті жерлері: *'''Бутучень қоңырау мұнарасы''' — Орхеюл Вечи маңындағы Бутучени ауылында орналасқан. Бастапқыда 19 ғасырда шіркеу ретінде салынған қоңырау мұнарасы кейінірек қоңырау мұнарасына айналдырылды. Туристер айналадағы ауылдық жерлердің таңғажайып көріністерін тамашалау үшін мұнараның басына шыға алады. *'''Pivnitele din Branesti шарап қоймасы''' — Орхей маңындағы Бранести ауылында орналасқан. Ол жоғары сапалы шараптарымен және ерекше жер асты қойма жүйесімен танымал. Туристер қоймаларды аралап, жергілікті шараптардың дәмін тата алады. *'''Мария Дормата монастырі''' — Орхей маңындағы Разени ауылында орналасқан шағын монастырь. *'''Орхей хайуанаттар бағы''' — Ескі Орхей маңында орналасқан шағын хайуанаттар бағы. Онда аюлар, жолбарыстар, маймылдар және құстар сияқты әртүрлі жануарлар мекендейді. Туристер хайуанаттар бағында серуендеп, жануарларды жақыннан бақылай алады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-orhei.htm|title=Карта Орхея|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 6wzo819s5vxeps350o9rbe349vchntj 0 539682 3684785 2652442 2026-10-22T09:51:06Z 1nter pares 146705 3684785 wikitext text/x-wiki '''Жуковский Петр Михайлович''' ''(22. 01. [[1888]] жылы дүниеге келген, Кишинёв)'' – совет ботанигі, [[Ленин]] атындағы Бүкіл одақтық ауыл шаруашылық ғылым академиясының академигі (1935 жылы), КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты . 1940 жылдан КПСС мүшесі. == Қызмет жолы == Новороссийск университетті физика – математика факультетінің жаратылыстану бөлімін бітірді. 1915 жылдан [[Тбилиси]] Ботан. бағы тұқым сынау станциясының меңгерушісі, 1920 жылдан директоры. 1923 – 25 жылы Тбилиси Политех. институтында доцент, профессор. 1925 – 34 жылы қазіргі Н. И. Вавилов атындағы Бүкіл одақтық өсімдік өсіру ғылыми – зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, 1934 – 52 жылы К. А. Темирязев атындағы [[Мәскеу]] ауыл шаруашылық академиясының профессоры, 1951 – 60 жылы Бүкіл одақтық өсімдік өсіру институтының директоры, 1962 жылдан Ленинград мемлекет университетінің профессоры. 1965 жылдан КСРО ҒА «Генетика» журналының бас редакторы, [[КСРО]] ҒА Бүкіл одақтық Ботан. қоғамының құрметті мүшесі және Президиум мүшесі. 1925 – 27 жылы Кіші [[Азия]], [[Сирия]], [[Месопотамия]]да экспедицияда болып, 10 мыңға жуық мәдени өсімдік жинады; 1956 – 58 жылы [[Аргентина]], [[Чили]], [[Перу]] және [[Мексика]]да болып, селекция үшін маңызды материалдар әкелді.Жуковский – 8 Халықаралық ботанигі конгресінің құрметті президенті , Герман ауыл шаруашылық ғылым академиясының корр. мүшесі . <ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1976 ж. 9 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО тұлғалары]] jct3sf0s8k3tz9bqdny7myms8pecd7h 0 546617 3684452 3654099 2026-10-21T14:55:13Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 3684452 wikitext text/x-wiki Төменде әліпбилік ретпен '''[[елтаңба]]лар''' (немесе оған балама [[белгі]]лері) [[де-факто]] тәуелсіз [[мемлекет]]тер (оның ішінде [[мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер]] де бар). __NOTOC__ {{compactTOC}} == Тәуелсіз мемлекеттер елтаңбаларының тізімі == === А === <gallery> Сурет:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|<center>[[Аустралия]] [[Аустралия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Austria Bundesadler.svg|<center>[[Аустрия]] [[Аустрия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Albania state emblem.svg|<center>[[Албания]] [[Албания елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Seal_of_Algeria.svg|<center>[[Алжир]] [[Алжир елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Angola.svg|<center>[[Ангола]] [[Ангола елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Andorra.svg|<center>[[Андорра]] [[Андорра елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg|<center>[[Антигуа және Барбуда]] [[Антигуа және Барбуда елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Argentina.svg|<center>[[Аргентина]] [[Аргентина елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Armenia.svg|<center>[[Армения]] [[Армения елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ә === <gallery> Сурет:Coat of arms of Azerbaijan.svg|<center>[[Әзірбайжан]] [[Әзірбайжан елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Б === <gallery> Сурет:Coat of arms of Bahamas.svg|<center>[[Багам аралдары]]ның [[Багам аралдарының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Bangladesh.svg|<center>[[Бангладеш]] [[Бангладеш елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Barbados (2).svg|<center>[[Барбадос]] [[Барбадос елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Bahrain.svg|<center>[[Бахрейн]] [[Бахрейн елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Belarus.svg|<center>[[Беларусь Республикасы]]ның [[Белорусь елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Belize.svg|<center>[[Белиз]] [[Белиз елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Great Coat of Arms of Belgium.svg|<center>[[Бельгия]] [[Бельгия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Benin.svg|<center>[[Бенин]] [[Бенин елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Bulgaria.svg|<center>[[Болгария]] [[Болгария елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Bolivia.svg|<center>[[Боливия]] [[Боливия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|<center>[[Босния және Герцеговина]] [[Боснии және Герцеговина елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Botswana.svg|<center>[[Ботсвана]] [[Ботсвана елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Brazil.svg|<center>[[Бразилия]] [[Бразилия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem_of_Brunei.svg|<center>[[Бруней]] [[Бруней елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg|<center>[[Буркина-Фасо]] [[Буркина-Фасо елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Burundi.svg|<center>[[Бурунди]] [[Бурунди елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem_of_Bhutan.svg|<center>[[Бутан]] [[Бутан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the United Arab Emirates.svg|<center>[[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Біріккен Араб Әмірліктері елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === В === <gallery> Сурет:Coat_of_arms_of_Vanuatu.svg|<center>[[Вануату]] [[Вануату елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Vatican City CoA.svg|<center>[[Ватикан]] [[Ватикан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Hungary.svg|<center>[[Венгрия]] [[Венгрия елтаңбасы|елтаңбасы]] |<center>[[Венесуэла]] [[Венесуэла елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Vietnam.svg|<center>[[Вьетнам]] [[Вьетнам елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Г === <gallery> Сурет:Coat of arms of Gabon.svg|<center>[[Габон]] [[Габон елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Haiti.svg|<center>[[Гаити]]ның [[Гаити елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Guyana.svg|<center>[[Гайана]] [[Гайана елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg|<center>[[Гамбия]] [[Гамбия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Ghana.svg|<center>[[Гана]] [[Гана елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Guatemala.svg|<center>[[Гватемала]] [[Гватемала елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Guinea crest01.png|<center>[[Гвинея]] [[Гвинея елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem_of_Guinea-Bissau.svg|<center>[[Гвинея-Бисау]] [[Гвинея-Бисау елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Germany.svg|<center>[[Германия]] [[Германия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Honduras.svg|<center>[[Гондурас]] [[Гондурас елтаңбасы|елтаңбасы]] |<center>[[Гренада]] [[Гренада елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Greece.svg|<center>[[Грекия]] [[Грекия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Greater coat of arms of Georgia.svg|<center>[[Грузия]] [[Грузия елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Д === <gallery> Сурет:National coat of arms of Denmark.svg|<center>[[Дания]] [[Дания елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Djibouti.svg|<center>[[Джибути]] [[Джибути елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat-of-arms-of-Dominica.svg|<center>[[Доминика]] [[Доминика елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Dominican Republic.svg|<center>[[Доминикан Республикасы|Доминикан]] [[Доминикан Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ж === <gallery> Сурет:Imperial Seal of Japan.svg|<center>[[Жапония]] [[Жапония Императорлық мөрі|Императорлық мөрі]] </gallery> {{compactTOC}} === З === <gallery> Сурет:Coat_of_arms_of_Zambia.svg|<center>[[Замбия]] [[Замбия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Zimbabwe.svg|<center>[[Зимбабве]] [[Зимбабве елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === И === <gallery> Сурет:Coat of arms of Israel.svg|<center>[[Израиль]] [[Израиль елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|<center>[[Индонезия]] [[Индонезия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Jordan.svg|<center>[[Иордания]] [[Иордания елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Iraq.svg|<center>[[Ирак]] [[Ирак елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Iran.svg|<center>[[Иран]] [[Иран елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Ireland.svg|<center>[[Ирландия]] [[Ирландия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Iceland.svg|<center>[[Исландия]] [[Исландия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Escudo de España.svg|<center>[[Испания]] [[Испания елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Italy-Emblem.svg|<center>[[Италия]] [[Италия елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Й === <gallery> Сурет:Emblem_of_Yemen.svg|<center>[[Йемен]] [[Йемен елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === К === <gallery> Сурет:Coat of arms of Cape Verde.svg|<center>[[Кабо-Верде]] [[Кабо-Верде елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Cambodia.svg|<center>[[Камбоджа]] [[Камбоджа елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Cameroon COA.svg|<center>[[Камерун]] [[Камерун елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Royal Coat of Arms of Canada.svg|<center>[[Канада]] [[Канада елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|<center>[[Катар]] [[Катар елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Alternate Coat of arms of Kenya.svg|<center>[[Кения]] [[Кения елтаңбасы|елтаңбасы]] |<center>[[Кипр Республикасы]]ның [[Кипр Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Kiribati.svg|<center>[[Кирибати]] [[Кирибати елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Colombia.svg|<center>[[Колумбия]] [[Колумбия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Comoros.svg|<center>[[Коморлар]] [[Коморлар елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg|<center>[[Конго Демократиялық Республикасы]]ның [[Демократиялық Республикасы Конго елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Republic of the Congo.svg|<center>[[Конго Республикасы]]ның [[Конго Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem_of_North_Korea.svg|<center>[[Корей Халық Демократиялық Республикасы]]ның [[Корей Халық Демократиялық Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of South Korea.svg|<center>[[Корея Республикасы]]ның [[Корея Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Costa Rica.svg|<center>[[Коста-Рика|Коста-Рики]] [[Коста-Рика елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Ivory Coast.svg|<center>[[Кот-д’Ивуар]] [[Кот-д’Ивуар елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Cuba.svg|<center>[[Куба]] [[Куба елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Kuwait.svg|<center>[[Кувейт]] [[Кувейт елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Қ === <gallery> Сурет:Coat of arms of Kazakhstan.svg|<center>[[Қазақстан]] [[Қазақстан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:National emblem of Kyrgyzstan.svg|<center>[[Қырғызстан]] [[Қырғызстан елтаңбасы|елтаңбасы]]<ref>17 тамыз 1995 года вышло распоряжение Администрации президента Россий Федерации № 1495, где был утверждён список наименований бывших советских республик. В распоряжении данная Республикасы значилась под именем «Қырғыз Республикасы » (полная форма), «Киргизия» (краткая форма). Данное название используется в официальных документах МИД России. В самой Киргизии, где русский язык имеет официальный статус, в документах употребляется название «Кыргызстан» или «Кыргызская Республика»</ref> Сурет:中華人民共和國國徽.svg|<center>[[ҚХР]] [[Қытай Халық Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Л === <gallery> Сурет:Coat of arms of Laos.svg|<center>[[Лаос]] [[Лаос елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Latvia.svg|<center>[[Латвия]] [[Латвия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Lesotho.svg|<center>[[Лесото]] [[Лесото елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Liberia.svg|<center>[[Либерия]] [[Либерия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Lebanon.svg|<center>[[Ливан]] [[Ливан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:The emblem on the passport of Libya.svg|<center>[[Ливия]] паспорттарындағы [[Ливия эмблемасы|эмблемасы]] Сурет:Coat of Arms of Lithuania.svg|<center>[[Литва]] [[Литва елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Liechtenstein.svg|<center>[[Лихтенштейн]] [[Лихтенштейн елтаңбасы|елтаңбасы]] |<center>[[Люксембург]] [[Люксембург елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === М === <gallery> Сурет:Coat of arms of Mauritius.svg|<center>[[Маврикий]] [[Маврикий елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Seal of Mauritania.svg|<center>[[Мавритания]] [[Мавритания елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Seal_of_Madagascar.svg|<center>[[Мадагаскар]] [[Мадагаскар елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|<center>[[Македония Республикасы|Македония]] [[Македония елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Malawi.svg|<center>[[Малави]] [[Малави елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Malaysia.svg|<center>[[Малайзия]] [[Малайзия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Mali.svg|<center> [[Мали]] [[Мали эмблемасы|эмблемасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Maldives.svg|<center>[[Мальдив аралдары]]ның [[Мальдив аралдарының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Malta.svg|<center>[[Мальта]] [[Мальта елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Morocco.svg|<center>[[Марокко]] [[Марокко елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Seal_of_the_Marshall_Islands.svg|<center>[[Маршалл аралдары]]ның [[Маршалл аралдарының мөрі|мөрі]] Сурет:Coat of arms of Mexico.svg|<center>[[Мексика]] [[Мексика елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Seal_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|<center>[[Микронезия Федерациялық Штаттары]] [[Микронезия Федерациялық Штаттарының мөрі|мөрі]] Сурет:Emblem of Mozambique.svg|<center>[[Мозамбик]] [[Мозамбик елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Moldova.svg|<center>[[Молдавия]] [[Молдавия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Monaco.svg|<center>[[Монако]] [[Монако елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:State_emblem_of_Mongolia.svg|<center>[[Моңғолия]] [[Моңғолия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|<center>[[Мьянма]] [[Мьянма елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Egypt (Official).svg|<center>[[Мысыр]] [[Мысыр елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Н === <gallery> Сурет:Coat_of_arms_of_Namibia.svg|<center>[[Намибия]] [[Намибия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Nauru.svg|<center>[[Науру]] [[Науру елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Nepal.svg|<center>[[Непал]] [[Непал елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Niger.svg|<center>[[Нигер]] [[Нигер елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Nigeria.svg|<center>[[Нигерия]] [[Нигерия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg|<center>[[Нидерланд]] [[Нидерланд елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Nicaragua.svg|<center>[[Никарагуа]] [[Никарагу елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of New Zealand.svg|<center>[[Жаңа Зеландия]] [[Жаңа Зеландия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Norway.svg|<center>[[Норвегия]] [[Норвегия елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === О === <gallery> Сурет:National_emblem_of_Oman.svg|<center>[[Оман]] [[Оман елтаңбасы|елтаңбасы]] |<center>[[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның [[Оңтүстік Африка Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_South_Sudan.svg|<center>[[Оңтүстік Судан]]ның [[Оңтүстік Суданның елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ө === <gallery> Сурет:Coat of Arms of Uzbekistan.svg|<center>[[Өзбекстан]] [[Өзбекстан елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === П === <gallery> Сурет:State_emblem_of_Pakistan.svg|<center>[[Пәкістан]] [[Пәкістан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Panama.svg|<center>[[Панама]] [[Панама елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:National Emblem of Papua New Guinea.svg|<center>[[Папуа — Жаңа Гвинея]] [[Папуа — Жаңа Гвинея эмблемасы|эмблемасы]] Сурет:Coat of arms of Paraguay.svg|<center>[[Парагвай]] [[Парагвай елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Escudo nacional del Perú.svg|<center>[[Перу]] [[Перу елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Poland-official.svg|<center>[[Польша]] [[Польша елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Portugal.svg|<center>[[Португалия]] [[Португалия елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Р === <gallery> Сурет:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|<center>[[Ресей]] [[Ресей Федерациясы елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Rwanda.svg|<center>[[Руанда]] [[Руанда елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Romania.svg|<center>[[Румыния]] [[Румыния елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === С === <gallery> Сурет:Coat of arms of El Salvador.svg|<center> [[Сальвадор]] [[Сальвадор елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Public Seal of Samoa.svg|<center> [[Самоа]] [[Само елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of San Marino.svg|<center>[[Сан-Марино]] [[Сан-Марино елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg|<center>[[Сан-Томе және Принсипи]] [[Сан-Томе және Принсипи елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Saudi Arabia.svg|<center>[[Сауд Арабиясы]] [[Сауд Арабиясы елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Swaziland.svg|<center>[[Эсватини]] [[Эсватини елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|<center>[[Сейшель аралдары]]ның [[Сейшель аралдарының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Senegal.svg|<center>[[Сенегал]] [[Сенегал елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Saint Vincent and the Grenadines.svg|<center>[[Сент-Винсент және Гренадиндер]] [[Сент-Винсент және Гренадиндердің елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Saint_Kitts_and_Nevis_(variant).svg|<center>[[Сент-Китс және Невис]] [[Сент-Китс және Невистің елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat_of_arms_of_Saint_Lucia.svg|<center>[[Сент-Люсия]] [[Сент-Люсия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Serbia.svg|<center>[[Сербия]] [[Сербия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Singapore (blazon).svg|<center>[[Сингапур]] [[Сингапур елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem of Syria (1980–2024).svg|<center>[[Сирия]] [[Сирия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Slovakia.svg|<center>[[Словакия]] [[Словакия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Slovenia.svg|<center> [[Словения]] [[Словения елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:US-GreatSeal-Obverse.svg|<center>[[Америка Құрама Штаттары]] [[АҚШ Үлкен мөрі|Үлкен мөрі]] Сурет:Coat of arms of the Solomon Islands.svg|<center>[[Соломон аралдары]]ның [[Соломон аралдары елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Somalia.svg|<center>[[Сомали]] [[Сомали елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem of Sudan.svg|<center>[[Судан]] [[Судан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Suriname.svg|<center>[[Суринам]] [[Суринам елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Sierra Leone.svg|<center>[[Сьерра-Леоне]] [[Сьерра-Леоне елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Т === <gallery> Сурет:Coat of arms of Tajikistan.svg|<center>[[Тәжікстан]] [[Тәжікстан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Garuda Emblem of Thailand.svg|<center>[[Тайланд]] [[Тайланд елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Tanzania.svg|<center>[[Танзания]] [[Танзания елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Togo.svg|<center>[[Того]] [[Того елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Tonga.svg|<center>[[Тонга]] [[Тонга елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Trinidad and Tobago.svg|<center>[[Тринидад және Тобаго]] [[Тринидад жәнеТобаго елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Tuvalu.svg|<center>[[Тувалу]] [[Тувалу елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Tunisia.svg|<center>[[Тунис]] [[Тунис елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|<center>[[Түрікменстан]] [[Түрікменстан елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem of Turkey.svg|<center>[[Түркия]]ның [[Түркия эмблемасы|жартылай ресми эмблемасы]] </gallery> {{compactTOC}} === У === <gallery> Сурет:Coat of arms of Uganda.svg|<center>[[Уганда]] [[Уганда елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Uruguay.svg|<center>[[Уругвай]] [[Уругвай елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|<center>[[Украина]] [[Украина елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ұ === <gallery> Сурет:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|<center>[[Ұлыбритания]] [[Ұлыбритания елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ү === <gallery> Сурет:Emblem of India.svg|<center>[[Үндістан]] [[Үндістан елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ф === <gallery> Сурет:Coat_of_arms_of_Fiji.svg|<center>[[Фиджи]] [[Фиджи елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of Arms of the Philippines.svg|<center>[[Филиппиндер]] [[Филиппиндер елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Finland.svg|<center>[[Финляндия]] [[Финляндия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Armoiries république française.svg|<center>[[Франция]] [[Франция Эмблемасы|эмблемасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Х === <gallery> Сурет:Coat of arms of Croatia.svg|<center>[[Хорватия]] [[Хорватия елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ц === <gallery> Сурет:Coat of arms of the Central African Republic.svg|<center>[[Орталық Африка Республикасы]]ның [[Орталық Африка Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ч === <gallery> Сурет:Coat of arms of Chad.svg|<center>[[Чад]] [[Чад елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Montenegro.svg|<center>[[Черногория]] [[Черногория елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Czech Republic.svg|<center>[[Чехия]] [[Чехия елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Chile.svg|<center>[[Чили]] [[Чили елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Ш === <gallery> Сурет:Coat of Arms of Switzerland.svg|<center>[[Швейцария]] [[Швейцария елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Great coat of arms of Sweden.svg|<center>[[Швеция]] [[Швеция елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Sri Lanka.svg|<center>[[Шри-Ланка]] [[Шри-Ланка елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of East Timor.svg|<center>[[Шығыс Тимор]] [[Шығыс Тимор елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Э === <gallery> Сурет:Coat of arms of Ecuador.svg|<center>[[Эквадор]] [[Эквадор елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|<center>[[Экваторлық Гвинея]] [[Экваторлық Гвинея елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg|<center>[[Эритрея]] [[Эритрея елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Estonia.svg|<center>[[Эстония]] [[Эстония елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Ethiopia.svg|<center>[[Эфиопия]] [[Эфиопия елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} === Я === <gallery> Сурет:Coat_of_arms_of_Jamaica.svg|<center>[[Ямайка]] [[Ямайка елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> == Мойындалмаған, де-факто тәуелсіз болып есептелетін елдерің елтаңбаларының тізімі == <gallery> Сурет:Coat of arms of Abkhazia.svg|<center> [[Абхазия]] [[Абхазия Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Republic of China National Emblem.svg|<center>[[Қытай Республикасы]]ның [[Қытай Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Kosovo.svg|<center> [[Косово|Косово Республикасы]]ның [[Косово Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Nagorno-Karabakh.svg|<center>[[Таулы Карабах|Таулы Карабах Республикасының]]<br />[[Таулы Карабах Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of Palestine.svg|<center>[[Палестина мемлекеті]]нің [[Палестина мемлекетінің елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Transnistria-coa.svg|<center>[[Транснистрия|Транснистрия Молдов Республикасының]] [[Транснистрия Молдов Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|<center>[[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]ның [[Сахара Араб Демократиялық Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Emblem of Somaliland.svg|<center>[[Сомалиленд]] [[Сомалиленд елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|<center>[[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]ның [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] Сурет:Coat of arms of South Ossetia.svg|<center>[[Оңтүстік Осетия]] [[Оңтүстік Осетия Республикасының елтаңбасы|елтаңбасы]] </gallery> {{compactTOC}} == Тағы қараңыз == * [[Тәуелсіз мемлекеттердің тулары]] == Сілтемелер == * [http://www.ngw.nl Геральдикаға арналған әлемдік сайт]{{ref-en}} * [http://geraldic.taba.ru/Geraldika_mira Әлем геральдикасы]{{ref-ru}} [[Санат:Мемлекеттік елтаңбалар]] a0qc926s806uwha59vtcowd31pw6f3k 0 546637 3684659 3242629 2026-10-22T05:18:25Z 1nter pares 146705 3684659 wikitext text/x-wiki 2002 жылдың 25 сәуірінде Қазақстан UEFA-ның 52-ші мүшесі болып қабылданды. Қазақстан футбол федерациясын Еуропа футбол қауымдастықтары одағы құрамына қабылдау туралы шешім Стокгольмде өткен УЕФА конгресінде бекітілген. Содан бері бұл күн Қазақстан футболы күні ретінде аталып өтіледі. Осы шешімнен кейін Қазақстан футбол клубтары 2002/03 жж. маусымнан бастап еурокубоктерде өнер көрсету құқығына ие болды. == 2002/03 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Астана ФК|Жеңіс]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Қайрат ФК|Қайрат]] және [[Атырау ФК|Атырау]] (екеуі де [[УЕФА Кубогы]]) клубтары қорғады. {| class="wikitable" width="100%" class"wikitable" |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Астана ФК|Жеңіс]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңінде шығып қалды |1 |- |[[Қайрат ФК|Қайрат]] |УЕФА Кубогының іріктеу тобы |УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |0 |- |[[Атырау ФК|Атырау]] |УЕФА Кубогының іріктеу тобы |УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |0,5 |} === Жеңіс === {| class="wikitable" width="100%" class"wikitable" |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 1-ші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |17.07.2002 |Шериф (Молдова) |2:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 1-ші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |24.07.2002 |Шериф (Молдова) |3:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |4:4 (Шериф қонақтағы доп бойынша келесі кезеңге өтті) |Жеңіс ЧЛ 1-ші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Жеңіс ел рейтингісіне 1 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 17 шілде 2002 |команда1 = [[Шериф ФК]] |команда2 =[[Астана ФК|Жеңіс]] |есеп = 2:1 |стадион = Шериф, [[Тирасполь]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Бюлент Узун (Түркия) |орын = |көрермендер =14000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Юрий Приганюк {{гол|57}}<br/>Важа Тархнишвили {{гол|85|пен.}} |голдар2 =Евгений Ловчев {{гол|8}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 шілде 2002 |команда1 = [[Астана ФК|Жеңіс]] |команда2 =[[Шериф ФК]] |есеп= 3:2 (қор. есеп 4:4) |стадион = [[Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадион (Астана)|Қ.Мұңайтпасов ат. стадион]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Херрманн Альбрехт (Германия) |орын = |көрермендер =12000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Арсен Тлехугов {{гол|32}}<br/>Евгений Ловчев {{гол|41}}<br/>Алексей Клишин {{гол|52}} |голдар2 =Вадим Борец {{гол|58}}<br/>Андрей Нестерук {{гол|59}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Қайрат === {| class="wikitable" width="100%" class"wikitable" |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |15.08.2002 |Црвена Звезда (Югославия) |0:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |29.08.2002 |Црвена Звезда (Югославия) |3:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |0:5 |Қайрат УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Қайрат рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 15 тамыз 2002 |команда1 = [[Қайрат ФК]] |команда2 =[[Црвена Звезда]] |есеп= 0:2 |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Дуги МакДональд (Шотландия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Игор Богданович {{гол|43}}<br/>Драган Мрджа {{гол|66}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 29 тамыз 2002 |команда1 = [[Црвена Звезда]] |команда2 =[[Қайрат ФК]] |есеп= 3:0 (қор. есеп 5:0) |стадион = Црвена Звезда, [[Белград]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Джонни Вер Экке (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Иван Гвозденович {{гол|19}}<br/>Михайло Пьянович {{гол|44}}<br/>Радован Кривокапич {{гол|73}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Атырау === {| class="wikitable" width="100%" class"wikitable" |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |15.08.2002 |Матадор (Словакия) |0:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |29.08.2002 |Матадор (Словакия) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |0:2 |Атырау УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Атырау ел рейтингісіне 0,5 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 15 тамыз 2002 |команда1 = [[Атырау ФК]] |команда2 =Матадор |есеп= 0:0 |стадион = [[Мұнайшы (стадион)|Мұнайшы]], [[Атырау]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Роберт Стайлз (Англия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 29 тамыз 2002 |команда1 = Матадор |команда2 =[[Атырау ФК]] |есеп = 2:0 (қор. есеп 2:0) |стадион = Матадор, [[Пухов]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Деян Делевич (Югославия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Марио Брешка {{гол|51}}<br/>Здено Штрба {{гол|90}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class="wikitable" width="100%" class"wikitable" |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |42 |50 |0,500 |1,5 (0) |0,500 |} === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2003/04 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Ертіс ФК|Ертіс]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Астана ФК|Жеңіс]],[[Атырау ФК|Атырау]] (екеуі де [[УЕФА Кубогы]]) және [[Тобыл ФК|Тобыл]] ([[Интертото Кубогы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Ертіс ФК|Ертіс]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңінде шығып қалды |0,5 |- |[[Астана ФК|Жеңіс]] |УЕФА Кубогының іріктеу тобы |УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |0 |- |[[Атырау ФК|Атырау]] |УЕФА Кубогының іріктеу тобы |УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |0 |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі |Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |0 |} === Ертіс === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 1-ші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |16.07.2003 |Омония (Кипр) |0:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |ЧЛ 1-ші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |23.07.2003 |Омония (Кипр) |1:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:2 |Ертіс ЧЛ 1-ші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ертіс ел рейтингісіне 0,5 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 шілде 2003 |команда1 =Омония |команда2 =[[Ертіс ФК]] |есеп = 0:0 |стадион = ГСП, [[Никосия]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Синиша Зрнич (Босния және Герцеговина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 23 шілде 2003 |команда1 = [[Ертіс ФК]] |команда2 =Омония |есеп= 1:2 (қор. есеп 1:2) |стадион = Орталық стадион, [[Павлодар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Петтери Кари (Финляндия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Муслим Агаев {{гол|21}} |голдар2 =Райкер Рауфманн {{гол|61}}<br/>Николаос Георгиу {{гол|90+5}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Жеңіс === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |14.08.2002 |Виктория Жижков (Чехия) |3:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |27.08.2003 |Виктория Жижков (Чехия) |1:3 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:6 |Жеңіс УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Жеңіс рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 14 тамыз 2003 |команда1 = Виктория Жижков |команда2 =[[Астана ФК|Жеңіс]] |есеп = 3:0 |стадион = Виктория Жижков, [[Прага]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алан Келли (Ирландия) |орын = |көрермендер =1216 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Мариан Дирнбах {{гол|54}}<br/>Кеннеди Чихури {{гол|60}}<br/>Петр Миколанда {{гол|90}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 27 тамыз 2003 |команда1 = [[Астана ФК|Жеңіс]] |команда2 =Виктория Жижков |есеп = 1:3 (қор. есеп 1:6) |стадион = [[Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадион (Астана)|Қ.Мұңайтпасов ат. стадион]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Кнуд Штадсгаард (Дания) |орын = |көрермендер =8000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Сергей Козулин {{гол|89}} |голдар2 = Томаш Оравец {{гол|14}}<br/>Алеш Пикль {{гол|27}}<br/>Кеннеди Чихури {{гол|79}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Атырау === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |14.08.2002 |Левски (Болгария) |1:4 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |28.08.2003 |Левски (Болгария) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:6 |Атырау УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Атырау рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 14 тамыз 2003 |команда1 = [[Атырау ФК]] |команда2 =Левски |есеп = 1:4 |стадион = [[Мұнайшы (стадион)|Мұнайшы]], [[Атырау]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Али Айдын (Түркия) |орын = |көрермендер =7800 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Реджепмурад Агабаев {{гол|88}} |голдар2 = Георги Чиликов {{гол|9}}<br/>Гонза Иванов {{гол|13}} {{гол|33}}<br/>Омониго Темиле {{гол|29}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 тамыз 2003 |команда1 = Левски |команда2 =[[Атырау ФК]] |есеп = 2:0 (қор. есеп 6:1) |стадион = Георги Аспарухов ат. стадион, [[София]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Бартолу Бенкеренсе (Португалия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Станислав Ангелов {{гол|27|пен.}}<br/>Димитр Телкийски {{гол|69}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |22.06.2003 |Полония (Польша) |0:3 (қ.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |28.06.2003 |Полония (Польша) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |06.07.2003 |Сент-Трюйден (Бельгия) |0:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |12.07.2003 |Сент-Трюйден (Бельгия) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |19.07.2003 |Пашинг (Австрия) |0:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |26.07.2003 |Пашинг (Австрия) |3:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |8:5 |Тобыл Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Тобыл рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 маусым 2003 |команда1 = Полония |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп = 0:3 |стадион = Полония, [[Варшава]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Марк-Стивен Уитби (Уэльс) |орын = |көрермендер =600 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = [[Нүркен Мазбаев]] {{гол|23}} {{гол|72}}<br/>Андрей Шкурин {{гол|51}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 29 маусым 2003 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Полония |есеп = 2:1 (қор. есеп 5:1) |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алексей Тюмин (Ресей) |орын = |көрермендер =6500 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Данияр Мұқанов {{гол|74}}<br/>[[Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|90+3}} |голдар2 = Лукаш Яросевич {{гол|21}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 6 шілде 2003 |команда1 = Сент-Трюйден |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 0:2 |стадион = Стаайен, [[Сент-Трюйден]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Драгомир Танович (Сербия және Черногория) |орын = |көрермендер =2000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = [[Нүркен Мазбаев]] {{гол|35|пен.}}<br/>Валерий Гаркуша {{гол|81}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2003 |команда1 =[[Тобыл ФК]] |команда2 =Сент-Трюйден |есеп= 1:0 (қор. есеп 3:0) |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Мартин Ханссон (Швеция) |орын = |көрермендер =6000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Константин Котов {{гол|85}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2003 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Пашинг |есеп= 0:1 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Эмиль Лаурсен (Дания) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Эди Глицер {{гол|80}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 26 шілде 2003 |команда1 = Пашинг |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 3:0 (қор. есеп 4:0) |стадион = Вальдштадион, [[Пашинг]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Камен Алексиев (Болгария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Георг-Мартин Датору {{гол|3}}<br/>Эди Глицер {{гол|61}}<br/>Кристиан Майрлег {{гол|87}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |47 |50 |0,166 |0,5 (0) |0,666 |} === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2004/05 жж. маусым == УЕФА генералды секретариат пен Жарыстар өткізу комитеті, [[Қазақстан Футбол Федерациясы|Қазақстан Футбол Одағының]] өтінішін қарағаннан кейін, 2004/05 жж. Еуропа клубтары арасындағы жарыс маусымына [[Ертіс ФК|Ертіс]], [[Тобыл ФК|Тобыл]] және [[Қайрат ФК|Қайрат-Алматы ҚТЖ]] клубтарын қатысуға рұқсат бермеуге шешім қабылдады. === Ел рейтингісі === Еурокубоктерге Қазақстан клубтары қатыспаған соң, УЕФА тарапынан ел рейтингі берілген жоқ. === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2005/06 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Қайрат ФК|Қайрат-Алматы ҚТЖ]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]) клубы қорғады. Жолдама алған басқа 3 клуб ([[Ертіс ФК|Ертіс]], [[Тараз ФК]] және [[Тобыл ФК|Тобыл]]) УЕФА генералды секретариат пен Жарыстар өткізу комитетімен 2005/06 жж. Еуропа клубтары арасындағы жарыс маусымына қатысуға рұқсат ала алмады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Қайрат ФК|Қайрат-Алматы ҚТЖ]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңінде шығып қалды |1 |} === Қайрат === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |Қайрат ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |12.07.2005 |Артмедиа (Словакия) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |Қайрат ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |20.07.2005 |Артмедиа (Словакия) |1:4 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |3:4 |Қайрат ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Қайрат ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2005 |команда1 = [[Қайрат ФК|Қайрат-Алматы ҚТЖ]] |команда2 =Артмедиа |есеп= 2:0 |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Рене Рогалла (Швейцария) |орын = |көрермендер =7000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Артурас Фоменко {{гол|39}}<br/>Виталий Артемов {{гол|70}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 20 шілде 2005 |команда1 = Артмедиа |команда2 =[[Қайрат ФК|Қайрат-Алматы ҚТЖ]] |есеп= 4:1 (қор. есеп 4:3) |стадион = Национал, [[Сенец]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Сергей Шмолик (Беларусь) |орын = |көрермендер =2895 |қосуақыт =ия |пенальти = |голдар1 = Балаш Борбели {{гол|21}}<br/>Даниель Чур {{гол|52}}<br/>Ян Козак {{гол|94|пен.}}<br/>Павол Станьо {{гол|120+1}} |голдар2 = Андрей Богомолов {{гол|91}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |40 |49 |1,000 |1 (0) |1,666 |} === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2006/07 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Тобыл ФК|Тобыл]], [[Қайрат ФК|Қайрат]](екеуі де [[УЕФА Кубогы]]) және [[Шахтер ФК|Шахтер]] ([[Интертото Кубогы]]) клубтары қорғады. Жолдама алған [[Астана ФК|Астана]] УЕФА генералды секретариат пен Жарыстар өткізу комитетімен 2006/07 жж. Еуропа клубтары арасындағы жарыс маусымына қатысуға рұқсат ала алмады. Ол клубтың орнына [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] клубы өнер көрсетеді деп шешілді. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңінде шығып қалды |0,5 |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |УЕФА Кубогының іріктеу тобы |УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |1 |- |[[Қайрат ФК|Қайрат]] |УЕФА Кубогының іріктеу тобы |УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |0,5 |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |0 |} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |12.07.2006 |Металлург (Латвия) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |19.07.2006 |Металлург (Латвия) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:2 |Ақтөбе ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2006 |команда1 = Металлург Лиепая |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = Даугава, [[Лиепая]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алойзийе Супраха (Хорватия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Томас Тамошаускас {{гол|14}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2006 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Металлург Лиепая |есеп= 1:1 (қор. есеп 1:2) |стадион = Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Рууд Боссен (Недирланды) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Алексей Николаев {{гол|17}} |голдар2 = Дмитрий Иванов {{гол|59|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Қайрат === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |13.07.2006 |Фехервар (Венгрия) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |27.07.2006 |Фехервар (Венгрия) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |Қорытынды |2:2 (Фехервар қонақтағы доп бойынша келесі кезеңге өтті) |Қайрат УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Қайрат ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 13 шілде 2006 |команда1 =Фехервар |команда2 = [[Қайрат ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = Шоштои, [[Секешфехервар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Эмиль Лаурсен (Дания) |орын = |көрермендер =3000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Жолт Двери {{гол|8}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 27 шілде 2006 |команда1 = [[Қайрат ФК]] |команда2 =Фехервар |есеп = 2:1 (қор. есеп 2:2) |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Аугустус Константин (Румыния) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Әлібек Бөлешев {{гол|75}}<br/>[[Самат Смақов]] {{гол|86|пен.}} |голдар2 = Иллеш Ситку {{гол|34}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |13.07.2006 |Базель (Швейцария) |3:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |27.07.2006 |Базель (Швейцария) |0:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |Қорытынды |1:3 |Тобыл УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Тобыл ел рейтингісіне 0,5 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 13 шілде 2006 |команда1 = Базель |команда2 = [[Тобыл ФК]] |есеп= 3:1 |стадион = Санкт-Якоб Парк, [[Базель]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Мануэль де Соуза (Португалия) |орын = |көрермендер =11643 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Младен Петрич {{гол|20}} {{гол|67|пен.}}<br/>Эдуарду {{гол|69}} |голдар2 = [[Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|49}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 27 шілде 2006 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Базель |есеп= 0:0 (қор. есеп 1:3) |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Люк Вилмес (Люксембург) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Шахтер === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |17.06.2006 |МТЗ-РИПО (Беларусь) |1:5 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |25.06.2006 |МТЗ-РИПО (Беларусь) |1:3 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |4:6 |Шахтер Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Шахтер рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 17 маусым 2006 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 =МТЗ-РИПО |есеп = 1:5 |стадион = Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Джонни ван Экке (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Нилтон Мендес {{гол|67}} |голдар2 = Дмитрий Щегрикович {{гол|45+1}} <br/>Вячеслав Глеб {{гол|52}}<br/>Боян Мамич {{гол|62}} {{гол|82}}<br/>Олег Страханович {{гол|64}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 25 маусым 2006 |команда1 = МТЗ-РИПО |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 1:3 (қор. есеп 6:4) |стадион = Трактор, [[Минск]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Леонтиус Тратту (Кипр) |орын = |көрермендер =2000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Олег Страханович {{гол|59|пен.}} |голдар2 = Вячеслав Руснак {{гол|14}}<br/>Рафаэль Оразбахтин {{гол|37}}<br/>Игорь Глушко {{гол|54}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |44 |45 |0,666 |2 (0) |2,332 |} === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2007/08 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Астана ФК|Астана]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Алматы ФК|Алматы]], [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] (екеуі де [[УЕФА Кубогы]]) және [[Тобыл ФК|Тобыл]] ([[Интертото Кубогы]] және [[УЕФА Кубогы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Астана ФК|Астана]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңінде шығып қалды |1,5 |- |[[Алматы ФК|Алматы]] |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобы |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобында шығып қалды |0,5 |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобы |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобында шығып қалды |1 |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |УЕФА Кубогының 2-нші іріктеу тобы және Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Кубогының 2-нші іріктеу тобында және Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |0 |} === Астана === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |17.07.2007 |Олимпи (Грузия) |0:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |24.07.2007 |Олимпи (Грузия) |3:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |01.08.2007 |Русенборг (Норвегия) |1:3 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |08.08.2007 |Русенборг (Норвегия) |7:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |5:10 |Астана ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Астана ел рейтингісіне 1,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 17 шілде 2007 |команда1 = Олимпи |команда2 =[[Астана ФК|Астана]] |есеп = 0:0 |стадион = Полади, [[Рустави]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Марцин Борски (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 шілде 2007 |команда1 = [[Астана ФК|Астана]] |команда2 =Олимпи |есеп= 3:0 (қор. есеп 3:0) |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Вячеслав Банари (Молдова) |орын = |көрермендер =6000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Александр Кучма {{гол|12}}<br/>Арсен Тлехугов {{гол|55}}<br/>Максим Жалмағамбетов {{гол|84}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 1 тамыз 2007 |команда1 = [[Астана ФК|Астана]] |команда2 =Русенборг |есеп = 1:3 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Серж Гюмьени (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Александр Кучма {{гол|26}} |голдар2 = Юсуф Коне {{гол|3}} {{гол|61}}<br/>Стеффен Иверсен {{гол|56|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 8 тамыз 2007 |команда1 = Русенборг |команда2 =[[Астана ФК|Астана]] |есеп = 7:1 (қор. есеп 10:2) |стадион = Леркендаль, [[Тронхейм]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Марк Кёртни (Солтүстік Ирландия) |орын = |көрермендер =12827 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Юсуф Коне {{гол|1}} {{гол|33}}<br/>Стеффен Иверсен {{гол|7}}<br/>Абдулразак Траоре {{гол|17}} {{гол|50}} {{гол|53}}<br/>Марек Сапара {{гол|62}} |голдар2 = Александр Сучков {{гол|22}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Алматы === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |19.07.2007 |ВиОн (Словакия) |3:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |02.08.2007 |ВиОн (Словакия) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |Қорытынды |2:4 |Алматы УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Алматы ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2007 |команда1 =ВиОн |команда2 = [[Алматы ФК]] |есеп = 3:1 |стадион = ВиОн Злате Моравце, [[Злате-Моравце]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Ханнес Каасик (Эстония) |орын = |көрермендер =2880 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Милош Гибала {{гол|51}} {{гол|78}}<br/>Роман Грегушка {{гол|71}} |голдар2 = Сергей Ларин {{гол|82}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 2 тамыз 2007 |команда1 = [[Алматы ФК]] |команда2 =ВиОн |есеп= 1:1 (қор. есеп 2:4) |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Драгомир Станкович (Сербия) |орын = |көрермендер =17000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Жафар Ирисметов]] {{гол|57}} |голдар2 = Петер Фаркаш {{гол|76}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |19.07.2007 |Маттерсбург (Австрия) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |02.08.2007 |Маттерсбург (Австрия) |4:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |3:4 |Ақтөбе УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2007 |команда1 =[[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Маттерсбург |есеп= 1:0 |стадион = Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Фират Айдын (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =[[Марат Хайруллин]] {{гол|84}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 2 тамыз 2007 |команда1 = Маттерсбург |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 4:2 (қор. есеп 4:3) |стадион =Паппельштадион, [[Маттерсбург]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Андерс Хермансен (Дания) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Карстен Янкер {{гол|22}}<br/>Томас Вагнер {{гол|62}}<br/>Чаба Чизмадья {{гол|67}}<br/>Акон Ковриг {{гол|90+2}} |голдар2 = Андрей Богомолов {{гол|71}}<br/>Алексей Косолапов {{гол|77}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |23.06.2007 |Зестафони (Грузия) |3:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |30.06.2007 |Зестафони (Грузия) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |07.07.2007 |Слован (Чехия) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |15.07.2007 |Слован (Чехия) |0:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |22.07.2007 |ОФИ (Кипр) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |29.07.2007 |ОФИ (Кипр) |0:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |8:3 |Тобыл УЕФА Кубогының 2-нші іріктеу тобына жолдама алды |Тобыл рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 23 маусым 2007 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Зестафони |есеп= 3:0 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Матей Юг (Словенмя) |орын = |көрермендер =8000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|61}}<br/>[[Руслан Тахирұлы Балтиев|Руслан Балтиев]] {{гол|63}}<br/>[[Ұлықбек Бақаев]] {{гол|73}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 30 маусым 2007 |команда1 = Зестафони |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 2:0 (қор. есеп 2:3) |стадион = Михаил Месхи ат. стадион, [[Тбилиси]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Владо Свилокос (Хорватия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Эдики Саджая {{гол|3}}<br/>Гага Чхетиани {{гол|38}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 шілде 2007 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Слован |есеп= 1:1 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Бернхард Брюггер (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Руслан Тахирұлы Балтиев|Руслан Балтиев]] {{гол|38}} |голдар2 = Ян Незмар {{гол|34}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 15 шілде 2007 |команда1 =Слован |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп = 0:2 (қор. есеп 1:3) |стадион = У Нисы, [[Либерец]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Микко Вуорела (Финляндия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = [[Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|16}}<br/>Сергей Остапенко {{гол|35}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 шілде 2007 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =ОФИ |есеп = 1:0 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Дамьен Ледентью (Франция) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Руслан Тахирұлы Балтиев|Руслан Балтиев]] {{гол|29}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 29 шілде 2007 |команда1 = ОФИ |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 0:1 (қор. есеп 0:2) |стадион = Панкритио, [[Ираклион]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Павел Балаж (Румыния) |орын = |көрермендер =2500 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Андрей Харабара {{гол|86}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының 2-нші іріктеу тобы. 1-ші ойын |16.08.2007 |Дискоболия (Польша) |0:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының 2-нші іріктеу тобы. 2-ші ойын |30.08.2007 |Дискоболия (Польша) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |0:3 |Тобыл УЕФА Кубогының 2-нші іріктеу тобында шығып қалды |Тобыл рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 тамыз 2007 |команда1 =[[Тобыл ФК]] |команда2 =Дискоболия |есеп = 0:1 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Петер Зиппель (Германия) |орын = |көрермендер =8000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Мариуш Мушалик {{гол|4}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 30 тамыз 2007 |команда1 =Дискоболия |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 2:0 (қор. есеп 3:0) |стадион =Дискоболия, [[Гроцлин]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Стефан Юханнессон (Швеция) |орын = |көрермендер =2500 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Адриан Сикора {{гол|5}} {{гол|19}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |41 |45 |0,750 |3 (0) |2,582 |} === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2008/09 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Тобыл ФК|Тобыл]], [[Шахтер ФК|Шахтер]] (екеуі де [[УЕФА Кубогы]]) және [[Жетісу ФК|Жетісу]] ([[Интертото Кубогы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының бірінші іріктеу кезеңінде шығып қалды |1 |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобы |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобында шығып қалды |1 |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобы |УЕФА Кубогының 1-нші іріктеу тобында шығып қалды |0,5 |- |[[Жетісу ФК|Жетісу]] |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |0 |} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |16.07.2008 |Шериф (Молдова) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |22.07.2008 |Шериф (Молдова) |4:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:4 |Ақтөбе ЧЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 шілде 2008 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Шериф |есеп = 1:0 |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Лион Ваутерс (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =[[Самат Смақов]] {{гол|49|пен.}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 шілде 2008 |команда1 = Шериф |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 4:0 (қор. есеп 4:1) |стадион = Шериф, [[Тирасполь]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Роберт Крайнц (Словения) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Алексей Кучук {{гол|65}}<br/>Сергей Алексеев {{гол|76}}<br/>Александр Ерохин {{гол|78}}<br/>Игорь Пикущак {{гол|90+1}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |19.07.2008 |Аустрия (Австрия) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |31.07.2008 |Аустрия (Австрия) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:2 |Тобыл УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Тобыл ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2008 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Аустрия |есеп = 1:0 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Андрей Шандор (Украина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Александр Голбан {{гол|59}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 31 шілде 2008 |команда1 = Аустрия |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 2:0 (қор. есеп 2:1) |стадион =Франц Хорр, [[Вена]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Карлуш-Мигель Систра (Португалия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Миленко Ачимович {{гол|28|пен.}}<br/>Томас Крамер {{гол|52}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Шахтер === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 1-ші ойын |19.07.2008 |Дебрецен (Мажарстан) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |УЕФА Кубогының іріктеу тобы. 2-ші ойын |31.07.2008 |Дебрецен (Мажарстан) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |1:2 |Шахтер УЕФА Кубогының іріктеу тобында шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2008 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 =Дебрецен |есеп= 1:1 |стадион = Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Хусейн Гечек (Түркия) |орын = |көрермендер =5000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Иван Перич {{гол|63}} |голдар2 = Гергей Рудольф {{гол|61}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 31 шілде 2008 |команда1 = Дебрецен |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 1:0 (қор. есеп 2:1) |стадион =Ола Габор, [[Дебрецен]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Ларс Кристоферсен (Дания) |орын = |көрермендер =8000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Гергей Рудольф {{гол|38}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Жетісу === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |22.06.2008 |Гонвед (Мажарстан) |1:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0 клубқа:0 |- |Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |28.06.2008 |Гонвед (Мажарстан) |4:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |3:6 |Жетісу Интертото Кубогының 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Жетісу рейтингке ұпай жинаған жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 маусым 2008 |команда1 = [[Жетісу ФК]] |команда2 =Гонвед |есеп = 1:2 |стадион = Жетісу, [[Талдықорған]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Владо Свилокос (Хорватия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Руслан Михайлов {{гол|60}} |голдар2 = Золтан Херцегфаови {{гол|66}} <br/>Ласло Бойтор {{гол|75}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 маусым 2008 |команда1 = Гонвед |команда2 =[[Жетісу ФК]] |есеп = 4:2 (қор. есеп 6:3) |стадион = Йожеф Божик ат. стадион, [[Будапешт]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Вячеслав Банари (Молдова) |орын = |көрермендер =1200 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Жениту {{гол|26}}<br/>Мико Смилянич {{гол|45+1}}<br/>Нвеки-Абрахам Гюйе {{гол|53}}<br/>Ласло Бойтор {{гол|90+2}} |голдар2 = Владислав Киселев {{гол|52}}{{гол|74}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |38 |44 |0,833 |2,5 (0) |3,249 |} === Клубтар рейтінгі === Қазақстан клубтарының ешқайсысы УЕФА клубтар рейтінгіне кіре алған жоқ. == 2009/10 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] және [[УЕФА Еуропа Лигасы]]), [[Тобыл ФК|Тобыл]], [[Ертіс ФК|Ертіс]] және [[Оқжетпес ФК|Оқжетпес]] (үшеуі де [[УЕФА Еуропа Лигасы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі және УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының үшінші іріктеу кезеңінде және УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңінде шығып қалды |2,5 |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу кезеңі шығып қалды |0,5 |- |[[Ертіс ФК|Ертіс]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу шығып қалды |1 |- |[[Оқжетпес ФК|Оқжетпес]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу шығып қалды |1 |} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |15.07.2009 |Хабнарфьордюр (Исландия) |0:4 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |22.07.2009 |Хабнарфьордюр (Исландия) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |28.07.2009 |Маккаби (Израель) |0:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |04.08.2009 |Маккаби (Израель) |4:3 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:1 |- |Қорытынды |9:4 |Ақтөбе ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 2,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 15 шілде 2009 |команда1 = Хабнарфьордюр |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп = 0:4 |стадион = Каплакрикавеллур, [[Хабнарфьордюр]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Роберт Малек (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = [[Мұрат Тілешев]] {{гол|48}}<br/>Константин Головской {{гол|57}} {{гол|85}}<br/>Марат Хайруллин {{гол|70}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 шілде 2009 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Хабнарфьордюр |есеп= 2:0 (қор. есеп 6:0) |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алексей Кульбаков (Беларусь) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Самат Смақов]] {{гол|20}}<br/>[[Мұрат Тілешев]] {{гол|67}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 шілде 2009 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Маккаби |есеп= 0:0 |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Томас Айнваллер (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 тамыз 2009 |команда1 = Маккаби |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 4:3 (қор. есеп 4:3) |стадион =Кирьят-Элиазер, [[Хайфа]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Серж Гюмьени (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Янив Катан {{гол|26}}<br/>Эйал Голаса {{гол|34}}<br/>Владимир Двалишвили {{гол|59}} {{гол|62}} |голдар2 = Евгений Аверченко {{гол|8}}<br/>Антон Чичулин {{гол|13}}<br/>Марат Хайруллин {{гол|15}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 1-ші ойын |27.08.2009 |Вердер (Германия) |6:3 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 2-ші ойын |27.08.2009 |Вердер (Германия) |0:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |3:8 |Ақтөбе ЕЛ плей-офф кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 0 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 20 тамыз 2009 |команда1 = Вердер |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 6:3 |стадион = Везерштадион, [[Бремен]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Тони Асумаа (Финляндия) |орын = |көрермендер =21446 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Себастьян Бениш {{гол|17}}<br/>Клаудио Писарро {{гол|28}} <br/>Налду {{гол|36}} {{гол|65}}<br/>Угу Алмейда {{гол|60}}<br/>[[Месут Өзіл]] {{гол|67|пен.}} |голдар2 = Сергей Струков {{гол|21}} {{гол|32}}<br/>[[Самат Смақов]] {{гол|87}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 27 тамыз 2009 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Вердер |есеп= 0:2 (қор. есеп 3:8) |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Владимир Гриняк (Словакия) |орын = |көрермендер =13500 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Клаудио Писарро {{гол|10}} {{гол|45+1}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |16.07.2009 |Галатасарай (Түркия) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |23.07.2009 |Галатасарай (Түркия) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |1:3 |Тобыл ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Тобыл ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 шілде 2009 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =[[Галатасарай]] |есеп = 1:1 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Либор Коваржик (Чехия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =[[Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|2}} |голдар2 = Милан Барош {{гол|58}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 23 шілде 2009 |команда1 = [[Галатасарай]] |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп = 2:0 (қор. есеп 3:1) |стадион =Али Сами Йен, [[Стамбұл]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Антонио Перес (Испания) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Мұстафа Сарп {{гол|64}}<br/>Сервет Четин {{гол|90+2}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ертіс === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |02.07.2009 |Халадаш (Мажарстан) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |09.07.2009 |Халадаш (Мажарстан) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,25 |- |Қорытынды |2:2 (Халадаш қонақтағы доп бойынша келесі кезеңге өтеді) |Ертіс ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ертіс ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 2 шілде 2009 |команда1 = Халадаш |команда2 =[[Ертіс ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = Рохонин Ути, [[Сомбатхей]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Албано Янку (Албания) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Кристиан Кенешеи {{гол|79}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 9 шілде 2009 |команда1 = [[Ертіс ФК]] |команда2 =Халадаш |есеп= 2:1 (қор. есеп 2:2) |стадион =Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Халис Озкая (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Игорь Юрин {{гол|20}}<br/>Габор Райош 36 (автогол) |голдар2 = Владислав Чернышов 24 (автогол) |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Оқжетпес === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |02.07.2009 |Зимбру (Молдова) |1:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |09.07.2009 |Зимбру (Молдова) |0:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,25 |- |Қорытынды |2:3 |Оқжетпес ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Оқжетпес ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 2 шілде 2009 |команда1 = Зимбру |команда2 =[[Оқжетпес ФК]] |есеп= 1:2 |стадион = Зимбру, [[Кишинёв]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Герхард Гробелник (Австрия) |орын = |көрермендер =3100 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Ион Демержи {{гол|48}} |голдар2 = Қуаныш Қарақұлов {{гол|72}}<br/>Гахрыманберды Чонкаев {{гол|74}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 9 шілде 2009 |команда1 =[[Оқжетпес ФК]] |команда2 =Зимбру |есеп= 0:2 (қор. есеп 2:3) |стадион =Оқжетпес, [[Көкшетау]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Андрей Шандор (Украина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Олег Андроник {{гол|16}}<br/>Георгий Андроник {{гол|19}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |40 |42 |1,250 |5 (0) |4,499 |} === Клубтар рейтингі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Клубы |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |239 |[[Ақтөбе ФК]] |1,7500 |1,5 (0) |2,399 |- |273 |[[Тобыл ФК]] |0,7500 |0,5 (0) |1,399 |- |285 |[[Ертіс ФК]] |0,5000 |0,25 (0) |1,149 |- |286 |[[Оқжетпес ФК]] |0,5000 |0,25 (0) |1,149 |} == 2010/11 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] және [[УЕФА Еуропа Лигасы]]), [[Тобыл ФК|Тобыл]], [[Шахтер ФК|Шахтер]] және [[Атырау ФК|Атырау]] (үшеуі де [[УЕФА Еуропа Лигасы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі және УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының үшінші іріктеу кезеңінде және УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңінде шығып қалды |3,5 |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі шығып қалды |0 |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу шығып қалды |0 |- |[[Атырау ФК|Атырау]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу шығып қалды |0 |} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |14.07.2010 |Олимпи (Грузия) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |21.07.2010 |Олимпи (Грузия) |0:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0,5 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |28.07.2010 |Хапоель (Израель) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |03.08.2010 |Хапоель (Израель) |3:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:1 |- |Қорытынды |5:4 |Ақтөбе ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 2,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 14 шілде 2010 |команда1 =[[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Олимпи |есеп = 2:0 |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Бюлент Йылдырым (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =[[Самат Смақов]] {{гол|40|пен.}} {{гол|53}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 21 шілде 2010 |команда1 = Олимпи |команда2 = [[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:1 (қор. есеп 1:3) |стадион = Полади, [[Рустави]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Александру Дякону (Румыния) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Гиорги Рехвиашвили {{гол|30}} |голдар2 = [[Мұрат Тілешев]] {{гол|90}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 шілде 2010 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Хапоель |есеп = 1:0 |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Саша Кевер (Швейцария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Самат Смақов]] {{гол|67|пен.}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 3 тамыз 2010 |команда1 = Хапоель |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 3:1 (қор. есеп 3:2) |стадион =Блумфилд, [[Тель-Авив]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Роберт Шергенхофер (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Эран Захави {{гол|16}}<br/>Бен Саар {{гол|31}}<br/>Халифа Ба 35 (автогол) |голдар2 = [[Мұрат Тілешев]] {{гол|90}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 1-ші ойын |19.08.2010 |АЗ (Недирланды) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 2-ші ойын |26.08.2010 |АЗ (Недирланды) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |Қорытынды |2:3 |Ақтөбе ЕЛ плей-офф кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 1 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 тамыз 2010 |команда1 = АЗ |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп = 2:0 |стадион = АЗ, [[Алкмар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Алон Эфет (Израель) |орын = |көрермендер =10385 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Бретт Холмен {{гол|20}}<br/>Понтус Вернблум {{гол|27}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 26 тамыз 2010 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =АЗ |есеп= 2:1 (қор. есеп 2:3) |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алексей Кульбаков (Беларусь) |орын = |көрермендер =10251 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Мұрат Тілешев]] {{гол|67}} {{гол|89}} |голдар2 = Понтус Вернблум {{гол|10}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |01.07.2010 |Зриньски (Босния және Герцеговина) |1:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |08.07.2010 |Зриньски (Босния және Герцеговина) |2:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,25 |- |Қорытынды |2:4 |Тобыл ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Тобыл ел рейтингісіне ұпай қосқан жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 1 шілде 2010 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 =Зриньски |есеп= 1:2 |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Давид Пясецки (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =[[Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|13}} |голдар2 = Мате Драгичевич {{гол|53}} {{гол|82}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 8 шілде 2010 |команда1 = Зриньски |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 2:1 (қор. есеп 4:2) |стадион =Под Бьелым Бриегом, [[Мостар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Ставрос Трицонис (Грекия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Дамир Джидич {{гол|10}}<br/>Миле Пехар {{гол|72}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Шахтер === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |01.07.2010 |Рух (Польша) |1:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |09.07.2009 |Рух (Польша) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,25 |- |Қорытынды |1:3 |Шахтер ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне ұпай қосқан жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 1 шілде 2010 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 =Рух |есеп= 1:2 |стадион = Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Герхард Гробелник (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Алдин Джидич {{гол|13}} |голдар2 = Лукаш Яношка {{гол|45+1}}<br>Войцех Гжиб {{гол|48|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 8 шілде 2010 |команда1 = Рух |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 1:0 (қор. есеп 3:1) |стадион =Рух, [[Хожув]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Гедиминас Мажейка (Литва) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Артур Собех {{гол|59}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Атырау === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |15.07.2010 |Дьори ЭТО (Мажарстан) |0:3 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |22.07.2010 |Дьёри ЭТО (Мажарстан) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |0:5 |Атырау ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Оқжетпес ел рейтингісіне ұпай қосқан жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 15 шілде 2010 |команда1 = [[Атырау ФК]] |команда2 =Дьори ЭТО |есеп= 0:3<ref>«Атырау» клубына дисквалификацияға ұшыраған Градимир Црногорацты шығарған үшін 0-3 есебімен техникалық жеңіліс есептелінді</ref> |стадион = Мұнайшы, [[Атырау]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Йохан Фербист (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 шілде 2010 |команда1 =Дьори ЭТО |команда2 =[[Атырау ФК]] |есеп = 2:0 (қор. есеп 5:0) |стадион =ЭТО Парк, [[Дьор]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Сокол Яреци (Албания) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Раби Алексидзе {{гол|47}}<br/>Онисар-Михай Никорек {{гол|53}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |41 |41 |0,875 |3,5 (0) |4,374 |} === Клубтар рейтингі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Клубы |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |228 |[[Ақтөбе ФК]] |1,6750 |3,5 (0) |3,874 |- |312 |[[Тобыл ФК]] |0,4250 |0,25 (0) |1,624 |- |325 |[[Атырау ФК]] |0,6750 |0,5 (0) |1,374 |- |340 |[[Шахтер ФК]] |0,4250 |0,25 (0) |1,124 |- |341 |[[Ертіс ФК]] |0,1750 |0 (0) |1,124 |- |342 |[[Оқжетпес ФК]] |0,1750 |0 (0) |1,124 |} == 2011/12 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Тобыл ФК|Тобыл]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]], [[Шахтер ФК|Шахтер]] және [[Ертіс ФК|Ертіс]] (үшеуі де [[УЕФА Еуропа Лигасы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Тобыл ФК|Тобыл]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі |0,5 |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 3-нші іріктеу кезеңі шығып қалды |2 |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу шығып қалды |2,5 |- |[[Ертіс ФК|Ертіс]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу шығып қалды |1,5 |} === Тобыл === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |12.07.2011 |Слован (Словакия) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |19.07.2011 |Слован (Словакия) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:1 |- |Қорытынды |1:3 |Тобыл ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Тобыл ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2011 |команда1 =Слован |команда2 =[[Тобыл ФК]] |есеп= 2:0 |стадион = Пасиенки, [[Братислава]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Виктор Швецов (Украина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Филипп Шебо {{гол|41}}<br>Карим Геде {{гол|81}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2011 |команда1 = [[Тобыл ФК]] |команда2 = Слован |есеп = 1:1 (қор. есеп 1:3) |стадион = Орталық стадион, [[Қостанай]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Анте Кіші Вучемимович-Шимунович (Хорватия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Петер Штепановский 62 (автогол) |голдар2 = Иржи Кладрубский {{гол|16}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |14.07.2011 |Кечкемет (Мажарстан) |1:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |21.07.2011 |Кечкемет (Мажарстан) |0:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |28.07.2011 |Алания (Ресей) |1:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |04.08.2011 |Алания (Ресей) |1:1 (пен. 2:4) (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |3:3 |Ақтөбе ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 2 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 14 шілде 2011 |команда1 = Кечкемет |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:1 |стадион = Жентои, [[Кечкемет]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Лиран Лиани (Израель) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Синиша Раданович {{гол|23}} |голдар2 = Малик Мане {{гол|59}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 21 шілде 2011 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Кечкемет |есеп= 0:0 (қор. есеп 1:1) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Сергей Бойко (Украина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 шілде 2011 |команда1 = Алания |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:1 |стадион = Спартак, [[Владикавказ]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Иван Кружляк (Словакия) |орын = |көрермендер =23000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Ацамас Бураев {{гол|60}} |голдар2 = Малик Мане {{гол|11}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 тамыз 2011 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Алания |есеп= 1:1 (қор. есеп 2:2) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Саймон Ли Эванс (Уэльс) |орын = |көрермендер =12805 |қосуақыт =ия |пенальти =2:4 |голдар1 = Владимир Джилас {{гол|75}} |голдар2 = Марат Бикмаев {{гол|55}} |пенальти1 =Марат Хайруллин {{пенгол}}<br>Еміл Кенжесариев {{пенгол}}<br>Малик Мане {{пенмүлт}}<br>Владимир Джилас {{пенмүлт}} |пенальти2 =Георгий Габулов {{пенгол}}<br>Марат Бикмаев {{пенгол}}<br>Роланд Гиголаев {{пенгол}}<br>Данило Неко {{пенгол}} |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Шахтер === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |30.06.2011 |Копер (Словения) |1:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |07.07.2011 |Копер (Словения) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |14.07.2011 |Сент-Патрикс Атлетик (Ирландия) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |21.07.2011 |Сент-Патрикс Атлетик (Ирландия) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |5:5 |Шахтер ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне 2,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 30 маусым 2011 |команда1 = Копер |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 1:1 |стадион = Бонифика, [[Копер]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Гиорги Вадачкория (Грузия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Давор Бубанья {{гол|84}} |голдар2 = [[Жамбыл Көкеев]] {{гол|90+3|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 шілде 2011 |команда1 =[[Шахтер ФК]] |команда2 =Копер |есеп= 2:1 (қор. есеп 3:2) |стадион =Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Анастасиос Какос (Грекия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =[[Ұлан Қонысбаев]] {{гол|45}} {{гол|84}} |голдар2 = Милан Остерц {{гол|32}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 14 шілде 2011 |команда1 =[[Шахтер ФК]] |команда2 =Сент-Патрикс Атлетик |есеп= 2:1 |стадион =Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Кристо Тохвер (Эстония) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Никола Васильевич {{гол|52}} {{гол|86}} |голдар2 = Дэвид Макмиллан {{гол|79}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 21 шілде 2011 |команда1 = Сент-Патрикс Атлетик |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 2:0 (қор. есеп 3:2) |стадион = Ричмонд Парк, [[Дублин]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Себастьян Дельферьере (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Эван Макмиллан {{гол|14}}<br>Дерек Дойл {{гол|70}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ертіс === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |30.06.2011 |Ягеллония (Польша) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |07.07.2011 |Ягеллония (Польша) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,25 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |14.07.2011 |Металлург (Грузия) |1:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |21.07.2011 |Металлург (Грузия) |0:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |3:4 |Ертіс ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ертіс ел рейтингісіне 1,5 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 30 маусым 2011 |команда1 = Ягеллония |команда2 =[[Ертіс ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = Мейски, [[Белосток]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Владо Глоджович (Сербия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Томаш Франковский {{гол|80}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 шілде 2011 |команда1 = [[Ертіс ФК]] |команда2 =Ягеллония |есеп= 2:0 (қор. есеп 2:1) |стадион =Орталық стадион, [[Павлодар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Ален Бьери (Швейцария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Мамуту Кулибали {{гол|37}}<br/>Сергей Мальцев {{гол|43}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 14 шілде 2011 |команда1 = Металлург |команда2 =[[Ертіс ФК]] |есеп= 1:1 |стадион =Полади, [[Рустави]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Рене Айснер (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Александр Квахадзе {{гол|73}} |голдар2 = Гиорги Даскалов {{гол|79}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 21 шілде 2011 |команда1 = [[Ертіс ФК]] |команда2 =Металлург |есеп= 0:2 (қор. есеп 1:3) |стадион =Орталық стадион, [[Павлодар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Георгий Иорданов (Болгария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Иракли Кобалия {{гол|23}}<br/>Иракли Модебадзе {{гол|57}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |33 |40 |1,625 |6,5 (0) |5,333 |} === Клубтар рейтингі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Клубы |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |220 |[[Ақтөбе ФК]] |1,3250 |1,0 (0) |5,066 |- |292 |[[Тобыл ФК]] |1,3250 |0,5 (0) |2,816 |- |341 |[[Шахтер ФК]] |0,8250 |0,5 (0) |1,816 |- |342 |[[Ертіс ФК]] |0,8250 |0,5 (0) |1,816 |- |355 |[[Атырау ФК]] |0,3250 |0 (0) |1,566 |- |367 |[[Оқжетпес ФК]] |0,3250 |0 (0) |1,316 |} == 2012/13 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Шахтер ФК|Шахтер]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]], [[Жетісу ФК|Жетісу]] және [[Ордабасы ФК|Ордабасы]] (үшеуі де [[УЕФА Еуропа Лигасы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі |0,5 |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 3-нші іріктеу кезеңі шығып қалды |2,5 |- |[[Жетісу ФК]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу шығып қалды |0,5 |- |[[Ордабасы ФК|Ордабасы]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу шығып қалды |2,0 |} === Шахтер === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |17.07.2012 |Слован (Чехия) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |24.07.2012 |Слован (Чехия) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:1 |- |Қорытынды |1:2 |Шахтер ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 17 шілде 2012 |команда1 =Слован |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = У Нисы, [[Либерец]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алексей Еськов (Ресей) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Войтех Гадашчок {{гол|23}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 шілде 2012 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 = Слован |есеп= 1:1 (қор. есеп 1:2) |стадион = Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Кенн Хансен (Дания) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Жамбыл Көкеев]] {{гол|пен.|40}} |голдар2 = Ян Блажек {{гол|120}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |05.07.2012 |Торпедо (Грузия) |1:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |12.07.2012 |Торпедо (Грузия) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |19.07.2012 |Милсами (Молдова) |4:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |26.07.2012 |Милсами (Молдова) |3:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |02.08.2012 |Генк (Бельгия) |2:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |09.08.2012 |Генк (Бельгия) |1:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |9:9 |Ақтөбе ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 2,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 5 шілде 2012 |команда1 = Торпедо |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:1 |стадион = Орталық стадион, [[Кутаиси]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Толга Озкалфа (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Николоз Сабанадзе {{гол|62}} |голдар2 = Марат Бикмаев {{гол|82}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2012 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Торпедо |есеп= 1:0 (қор. есеп 2:1) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Адам Личмански (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Марат Бикмаев {{гол|75}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2012 |команда1 = Милсами |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп = 4:2 |стадион = ЦСР Орхей, [[Оргеев]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Лоренц Эмини (Албания) |орын = |көрермендер =3000 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Георге Богиу {{гол|16}} {{гол|51}}<br>Рафаэль Веллингтон {{гол|33}}<br>Корнел Геци {{гол|87}} |голдар2 = Тимур Кападзе {{гол|8}}<br>[[Самат Смақов]] {{гол|56}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 26 шілде 2012 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Милсами |есеп= 3:0 (қор. есеп 5:4) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Александр Костадинов (Болгария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Марат Хайруллин {{гол|39}}<br>Александр Гейнрих {{гол|50}}<br>Бруну Симан 90+3 (автогол) |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 2 тамыз 2012 |команда1 = Генк |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 2:1 |стадион = Кристал Арена, [[Генк]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Тони Асумаа (Финляндия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Йелле Воссен {{гол|пен.|18}} <br>Стивен Джозеф-Монроуз {{гол|44}} |голдар2 = Петр Бадло {{гол|25}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі =9 тамыз 2012 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 =Генк |есеп= 1:2 (қор. есеп 2:4) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Сирил Циммерманн (Швейцария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Еміл Кенжесариев {{гол|30}} |голдар2 = Кристин Бентеке {{гол|36}}<br>Томас Буффел {{гол|51}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Жетісу === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |05.07.2012 |Лех (Польша) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |12.07.2012 |Лех (Польша) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0,25 |- |Қорытынды |1:3 |Жетісу ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Жетісу ел рейтингісіне 0,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 5 шілде 2012 |команда1 = Лех |команда2 =[[Жетісу ФК]] |есеп= 2:0 |стадион = Муниципаль, [[Познань]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Люк Воутерс (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Рафал Муравски {{гол|61}}<br>Герге Ловренчич {{гол|65}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2012 |команда1 =[[Жетісу ФК]] |команда2 =Лех |есеп= 1:1 (қор. есеп 1:3) |стадион =Жетісу, [[Талдықорған]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Сергей Цинкевич (Беларусь) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Серікжан Мұжықов {{гол|44}} |голдар2 = Бартош Слюсарски {{гол|13}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ордабасы === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |05.07.2012 |Ягодина (Сербия) |0:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |12.07.2012 |Ягодина (Сербия) |0:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |19.07.2012 |Русенборг (Норвегия) |2:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |26.07.2012 |Русенборг (Норвегия) |1:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |4:4 |Ордабасы ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ордабасы ел рейтингісіне 0,5 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 5 шілде 2012 |команда1 = Ягодина |команда2 =[[Ордабасы ФК]] |есеп= 0:1 |стадион = Градски, [[Ягодина]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Раду-Мариан Петреску (Румыния) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Мансур Гуйе {{гол|85}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 шілде 2012 |команда1 = [[Ордабасы ФК]] |команда2 =Ягодина |есеп= 0:0 (қор. есеп 1:0) |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Юнус Йылдырым (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 шілде 2012 |команда1 = Русенборг |команда2 =[[Ордабасы ФК]] |есеп= 2:2 |стадион =Леркендаль, [[Русенборг]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Руди Букке (Франция) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Боржек Дочкаль {{гол|33}} {{гол|45+2}} |голдар2 = Роман Пахолюк {{гол|75}}<br>Мансур Гуйе {{гол|90+3}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 26 шілде 2012 |команда1 = [[Ордабасы ФК]] |команда2 =Русенборг |есеп = 1:2 (қор. есеп 3:4) |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Рене Айснер (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Мансур Гуйе {{гол|32}} |голдар2 = Даниель Фредхейм-Хольм {{гол|67}}<br/>Боржек Дочкаль {{гол|90+4}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |34 |38 |1,375 |5,5 (0) |5,958 |} === Клубтар рейтингі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Клубы |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |214 |[[Ақтөбе ФК]] |1,2750 |1,0 (0) |6,191 |- |320 |[[Шахтер ФК]] |1,2750 |1 (0) |2,941 |- |323 |[[Тобыл ФК]] |0,2750 |0 (0) |2,941 |- |367 |[[Ертіс ФК]] |0,2750 |0 (0) |1,941 |- |376 |[[Ордабасы ФК]] |0,7750 |0,5 (0) |1,691 |- |377 |[[Атырау ФК]] |0,2750 |0 (0) |1,691 |- |394 |[[Жетісу ФК]] |0,5250 |0,25 (0) |1,441 |- |396 |[[Оқжетпес ФК]] |0,2750 |0 (0) |1,441 |} == 2013/14 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Шахтер ФК|Шахтер]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]], [[Астана (футбол клубы)|Астана]] және [[Ертіс ФК|Ертіс]] (үшеуі де [[УЕФА Еуропа Лигасы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі |УЕФА Чемпиондар Лигасының плей-офф кезеңінде шығып қалып, УЕФА Еуропа Лигасының топтық кезеңіне жолдама алды |6,0 |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңінде шығып қалды |4,0 |- |[[Астана (футбол клубы)|Астана]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу шығып қалды |0 |- |[[Ертіс ФК|Ертіс]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |2,5 |} === Шахтер === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |16.07.2013 |БАТЭ (Беларусь) |0:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |23.07.2013 |БАТЭ (Беларусь) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1 , клубқа:0 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |30.07.2013 |Скендербеу (Албания) |3:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |06.08.2013 |Скендербеу (Албания) |3:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЧЛ плей-офф кезеңі. 1-ші ойын |20.08.2013 |Селтик (Шотландия) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ плей-офф кезеңі. 2-ші ойын |28.08.2013 |Селтик (Шотландия) |3:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |9:6 |Шахтер ЧЛ плей-офф кезеңінде шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне 4 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 шілде 2013 |команда1 =БАТЭ |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 0:1 |стадион = Городской, [[Борисов]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Джон Битон (Шотландия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Сергей Хижниченко {{гол|48}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 23 шілде 2013 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 = БАТЭ |есеп= 1:0 (қор. есеп 2:0) |стадион = Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Штефан Клосснер (Швейцария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Игорь Зенькович {{гол|82}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 30 шілде 2013 |команда1 =[[Шахтер ФК]] |команда2 =Скендербеу |есеп = 3:0 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алексей Николаев (Ресей) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Алдин Джидич {{гол|8}}<br>Роман Мұртазаев {{гол|79}}<br>Сергей Хижниченко {{гол|90}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 6 тамыз 2013 |команда1 = Скендербеу |команда2 = [[Шахтер ФК]] |есеп = 3:2 (қор. есеп 3:5) |стадион = Кемаль Штафа ат. стадион, [[Тирана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Иван Кружляк (Словакия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Желько Томич {{гол|9}}<br>Бледи Шкемби {{гол|20|пен.}} {{гол|29|пен.}} |голдар2 = Сергей Хижниченко {{гол|38}}<br>Мақсат Байжанов {{гол|74}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 20 тамыз 2013 |команда1 =[[Шахтер ФК]] |команда2 =Селтик |есеп= 2:0 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Павел Краловец (Чехия) |орын = |көрермендер =29950 |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Андрей Финонченко {{гол|13}}<br>Сергей Хижниченко {{гол|77}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 тамыз 2013 |команда1 = Селтик |команда2 = [[Шахтер ФК]] |есеп= 3:0 (қор. есеп 3:2) |стадион = Селтик Парк, [[Глазго]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Свен Оддвер Моэн (Норвегия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Крис Коммонс {{гол|40+1}}<br>Йоргос Самарас {{гол|48}}<br>Джеймс Форрест {{гол|90+2}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ топтық кезеңі. 1-ші тур |19.09.2013 |ПАОК (Грекия) |2:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ топтық кезеңі. 2-ші тур |03.10.2013 |Маккаби Х. (Израель) |2:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:1 , клубқа:1 |- |ЕЛ топтық кезеңі. 3-ші ойын |24.10.2013 |АЗ (Недирланды) |1:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:1 |- |ЕЛ топтық кезеңі. 4-ші тур |07.11.2013 |АЗ (Нидерланды) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ топтық кезеңі. 5-ші ойын |28.11.2013 |ПАОК (Грекия) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ топтық кезеңі. 6-ші ойын |12.12.2013 |Маккаби Х. (Израель) |2:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |5:10 |Шахтер ЕЛ топтық кезеңінде шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне 2 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 қыркүйек 2013 |команда1 =ПАОК |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп = 2:1 |стадион = Тумба, [[Салоники]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Фреди Фотрель (Франция) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Стефанос Атанасиадис {{гол|75}}<br>Звонимир Вукич {{гол|90+2}} |голдар2 = Рохер Каньяс {{гол|50}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 3 қазан 2013 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 = Маккаби |есеп= 2:2 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Иштван Вад (Мажарстан) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Андрей Финонченко {{гол|40}}<br>Евгений Тарасов {{гол|45}} |голдар2 = Хен Эзра {{гол|54}}<br>Алон Турджеман {{гол|79}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 қазан 2013 |команда1 =[[Шахтер ФК]] |команда2 =АЗ |есеп= 1:1 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Евгений Арановский (Украина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Андрей Финонченко {{гол|11}} |голдар2 = Йоханн Гудмундссон {{гол|26}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2013 |команда1 = АЗ |команда2 = [[Шахтер ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = АФАС, [[Алкмар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Мартин Ханссон (Швеция) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Сельсо Ортис {{гол|55}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 қараша 2013 |команда1 =[[Шахтер ФК]] |команда2 =ПАОК |есеп= 0:2 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Серж Гьюмени (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Алдин Джидич 54 (автогол)<br>Стелиос Кициу {{гол|90+2}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2013 |команда1 = Маккаби |команда2 = [[Шахтер ФК]] |есеп= 2:1 |стадион = Кирьят-Элиазер, [[Хайфа]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Гедиминас Мажейка (Литва) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Шоваль Гозлан {{гол|72}}<br>Шимон Абухазира {{гол|80}} |голдар2 =Рохер Каньяс {{гол|44|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |04.07.2013 |Гандзасар (Армения) |1:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |11.07.2013 |Гандзасар (Армения) |2:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |18.07.2013 |Хедд (Норвегия) |1:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |25.07.2013 |Хедд (Норвегия) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |01.08.2013 |Брейдаблик (Исландия) |1:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |08.08.2013 |Брейдаблик (Исландия) |1:0 (қ.) (пен. бойынша 1:2) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 1-ші ойын |22.08.2013 |Динамо (Украина) |2:3 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 2-ші ойын |29.08.2013 |Динамо (Украина) |5:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |10:12 |Ақтөбе ЕЛ плей-офф кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 4 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 шілде 2013 |команда1 = Гандзасар |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:2 |стадион = В.Саркисян ат. Республикалық стадион, [[Капан]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Даниель Стефански (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Артак Дашян {{гол|90}} |голдар2 = Сергей Давыдов {{гол|61}}<br>Асхат Тағыберген {{гол|78}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 11 шілде 2013 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Гандзасар |есеп= 2:1 (қор. есеп 4:2) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Никола Дабанович (Черногория) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Тимур Кападзе {{гол|2}}, {{гол|54}} |голдар2 = Карен Бегларян {{гол|35}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 18 шілде 2013 |команда1 = Хедд |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:0 |стадион = Хеддволль, [[Ульстейнвик]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Ставрос Трицонис (Грекия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Эспен Стандаль {{гол|28}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 25 шілде 2013 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Хедд |есеп= 2:0 (қор. есеп 2:1) |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Мете Калкаван (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Сергей Давыдов {{гол|5}}, {{гол|61}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 1 тамыз 2013 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Брейдаблик |есеп= 1:0 |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Либор Коваржик (Чехия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Марат Хайруллин {{гол|90|пен.}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 8 тамыз 2013 |команда1 = Брейдаблик |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 1:0 (қор. есеп 1:1) |стадион = Лаугардаллсвеллур, [[Рейкьявик]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Себастьян Дельферьер (Бельгия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт =ия |пенальти =1:2 |голдар1 = Финнюр Орри Маргейрссон {{гол|27}} |голдар2 = |пенальти1 = Роде {{пенгол}}<br>Ингассон {{пенмүлт}}<br>Лидссон {{пенмүлт}}<br>Йоунссон {{пенмүлт}}<br>Трост {{пенмүлт}} |пенальти2 =Кенжесариев {{пенгол}}<br>Бадло {{пенмүлт}}<br>Хайруллин {{пенмүлт}}<br>Кападзе {{пенгол}} |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 22 тамыз 2013 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Динамо |есеп= 2:3 |стадион =Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алексей Кульбаков (Беларусь) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Бенуа Тремулинас 37 (автогол)<br>Марат Хайруллин {{гол|66}} |голдар2 = Андрей Ярмоленко {{гол|16}}<br>Браун Идейе {{гол|52}}<br>Юнес Бельханда {{гол|57}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 29 тамыз 2013 |команда1 = Динамо |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 5:1 (қор. есеп 8:3) |стадион = Олимпийский НСК, [[Киев]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Штефан Штудер (Швейцария) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Жермейн Ленс {{гол|9}}<br>Роман Безус {{гол|30}}<br>Дьемерси Мбокани {{гол|36}}<br>Браун Идейе {{гол|52|пен.}}<br>Олег Гусев {{гол|73}} |голдар2 = Александр Гейнрих {{гол|37|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Астана === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |04.07.2013 |Ботев (Болгария) |0:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |11.07.2013 |Ботев (Болгария) |5:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,25 |- |Қорытынды |0:6 |Астана ЕЛ 1-інші кезеңінде шығып қалды |Астана ел рейтингісіне ұпай қосқан жоқ |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 шілде 2013 |команда1 = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |команда2 =Ботев |есеп= 0:1 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Гиорги Вадачкория (Грузия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Томаш Ирсак {{гол|44}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 11 шілде 2013 |команда1 = Ботев |команда2 =[[Астана (футбол клубы)|Астана]] |есеп = 5:0 (қор. есеп 6:0) |стадион = Лазур, [[Бургос]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Павле Радованович (Черногория) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Марьян Огнянов {{гол|54}}<br>Вандер Сакраменту Виейра {{гол|56|пен.}}<br>Тодор Неделев {{гол|58}}, {{гол|75}}<br>Бобан Грнчаров {{гол|71}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ертіс === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |04.07.2013 |Левски (Болгария) |0:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |11.07.2013 |Левски (Болгария) |2:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |18.07.2013 |Широки Бриег (Босния және Герцеговина) |3:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |25.07.2013 |Широки Бриег (Босния және Герцеговина) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |5:4 |Ертіс ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |Ертіс ел рейтингісіне 2,5 ұпай жинады |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 шілде 2013 |команда1 = Левски |команда2 =[[Ертіс ФК]] |есеп= 0:0 |стадион = Г.Аспарухов ат. стадион, [[София]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Орел Гринфельд (Израиль) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 11 шілде 2011 |команда1 = [[Ертіс ФК]] |команда2 =Левски |есеп= 2:0 (қор. есеп 2:0) |стадион =Орталық стадион, [[Павлодар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Александер Харкам (Австрия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Камолиддин Мұрзоев {{гол|6}}<br/>[[Ұлықбек Бакаев]] {{гол|13|пен.}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 18 шілде 2013 |команда1 = [[Ертіс ФК]] |команда2 =Широки Бриег |есеп = 3:2 |стадион =Орталық стадион, [[Павлодар]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Павел Рачковски (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Дмитрий Шомко {{гол|14}}<br>Игорь Юрин {{гол|41}}<br>Ғафуржан Сүйімбаев {{гол|86}} |голдар2 = Крашимир Кордич {{гол|56}}<br>Далибор Шилич {{гол|64}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 25 шілде 2013 |команда1 = Широки Бриег |команда2 = [[Ертіс ФК]] |есеп= 2:0 (қор. есеп 4:3) |стадион =Пецара, [[Широки Бриег]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алан Келли (Ирландия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Ведран Еше {{гол|20}}<br/>Юре Иванкович {{гол|74}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Ел рейтингісі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Маусымдағы орны |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |25 |34 |3,125 |12,5 (0) |8,250 |} === Клубтар рейтингі === {| class"wikitable" width = 100% |- |Орны |Клубы |Маусым коэффициенті |Ұпай саны (соның ішінде бонустар) |Суммарлы коэффициенті |- |196 |[[Ақтөбе ФК]] |2,1250 |1,5 (0) |8,150 |- |246 |[[Шахтер ФК]] |2,6250 |2 (0) |5,400 |- |329 |[[Тобыл ФК]] |0,6250 |0 (0) |3,400 |- |349 |[[Ертіс ФК]] |1,1250 |0,5 (0) |2,900 |- |388 |[[Ордабасы ФК]] |0,6250 |0 (0) |2,150 |- |389 |[[Атырау ФК]] |0,6250 |0 (0) |2,150 |- |403 |[[Астана (футбол клубы)|Астана ФК]] |0,8750 |0,25 (0) |1,900 |- |404 |[[Жетісу ФК]] |0,6250 |0 (0) |1,900 |- |405 |[[Оқжетпес ФК]] |0,6250 |0 (0) |1,900 |} == 2014/15 жж. маусым == Осы маусымда Қазақстан атын еурокубоктерде [[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] ([[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]), [[Шахтер ФК|Шахтер]], [[Астана (футбол клубы)|Астана]] және [[Қайрат ФК|Қайрат]] (үшеуі де [[УЕФА Еуропа Лигасы]]) клубтары қорғады. {| class"wikitable" width = 100% |- |Клуб |Бастаған кезеңі |Жарыстан шығып қалған кезеңі |Ұпайы |- |[[Ақтөбе ФК|Ақтөбе]] |УЕФА Чемпиондар Лигасының екінші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңінде шығып қалды |2,5 |- |[[Шахтер ФК|Шахтер]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 3-нші кезеңінде шығып қалды |4,5 |- |[[Астана (футбол клубы)|Астана]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының плей-офф кезеңінде шығып қалды |4,5 |- |[[Қайрат ФК|Қайрат]] |УЕФА Еуропа Лигасының 1-нші іріктеу кезеңі |УЕФА Еуропа Лигасының 2-нші іріктеу кезеңінде шығып қалды |2,0 |} === Ақтөбе === {| class"wikitable" width = 100% |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |16.07.2014 |Динамо (Грузия) |0:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЧЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |23.07.2014 |Динамо (Грузия) |3:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1 , клубқа:0,5 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |30.07.2014 |Стяуа (Румыния) |2:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЧЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |06.08.2014 |Стяуа (Румыния) |2:1 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 1-ші ойын |21.08.2014 |Легия (Польша) |0:1 (ү.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |ЕЛ плей-офф кезеңі. 2-ші ойын |28.08.2013 |Легия (Польша) |2:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0,5 |- |Қорытынды |7:7 |Ақтөбе ЕЛ плей-офф кезеңінде шығып қалды |Ақтөбе ел рейтингісіне 2,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 шілде 2014 |команда1 =Динамо |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп = 0:1 |стадион = Б.Пайчадзе ат. Ұлттық стадион, [[Тбилиси]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Павел Рачковски (Польша) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Данило Неко {{гол|51}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 23 шілде 2014 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Динамо |есеп= 3:0 (қор. есеп 4:0) |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алияр Агаев (Әзірбайжан) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Алексей Антонов {{гол|75}}<br>Игорь Зенькович {{гол|82}}<br>Абат Айымбетов {{гол|90+4}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 30 шілде 2014 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Стяуа |есеп= 2:2 |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Хусейн Гечек (Түркия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Валерий Коробкин {{гол|58}}<br>Роберт Арзуманян {{гол|87}} |голдар2 = Клаудиу Кешеру {{гол|44}}<br>Андрей Препелицэ {{гол|78}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 6 тамыз 2014 |команда1 =Стяуа |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп = 2:1 (қор. есеп 4:3) |стадион = Арена Натионала, [[Бухарест]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Мирослав Зелинка (Чехия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Александр Кипцу {{гол|3}}<br>Николае Станчу {{гол|39}} |голдар2 = Тимур Кападзе {{гол|85}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 21 тамыз 2014 |команда1 = [[Ақтөбе ФК]] |команда2 = Легия |есеп= 0:1 |стадион = Қобыланды батыр ат. Орталық стадион, [[Ақтөбе]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Сергей Карасев (Ресей) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = Онджей Дуда {{гол|48}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 тамыз 2014 |команда1 =Легия |команда2 =[[Ақтөбе ФК]] |есеп= 2:0 (қор. есеп 3:0) |стадион = Войска Польского, [[Варшава]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Матиас Гестраниус (Финляндия) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Михал Кухарчик {{гол|26}}<br>Ивица Врдоляк {{гол|66|пен.}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} === Шахтер === {| class="wikitable" width="100%" class"wikitable" |- |Кезеңі |Өткізілген уақыты |Қарсыласы |Ойын есебі |Рейтингі қосылған ұпайлар саны |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |04.07.2014 |Ширак (Армения) |1:2 (қ.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 1-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |10.07.2014 |Ширак (Армения) |4:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |17.07.2014 |Атлантас (Литва) |0:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0,5 , клубқа:0 |- |ЕЛ 2-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |24.07.2014 |Атлантас (Литва) |3:0 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0,5 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 1-ші ойын |31.07.2014 |Хайдук (Хорватия) |4:2 (ү.) |Ел рейтингісіне:1, клубқа:0 |- |ЕЛ 3-нші іріктеу кезеңі. 2-ші ойын |07.08.2014 |Хайдук (Хорватия) |3:0 (қ.) |Ел рейтингісіне:0, клубқа:0 |- |Қорытынды |12:6 |Шахтер ЕЛ 3-нші кезеңінде шығып қалды |Шахтер ел рейтингісіне 4,5 ұпай қосты |} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 шілде 2014 |команда1 = Ширак |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 1:2 |стадион = Гюмри, [[Гюмри]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Юрий Можаровский (Украина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Серж Дебле {{гол|85|пен.}} |голдар2 = Михрет Топчагич {{гол|71}}<br>Сергей Малый {{гол|83}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 10 шілде 2014 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 = Ширак |есеп= 4:0 (қор. есеп 6:1) |стадион =Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Эйтан Шемулевич (Израиль) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Эдуард Кпода 12 (автогол)<br>[[Ұлан Қонысбаев]] {{гол|29}}<br>Никола Покривач {{гол|45+1}}<br>Андрей Финонченко {{гол|49}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 17 шілде 2014 |команда1 = Атлантас |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 0:0 |стадион =Орталық стадион, [[Клайпеда]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Огнен Вальич (Босния және Герцеговина) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 10 шілде 2014 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 = Атлантас |есеп= 3:0 (қор. есеп 3:0) |стадион =Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Эйтан Шемулевич (Израиль) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = [[Э]]<br>Никола Покривач {{гол|45+1}}<br>Андрей Финонченко {{гол|49}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 31 шілде 2014 |команда1 = [[Шахтер ФК]] |команда2 = Хайдук |есеп= 4:2 |стадион =Шахтер, [[Қарағанды]] |хаттама = |төрешілер = |төреші = Алияр Агаев (Әзірбайжан) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 = Михрет Топчагич {{гол|11}}<br>Андрей Финонченко {{гол|21}}<br>Алдин Джидич {{гол|71}}<br>Тоқтар Жаңғылышбай {{гол|90+4}} |голдар2 = Сандро Готал {{гол|19}}<br>Мийо Цакташ {{гол|78|пен.}} |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 тамыз 2014 |команда1 = Хайдук |команда2 =[[Шахтер ФК]] |есеп= 3:0 (қор. есеп 5:4) |стадион =Полюд, [[Сплит]] |хаттама = |төрешілер = |төреші =Тони Шапрон (Франция) |орын = |көрермендер = |қосуақыт = |пенальти = |голдар1 =Тиго-Свен Сушич {{гол|14}}<br>Антон Маглица {{гол|36}}<br>Сандро Готал {{гол|90+5}} |голдар2 = |пенальти1 = |пенальти2 = |есептеме = |құрам1 = |құрам2 = |запасталғандар1 = |запасталғандар2 = |бапкер1 = |бапкер2 = |бақ = |фон = |жиектеме = }} ==Түсініктемелер== [[Санат:Қазақстандағы футбол]] [[Санат:Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда]] tq9gk8az3io9megbk34l14ai5b7qs1h 0 556562 3684798 3348294 2026-10-22T09:56:22Z 1nter pares 146705 3684798 wikitext text/x-wiki {{мағына|Одесса (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Облыс орталығы |қазақша атауы = Одесса |шынайы атауы = {{lang-uk|Одеса }} |сурет =Odesa-Montage-2016.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Coat of Arms of Odesa.svg |ту = Flag of Odesa.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg = 46|lat_min =29 |lat_sec = 10 |lon_dir =E |lon_deg = 30|lon_min =43 |lon_sec = 40 |CoordAddon = type:city_region:UK |CoordScale = |аймақ түрі = Украина облыстары{{!}}Облысы |аймағы = Одесса облысы{{!}}Одесса |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Украина аудандары{{!}}Ауданы |ауданы = Одесса ауданы{{!}}Одесса |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 аудан |басшының түрi = Головасы |басшысы = |құрылған уақыты = 1415 |алғашқы дерек = 1415 |бұрынғы атаулары = 1795 жылға дейін – Қажыбей |статус алуы = 1794 |жер аумағы = 162,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 50 |климаты = ылғалды континенттік, субтропиктік мұхиттық |ресми тілі = украин тілі |тұрғыны = {{құлдырау}} 1 010 537 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = 6237,8 |шоғырлануы = Одесса агломерациясы |ұлттық құрамы = [[украиндар]] — 61,66 %,<br />[[орыстар]] — 28,89 %,<br /> [[болгарлар]] — 1,32 %,<br /> [[еврейлер]] — 1,22 % (санақ 2001) |конфессионалдық құрамы = [[Христиандық|христиандар]] ([[Православ шіркеуі|православие]], [[Протестантизм|протестанттар]]), [[мұсылман]]дар, т.б. |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 65000—65480 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Odesa |сайты = |сайт тілі = }} '''Одесса''' ({{lang-uk|Одеса}}) — [[Украина]]ның оңтүстігіндегі қала. [[Одесса облысы]]ның, ауданының әкімшілік орталығы және Украина теңіз-әскери күштерінің басты теңіз-әскери базасы орналасқан. Елдегі [[Киев]] пен [[Харьков]]тан кейінгі үшінші үлкен қала. Ол Қара теңіз жағалауында орналасқан. Ең ірі теңіз сауда порты. Мәдени-ағарту, туристік, сауда, көлік орталығы. Одесса қалалық аумақтық қоғамдастығының құрамына кіреді. Халқы – 1 010 537 адам (2022). Экономикасының негізін көлік, машина жасау, химия, мұнай өңдеу, тамақ және жеңіл өнеркәсіп құрайды. == Сипаттама == Қазіргі Одессаның жалпы ауданы 236,9 шаршы метрді құрайды. Қала Украинаның Қара теңіз жағалауында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://touristam.com/odessa.html|title=Одесса. Көрнекті орындар, картадағы гид, фотосуреттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> Одесса Қара теңіз ойпатының оңтүстік-батыс шетінде орналасқан. Дала үстіртінің орташа биіктігі шамамен 45 - 50 м, қала Одесса шығанағының жағалауында солтүстікте Котовское ауылынан оңтүстіктегі Черноморка ауылына дейін 50 км қашықтықта созылып жатыр. Жағалау белдеуінде оңтүстік пен оңтүстік-батысқа қарай үстірт биіктіктерінің аздап төмендеуі байқалады. Солтүстік-батыс бағытта үстірт биіктігі Одессадан Дачной станциясына дейін шамамен екі есе артады. Осылайша, солтүстік-батысқа қарай үстірттің биіктігі әр километрге орта есеппен 2 м-ге артады. Үстірт арқылы өтетін терең сайлар жауын-шашынның ағынын реттеуде үлкен рөл атқарады. Одесса қаласының жағалау рельефін құрайтын және қалыптастыратын негізгі факторларға көшкін мен [[Абразия (геология)|абразия]] жатады. Бұл екі фактор теңіздің құрлыққа жылдам ілгерілеуіне әсер етеді.<ref>{{cite web|url=https://studbooks.net/1015730/ekologiya/kratkaya_harakteristika_issleduemogo_regiona|title=Одессаның физиологиялық-климаттық сипаттамасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> == Климаты == Одессада жазы жылы және ала бұлтты, ал қысы ұзақ, өте суық, қарлы, желді және кейде бұлтты. Жыл бойы температура әдетте -4°C-тан 29°C-қа дейін ауытқиды және сирек -13°C-тан төмен немесе 34°C-тан жоғары болады.<br /> Жылы маусым 3,3 айға созылады, 30 мамырдан 7 қыркүйекке дейін, максималды орташа тәуліктік температура 23°C-тан жоғары. Одессадағы жылдың ең ыстық айы - шілде, орташа температура максимум 28°C, ең төменгі температура 17°C.<br /> Суық мезгіл 3,8 айға созылады, 21 қарашадан 14 наурызға дейін, ең төменгі орташа тәуліктік температура 7°C төмен. Одессадағы жылдың ең суық айы қаңтар, орташа температура максимум -4°C және минимум 2°C. Одессадағы жылдың ашық бөлігі шамамен 19 мамырда басталып, 4,3 айға созылып, 30 қыркүйекте аяқталады. Жылдың ең ашық айы - шілде, бұл уақытта аспан орташа ашық, уақыттың 79% көбіне ашық немесе ала бұлтты. Жылдың бұлтты бөлігі шамамен 30 қыркүйекте басталып, 7,7 айға созылып, 19 мамырда аяқталады. Одессадағы жылдың ең бұлтты айы қаңтар болып табылады, бұл уақытта аспан орташа бұлтты немесе уақыттың 61% көбіне бұлтты болады. Одессада жыл бойы жаңбыр жауады. Жауын-шашын ең көп түсетін ай - маусым, орташа жауын-шашын мөлшері 34 миллиметр. Одессадағы жауын-шашын ең аз түсетін ай қаңтар, орташа жауын-шашын мөлшері 14 миллиметр.<ref>{{cite web|url=https://ru.weatherspark.com/y/96562/%D0%9E%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2-%D0%9E%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B3%D0%BE%D0%B4|title=Одессадағы климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> == Тарихы == XIV ғасырда қазіргі Одессаның орнында татар ауылы Хаджибей (Гаджибей, Качибей) болды. Алғаш рет 1415 жылы ол біраз уақыт Польшаға тиесілі болған кезде айтылды. XVI ғасырдың 1-жартысына қарай ол Қырым хандығының бақылауында болды. 1768–74 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Хаджибей ауылы (1769 ж.) мен бекіністің шеткі жерлерін (1770 ж.) казактар ​​алды, ал 1774 жылы шілдеде бекініске орыс әскерлері басып кірді. [[Сурет:Odessa Harbour.jpg|нобай|солға|200px|Одесса теңіз портындағы Приморский бульварының көрінісі, 1850 ж.]] [[Сурет:CP Odessa Dom Russova circa 1920s.JPG|нобай|солға|200px|Одесса 1900 жылдардың басында]] [[Сурет:Новосельського вул., 68 - 01.jpg|нобай|солға|200px|Одесса шіркеуі]] А.В.Суворовтың бұйрығымен 1793 жылы Хаджибей (қазіргі Одесса) шығанағындағы биіктікте О.М.Дерибастың басшылығымен Хаджибей бекінісінің құрылысы басталды. Дерибастың бастамасымен шығанақ әскери және сауда портын салу орны ретінде таңдалды, ол болашақ қаланың негізі қаланған император Екатерина II-нің 1794 жылғы 27 мамырдағы жазбасында бекітілген. Император Екатерина II-нің 1795 жылғы 27 қаңтардағы жарлығымен Хаджибей ауылы Одесса қаласы болып өзгертілді. 1796 жылы Одессада Ресейдегі ең көне биржалардың бірі құрылды. Император Александр I таққа отыруымен қаланың жағдайы өзгерді. 1802 жылғы 24 қаңтардағы жарлығымен ол қалаға құрылған кезде берілген қаржылық және сауда жеңілдіктерін бекітті, оларды 25 жылға ұзартты. 1794 жылғы шекаралардағы аумақты алып, салық түсімдерінің бір бөлігін порттың құрылысына бөлуді бұйырды. 1803 жылы Одесса қалалық үкіметі, Новороссийск бас үкіметінің орталығы (1805–73), Одесса әскери губернаторлығы (1838–48 және 1854–56), Одесса уақытша бас үкіметі (1879–89) құрылды. 1817 жылы Ришелье лицейі ашылды (1865 жылы оның негізінде Новороссийск университеті, қазіргі Одесса ұлттық университеті ашылды). 1817–57 жылдары Одесса еркін порт мәртебесіне ие болды (яғни ол 1819 жылы тауарларды бажсыз әкелу және әкету құқығын пайдаланды). 1820 жылдардан бастап Одессаның пароходтық қатынасы 1828 жылы Евпаториямен, 1833 жылдан Константинопольмен, 1835 жылдан Қырымның барлық портты қалаларымен, 1846 жылдан Дунай порттарымен (Измаил, Рени, Галати), 1847 жылдан Редуб-Калемен, Херсон және Таганрог қалалары арасында дамыды. 1856–1920 жылдары Одессада Ресей кеме қатынасы және сауда қоғамының бас кеңсесі орналасты. 1850 жылдардан бастап басында саланың белсенді дамуы басталды. XX ғасырда ірі кәсіпорын – мұнай өңдеу зауыты, ұн тарту, механика, тері илеу, макарон өнімдерін өндіру, сыра қайнату дамып, 1891 жылы шампан зауыты ашылды. XIX ғасырдың 2-жартысы - XX ғасырдың басында Одесса маңызды темір жол торабына айналды, Одесса-Бирзула, Одесса-Товарная-Одесса-Порт (екеуі де 1865), Одесса-Порт-Куялник (1868), Пост 7-Одесса-Пересып (1894), Одесса-Черкассы (1913), Одесса-Овидиопол (1916) желілері бойынша қозғалыс ашылды. Қалада Кеңес өкіметі 1918 жылы 14 қаңтарда жарияланды. 1919 жылдың сәуір-тамыз айларында қала Жұмысшы-Шаруа Қызыл Армиясының (РККА), 1919 жылдың тамызында - 1920 жылдың ақпанында - Оңтүстік Ресей Қарулы Күштерінің бөлімшелерінің бақылауында болды.<br /> Украин КСР Одесса губернияларының орталығы (1920–25), 1923 жылдан аудандық округ (1932 жылға дейін) және аймақтық округ (1930 жылға дейін) орталығы. 1932 жылдан Украина КСР Одесса облысының орталығы (1991 жылдан - Украина), 1937–62 жылдары Одесса облысының орталығы болды. Қаланың дамуы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тоқтатылды. 1941 жылдың күзінде Одессаны румын бөлімшелері басып алды. Алайда жергілікті халық басқыншыларға белсенді қарсылық көрсетті. Қаланы қорғау кезінде көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы, Отан алдындағы әскери қызметі үшін Одессаға 1945 жылы Батыр қала атағы берілді.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/5743553?ysclid=lxkbzqhj2y834791682|title=Одесса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> Қазіргі Одесса - миллионнан астам адам тұратын Украинаның үшінші қаласы. Ол елдің оңтүстігінде, Украинадағы ең ірі сауда порты болып табылады. Елдегі жалғыз әскери-теңіз базасы Одесса жағалауында орналасқан, сондықтан қаланың маңызды әскери-стратегиялық және қорғаныстық маңызы бар. Орналасқан жеріне, географиялық ерекшеліктеріне және бірегей мәдениетіне байланысты Одесса әрқашан туристер үшін тартымды орын болды. Қалада және оның төңірегінде әртүрлі профильдегі көптеген санаторийлер, емдеу-сауықтыру кешендері, демалыс пен демалыс үшін жабдықталған жағажайлар және ойын-сауық орындары бар. Тарихи, сәулет және археологиялық ескерткіштер қаланы мекендеген халықтардың тарихы мен мәдениетімен ғана емес, Солтүстік Қара теңіз аймағының ежелгі мәдениетімен де танысуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web|url=https://www.istmira.com/drugoe-razlichnye-temy/16707-odessa-istorija-i-sovremennost.html|title=Одесса: тарих және қазіргі заман|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-18|lang=}}</ref> == Халқы == 2024 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша Одесса қаласының тұрғындары - 1 010 000 адам, оның ішінде: *6 жасқа дейінгі балалар - 100 874 адам, *7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 119 306 адам, *18 жастан асқан жастар (мектеп оқушылары) 29 – 121 074 адам, *30-дан 60 жасқа дейінгі ересектер – 434 426 адам, *60 жастан асқан қарттар – 220 180 адам, 8 *80 жастан асқандар – 14 140 адам.<ref>{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/odessa/|title=Одесса халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Одесса халқы<ref>{{cite web|url=https://ru.aznations.com/population/ua/cities/odessa|title=Одесса тұрғындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> |- ! жылы !! ерлер !! әйелдер !! барлығы !! өзерісі ± |- | 2001 ||470 353||539 945||1 010 298|| |- |2005 || 458 474 || 530 994 || 989 468 ||-20 830 (-2.06%) {{құлдырау}} ↓ |- | 2007 || 455 858 || 527 062 || 982 920 ||-6 548 (-0.66%) {{құлдырау}} ↓ |- | 2008 || 460 467 || 527 546 || 988 013 || +5 093 (+0.52%) {{өсім}} ↑ |- | 2009 || 461 668 || 529 296 || 990 964 || +2 951 (+0.30%) {{өсім}} ↑ |- | 2011 || 461 442 || 530 040 || 991 482 ||+518 (+0.05%) {{өсім}} ↑ |- | 2012 || 460 825 || 529 674 || 990 499 ||-983 (-0.10%) {{құлдырау}} ↓ |- | 2013 || 465 200 || 531 989 || 997 189 || +6 690 (+0.68%) {{өсім}} ↑ |- | 2017 || 464 431 || 528 689 || 993 120 ||-4 069 (-0.41%) {{құлдырау}} ↓ |- | 2018 || 465 195 || 528 636 || 993 831 || +711 (+0.07%) {{өсім}} ↑ |- | 2022 || 465 968 || 526 906 || 992 874 || -957 (-0.10%) {{құлдырау}} ↓ |} == Әкімшілік-аумақтық бөлініс == Одесса аумағы төрт әкімшілік қалалық округке (ауданға) бөлінеді: *Киев ауданы, *Қажыбей ауданы, *Приморский ауданы, *Пересып ауданы. Сонымен қатар, әрбір ауданның Одесса қалалық кеңесіне бағынатын және шектеулі өкілеттіктері бар өз әкімшілігі бар.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/277866|title=Одесса қаласының әкімшілік құрылымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> [[Сурет:Odessa panorama.jpg|орта|1000px|]] == Экономикасы == Одессадағы алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындар тау-кен кәсіпорындары болды. Бұл құрылыс материалы – әктас-қабық жынысты өндіруге арналған карьерлер. Қалада пайда болған жедел қажеттіліктерге жауап ретінде өңдеуші өнеркәсіптер пайда бола бастады. Қазіргі уақытта Одесса Украинаның өнеркәсіптік өндірісінің шамамен 2,7% құрайды. Одесса қаласының шегінде 1200-ге жуық өнеркәсіп және өндіріс орындары бар. Сонымен қатар, тұрғын үй, көліктік және басқа да мамандандырылған 130-дан астам өнеркәсіптік нысандар сақталған. [[Сурет:Panorama Odessa Bay.JPG|нобай|оңға|350px|Теңіз портының контейнерлік терминалы]] Одесса - Украинаның Қара теңіз аймағындағы жалғыз толық қалыптасқан жергілікті аумақтық өндірістік кешен - өнеркәсіптік орталық. Мұнда барлық дерлік кәсіпорындар жалпықалалық инфрақұрылымның құрамдас бөліктерін пайдаланады: жылу-энергетикалық жүйелер, сумен жабдықтау және су бұру, көліктік тиеу-түсіру алаңдары, газ тарату жүйелері және т.б. Барлық көрсеткіштер бойынша машина жасау Одесса өнеркәсібінің негізгі буыны болып табылады. Ол 42 біріктірілген сала бойынша ресми статистика бойынша жүйеленген барлық сатыдағы – сатып алу, негізгі, құрастыру, сондай-ақ құрал-сайман өндірісі бойынша 70-тен астам кәсіпорынмен ұсынылған. Бірқатар ірі машина жасау кәсіпорындарында зауыт аралық дайындау бөлімшелері құрылды. Бұл «Автогенмаш», «Краян», «Кислородмаш», «Красная гвардия», «Микрон» бірлестіктері ауыр кран шығаратын зауыттар. Машина жасауды дайындау жұмыстарының функцияларын арнайы құю әдістерінің шағын зауыты мен Қара теңіз аймағындағы ірі қара металлургия кәсіпорындары – болат прокат бірлестіктері де атқарады. Жақында прокат өндірісі күрт қысқарды және кейбір цехтар құрастыру аспап жасау цехтарына айналуда. Тамақ және жеңіл өнеркәсіп және полиграфия үшін технологиялық жабдықтарды өндіру жергілікті шикізат базасымен және тұтыну саласымен тығыз байланысты, сондықтан Одессада осы бейіндегі бірнеше кәсіпорындар айтарлықтай дамыды. Бұл «Орион», «Легмаш», «Полиграфмаш», «Пищепромавтоматика» тағамдық машина жасау және тамақ жабдықтары зауыттары. Одесса астық, қант, көмір, мұнай өнімдері, цемент, металл, джут, ағаш және машина жасау өнімдерін тасымалдайтын Украинадағы ең ірі теңіз порты болып табылады. Одесса үшін дәстүрлі сала - кеме жөндеу. Одессада кеме жөндеу нысандарынан басқа жиырмаға жуық жөндеу және металл өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Қазіргі уақытта ең маңызды орынды жеңіл өнеркәсіп өнімдерін өндіру, ағаш өңдеу, полиграфия, химия, медициналық және басқа да салалар алады. Химия өнеркәсібі жақсы дамыған.<ref>{{cite web|url=https://studbooks.net/1015731/ekologiya/sotsialno_ekonomicheskaya_harakteristika_gnbspodessa|title=Одесса қаласының әлеуметтік-экономикалық сипаттамасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> == Транспорты == Одессада жақсы дамыған қоғамдық көлік желісі бар. Қалада көптеген трамвайлар, шағын автобустар, троллейбустар мен автобустар бар. Қалалық автовокзалдардан жақын маңдағы курорттық ауылдарға немесе Украинаның кез келген жеріне баруға болады. '''[[Троллейбус]].''' Одессадағы алғашқы троллейбус желілері 1941 жылдың басында салына бастады. Бірақ Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін құрылыс тоқтатылды. Троллейбустар алғаш рет 1945 жылдың қарашасында ғана қала көшелеріне шықты. 60-жылдардың екінші жартысында Киев электр көлік зауытында құрастырылған Киев-4 троллейбустары Одесса тұрғындарын тасымалдай бастады. Одесса билігі әрқашан трамвай желісінен гөрі троллейбус желісін дамытуға тырысты. Бүгінде кейбір троллейбус бағыттары бұрын жабылған трамвай жолдары арқылы өтеді. '''[[Трамвай]].''' Одесса трамвайының тарихы троллейбусқа қарағанда әлдеқайда ерте басталды. Алғаш рет бумен жүретін трамвай қала көшелерінде 1882 жылы сәуірде пайда болды. Трамвай желілері шамамен 10 шақырымға созылды, олардың бойында 16 аялдама болды. Бу трамвайы қалада 1913 жылға дейін жүрді. Бірақ 1920 жылы ол жұмысын екі жылға қайта бастады. 1908 жылы Одесса әкімшілігі электр қуатымен жұмыс істейтін трамвай жобасын мақұлдап, оны жүзеге асыра бастады. Алғашқы электрлік трамвай 1910 жылы іске қосылды. Қазір қалада трамвай желісінің 25 бағыты бар.<ref>{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/odesa/publications/940|title=Одесса көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://topor.od.ua/obshtestvenny-transport-v-odesse-kakim-emu-bty/|title=Одессадағы қоғамдық көлік: ол қандай болуы керек?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> '''Автовокзал.''' Автовокзал Одессадағы ең маңызды көлік торабы болып табылады. Күн сайын бірнеше мың жолаушыға қызмет көрсетіледі, олар Украинаның елді мекендеріне де, басқа елдерге де барады, 2014 жылдан бастап автовокзал халықаралық рейстерге қызмет көрсетеді. Одесса автовокзалы кеңестік кезеңнен қалған 3 қабатты ғимаратта орналасқан. Автовокзалдан 92 автобус 13 бағыт бойынша 7 елді мекенге маршрутқа шығады.<ref>{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/odesa/busstations/30811|title=Одесса автовокзалы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unitiki.com/buses/odessa|title=Одесса автобустары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> '''Темір жол вокзалы.''' Одесса теміржол вокзалы — Одесса-Главная станциясының вокзалы және Одесса теміржолының ірі көлік торабы. Теміржол вокзалы күн сайын 100-ден астам жолаушылар мен жүк пойыздарының жөнелтілуін және келуін қамтамасыз ететін жоғары қозғалыс қарқындылығымен ерекшеленеді. Көптеген көрші қалалармен (Кишинёв, Минск, Мәскеу, Саратов және т.б.) байланыста, тіркеме вагондары Одесса станциясынан Еуропаның көптеген қалаларына да (Прага, Вроцлав, Варшава, Берлин және т.б.) барады.<ref>{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/odessa/railway-station|title=Одессадағы теміржол вокзалы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> Станцияның алты платформасы жолаушылар пойыздарына арналған 10 жолға қосылған, қалғандары жүк пойыздарына қызмет көрсетуге және маневрлік жұмыстарға пайдаланылады. Платформаның ұзындығы - 500 м. Станция алыс қашықтыққа қатынайтын пойыздардан басқа қала маңындағы бағыттарды да орындайды. Электр пойыздары Мигаево, Вапнярка, Балта, Одесса-Застава, Раздельная және т.б. қатынайды.<ref>{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/odesa/railstations/18596|title=Одесса теміржол вокзалы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-19|lang=}}</ref> '''Әуе жолы.''' Украинаның үшінші үлкен әуежайы Одессада орналасқан. Бұл әуе порты ішкі рейстерге де, халықаралық рейстерге де қызмет көрсетеді. Әуежай терминалы мен Одесса арасындағы қашықтық шамамен 7 шақырымды құрайды. Одесса әуежайының қызметі 1924 жылдан басталады. 2018 жылы жаңа терминал ашылды, енді ішкі рейстер жаңа ғимараттан жүзеге асырылады. Бүгінгі таңда Одесса әуежайы жылына 1,5 миллион жолаушыға қызмет көрсетеді. Одесса әуежайы 20-ға жуық әуе компанияларымен жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/odesa/airports/4377|title=Одесса халықаралық әуежайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Одесса транспорты |- ! Одесса трамвайы !! Одесса темір жол вокзалы !! Одесса әуежайы !! Орталық автовокзал !! Одесса троллейбусы |- | [[Сурет:New tram Odyssey max.jpg|орта|220px|]] || [[Сурет:Будівля залізничного вокзалу 01.jpg|орта|220px|]] || [[Сурет:New Terminal of the Odessa International Airport.jpg|орта|250px|]] || [[Сурет:Автовокзал Одесса центральный вход.jpg|орта|230px|]] || [[Сурет:Богдан Т701.17.jpg|орта|200px|]] |} == Мұражайлары == [[Сурет:Odesa Gavanna 4.jpg|нобай|оңға|200px|Одесса тарихи-өлкетану мұражайы]] [[Сурет:Odessa elegant architecture.jpg|нобай|оңға|200px|Украина теңіз флотының мұражайы]] *Одессаның қаһармандық қорғанысы мемориалы мұражайы, *Н.К. Рерихтің мұражай үйі, *И.И.Мечников атындағы Одесса ұлттық университетінің зоологиялық мұражайы, *А.С.Пушкиннің әдеби-мемориалдық мұражайы, *Балауыз мұражайы, *Одесса Мигдал-Шорашим еврейлерінің тарихы мұражайы, *К.Г.Паустовский мұражайы, *Украина кино мұражайы, *Ф.П.Де Волан атындағы Одесса портының мұражайы, *Одесса заманауи өнер мұражайы, *Фашизм құрбандарын еске алуға арналған Холокост мұражайы, *Теңіз вокзалындағы зәкірлер мұражайы, *Одесса археологиялық мұражайы, *Одесса мемлекеттік әдеби мұражайы, *Одесса тарихи-өлкетану мұражайы, *Одесса Батыс және Шығыс өнер мұражайы, *Одесса теңіз мұражайы, *Одесса нумизматика мұражайы, *В.Блещунов атындағы Одесса қалалық жеке коллекциялар мұражайы, *Одесса өнер мұражайы.<ref>{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/odessa/museums/|title=Одесса мұражайлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref> == Театрлары == *Одесса ұлттық академиялық опера және балет театры, *М.Водяной атындағы Одесса академиялық музыкалық комедия театры, *Одесса академиялық орыс драма театры, *В.Василько атындағы Одесса академиялық украин музыкалық-драма театры, *Юрий Олеша атындағы Одесса мемлекеттік жас көрермендер театры, *Одесса облыстық қуыршақ театры, *А.Салик атындағы Одесса қалалық үрмелі музыкалық театры, *Одесса мемлекеттік филармониясы, *Одесса мемлекеттік циркі.<ref>{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/odesa/theatres|title=Одесса театрлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/odessa/theatres/|title=Одесса театрлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fb.ru/article/260480/teatryi-odessyi-spisok-kratkaya-informatsiya-repertuarnyie-planyi|title=Одесса театрлары: тізім, қысқаша ақпарат, репертуар жоспарлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Одесса театрлары |- ! Одесса ұлттық академиялық опера және балет театры !! Одесса академиялық драма театры !! В.Василько атындағы Одесса академиялық украин музыкалық-драма театры !! Юрий Олеша атындағы Одесса мемлекеттік жас көрермендер театры !! Одесса мемлекеттік циркі |- | [[Сурет:Operniy-5.jpg|орта|200px|]] || [[Сурет:Odesa Grets'ka st 48-1.jpg|орта|200px|]] || [[Сурет:Будівля театру Сибірякова.jpg|орта|200px|]] || [[Сурет:Вул. Грецька, 50 DSC 0760.jpg|орта|200px|]] ||[[Сурет:Sanzenbacher Circus.jpg|орта|200px|]] |} == Жоғары оқу орындары == *И.И.Мечников атындағы Одесса ұлттық университеті. *Одесса ұлттық экономикалық университеті *Одесса ұлттық медициналық университеті *Одесса ұлттық политехникалық университеті, *«Одесса заң академиясы» ұлттық университеті, *Ұлттық телекоммуникациялар академиясы, *Одесса мемлекеттік экологиялық университеті *Одесса ұлттық теңіз академиясы.<ref>{{cite web|url=https://odessa.kitabi.ru/obrazovanie/vuzy?ysclid=lxn2a6l2bd790810687|title=Одесса университеттері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://zoon.com.ua/odessa/education/type/vysshie_uchebnye_uchrezhdeniya/|title=Одессадағы жоғары оқу орындары (ЖОО).|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-20|lang=}}</ref> == Архитектурасы == {| class="wikitable" |+ Одесса қаласының сәулеті |- ! Приморский бульвары !! Ланжерон көшесі!!Потемкин баспалдақтары !!Шах сарайы !!Шевченко саябағы |- |[[Сурет:Odessa Promenade.JPG|орта|200px|]]||[[Сурет:Odesa Pushkinska 2 hotel Europeisky DSC 3831 51-101-1045.JPG|орта|200px|]]||[[Сурет:Потьомкінські сходи 11.jpg|орта|200px|]]||[[Сурет:Гоголя вул., 2 P1050292.JPG|орта|200px|]]||[[Сурет:Odessa AlexanderII colomn and spruce tree.jpg|орта|200px|]] |- ! Қалалық сәулет!!Спас-Преображенский соборы !!Робин кафесі !!«Большая Московская» қонақ үйі !! Араб мәдени орталығы |- |[[Сурет:Будинок прибутковий Маврокордато.jpg|орта|200px|]]||[[Сурет:Спасо-Преображенський собор, Одеса DSC8126.jpg|орта|200px|]]||[[Сурет:Lanzheronovskaya-24-3.jpg|орта|200px|]]||[[Сурет:Одеса, Вулиця Дерибасівська 29 2018 02.jpg|орта|200px|]]||[[Сурет:Arabskiy-kulturny-tzentr.jpg|орта|200px|]] |} [[Сурет:Primorskiy-bulvar-7-8-5.jpg|нобай|орта|1400px|Приморский бульварының панорамасы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Үлгі:Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Одесса облысы қалалары]] [[Санат:Украина облыс орталықтары]] [[Санат:Украина қалалары]] 5qxecwykcrez2uimnk9vr77yrg506wl 0 557064 3684896 3600715 2026-10-22T11:30:15Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684896 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Братская могила на Зеленогорском кладбище.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Футболшы |есімі = Илья |толық аты = Илья Калинин |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 03.02.1992 |туған жері = |азаматтығы = {{KAZ}} |бойы = 175 см |салмағы = 69 кг |позиция = қорғаушы, жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат ФК|Қайрат]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2012-2014|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат ФК|Қайрат]]|55 (4) |2014-2015|{{flagicon|Kazakhstan}}[[Қайсар ФК|Қайсар]]|27 (2) |2015-қ.ш.|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат ФК|Қайрат]]|6 (1) }} |медальдары = |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Илья Калинин''' — [[1992 жыл|1992]] жылы 3 ақпан [[Алматы|Алматы қаласында]] дүниеге келген. Өзінің мансабын [[Қайрат ФК|"Қайрат" футбол клубында]] бастап, [[2014 жыл|2014]] жылы [[Қайсар ФК|"Қайсар" футбол клубына]] көшкен. Қазіргі уақытта алматылық "[[Қайрат ФК|Қайрат]]" футбол клубында өнер көрсетеді. == Клуб мансабы == 2010-2011 жылдары бірінші лигада өнер көрсеткен "Цесна" клубында ойнады. Екі маусымда 57 матчқа қатысып, қарсыластар қақпасына 6 гол соқты. 2012 жылғы 18 наурызда Қазақстан Суперлигасында дебют жасады: "Қайрат" өз алаңында "Оқжетпес" клубына қарсы ойнады. 2012 жылғы 27 шілдеде Қазақстан чемпионатындағы алашқы голын "Қайсар" қақпасына соқты. Келесі турда "Жетісу" қақпасына да гол енгізді. Кейін дәл осы екі клубта ойнады. 2012 жылғы Қазақстан чемпионатында жалпы 19 матч өткізіп, 2 гол соқты. Келесі маусымда 16 ойын өткізді. 2014 жылғы чемпионатта "Қайсар" сапында өнер көрсетіп, 23 матчта 1 гол соқты. 2015 жылғы чемпионатта "Қайрат" құрамында 1 ойын ғана өткізіп, маусымның ортасына дейін қосалқы құрамда болды. Шілде айының соңында қайтадан алаңға "Қайсар" сапында шықты. 8 матч өткізіп, 1 гол соқты. 2016 жылғы маусымды "Жетісу" құрамында өткізді. 2013-2014 жылдары [[Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)]] сапында 7 матчқа қатысты. 369vnry5fxx4lgurvtlhs7i549mhwqm 0 557275 3684883 3613997 2026-10-22T11:12:28Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684883 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ikililou Dhoinine 2012.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Икилилу Дуанин''' (фр. Ikililou Dhoinine; туған жыл. 14 тамыз 1962 жыл, Джоези, Комор) — коморлық саясаткер, 2011 жылдың 26 мамырынан бастап Комор президенті болып тағайындалды. == Өмірбаяны == Икилилу Дуанин 1962 жылы 14 тамызда Джозиде, Коморда дүниеге келді. Дуанин оқыған білімі бойынша — [[Фармацевтика|фармацевт]]. 2006 мен 2011 жылдар аралығында, яғни Ахмед Абдаллы Самби президенттің билігі тұсында Комордың вице-президентінің міндетін атқарды. Анчжуан аралына Африкандық одақ басып кірді және Мохаммед Бокар президенттік лауазымынан айырылды. Дәл осы оқиғадан кейін, 2008 жылдың 26 мен 31-ші наурыз аралығында Дуанин аралдың уақытша президенті болып тағайындалды. Ол 2010 жылы өткен президенттік сайлаудың бірінші турында 28,19 % дауыс алды. Екінші турда Мухаммед Саид Фазулмен және Абду Джабирмен кездесіп, 61,12 % дауыспен жеңіп шығып, президент болып сайланды. Осы сайлауда Дуанинге билік партиясының белді мүшесі президент Ахмед Абдаллы Самби қолдау көрсеткен болатын. == Жеке өмірі == Қазіргі уақытта Дуанин отбасылы, екі баланың әкесі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sm3vnedwijir0blk3mondbl1wnljdvp 0 557302 3684878 3664636 2026-10-22T11:08:42Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684878 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Bandera de Iquitos.png|thumb|207x207px|Туы]] '''Ики́тос''' (исп. ''Iquitos'') — Перуде орналасқан қала. Лорето облысының және Майнас провинциясының әкімшілік орталығы. 406.340 адам (2007) тұрғыны бар, ол басқа да қалаларында жер байланысын қажеті жоқ әлемдегі ең ірі қала болып табылады, және тек өзен немесе ауа арқылы қарым-қатынас жасауы тиiс. Икитос қаласында екі жоғары оқу орындары мен халықаралық әуежай бар. == Тарихы == Қалалық Сан-Пабло бір иезудтық миссиясының ретінде 1757 жылы құрылған, бірақ көп ұзамай Икитос болып өзгертілді. Икитос каучуктық бум басталғаннан кейін XIX ғасырда өсе бастады. Қалада осы кезеңде Гюстав Ейфель әзірленген Темір үй (исп. ''Casa del Fierro'') салынды. Синтетикалық каучук пайда болғаннан кейін қала экономикасы дамып келе жатқанның төмендеді. Қала Икитос, Пунчана, Белен және Сан-Хуан-Баутиста атты төрт ауданнан тұрады. Икитос қаласының тарихи орталығында Перудің ұлттық мәдени мұрасына жататын нысандар орналасқан. Олардың қатарында кафедралдық собор, Темір үй, «Палас» қонақүйінің ғимараты, сондай-ақ XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында салынған зәулім үйлер бар. Қаланың басқа да көрікті орындарына Пласа-де-Армас орталық алаңы, Хирон-Просперо даңғылы және «Амазонканың Венециясы» деген атпен танымал Белен ауданы жатады. Қалада сонымен қатар Амазонка тақырыбына арналған кітаптар мен фотосуреттер қоры бойынша Латын Америкасында екінші орын алатын Амазонка кітапханасы орналасқан. == Экономикасы == Қаланың экономикасы ағаш рафтинг болып табылады. Сондай-ақ, мұнай өңдеу, сыра өндіру және айын дамыған. == Көрікті жерлер == * Белен -типтік үнді ауылы , тек сумен жаңбырлы кезеңде оған қол жеткізуге болады.[[Сурет:Belenstreet.jpg|left|thumb|Белендегі үйлер]] * Сесара Кальво де Араухо суреттер көрмесі. [[Санат:Перу қалалары]] j91rdpvq2w736ya7hakoj8rj39i5spj 0 557421 3684895 3664638 2026-10-22T11:28:04Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684895 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Monument aux morts Ineuil.jpg|нобай]] '''Инёй''' ({{lang-fr|Ineuil}}) — Орталық ауданында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Шер. Линьер кантонының құрамына кіреді. Коммуна орналасқан жер — Сент-Аман-Монтрон. INSEE коды — 18114. == География == Коммуна Париж оңтүстігінен 240 км, Орлеанның оңтүстігінен 130 км, Буржаның оңтүстігінен 36 км қашықтықта орналасқан. Коммуна жерінен Ансьян-Этан-де-ла-Лешри өзені ағып өтеді. [[Сурет:Map commune FR insee code 18114.png|thumb|right|200px]] == Халық қоныстануы == INSEE (Францияның Ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты) мәліметтеріне сәйкес, елді мекен халқының саны жылдар бойынша өзгеріп отырған. 1962 жылы халық саны 321 адамды құраса, 1968 жылы 346 адамға жеткен. 1975 жылы тұрғындар саны 273 адамға дейін азайған. 1982 жылы 269 адам, ал 1990 жылы 240 адам тіркелген. 1999 жылы халық саны сәл өсіп, 248 адамды құраған. 2008 жылғы мәлімет бойынша, елді мекенде 242 адам тұрған. Жалпы, 1968 жылдан кейін халық санының төмендеу үрдісі байқалады. 1962–2008 жылдар аралығында тұрғындар саны 321 адамнан 242 адамға дейін азайған. == Басқарушылары == 2001-2008 жылы Эмиль Мерлен басқарған. 2008-2014 жылдары Патрик Биссон басқарған. == Экономика == 2007 жылы 132 адам еңбекке жарамды болған, 83 адам белсенді, 49 адам белсенді емес, 83 адамның 73 адам жұмыс істеген, 10 адам жұмыссыз болған. == Көрікті жерлер == * Сен-Мартен шіркеуі (XII ғас). 1832 жылдан бері тарихи ескерткіш болып саналады. * Кафедра (XV ғас.) 1862 жылдан бері тарихи ескерткіш. == Сілтемелер == * Инёй (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Тексерілген 9 қыркүйек 2013. * Инёй (фр.). cassini.ehess.fr. Тексерілген 9 қыркүйек 2013. * INSEE - халық санының жылдар бойынша өзгерісі [[Санат:Шер департаментінің коммунасы]] otk1z5tmt4rojnxq4uinhiylvpj9qwh 0 557919 3684816 2977030 2026-10-22T10:01:47Z 1nter pares 146705 3684816 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Владимир Александрович Андрунакиевич |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 03.04.1917 |Туған жері = [[Петроград]] |Қайтыс болған күні = 22.07.1997 |Қайтыс болған жері = [[КСРО]], [[Румыния]] |Азаматтығы = {{USSR}} |Ғылыми аясы = [[математика]] |Жұмыс орны = Кишинёв мемлекеттік университеті |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Ғылым академиясының мүшесі |Альма-матер = Ясс университеті |Ғылыми жетекші = А. Г. Курош, О. Ю. Шмидт |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Мемлекеттік сыйлық |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Андрунакиевич Владимир Александрович''' ([[3 сәуір]], [[1917 жыл]], [[Петроград]] - [[22 шілде]], [[1997 жыл]]) - Молдавтық, кеңестік математик, физика-математика ғылымдарының докторы (1958), академик (1961) және вице-президенті (1964-1969, 1979-1990) == Жанұясы == *Әпкесі - Татьяна Александровна Войцеховская ([[1915]] — [[1976]]) *Ағасы - Дмитрий Александрович Андрунакиевич ([[1921]]—?). [[Канада]]да тұрған. == Монографиялары == *Андрунакиевич В. А., Рябухин Ю. М. Алгебра және құрылымы теориясының радикалдары. — Ғылым, 1979. — 496 бет. — (Заманауи математика). — 400 дана. *Андрунакиевич В. А., Киртоагэ И. Д. Сандар және идеалдар. — Кишинёв: Лумина, 1980. *Андрунакиевич В. А. Модульдер, алгебра және топология. — Кишинёв: Штиинца, 1988. == Сыртқы сілтемелер == *[https://orasulmeuchisinau.wordpress.com/2009/12/09/%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B7%D0%BE%D0%B4%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/ Н. В. Гросул-Войцеховская «Лучший памятник для зодчего — здания, возведённые им»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328042514/https://orasulmeuchisinau.wordpress.com/2009/12/09/%d0%bb%d1%83%d1%87%d1%88%d0%b8%d0%b9-%d0%bf%d0%b0%d0%bc%d1%8f%d1%82%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%b4%d0%bb%d1%8f-%d0%b7%d0%be%d0%b4%d1%87%d0%b5%d0%b3%d0%be-%e2%80%94-%d0%b7%d0%b4%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f/ |date=2016-03-28 }} [[Санат:3 сәуірде туғандар]] [[Санат:22 шілдеде қайтыс болғандар]] iivmng3o9wgh6mjijncta8v0hda26jg 0 557959 3684899 3664640 2026-10-22T11:34:17Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684899 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RAF Rescue Airbourne, Eastbourne, Sussex - geograph.org.uk - 4131993.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Истборн''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Eastbourne) – [[Шығыс Сассекс]] графтығының қаласы және [[Англия]] азаматтарының сүйікті суға түсу жерлерінің бірі. 2009 жылдың статистикасы бойынша Истборнда 97 992 адам тұрып жатыр. == Тарихы == XIX ғасырға дейін Истборн кішкентай ауыл болған. Оның төрт ауданы қала шамасына дейін өсіп, темір жол пайда болған соң Истборн викториандық курорт қалаларының бірі болып, әлі курорт қала ретінде саналады. Истборн 162 метрге жететін Бичи-Хед (Beachy Head) бор жартасының (меловой утес) шығысында орналасқан. [[Фридрих Энгельс]]тің өсиетхатына байланысты оның күлі осы жартастың үстінде шашыратқан. Қалада ағылшын ақыны Фрэнсис Уильям Бурдийон тұрып, жергілікті университетте ағылшын тілінен сабақ берген. == Халықаралық оқиғалар == Истборн әлемге өзінің аэрошоуларымен танымал. Осы қалада Devonshire Park Lawn Tennis Club деген клуб түрлі халықаралық үлкен теннис жарыстарын өткізеді. Оның орталық кортының трибуналарында сексен мың адамды сыйғыза алады. t8w2wmbsqyut55znmxkyxtlyvi670qq 0 558025 3684835 3625657 2026-10-22T10:32:39Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3684835 wikitext text/x-wiki == Бөлім тақырыбы == {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Кала́мбо''' ({{lang-en|Kalambo Falls}}) — Каламбо өзенінің сарқырамасы ( Танганьика көліне құяды), Замбия және Танзания елдерінің шекарасында орналасқан. Сарқырамадан төмен қарай өзен 5 шақырымға созылады, ол ені 1 шақырым, ал тереңдігі 300 метрге дейін жететін шатқал арқылы ағып Танганьика көліне құяды. Сарқырама биіктігі 427 м. Туристер жиі баратын орын. [[Сурет:Kalambo_Falls.jpg|thumb|right|200px]] Археологтар сарқыраманы зерттей келе, көне дәуірге жататын ескерткіштерді тапқан. [[Санат:Танзания географиясы]] [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] r44jmmay3lsdgttx139qfj68wbykykk 3684837 3684835 2026-10-22T10:33:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625657 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Кала́мбо''' ({{lang-en|Kalambo Falls}}) — Каламбо өзенінің сарқырамасы ( Танганьика көліне құяды), Замбия және Танзания елдерінің шекарасында орналасқан. Сарқырама биіктігі 427 м. Туристер жиі баратын орын. [[Сурет:Kalambo_Falls.jpg|thumb|right|200px]] Археологтар сарқыраманы зерттей келе, көне дәуірге жататын ескерткіштерді тапқан. [[Санат:Танзания географиясы]] [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] keh4ucs3hv3in5xkwy7a9ev5kqv0rt4 0 558139 3684911 3233897 2026-10-22T11:48:31Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684911 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Йоавески сарқырамасы''' − Эстониядағы Харьюмаа және Ляэне-Вирумаа атты бір қыстақта орналасқан уездердегі сарқырама. [[Сурет:Joaveski juga.jpg|thumb|right|200px|]] Лообу өзенінен құлап ағады, 160 м тереңдігінде 0,5-1,1 м жететін сатылары бар. [[Сурет:Joaveski juga Loobu jõel.JPG|thumb|right|200px|]] 1898 жылы сарқырама жанына су электр станциясын салып, одан алынған электрді қағаз шығаратын зауыт қолданып отырған. Құрылысқа қажетті әк өндіру барысында 4 м сарқырама 6 сатыдан тұратын сарқырамаға айналды. Лообу өзенінің солтүстік бөлігінде, сарқырама маңында ордавика жыныстары шоғырланған. Сарқыраманың үстінен аспалы көпір салынған. 2018 жылдың жазында Эстония Республикасының құрылғанына 100 жыл толуына орай Йоавески ауылдық қоғамдастығының мүшелері көпірді жөндеуден өткізді. == Сілтемелер == <ref>http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?obj=yrg&id=1211197360 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419111002/http://loodus.keskkonnainfo.ee/eelis/default.aspx?obj=yrg&id=1211197360 |date=2017-04-19 }}</ref> * http://www.klint.envir.ee/est/8.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213801/http://www.klint.envir.ee/est/8.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] [[Санат:Эстония сарқырамалары]] 75c3fywp257huupqugxi46r8or0ufza 0 558320 3684906 3664639 2026-10-22T11:40:34Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684906 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Медресе Ислам Ходжа (1910 г.) Ислам Ходжа минаретінің арты жағында орналасқан. Ислам Ходжа Исфандияр ханның басты уәзірі болған. Медреседен басқа, ол жергілікті балаларға мектеп, емхана, пошта, жолдарды соққан. == Толықтай мәлімет == Медресе Ислам Ходжаның ақшасына салынған болатын. Ислам Ходжа медресесі сол кездегі уақытты және адамдардың еңбегің сипаттайды. Медресе Исфандияр ханның кеңесшісі болған Ислам Қожының қаражатына салынған. Мәдир қыстағынан шыққан шеберлер Болта Уайзов пен Мадиминов медресенің өрнекті қаптамасын шеберлікпен орындаған. Шағын аумақта сәулеттік пішіндердің өзара үйлесімді әрі қарама-қарсы үйлесімде қолданылуы сәулетшілердің шеберлігін айқын көрсетеді. Медресе 42 хужрадан (шағын бөлмелерден) және үлкен күмбезді залдан тұрады. Михраб майоликамен және ганшқа ойып салынған өрнектермен безендірілген. Қабырғалары жылтыр глазурьмен және қыш тақташалармен әшекейленген. == Сілтемелер == * http://silkadv.com/ru/node/3190 po95lz8t8879anagi9594cjopk50or4 0 567676 3684775 2735981 2026-10-22T09:47:39Z 1nter pares 146705 3684775 wikitext text/x-wiki '''Надежда Ройзен''' ([[6 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969 жылы]] дүниеге келді) — кеңес және израильдік шахматшы. Халықаралық спорт шебері ([[1993 жыл|1993]]). Молдавия чемпионы ([[1990 жыл|1990]])<ref>[http://ratings.fide.com/card.phtml?event=2804859 Nadejda Roizen на сайте ФИДЕ]</ref>. Кишинёв № 53 орта мектепте шахмат командасында жаттыққан (жаттықтырушысы — Илья Мосионжик). [[1986 жыл|1986-ыншы жылы]] КСРО-да өткен әйелдер арасындағы чемпионатының қатысушысы. [[1997 жыл|1997 жылға]] дейін Молдавия, содан кейін Израиль үшін өнерін көрсетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО спортшылары]] sd5hrz6m55i28fnwja86xn2jdojhpva 0 571921 3684732 3681333 2026-10-22T08:42:24Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3684732 wikitext text/x-wiki == Бөлім тақырыбы == {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қалталы жыртқыштар''' (лат. Dasyuromorphia) — аустралиялық қалталылар қатары. Қалталылар - негізінен етпен, бунақденелілермен және өлімтікпен қоректенетін аустралиялық қалталы сүтқоректілердің отряды. Еуропалықтар бұл қатардың жануарларын өздеріне таныс плаценталы жануарларға ұқсатады. Мысалы, қалталы қасқырлар мен қалталы сусарларды шынымен де айыру мүмкін емес. Алайда, бұл екі жануардың арасында ешқандай туыстық қатынасы жоқ, ал олардың сыртқы ұқсастықтары конвергентті эволюцияға негізделген. == Сипаты == Көптеген қалталы жыртқыштардың организмдерінің құрылысы мен дене пішіндерінен айтарлықтай өзгешеліктер жоқ болғанымен, дене өлшемдерінде үлкен айырмашылықтарды байқауға болады. Кейбір қалталы тышқандардың үлкендігі еуропалық тышқандардан аспаса, тасмандық шайтанның ұзындығы 1 метрге, массасы 10 килограммға дейін жетеді. Жойылып кеткен қалталы қасқыр одан да ірі болған. Олардың барлығы жәндіктерден бастап омырқалыларға дейін жейтін айлакер жыртқыштар болып табылады. Кейбір түрлері өлімтіктермен де қоректенеді. == Таралуы == Қалталы жыртқыштар Аустралияда, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда және басқа да кейбер аралдарда кездеседі. == Систематикасы == Бұл қатар үш отбасыдан тұрады: * Қалталы жыртқыштар (Dasyuridae), * Қалталы құмырсқажегіштер (Myrmecobiidae), * Қалталы қасқырлар (Thylacinidae), ''жойылып кеткен отбасы''. fw3nujvvtofxpv1jc399w0s87n4k79z 3684779 3684732 2026-10-22T09:48:48Z Айакеш 187089 3684779 wikitext text/x-wiki == Бөлім тақырыбы == {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қалталы жыртқыштар''' (лат. Dasyuromorphia) — аустралиялық қалталылар қатары. Қалталылар - негізінен етпен, бунақденелілермен және өлімтікпен қоректенетін аустралиялық қалталы сүтқоректілердің отряды. Еуропалықтар бұл қатардың жануарларын өздеріне таныс плаценталы жануарларға ұқсатады. Мысалы, қалталы қасқырлар мен қалталы сусарларды шынымен де айыру мүмкін емес. Алайда, бұл екі жануардың арасында ешқандай туыстық қатынасы жоқ, ал олардың сыртқы ұқсастықтары конвергентті эволюцияға негізделген. == Сипаты == Көптеген қалталы жыртқыштардың организмдерінің құрылысы мен дене пішіндерінен айтарлықтай өзгешеліктер жоқ болғанымен, дене өлшемдерінде үлкен айырмашылықтарды байқауға болады. Кейбір қалталы тышқандардың үлкендігі еуропалық тышқандардан аспаса, тасмандық шайтанның ұзындығы 1 метрге, массасы 10 килограммға дейін жетеді. Жойылып кеткен қалталы қасқыр одан да ірі болған. Олардың барлығы жәндіктерден бастап омыртқалыларға дейін жейтін айлакер жыртқыштар болып табылады. Кейбір түрлері өлімтіктермен де қоректенеді. == Таралуы == Қалталы жыртқыштар Аустралияда, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда және басқа да кейбір аралдарда кездеседі. == Систематикасы == Бұл қатар үш отбасыдан тұрады: * Қалталы жыртқыштар (Dasyuridae), * Қалталы құмырсқажегіштер (Myrmecobiidae), * Қалталы қасқырлар (Thylacinidae), ''жойылып кеткен отбасы''. 433w4yp0jpuk1hojmcerteweyagcg36 0 574164 3684660 3474959 2026-10-22T05:19:00Z 1nter pares 146705 3684660 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Шерил Кара Сэндберг |Шынайы есімі = Sheryl Kara Sandberg |Сурет = Sheryl Sandberg Moet Hennessy Financial Times Club Dinner 2011.jpg |Туған күні = 28.08.1969 |Туған жері = [[Вашингтон (Колумбия округы)|Вашингтон]] |Азаматтығы = {{USA}} |Жұбайы = Брайан Крафф (айырылысты);<br />Дэвид Голдберг (2004—2015) |Балалары = 2<ref>[http://amazingwomenrock.com/sheryl-sandberg-coo-of-facebookformer-chief-of-staff-us-department-of-the-treasury Sheryl Sandberg (COO of Facebook/Former Chief of Staff US Department of the Treasury) | Amazing Women Rock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301211229/http://amazingwomenrock.com/sheryl-sandberg-coo-of-facebookformer-chief-of-staff-us-department-of-the-treasury |date=2012-03-01 }}</ref> |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons =Sheryl Sandberg }} '''Шерил Қара Сэндберг''' ({{Lang-en|Sheryl Kara Sandberg}}, [[28 тамыз]] [[1969 жыл|1969]], [[Вашингтон]]) — американдық кәсіпкер, 2008 жылдан бастап [[Facebook]] компаниясында COO болып жұмыс істейді, 2012 жылдың маусым айынан бастап — директорлар кеңесінің мүшесі, Facebook компанияның тарихында компанияның ДК-сіндегі бірінші әйел <ref>[http://techcrunch.com/2012/06/25/facebooks-board-of-directors-adds-its-first-woman-sheryl-sandberg-its-long-time-coo/ Sheryl Sandberg, Facebook’s Long-Time COO, Becomes First Woman On Its Board Of Directors | TechCrunch]</ref>. Осы уақытқа дейін Кара [[Google]] халықаралық веб-сату және операциялар вице-президенті; сонымен қатар, ол Google Google.org қайырымдылық бағытын іске қосуға қатысты. Тағы да бұрын Кара АҚШ Қаржы министрлігінің  персонал бойынша директоры болып жұмыс істед. 2012 жылы ол жыл сайынғы Time 100, әлемнің [[Time]] журналының<ref>{{Cite news|title=Sheryl Sandberg - The 100 Most Influential People|last=Kent|first=Muhtar|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2112093,00.html|date=18 April 2012|accessdate=20 April 2012}}</ref> ең ықпалды адамдар нұсқасы бойынша тізіміне енді.  Оның табысы 30 491 613 АҚШ долларын құрайды (2011 жыл)<ref name="salary">{{Cite web|title=REGISTRATION STATEMENT ON FORM S-1|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1326801/000119312512034517/d287954ds1.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/68CNGdria|archivedate=2012-06-05|author=Post a Job|publisher=UNITED STATES SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION|date=2012-01-02|accessdate=2011-03-10}}</ref>. == Мансап == Сэндберг 1969 жылы Вашингтонда, үш баланың үлкені, [[Еврейлер|еврей]] отбасында дүниеге келген. Ата — анасы ағылшын тілінің оқытушысы Адель Айнхорн және офтальмолог Джоэл Сэндберг, 1970-ші жылдары кеңестік еврейлер құқығы үшін белсенді күрескерлер, [[1975 жыл|1975 жылы]], [[Кишинёв]]те  ұсталды және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] дан шығарылып жіберілді<ref>[http://www.mydigitalpublication.com/article/Leaning+Into+Sheryl+Sandberg+/1568078/0/article.html Leaning Into Sheryl Sandberg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015081045/http://www.mydigitalpublication.com/article/Leaning+Into+Sheryl+Sandberg+/1568078/0/article.html |date=2014-10-15 }}</ref>. Жанұя Норт-Майами-Бичке, Шерил екі жасқа келгенде көшіп келді. Мектепте Шерил "сыныпта әрқашан ең үздік" болатын, жоғары сыныптарда 1980-ші жылдары аэробикамен айналысты<ref>{{Cite web|title=Sheryl Sandberg on Facebook's Future|url=http://www.businessweek.com/technology/content/apr2009/tc2009048_429871_page_2.htm|archiveurl=http://web.archive.org/20090411015954/www.businessweek.com/technology/content/apr2009/tc2009048_429871_page_2.htm|archivedate=2009-04-11|publisher=BusinessWeek|date=2009-04-08|accessdate=2010-07-22|deadlink=404}}</ref>. 1987 жылы Сэндбер, [[Гарвард университеті|Гарвардқа]] түсті және 1991 жылы бакалавр дәрежесімен және экономика мамандығындағы ең үлгерімі жоғары студент атанып ''John H. Williams Prize'' наградасымен бітірді. Гарвардтағы оқу кезінде Сэндберг профессор Ларри Саммерсті кезіктіріп, оның тәлімгері атанды<ref>{{Cite news|title=Sheryl Sandberg: Facebook's new number two to Zuckerberg - Apr. 11, 2008|last=Hempel|first=Jessi|url=http://money.cnn.com/2008/04/11/technology/facebook_sandberg.fortune/index.htm|publisher=Money.CNN.com|date=2008-04-11|accessdate=2010-07-22}}</ref>. Ол өзінің ассистентін [[Дүниежүзілік банк|Дүниежүзілік банктегі]] өзінің зерттеу барысына тартты, онда ол екі жылға дейін Үндістандағы [[алапес]], [[ЖИТС|ЖҚТБ]] мен [[соқырлық]] ауруларына байланысты денсаулық сақтау жобаларымен айналысты<ref name="newsweek1">{{Cite web|title=Sheryl Sandberg, An Inside View of Facebook|url=http://www.newsweek.com/id/162350|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aok2RYob|archivedate=2012-09-20|publisher=Newsweek|date=2008-10-04|accessdate=2010-07-22}}</ref>. 1993 жылдан бастап 1995 жылға Сэндберг Гарвард бизнес мектебінде оқып, MBA дипломын алды. Бизнес-мектепті аяқтағаннан кейін жыл бойы McKinsey & Company-да жұмыс істеді. Содан кейін корпоративтік мансабын мемлекеттік қызметке алмастырды және 1996 жылдан 2001 жылға дейін АҚШ қаржы министрі Ларри Саммерстің кадр қызметін басқарды. 2002 жылы Эрик Шмидттің Google жаһандық веб-сату және операциялар вице-президенті болу ұсыныс қабылдады. Шерил Сэндберг, Google AdWords және Ad-Sense онлайн-жарнама құру және дамыту бағдарламаларына белсене қатысады. Google-де алты жыл жұмыс істеп, 2008 жылы Сэндберг [[Марк Цукерберг|Марк Цукербергтің]] [[Facebook]] операциялық директор болуға қатысты ұсынысын қабыл алды{{Sfn|Хоффман, Касноча|2012|с=63}}. == Жеке өмірі == 2004 жылы Сэндберг ол кейінірек SurveyMonkey CEO болған Дэвид Голдбергке (1967-2015)<ref name="ny">{{Cite news|title=Sheryl Sandberg, David Goldberg|url=http://www.nytimes.com/2004/04/18/style/weddings-celebrations-sheryl-sandberg-david-goldberg.html|work=Weddings/Celebrations|publisher=The New York Times|date=2004-04-18|accessdate=2011-07-16}}</ref> тұрмысқа шықты<ref name="newyorker11">{{Cite web|title=A Woman’s Place|url=http://www.newyorker.com/reporting/2011/07/11/110711fa_fact_auletta?currentPage=all|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aok3bTbc|archivedate=2012-09-20|last=Auletta|authorlink=Ken Auletta|first=Ken|publisher=The New Yorker|date=2011-07-11|accessdate=2011-07-16}}</ref>. == Одан басқа == 2009 жылы Сэндберг Walt Disney Company басқармасына кірді<ref>{{Cite news|title=UPDATE 2-Disney nominates Facebook's Sandberg to board|url=http://www.reuters.com/article/idUSN2315778020091223?type=marketsNews/|publisher=Reuters|date=2009-12-23|accessdate=2010-07-22}}</ref> Сонымен қатар, ол жыл сайынғы кірісі 280 000 АҚШ долларын құрайтын [[Starbucks]] компаниясының директорлар кеңесінің құрамына енді<ref>{{Cite web|title=Facebook COO Sandberg Joins Starbucks Board Of Directors|url=http://www.techcrunch.com/2009/03/27/facebook-coo-sandberg-joins-starbucks-board-of-directors/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aok4cuxZ|archivedate=2012-09-20|last=Arrington|first=Michael|publisher=Techcrunch.com|date=2009-03-27|accessdate=2010-07-22}}</ref>. Сонымен қатар, ол Brookings Institution, Women for Women International, V-Day және Ad Council  басқармаларына кіреді<ref name="facebook1">{{Cite web|title=Executive Bios|url=http://www.facebook.com/press/info.php?execbios|publisher=Facebook|accessdate=2010-07-22}}</ref>. 2008 жылы ол [[The Huffington Post]] басылымына, Ларри Саммерсті қолдайтын мақала жазды, оны сол кезде әйелдерге қатысты пікірілері үшін қатты сынға алған болатын<ref>{{Cite news|title=Sheryl Sandberg: Larry Summers' True Record on Women|url=http://www.huffingtonpost.com/sheryl-sandberg/what-larry-summers-has-do_b_142126.html|publisher=[[Huffington Post]]|date=2008-12-08|accessdate=2010-07-22}}</ref>. 2011 жылғы мамырдағы Сэндбергтің сөзі Барнард колледжінің диплом табыс ету рәсімін ашты<ref>[http://www.barnard.edu/headlines/facebook-executive-sheryl-sandberg-address-barnard-graduates News Headlines | Barnard College]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Рейтингтер == Шерил Сандберг Fortune журналының нұсқасы бойынша, кем дегенде, 2008 жылдан 50 "бизнестегі ең ықпалды әйелдердің" бірі болып табылады. 2007 жылы ол 29-шы орынды және тізімдегі ең жас әйел атанды<ref>{{Cite news|title=The Power 50 - Sheryl Sandberg (29) - FORTUNE|last=Benner|first=Katie|url=http://money.cnn.com/galleries/2007/fortune/0709/gallery.women_mostpowerful.fortune/29.html|publisher=Money.CNN.com|accessdate=2010-07-22}}</ref>. 2008 жылы ол 34-орынға<ref>{{Cite news|title=50 Most Powerful Women - Sheryl Sandberg (34)|url=http://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0809/gallery.women_mostpowerful.fortune/34.html|publisher=Money.CNN.com|date=2008-10-16|accessdate=2010-07-22}}</ref>. 2009 жылы Шерил 22<ref>{{Cite news|title=50 Most Powerful Women - 22. Sheryl Sandberg|url=http://money.cnn.com/galleries/2009/fortune/0909/gallery.most_powerful_women.fortune/22.html|publisher=Money.CNN.com|date=2009-09-15|accessdate=2010-07-22}}</ref>нөмірге, ал 2010 — бас классификацияда 16 -орынға тұрақтады<ref>{{Cite news|title=50 Most Powerful Women - 16. Sheryl Sandberg (16) - FORTUNE|url=http://money.cnn.com/galleries/2010/fortune/1009/gallery.most_powerful_women.fortune/16.html|publisher=Money.CNN.com|date=2010-09-29|accessdate=2010-09-29}}</ref>. Сонымен қатар, 2007 жылы ол "Women to Watch" Wall Street Journal 50 тізімінде 19 орынды иеленді<ref>{{Cite news|title=The Other Women to Watch|url=http://online.wsj.com/article/SB119517314579995043.html|publisher=The Wall Street Journal|date=2007-11-19|accessdate=2010-07-22}}</ref>. Ол бұл тізімде 2008 жылы 21ші<ref>{{Cite news|title=50 Women to Watch in 2008|url=http://online.wsj.com/article/SB122608990529609245.html#project%3DTOP50WOMEN%26articleTabs%3Dinteractive|publisher=The Wall Street Journal|date=2008-11-10|accessdate=2010-07-22}}</ref>. 2011 жылы [[Forbes|Forbes-тың]] "әлемнің ең ықпалды әйелдер 100"  тізімінде 5 орынды иеленді<ref>{{Cite news|title=The world's 100 most powerful women|url=http://www.forbes.com/wealth/power-women#p_2_s_arank|publisher=Forbes|accessdate=2011-08-24}}</ref>. Сэндберг, сондай-ақ Business Week "Интернеттегі 25 ең ықпалды адамның" бірі аталды<ref>{{Cite web|title=The 25 Most Influential People on the Web: The Adult: Sheryl Sandberg|url=http://images.businessweek.com/ss/08/09/0929_most_influential/19.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Aok5a2Wo|archivedate=2012-09-20|publisher=BusinessWeek|accessdate=2010-07-22}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:28 тамызда туғандар]] [[Санат:1969 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Вашингтонда туғандар]] [[Санат:Facebook]] [[Санат:Google қызметкерлері]] [[Санат:McKinsey & Company]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Феминистер]] i7wdab5lvbwym17jmz63fh9ea5bfcf3 0 581830 3684888 2773957 2026-10-22T11:22:24Z Kontributor 2K 135972 file renamed 3684888 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Нумеа |шынайы атауы = {{lang-fr|Nouméa}} |сурет = Noumea centre 1402561139 375c811796 o.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Жаңа Каледония |елтаңба = Armoiries Nouméa fr.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = S |lat_deg = 22 |lat_min = 16 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 166 |lon_min = 27 |lon_sec = |CoordAddon = type:isle_region:AN |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Оңтүстік провинция (Жаңа Каледония){{!}}Оңтүстік провинция |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = Соня Лагард |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 45,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 26 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 97 579 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 2135,21 |шоғырлануы = 163 723 |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +11 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 98800 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Nouméa |сайты = http://www.ville-noumea.nc/ |сайт тілі = fr }} '''Нумеа''' ({{lang-fr|Nouméa}}) — [[Жаңа Каледония]] аралының астанасы. Халық саны - 97 579 адам. Қаланың ауданы 45,7 км². [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]]<nowiki/>ның жанындағы порт. Никель еріту, темір рудаларын, мысты тасымалдау жақсы дамыған. == Транспорт == Солтүстік- батысқа қарай 52 километр жердегі Пайита муниципалитетте Ла-Тонтута Халықаралық әуежайы орналасқан. Онда [[Токио]], [[Осака (қала)|Осака]], [[Сеул]], [[Сидней]], [[Брисбен]] , Окленд қалаларына жол тартуға болады. == Халықтың ұлттық құрамы == * 43,4 %- еуропалықтар; * 25,2 % - Гавай аралдарының тұрғындары; * 8 %- метистер. {{Аустралия және Океания елордалары}} [[Санат:Нумеа]] [[Санат:Океания астаналары]] foj4rau78fraw5ffzmc1a0ysrf869n0 0 589876 3684796 3631810 2026-10-22T09:55:56Z 1nter pares 146705 3684796 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Махат Лейла Болатқызы |шынайы есімі = Махат Лейла Болатқызы |суреті = |ені = |атауы = |тұған күні = 01.05.1970 |тұған жері = [[Балқаш|Балқаш қаласы]] |азаматтығы = |жұбайы = [[Сарыбай Қайрат Шораұлы]] |балалары = Елден Дария Темірлан Инара |Commons = Лейла Махат }} '''Махат Лейла Болатқызы —''' қазіргі қазақстандық суретші, қоғам қайраткері, галерист. 1970 жылдың 1 мамырында [[Балқаш қаласы|Балқашта]] туған. Алматы театр-бейнелеу институтында, И.Е. Репин атындағы Ленинград Мемлекеттік Бейнелеу, Мүсіндеу, Архитектура Академиялық Институтында, Берлиндегі мұражай академиясында, Берлиннің Еркін университетінде білім алған. 2007 жылдан ҚР Суретшілер Одағының мүшесі <ref>[http://artist-union.kz/katalog-xudozhnikov/maxat-lejla-bolatovna/ Қазақстан Республикасы суретшілер одағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810111833/http://artist-union.kz/katalog-xudozhnikov/maxat-lejla-bolatovna/ |date=2018-08-10 }}</ref>. [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ Ұлттық Өнер Университетінің]] “Бейнелеу және мүсіндеу” кафедрасының доценті. Бейнелеу өнері аумағындағы философия докторы. [[Құланшы Заманауи Өнер орталығы|Құланшы Заманауи Өнер орталығының]] кураторлар кеңесінің меңгерушісі. = Көрмелері = * «Жасыл үшбұрыш » жас суретшілердің тобындағы көрмесі. Мемлекеттік геология мұражайы. Алматы, 1988 ж. * «Жасыл үшбұрыш » жас суретшілердің тобындағы көрмесі. Мемлекеттік кітаптар мұражайы. Алматы, 1989 ж. * Жас суретшілердің көрмесі. Жас суретшілер Одағы, Алматы, 1990 ж. * Абай Құнанбаевтың 150 жылдығына арналған көрме. Анкара, Түркия, 1994 ж . * Жеке көрмесі, «TalihKusu» галереясы. Анкара, Түркия, 1995 ж. * Түркітілдес елдер суретшілерінің көрмесі. Түркия Республикасы Мәдениет Министрлігі Галереясы. Анкара, Түркия. * Халықаралық көрме. «Мост» галереясы. Алматы, 1997 ж. * Жеке көрмесі, «VakifBank» галереясы. Анкара, Түркия, 2000 ж. * Әржылдық Измир Халықаралық Фестивалі, Измир, Түркия. * Жеке көрмесі, «Түркия Республикасына 75 жыл» галереясы. Анкара, Түркия, 2001 ж. * Жеке көрмесі, Әлемдік Анкара Сауда Палатасының галереясы. Анкара, Түркия, 2002 ж. * Жеке көрмесі, «Түркия Республикасына 75 жыл» галереясы. Анкара, Түркия, 2003 ж. * Жеке көрмесі, «Fortissimo» галереясы. Баднендорф, Германия, 2004 ж. * Жеке көрмесі, «Palto-BerlinbyStephenGriese» арт-бутигі. Берлин, Германия. * Ашық аспан астындағы Халықаралық Бейнелеу Фестивалі. «2 OpenAirGallery», Берлин, Германия * Жеке көрмесі BerlinerMesse, ArtandDesign, Берлин, Германия * Жеке көрмесі, «Вилла Каштания», Берлин, Германия, 2005 ж. * Ислам Мәдени Орталығындағы түркітілдес елдер суретшілер көрмесі. Кельн, Германия. * Қазақстандық суретшілердің жаздық көрмесі. «Евразия» галереясы. Брюссель, Бельгия. * Композитор Вагнердің мерейтойына арналған жеке көрмесі. Байрот, Германия. * «Сақ желі» жеке көрмесі. Константин Бранкузи атындағы бейнелеу өнер орталығы. Кишинёв, Молдова. * Ашық аспан астындағы Халықаралық Бейнелеу Фестивалі. «3 OpenAirGallery», Берлин, Германия, 2006 ж. * Галерея Арт21 жеке көрмесі. Мюнхен, Германия. * Құланшы 2006 арт форум Халықаралық көрме. Астана, Қазақстан. * [http://presidentlibrary.kz/kk/content/oyangan-sezim-grafikalyk-zhumys-kormesi/ «Оянған сезім...» графикалық жұмыс көрмесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228223119/http://presidentlibrary.kz/kk/content/oyangan-sezim-grafikalyk-zhumys-kormesi |date=2018-12-28 }} * «Beijing International Art Biennale 2013», Халықаралық көрмесі Пекин, Қытай. * «Дала гүлі» жеке көрмесі. Вена, Аустрия. * [https://kazakh-tv.kz/kz/view/culture/page_189464_v-astane-proshla-personalnaya-vystavka-leily-makhat-/ Астанада белгілі қазақстандық суретші Ләйлә Махаттың жеке көрмесі ашылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228130723/https://kazakh-tv.kz/kz/view/culture/page_189464_v-astane-proshla-personalnaya-vystavka-leily-makhat-/ |date=2018-12-28 }} * «Art Circle» Халықаралық көрме, Брда, Словения 2017 ж. * «Grosse Steppe zu Besuch bei den weisen Bergen» жеке көрмесі, Вадуц, Лихтенштейн. * [http://mfa.gov.kz/kz/bucharest/content-view/v-rumynskom-gorode-kluz-napoka-prohodit-vystavka-kartin-kazahstanskoj-hudoznicy-lejly-mahat/Румынияның Клуж-Напока қаласында қазақстандық суретші Лейла Махаттың суреттер көрмесі өтуде] = Марапаттаулары = * «Тәуелсіздіктің 20 жылы» өнердің дамуына қосқан үлесі үшін мемлкеттік марапат, Астана, Қазақстан. * Мәдениет пен Өнердің дамуына үлес қосқаны үшін Франц Кафка атындағы медаль, Прага, Чехия. * Азия-Тынықмұхит суретшілерінің бірлестігі дипломы, Токио, Жапония. * « Мәдениет пен өнерді дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық Парламент Ассамблеясының марапаты, Мәскеу, Ресей. * Бейнелеу Өнер Академиясының Құрметті Мүшесі, Прага, Чехия. * Өнер Еуроодағының лауреаты. = Жұмыстары = * Ә. Қастеев атындағы Бейнелеу Өнер Мемлекеттік мұражайы * ҚР Ұлттық мұражайы * Тұңғыш Президент мұражайы * Түркия мәдениет Министрлігінің Бейнелеу Өнер мұражайы * «АРТ21» Галереясы, Мюнхен * «САРАЙ» Галереясы, Берлин * «Five+Art» галереясы, Вена * Кишо Куракава қорының коллекциясы, Токио * Заманауи Өнер Орталығы, Гуанджоу * Қазақстан, АҚШ, Түркия, Германия, Ресей, Ұлыбритания, Бельгия, Үндістан, Аустрия, Жапония, Чехия. = Сілтемелер = [[Санат:Балқашта туғандар]] c5e93trw13kicfdkvywwsurdu2vce0c 0 593780 3684803 3292597 2026-10-22T09:58:01Z 1nter pares 146705 3684803 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Люция Қажығалиқызы Төлешова |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 22.05.1941 |Туған жері = {{туғанжері|Астрахан облысы|Астрахан облысында}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайтыс болған күні = 03.08.2021 |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}} <br /> [[музыка]] [[педагогика|педагог]]ы, [[профессор]] |Аспаптары = [[Фортепиано]] |Жанрлары = [[эстрада]] |Ұжымдары = [[Қазақконцерт]] <br /> [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер ансамбльі]] |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Люция Қажығалиқызы Төлешова''' ([[1941 жыл]]ы [[22 мамыр]] - [[2021 жыл]]ы [[3 тамыз]] , [[Алматы|Алматы қаласы]]) — [[әнші]], [[музыка]] [[педагогика|педагог]]ы, [[профессор]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]]. [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Эстрадалық вокал» кафедрасының [[профессор]]ы. == Өмірбаяны == * Люция Қажығалиқызы Төлешова [[1941 жыл]]ы [[22 мамыр]]да [[Астрахан облысы]]нда дүниеге келген. * [[1962 жыл]]ы [[Алматы музыка колледжі|Чайковский атындағы Алматы музыкалық училищесін]] бітірген. Училище қабырғасында жүрген кезде А.В. Молодовтың жетекшілігіндегі капеллада ән салды. * Музыкалық училищені аяқтаған соң Гнесиндер атындағы Мәскеу мемлекеттік музыкалық-педагогикалық институтына түседі. Шеберлігін шыңдау мақсатында Люция Қажығалиқызы Р. Керрер, С. Рихтердің дәрістеріне қатысып, олардың берген білімін барынша сіңіруге тырысты. Оған Гнесина, Шостакович, Хачатурян, Чаплин, Дмитриевпен араласу бақыты бұйырыпты. * [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның солисті болып, «Чио-Чио сан», «Ер Тарғын», «Қыз Жібек» операларында басты рольдерді сомдады. * [[1968 жыл]]дары [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінің жанынан [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер ансамбльі]] ашылғанда Люция Қажығалиқызы әншілердің дауысын қойып, вокалдан ұстаздық етті. * [[1970 жыл]]ы композитор, Қазақ КСРнің Еңбегі сіңген өнер қайраткері [[Мансұр Сағатов]]тың шақыруымен Мемлекеттік телерадиокомитетінің әншісі ретінде қабылданып, әр жанрдағы әндерді шебер орындап, Қазақ радиосының «Алтын қорын» толықтырды. Ел елді аралап, әріптестері Рашид Мұсабаев, [[Суат Әуезбекұлы Әбусейітов|Суат Әбусейітов]], Зейнеп Қойшыбаева, Гүлвира Разиева, Венера Қармысова, Ескендір Хасанғалиев, Нұрғали Нүсіпжанов сынды халық қалаулыларымен бірлесіп қазақ өнеріне өлшеусіз үлес қосты. * [[1970]] - [[1996]] жылдары қазақ телевизия және радио солисті болды. * Ю. Силантьев жетекшілік еткен Орталық телевизия оркестрімен жұмыс істеп, [[Минск]], [[Киев]], Кишинёвте өнер көрсетті. * Л.Қ. Төлешованың жеке концертін Кеңес Одағының Орталық телевизиясы түсірді. Ол қазақ эстрада өнерін [[Грузия]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], Балтық елдерінде паш етті. [[Чехословакия]], [[Германия]], [[Финляндия]]ға гастролдік сапар жасады. * [[1995 жыл]]дан бастап [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Эстрадалық вокал» кафедрасының [[профессор]]ы. * 80 жастан асқан шағында белгілі қазақ әншісі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, өнер қайраткері, атақты педагог Люция Төлешова қайтыс болды. Қаралы хабарды қазақстандық театр режиссері Асхат Маемиров өзінің Instagram желісіндегі парақшасында жеткізді. "Бүгін 80 жастан асқан шағында қазақ өнерінің көрнекті тұлғасы, әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, профессор, елімізде тұңғыш рет "Эстрадалық вокал" кафедрасының негізін салған қайраткер жан Люция Қажығалиқызы Төлешова әлемді жайлаған індеттен дүние салды. Мәскеудегі Гнессиндер атындағы музыка академиясын тәмамдаған Люция Төлешова өзінің саналы ғұмырын кәсіби эстрада өнеріне арнады. Соңғы демі үзілгенше Т.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының "Эстрадалық вокал" кафедрасының профессоры болып еңбек етті. Люция Қажығалиқызы тәрбиелеген шәкірттер - Т.Забирова, Б.Шадаева, С.Майғазиев, Б.Мұхитдинова, Г.Қаспақова, М.Мүсірәлі, Ж.Арыстанбаева, Ә.Каримов, Қ.Түнтеков, Б.Құлғараев, Б.Ретбаев т.б. Қазақстанның өнер кеңістігінде белгілі әншілер мен орындаушыларға айналды. == Шәкірттері == * Люция Қажығалиқызының елімізге және шет елдерге танымал эстрада әншілері халықаралық фистивальдерінің лауреаттары бар. * Қазақстан Республикасының Халық әртістері: [[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]], [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиева]], [[Қапаш Қабыкенқызы Құлыш|Қапаш Құлышева]] * Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері: [[Толқын Забирова]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], Гаухар Қаспақова және т.б көп. * Халықаралық және республикалық фистивальдерінің лауреаттары: Бағым Мұхитденова, Гүлмира Жүкіпбаева, Сәкен Майғазин, Жадыра Арыстанбаева, Нұрлан Албан, Әлішер Каримов, Бердібек Құлғараев, Гүлия Айдарханова, Бақыт Шадаева, Қайрат Түнтеков, Меруерт Мүсірәлі сынды тамаша әншілерді өнерге баулып, ұстаздық міндетін адал атқарған Люция Төлешова бүгінде еңбектің зейнетін көріп, торқалы тойында осы шәкірттерінің өнерін Алматы жұртшылығына таныстырды. == Қосымша мәліметтер == * Люция Қажығалиқызының бір ерекшелігі - орыс романстарын, сонымен қатар Қазақстан композиторларының ән-романстарын ерекше сезіммен жеткізіп орындай біледі. Сонымен қатар, патриоттық әндерді өз бояуында жеткізе білген шебер әнші. * Әнші Люция Төлешованың орындауында Қазақ радиосының «Алтын қорында» 347 әні сақталған. * Люция Қажығалиқызы алыс-алыс ауылдарды, шалғай елді мекендерді аралап өнер көрсетсе, Мәскеудегі Орталық телеарналардан жиі көрініп, Минск, Киев, Кишинёв сахналарында әлденеше ән салған. Сонымен қатар Грузия, Армения, Азербайжан, Прибалтика елдерінде, Чехославакия, Германия, Финляндия сынды шетелдерде қазақ эстрадасын дәріптей білді. * Мұрат Әуезовтың ұйғаруымен «Жас қыран» атты ансамбль құрылып, Люция Қажығалиқызы сол ансамбльдің әншісі болады. Өзінің болашақ жары Амангелді Смағұловты Люция Мәскеуде жолықтырыпты. Амангелді кейін самбо, дзю-додан дүниежүзі чемпионы, КСРО спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт жаттықтырушысы болды. * [[1975 жыл]]ы Литвада Жеңістің 30 жылдық мерейтойында Жақсыгелді Сейіловтың «Ана туралы баллада» әнін нақышына келтіріп орындап, дипломант атанғаны бар. * Жалпы одақтық театр қауымдастығының мүшесі. == Марапаттары == * Люция Қажығалиқызының еңбегі ескеріліп, [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағымен марапатталған. * ҚР Білім беру ісінің үздігі * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері * Өнертану профессоры * [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы. * [[2016 жыл]]ы "ҚР Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі * [[2017 жыл]]ы ҚР Президентінің жарлығымен [[Құрмет ордені]]мен марапатталды. [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] 7cl55u0grqjjjytnntl9d11jawl5kji 0 596280 3684661 3506360 2026-10-22T05:19:21Z 1nter pares 146705 3684661 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы |атауы={{flagicon|Молдова}} Молдавия |Badge= |Федерация=[[Молдова футбол федерациясы]] |Confederation=[[УЕФА]] |Бапкер={{flagicon|Молдова|25px}} [[Семен Алтман]] |Most caps=[[Александру Епуряну]] (91) |Top scorer=[[Сергей Клещенко]] (11) |Капитан=[[Александру Епуряну]] |Home stadium=[[Зимбру (стадион)|Зимбру]] |FIFA Rank= |FIFA Code=MDA |pattern_la1=_moldavia1617h|pattern_b1=_moldavia1617h|pattern_ra1=_moldavia1617h|pattern_sh1=_moldavia1617a |leftarm1=0000DD|body1=0000DD|rightarm1=0000DD|shorts1=FFBB00|socks1=DD0000 |pattern_la2=_moldavia1617a|pattern_b2=_moldavia1617a|pattern_ra2=_moldavia1617a|pattern_sh2=_moldavia1617h |leftarm2=FFBB00 |body2=FFBB00|rightarm2=FFBB00|shorts2=0000DD|socks2=FFBB00 |БіріншіОйын={{Футбол|Молдова}} 2:4 [[Грузия Ұлттық футбол құрамасы|Грузия]] {{flagicon|Грузия}}<br>''([[Кишинёв]], [[Молдова]]; 2 шілде 1991)'' |Жеңіс={{Футбол|Молдова}} 5:0 [[Пәкістан Ұлттық футбол құрамасы|Пәкістан]] {{flagicon|Пәкістан}}<br>''([[Амман]], [[Иордания]]; 18 тамыз 1992)'' |Жеңіліс={{Футбол|Швеция}} 6:0 '''Молдавия''' {{flagicon|Молдова}}<br>''([[Гётеборг]], [[Швеция]]; 6 маусым 2001)'' }} '''Молдова Ұлттық футбол құрамасы''' — халықаралық футбол жарыстарында [[Молдова]]ның намысын қорғайтын құрама. Басқарушы орган - [[Молдова Футбол Федерациясы]]. == Тарихы == Кеңес Одағы тарқаған соң ғана құрылды. Бірақ әзірге әлем және Еуропа чемпионаттарына қатысқан емес. Ең жақсы нәтижесін ӘЧ-2014 іріктеу турнирінде көрсетті. Бұл циклде 10 кездесуде 11 ұпай жинады. Алғашқы матчын [[1991 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[Кишинёв]]те Грузияға қарсы өткізіп, 2:4 есебімен ұтылып қалды. [[2008 жыл]]ы ФИФА рейтингінде 37-орынға көтерілді. Бұл әзірше тарихтағы ең жоғарғы көрсеткіш. Ал [[2018 жыл]]ғы [[18 қаңтар]]дағы есептеу бойынша 166-ші орында. {{толықтыру}} == Ірі турнирлерде == === Әлем чемпионаты === * 1930 — 1990 - қатыспады, КСРО құрамында болды * 1994 - қатыспады * 1998 — 2018 - іріктеуден өте алмады === Еуропа чемпионаты === * 1960 — 1988 - қатыспады, КСРО құрамында болды * 1992 - қатыспады, молдовалық футболшылар ТМД құрамасында болды * 1996 — 2020 - іріктеуден өте алмады == Жаттықтырушылары == {| class="wikitable" |'''Жылдар''' |'''Бапкер''' |- |1991—1992 |Ион Карас |- |1992 |Евгений Пиуновский |- |1992—1997 |Ион Карас |- |1998—1999 |Иван Данильянц |- |1999—2001 |Александр Мацюра |- |2001 |Александр Спиридон |- |2002—2006 |Виктор Пасулько |- |2006—2007 |Анатолий Теслев |- |2007—2009 |Игорь Добровольский |- |2010—2011 |Габи Балинт |- |2012—2014 |Ион Карас |- |2014—2015 |Александр Куртиян |- |2015 |Штефан Стойка |- |2015—2017 |Игорь Добровольский |- |2018—2019 |Александр Спиридон |- |2019— |Семен Альтман<br /> |} == Дереккөздер == * [http://www.fmf.md/ro/teams/lot_nationala/ Молдова құрамасының арнайы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130915092214/http://www.fmf.md/ro/teams/lot_nationala |date=2013-09-15 }} == Сілтемелер == * [https://www.fifa.com/associations/association=mda/index.html ФИФА сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227183809/http://www.fifa.com/associations/association=mda/index.html |date=2018-02-27 }} {{ref-en}} * [http://www.fotbal.md www.fotbal.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831052025/http://www.fotbal.md/ |date=2018-08-31 }} * [http://eu-football.ru/_matches.php?id=138 1991 жылдан бергі барлық матчтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026122948/http://eu-football.ru/_matches.php?id=138 |date=2014-10-26 }} {{ref-ru}} {{Еуропа Ұлттық футбол құрамалары}} [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасы]] 6qrp0vct0rses9bk3ucsic0nm8hct1e 0 607753 3684806 3277221 2026-10-22T09:58:59Z 1nter pares 146705 3684806 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Игорь Добровольский | толық аты = Игорь Иванович Добровольский | лақап аты = ''Добрик'' | туған күні=27.08.1967 | туған жері = Марковка, Одесса облысы, Украин КСР, КСРО | бойы = 178 | позиция = жартылай қорғаушы | азаматтығы = {{URS}}<br>{{RUS}} | қазіргі клуб = {{flagicon|Молдова|20px}} [[Динамо-Авто]] | қызметі = ''бас бапкер'' | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1986—1988|{{flagicon|КСРО|20px}} КСРО (олимп.)|14 (8) |1986—1991|{{футбол|КСРО}}|25 (7) |1992|{{Flagicon|CIS}} [[ТМД Ұлттық футбол құрамасы|ТМД]]|4 (1) |1992—1998|{{футбол|Ресей}}|18 (2)}} }} '''Игорь Иванович Добровольский''' (27 тамыз 1967<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/69814</ref>, Марковка, [[Одесса облысы]], [[Украина|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — КСРО және Ресей футболшысы, шабуылшы. Қазір бапкерлікпен айналысады. [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылғы Жазғы Олимпиада]] чемпионы. == Жетістіктері == === Клубтық === * '''КСРО құрамасы''' ** Олимпиада чемпионы: 1988 ** Жастар арасындағы Еуропа чемпионы: (1990) * '''Олимпик (Марсель)''' ** Чемпиондар лигасы: 1993 ** Франция чемпионы: 1993 * '''Динамо (Мәскеу)''' ** КСРО мен Ресейдің күміс жүлдегері: (1986 және 1994) ** КСРО мен Ресейдің қола жүлдегері: (1990 және 1993) === Бапкерлік === * '''Дачия''' ** Молдова чемпионы '''(1)''': 2010/11 ** Иолдова суперкубогы '''(1)''': 2011 === Жеке === * «Футбол» апталығы сауалнамасы бойынша КСРО-ның үздік футболшысы: 1990 * Құрмет орденінің иегері: 1989 * Молдованың үздік спорт бапкері және үздік футбол бапкері: 2007 == Қатысқан турнирлері == * Олимпиада ойындары: 1988 * Әлем чемпионаты: 1990 * Еруопа чемпионаты: 1992, 1996 * Жастар арасындағы Еуропа чемпионаты: 1990 == Ойнаған клубтары == {| class="wikitable" |1984—1985 |[[Зимбру (футбол клубы)|Нистру (Кишинёв)]] |27 (13) |- |1986—1990 |[[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамо (Мәскеу)]] |124 (27) |- |1990—1992 |[[Дженоа|Дженоа (Италия)]] |4 (1) |- |1990—1991 |→  Кастельон (Испания) |14 (3) |- |1991—1992 |→  Серветт (Швейцария) |23 (15) |- |1993 |[[Олимпик Марсель|Олимпик (Марсель)]] |8 (1) |- |1993—1994 |[[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо (Мәскеу)]] |31 (9) |- |1994—1995 |[[Атлетико Мадрид]] |19 (1) |- |1996—1999 |[[Фортуна (футбол клубы, Дюссельдорф)|Фортуна (Дюссельдорф)]] |54 (14) |- |2004—2005 |[[Тилигул-Тирас|Тилигул-Тирас (Молдова)]] |9 (1) |} == Бапкер болған клубтары == {| class="wikitable" |2005—2006 | colspan="2" |Тилигул-Тирас (Молдова) |- |2006 |Молдова құрамасы |көмекші |- |2006—2009 | colspan="2" |Молдова құрамасы |- |2010—2013 | colspan="2" |Дачия (Молдова) |- |2013—2014 | colspan="2" |Верис (Молдова) |- |2015 | colspan="2" |Сахалин (Ресей) |- |2015 | colspan="2" |Дачия (Молдова) |- |2016—2017 | colspan="2" |Молдова құрамасы |- |2018 | colspan="2" |Дачия (Молдова) |- |2018— | colspan="2" |Динамо-Авто (Молдова) |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.rusteam.permian.ru/players/dobrovolsky.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212155534/http://rusteam.permian.ru/players/dobrovolsky.html |date=2020-02-12 }} * [http://national-football-teams.com/player/15105/Igor_Dobrovolski.html Профилі] {{lang-en|}} * [http://www.legioner.kulichki.com/index.php?id=11&lang=ru&player=50 Фотолары, карьерасы, статистикасы, голдары)] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] [[Санат:Дженоа ФК ойыншылары]] [[Санат:Кастельон ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасы жаттықтырушылары]] [[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Дачия Кишинёв ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Молдова футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:ТМД футболшылары]] [[Санат:ТМД Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 8wyisep96mj5aj0ddxc629uubshixmp 0 617406 3684808 3680027 2026-10-22T09:59:41Z 1nter pares 146705 3684808 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат |уақыты =[[6 сәуір]] - [[5 қараша]] [[1989 жыл]] |атауы1 = |атауы = |логотипі = |өлшемі = |жазу = |қатысушылар саны =22 |қалалар = |стадиондар = |чемпион = [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]] |рет = |2 орын =Гурия (Ланчхути) |3 орын =[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат (Алматы)]] |дублёрлер = |ойналған ойындар саны = |голдар саны = |голдардың аты = |келушілер_саны = |бомбардир = |бголдар = |ең жақсы ойыншы = |алдыңғы сезон = 1988 |келесі сезон = [[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1990|1990]] }}'''1989 жылғы КСРО чемпионатының бірінші лигасында''' 22 команда ойнап, [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]] және "Гурия" клубтары бірінші-екінші орын алды да, жоғары лигаға жолдама алды. "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" клубы ұзақ уақыт бойы екінші орында келе жатты да, маусымның соңғы жағында үшінші орынға түсіп қалып, жоғары топқа жолдама ала алмады. == Қорытынды кесте == {| class="wikitable" !№ !Команда !О !Ж !Т !Ұ !Д !Ұ |- |1 |[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА Мәскеу]] |42 |27 |10 |5 |113-28 |64 |- |2 |[[Гурия (футбол клубы)|«Гурия» Ланчхути]] |42 |27 |9 |6 |78-39 |63 |- |3 |[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» Алматы]] |42 |23 |9 |10 |75-39 |55 |- |4 |«Динамо» Ставрополь |42 |19 |12 |11 |57-46 |50 |- |5 |«Факел» Воронеж |42 |19 |11 |12 |54-36 |49 |- |6 |[[Таврия (футбол клубы)|«Таврия» Симферополь]] |42 |18 |12 |12 |61-50 |48 |- |7 |[[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|«Металлург» Запорожье]] |42 |17 |12 |13 |55-40 |46 |- |8 |[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» Баку]] |42 |17 |12 |13 |58-48 |46 |- |9 |«Котайк» Абовян |42 |15 |14 |13 |47-40 |44 |- |10 |[[Зимбру (футбол клубы)|«Нистру» Кишинёв]] |42 |19 |5 |18 |45-59 |43 |- |11 |«Геолог» Тюмень |42 |17 |9 |16 |50-49 |43 |- |12 |[[Пахтакор (футбол клубы)|«Пахтакор» Ташкент]] |42 |16 |11 |15 |59-44 |43 |- |13 |[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|«Торпедо» Кутаиси]] |42 |18 |5 |19 |69-73 |41 |- |14 |[[Ростов (футбол клубы)|«Ростсельмаш» Дондағы Ростов]] |42 |12 |14 |16 |38-46 |38 |- |15 |«Кузбасс» Кемерово |42 |12 |12 |18 |29-41 |36 |- |16 |«Шинник» Ярославль |42 |11 |14 |17 |44-62 |36 |- |17 |[[Алания|«Спартак» Орджоникидзе]] |42 |12 |11 |19 |44-61 |35 |- |18 |[[Динамо (футбол клубы, Батуми)|«Динамо» Батуми]] |42 |11 |13 |18 |39-61 |35 |- |19 |«Кубань» Краснодар |42 |12 |10 |20 |43-78 |34 |- |20 |СКА Дондағы Ростов |42 |10 |12 |20 |53-76 |32 |- |21 |«Даугава» Рига |42 |9 |8 |25 |32-74 |26 |- |22 |[[СКА (футбол клубы, Львов)|СКА «Карпаты» Львов]] |42 |5 |7 |30 |37-90 |17 |} == "Қайрат" командасының матчтары == {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 6 сәуір |команда1 =Қайрат {{flagicon|КСРО}} |команда2 ={{flagicon|КСРО}} Динамо Ст |есеп=0 - 0 |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1= |голдар2= }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =9 сәуір |команда1 =Қайрат {{flagicon|КСРО}} |команда2 ={{flagicon|КСРО}} Гурия |есеп=2 - 1 |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=[[Вахид Юнусұлы Масудов|Вахид Масудов]] 26<br />[[Александр Валентинович Жидков|Александр Жидков]] 71 |голдар2=Гурули 85 }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =15 сәуір |команда1 =Ростсельмаш {{flagicon|КСРО}} |команда2 ={{flagicon|КСРО}} Қайрат |есеп =2 - 2 |стадион ="Ростсельмаш" |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=Тихонов 16<br />Окунев 76 |голдар2=[[Сергей Александрович Климов|Сергей Климов]] 27<br />[[Сергей Васильевич Волгин|Сергей Волгин]] }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =18 сәуір |команда1 =Факел {{flagicon|КСРО}} |команда2 ={{flagicon|КСРО}} Қайрат |есеп=1 - 0 |стадион =Кәсіподақтар стадионы |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=Сошенко 76 |голдар2= }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =25 сәуір |команда1 =Қайрат {{flagicon|КСРО}} |команда2 = {{flagicon|КСРО}} Кузбасс |есеп=1 - 0 |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=[[Александр Александрович Михель|Александр Михель]] 25 |голдар2= }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =28 сәуір |команда1 =Қайрат {{flagicon|КСРО}} |команда2 = {{flagicon|КСРО}} ЦСКА |есеп=2 - 1 |стадион =Орталық стадион |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=[[Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди|Пехлеваниди]] 57<br />[[Юрий Вячеславович Найдовский|Найдовский]] 78 |голдар2=[[Дмитрий Кузнецов]] 23 пен }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =6 мамыр |команда1 =СКА Карпаты {{flagicon|КСРО}} |команда2 = {{flagicon|КСРО}} Қайрат |есеп=1 - 1 |стадион =СКА стадионы |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=Еней 68 |голдар2=[[Сергей Александрович Климов|Климов]] 71 }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =9 мамыр |команда1 =Даугава {{flagicon|КСРО}} |команда2 = {{flagicon|КСРО}} Қайрат |есеп=0 - 6 |стадион =[[Даугава (стадион, Рига)|Даугава]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=[[Юрий Вячеславович Найдовский|Найдовский]] 4, 77<br />[[Сергей Александрович Климов|Климов]] 14<br />[[Сергей Васильевич Волгин|Волгин]] 21<br />[[Александр Валентинович Жидков|Жидков]] 81<br />[[Александр Леонидович Богатырёв|Богатырев]] 89 |голдар2= }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =15 мамыр |команда1 =Қайрат {{flagicon|КСРО}} |команда2 = {{flagicon|КСРО}} Таврия |есеп =4 - 1 |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=Найдовский (2)<br />Пасько<br />Богатырев |голдар2=Смигунов 38 }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =18 мамыр |команда1 =Қайрат {{flagicon|КСРО}} |команда2 = {{flagicon|КСРО}} Нистру |есеп=3 - 1 |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер= |голдар1=Пехлеваниди<br />Богатырев<br />Михель |голдар2=Каратаев }} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/turnir/159661-chempionat-sssr-1989 1989 жылғы КСРО чемпионаты. Бірінші лига] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:1989 жылғы футбол]] [[Санат:Футболдан КСРО бірінші лигасы ]] 81zgr3dd9riqoicrm5unzo3rt4kbkp5 0 617905 3684662 2810118 2026-10-22T05:19:55Z 1nter pares 146705 3684662 wikitext text/x-wiki {{Толық мақала|Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)}} Бұл топта '''[[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]]''' мен [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|'''Түркия''']] [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|финалдық турнирге]] тікелей жолдама алды. ''[[Исландия Ұлттық футбол құрамасы|Исландия]]'' құрамасы плей-оффта сынға түсіп, жолдама тағдырын анықтайды. == Турнир кестесі == {| class="wikitable" !<abbr>Поз</abbr> ! width="250" |Команда !<abbr>О</abbr> !<abbr>Ж</abbr> !<abbr>Т</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !<abbr>СД</abbr> !<abbr>МП</abbr> !<abbr>РМ</abbr> !<abbr>О</abbr> |- !1 |'''{{Футбол|Франция}}''' |10 |8 |1 |1 |25 |6 | +19 |25 |- !2 |'''{{Футбол|Түркия}}''' |10 |7 |2 |1 |18 |3 | +15 |23 |- !3 |''{{Футбол|Исландия}}'' |10 |6 |1 |3 |14 |11 | +3 |19 |- !4 |{{Футбол|Албания}} |10 |4 |1 |5 |16 |14 | +2 |13 |- !5 |{{Футбол|Андорра}} |10 |1 |1 |8 |3 |20 |−17 |4 |- !6 |{{Футбол|Молдова}} |10 |1 |0 |9 |4 |26 |−22 |3 |} == Матчтар == {{Footballbox |date={{Start date|2019|3|22|df=y}} |time=20:45 |team1={{футбол|Албания}} |score=0 - 2<ref>https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026030/index.html</ref> |report= |team2={{футбол|Түркия}} |goals1= |goals2={{гол|21}} [[Бурак Йылмаз]]<br>{{гол|55}} [[Хакан Чалханоғлу]] |stadium=[[Лоро Боричи (стадион)|Лоро Боричи]], [[Шкодер]] |attendance= |referee= }} {{Footballbox |date={{Start date|2019|3|22|df=y}} |time=20:45 |team1={{футбол|Андорра}} |score=0 - 2<ref>https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026031/index.html</ref> |report= |team2={{футбол|Исландия}} |goals1= |goals2={{гол|22}} [[Биркир Бьяднасон|Бьяднарсон]]<br>{{гол|80}} [[Видар Эрн Кьяртанссон|Кьртанссон]] |stadium=[[Ұлттық стадион (Андорра)|Ұлттық стадион]], [[Андорра-ла-Велья]] |attendance= |referee= }} {{Footballbox |date={{Start date|2019|3|22|df=y}} |time=20:45 ({{UTZ|21:45|2}}) |team1={{футбол|Молдова}} |score=1 - 4<ref>https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026032/index.html</ref> |report= |team2={{футбол|Франция}} |goals1= Владимир Амборс {{гол|89}} |goals2= {{гол|24}} [[Антуан Гризманн]]<br>{{гол|27}} [[Рафаэль Варан]]<br>{{гол|36}} [[Оливье Жиру]]<br>{{гол|87}} [[Килиан Мбаппе]] |stadium= [[Зимбру (стадион)|Зимбру]], [[Кишинёв]] |attendance= |referee= }} ---- {{Footballbox |date={{Start date|2019|3|25|df=y}} |time=18:00 ({{UTZ|20:00|3}}) |team1={{футбол|Түркия}} |score= 4:0 |team2={{футбол|Молдова}} |goals1= [[Хасан Али Калдырым]] {{гол|24}} <br>[[Дженк Тосун]] {{гол|26||54}} <br>[[Каан Айхан]] {{гол|70}} |goals2= |stadium=[[Эскишехир Ататүрік|Эскишехир Арена]], [[Эскишехир]] |attendance= }} {{Footballbox |date={{Start date|2019|3|25|df=y}} |time=20:45 |team1={{футбол|Андорра}} |score= 0:3 |team2={{футбол|Албания}} |goals1= |goals2= {{гол|21}} [[Армандо Садику]] <br>{{гол|88}} [[Беким Баляй]]<br>{{гол|90+6}} [[Амир Абраши]] |stadium=[[Ұлттық стадион (Андорра)|Ұлттық стадион]], [[Андорра-ла-Велья]] |attendance= }} {{Footballbox |date={{Start date|2019|3|25|df=y}} |time=20:45 |team1={{футбол|Франция}} |score= 4:0 |team2={{футбол|Исландия}} |goals1= [[Самюэль Юмтити]] {{гол|12}} <br>[[Оливье Жиру]] {{гол|68}} <br>[[Килиан Мбаппе]] {{гол|78}} <br>[[Антуан Гризманн]] {{гол|84}} |goals2= |stadium=[[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]] |attendance= }} ---- {{Footballbox |date={{Start date|2019|6|8|df=y}} |time=15:00 ({{UTZ|13:00|0}}) |team1={{футбол|Исландия}} |score=1 - 0 |team2={{футбол|Албания}} |goals1=[[Йоханн Берг Гудмундссон|Гудммундссон]] {{гол|22}} |goals2= |stadium=[[Лаугардалсвёллур]], [[Рейкьявик]] |attendance= |referee= }} {{Footballbox |date={{Start date|2019|6|8|df=y}} |time=18:00 ({{UTZ|19:00|3}}) |team1={{футбол|Молдова}} |score=1 - 0 |team2={{футбол|Андорра}} |goals1=[[Армаш, Игорь Андреевич|Армаш]] {{гол|8}} |goals2= |stadium= [[Зимбру (стадион)|Зимбру]], [[Кишинёв]] |attendance= |referee= }} {{Footballbox |date={{Start date|2019|6|8|df=y}} |time=20:45 ({{UTZ|21:45|3}}) |team1={{футбол|Түркия}} |score=2 - 0 |team2={{футбол|Франция}} |goals1=[[Каан Айхан]] {{гол|30}} <br>[[Дженгиз Ундер]] {{гол|40}} |goals2= |stadium=[[Торку Арена]], [[Конья]] |attendance= |referee= }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|6|11|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Албания}} | score = 2:0 | team2 = {{футбол|Молдова}} | goals1 = [[Соколь Цикалеши]] {{гол|66}} <br>[[Юльбер Рамадани]] {{гол|90+3}} | goals2 = | stadium = Эльбасан Арена, Эльбасан }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|6|11|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Андорра}} | score = 0:4 | team2 = {{футбол|Франция}} | goals1 = | goals2 = {{гол|11}} [[Килиан Мбаппе]]<br>{{гол|30}} [[Виссам Бен Йеддер]]<br>{{гол|45+1}} [[Флорьян Товен]]<br>{{гол|60}} [[Курт Зума]] | stadium = [[Ұлттық стадион (Андорра)|Ұлттық стадион]], [[Андорра-ла-Велья]] }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|6|11|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|18:45|0}}) | team1 = {{футбол|Исландия}} | score = 2:1 | team2 = {{футбол|Түркия}} | goals1 = [[Биркир Бьяднасон|Бьяднарсон]] {{гол|21}}<br>[[Рагнар Сигурдссон]] {{гол|32}} | goals2 = {{гол|40}} [[Дорукхан Токёз]] | stadium = [[Лаугардалсвёллур]], [[Рейкьявик]] }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|9|7|df=y}} | time = 18:00 ({{UTZ|16:00|0}}) | team1 = {{футбол|Исландия}} | score = 3:0 | team2 = {{футбол|Молдова}} | goals1 = [[Колбейнн Сигторссон|Сигторссон]] {{гол|31}}<br>[[Биркир Бьяднасон|Бьяднарсон]] {{гол|55}}<br>[[Йоун Дади Бёдварссон|Бёдварссон]] {{гол|77}} | goals2 = | stadium = [[Лаугардалсвёллур]], [[Рейкьявик]] }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|9|7|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Франция}} | score = 4:1 | team2 = {{футбол|Албания}} | goals1 = [[Кингсли Коман]] {{гол|8||68}}<br>[[Оливье Жиру]] {{гол|27}}<br>[[Жонатан Иконе]] {{гол|85}} | goals2 = {{гол|90|пен.}} [[Соколь Цикалеши]] | stadium = [[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]] }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|9|7|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|21:45|3}}) | team1 = {{футбол|Түркия}} | score = 1:0 | team2 = {{футбол|Андорра}} | goals1 = [[Озан Туфан]] {{гол|89}} | goals2 = | stadium = [[Водафон Парк]], [[Ыстанбұл]] }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|9|10|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Албания}} | score = 4:2 | team2 = {{футбол|Исландия}} | goals1 = [[Кастриот Дермаку]] {{гол|32}}<br>[[Эльсеид Хюсай]] {{гол|52}}<br>[[Одисе Роши]] {{гол|79}}<br>[[Соколь Цикалеши]] {{гол|83}} | goals2 = {{гол|47}} [[Гильфи Сигурдссон|Г. Сигурдссон]]<br>{{гол|58}} [[Колбейнн Сигторссон|Сигторссон]] | stadium = Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|9|10|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Франция}} | score = 3:0 | team2 = {{футбол|Андорра}} | goals1 = [[Кингсли Коман]] {{гол|18}}<br>[[Клеман Лангле]] {{гол|52}}<br>[[Виссам Бен Йеддер]] {{гол|90+1}} | goals2 = | stadium = [[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]] }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|9|10|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|21:45|3}}) | team1 = {{футбол|Молдова}} | score = 0:4 | team2 = {{футбол|Түркия}} | goals1 = | goals2 = {{гол|37||79}} [[Дженк Тосун]]<br>{{гол|57}} [[Дениз Тюрюч]]<br>{{гол|88}} [[Юсуф Языджи]] | stadium = [[Зимбру (стадион)|Зимбру]], [[Кишинёв]] }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|10|11|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Андорра}} | score = 1:0 | team2 = {{футбол|Молдова}} | goals1 = [[Марк Валес]] {{гол|16}} | goals2 = | stadium = [[Ұлттық стадион (Андорра)|Эстади Насьональ]], [[Андорра-ла-Велья]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|10|11|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|18:45|0}}) | team1 = {{футбол|Исландия}} | score = 0:1 | team2 = {{футбол|Франция}} | goals1 = | goals2 = {{гол|66|пен.}} [[Оливье Жиру]] | stadium = [[Лаугардалсвёллур]], [[Рейкьявик]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|10|11|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|21:45|3}}) | team1 = {{футбол|Түркия}} | score = 1:0 | team2 = {{футбол|Албания}} | goals1 = [[Дженк Тосун]] {{гол|90}} | goals2 = | stadium = [[Фенербахче Шюкрю Сараджоглу]], [[Ыстанбұл]] | attendance = }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|10|14|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Франция}} | score = 1:1 | team2 = {{футбол|Түркия}} | goals1 = [[Оливье Жиру]] {{гол|76}} | goals2 = {{гол|82}} [[Каан Айхан]] | stadium = [[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|10|14|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|18:45|0}}) | team1 = {{футбол|Исландия}} | score = 2:0 | team2 = {{футбол|Андорра}} | goals1 = [[Арнор Сигурдссон|А. Сигурдссон]] {{гол|38}}<br>[[Колбейнн Сигторссон|Сигторссон]] {{гол|65}} | goals2 = | stadium = [[Лаугардалсвёллур]], [[Рейкьявик]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|10|14|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|21:45|3}}) | team1 = {{футбол|Молдова}} | score = 0:4 | team2 = {{футбол|Албания}} | goals1 = | goals2 = {{гол|22}} [[Соколь Цикалеши]]<br>{{гол|34}} [[Кеиди Баре]]<br>{{гол|40}} [[Лоренц Траши]]<br>{{гол|90}} [[Рей Манай]] | stadium = [[Зимбру (стадион)|Зимбру]], [[Кишинёв]] | attendance = }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|11|14|df=y}} | time = 18:00 ({{UTZ|20:00|3}}) | team1 = {{футбол|Түркия}} | score = 0:0 | team2 = {{футбол|Исландия}} | goals1 = | goals2 = | stadium = [[Али Сами Ен (стадион)|Али Сами Ен]], [[Ыстанбұл]] }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|11|14|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Албания}} | score = 2:2 | team2 = {{футбол|Андорра}} | goals1 = [[Беким Баляй]] {{гол|6}}<br>[[Рей Манай]] {{гол|55}} | goals2 = {{гол|18||48}} [[Кристиан Мартинес]] | stadium = Эльбасан Арена, [[Эльбасан]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|11|14|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Франция}} | score = 2:1 | team2 = {{футбол|Молдова}} | goals1 = [[Рафаэль Варан]] {{гол|35}}<br>[[Оливье Жиру]] {{гол|79|пен.}} | goals2 = {{гол|9}} Рацэ | stadium = [[Стад де Франс]], [[Сен-Дени]] | attendance = }} ---- {{Footballbox | date = {{Start date|2019|11|17|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Албания}} | score = 0:2 | team2 = {{футбол|Франция}} | goals1 = | goals2 = {{гол|8}} [[Корантен Толиссо|Корентен Толиссо]]<br>{{гол|31}} [[Антуан Гризманн]] | stadium = [[Арена Комбетаре]], [[Тирана]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|11|17|df=y}} | time = 20:45 | team1 = {{футбол|Андорра}} | score = 0:2 | team2 = {{футбол|Түркия}} | goals1 = | goals2 = {{гол|17||21|пен.}} [[Энес Унал]] | stadium = [[Ұлттық стадион (Андорра)|Эстади Насьональ]], [[Андорра-ла-Велья]] | attendance = }} {{Footballbox | date = {{Start date|2019|11|17|df=y}} | time = 20:45 ({{UTZ|21:45|2}}) | team1 = {{футбол|Молдова}} | score = 1:2 | team2 = {{футбол|Исландия}} | goals1 = [[Николай Милинчану]] {{гол|56}} | goals2 = {{гол|17}} [[Биркир Бьяднасон|Бьяднасон]]<br>{{гол|65}} [[Гильфи Сигурдссон|Г. Сигурдссон]] | stadium = [[Зимбру (стадион)|Зимбру]], [[Кишинёв]] | attendance = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == [[Санат:Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)]] [[Санат:2019 жылғы футбол]] 1wov9j4apyfr538j36dvr84clc83fw3 0 621489 3684682 3457979 2026-10-22T05:35:02Z 1nter pares 146705 3684682 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Андриан Сосновский |туған күні = 13.06.1977 |азаматтығы = [[Молдова]] |туған жері = {{туғанжері|Кишинёв|Кишинёвте}}, КСРО |бойы = 191 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1993—1995|{{ту|Молдова}} [[УЛИМ|Кодру (Калараш)]]|42 (0) |1996—1997|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|15 (2) |1997—1998|{{ту|Украина}} [[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамо (Киев)]]|0 (0) |1997—1998|{{ту|Украина}} [[Динамо-2 (футбол клубы, Киев)|Динамо-2]]|29 (2) |1997—1998|{{ту|Украина}} [[Динамо-3]]|22 (0) |1999|{{ту|Ресей}} [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак М]]|0 (0) |1999|{{ту|Ресей}} [[Спартак-2 (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак-2]]|9 (0) |1999—2003|{{ту|Ресей}} [[Сатурн (футбол клубы, Раменское)|Сатурн-REN TV]]|91 (2) |2003—2004|{{ту|Ресей}} [[Черноморец (футбол клубы, Новороссийск)|Черноморец (Новороссийск)]]|27 (3) |2005|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|12 (2) |2006|{{ту|Молдова}} [[Дачия (футбол клубы, Кишинёв)|Дачия (Кишинёв)]]|13 (1) |2007|{{ту|Ресей}} [[Торпедо (футболь клубы, Мәскеу)|Торпедо М]]|12 (0) |2007|{{ту|Ресей}} [[СКА-Энергия]]|9 (1) |2009|{{ту|Молдова}} [[Заря (футбол клубы, Бельцы)|Олимпия (Бельцы)]]|11 (1) |2010|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|13 (4) |2010—2013|{{ту|Молдова}} [[Милсами]]|56 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2000—2001|{{Футбол|Молдова}} |3 (0)}} | бапкер клубтары ={{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Молдова}} [[Милсами]]| |2018|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|}} }} '''Андриан Сосновский''' (молд. ''Adrian Sosnovschi''; [[13 маусым]] [[1977 жыл|1977]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/47087</ref>, [[Кишинёв]]) — молдовалық және ресейлік футболшы, қорғаушы. Кейін бапкерлікпен айналысты. == Карьерасы == [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы|Молдова Ұлттық футбол құрамасында]] ойнаған. Қазақстандық футбол жанкүйерлеріне 2005 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратта]]" ойнап таныс болды және 2018 жылы аз уақыт "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" клубының жаттықтырушысы боп қызмет атқарды. Мансабында Молдова, Ресей, Украина клубтарында доп тепті. Мансабын 2013 жылы "Милсами" клубында ойнап жүріп аяқтады. 2016 жылы бапкерлік жолын осы клубты жаттықтырудан бастады. == Жеке өмірі == Үйленген, Адриана (1998 жылғы) және Кристина (2003 жылғы) қыздары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.playerhistory.com/player/17534/ Профил (''Playerhistory.com'')]{{ref-en}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.adrian.sosnovschi.34100.en.html Профилі (''Footballdatabase.eu'')] {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Черноморец Новороссийск ФК ойыншылары]] [[Санат:Дачия Кишинёв ФК ойыншылары]] [[Санат:Милсами ФК ойыншылары]] [[Санат:Молдова футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Милсами ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Атырау ФК жаттықтырушылары]] 0814q4n29xlhc3cwrlxcykpr9247x65 2 624342 3684548 2811286 2026-10-21T16:56:41Z Nurken 111493 3684548 wikitext text/x-wiki {{User:box/Кесте |id = [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|110px]] |id-c = |id-fc = |id-s = |id-style = |info = '''Бұл қатысушы —''' <big>'''[[Қазақтар|Қазақ]]'''</big> |info-c = #F3F300 |info-fc = |info-s = |info-style = |border-c = }} <noinclude> {{User:Box/doc-inline}} </noinclude> l0rfgjxpr7n4fci9k9fc87d8kdmezfa 0 626440 3684683 3649241 2026-10-22T05:35:23Z 1nter pares 146705 3684683 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Молдова}} Зимбру |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1947 |таратылды = |стадионы = [[Зимбру Арена]] |сыйымдылығы = 10400 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Молдова}} [[Сорин Колчаг]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Молдова чемпионаты |маусым = 2024/25 |орын = 3. |сайты = | pattern_la1 = _zimbru1314h | pattern_b1 = _zimbru1314h | pattern_ra1 = _zimbru1314h | leftarm1 = 277850 | body1 = 277850 | rightarm1 = 277850 | shorts1 = 277850 | socks1 = 277850 | pattern_la2 = _zimbru1314a | pattern_b2 = _zimbru1314a | pattern_ra2 = _zimbru1314a | leftarm2 = FFD737 | body2 = FFD737 | rightarm2 = FFD737 | shorts2 = FFD737 | socks2 = FFD737 }} '''«Зимбру»''' ({{lang-ro|FC Zimbru Chișinău}}) — [[Молдова|Молдованың]] [[Кишинёв]] қаласындағы футбол клубы. Молдова чемпионатының тұңғыш чемпионы. Жалпы тарихында сегіз рет чемпион атанған. 1947 жылы "Динамо" деген атаумен құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Зимбру Аренада" өткізеді. == Атаулары == * 1947—1949 — «Динамо» * 1950—1957 — «Буревестник» * 1958—1965 және 1967—1971 — «Молдова» * 1966 — «Авынтул» * 1972—1990 — «Нистру» * 1991 — «Зимбрул» * 1992 — «Зимбру» == Жетістіктері == === КСРО === * КСРО чемпионаты: 6-орын (1956) * КСРО кубогы 1/4 финал (1963) * КСРО 1-лигасы: жеңімпаз (1955) === Молдова === * Молдова чемпионы (8): 1992, 1992/93, 1993/94, 1994/95, 1995/96, 1997/98, 1998/99, 1999/00 * Кубок иегері (6): 1996/97, 1997/98, 2002/03, 2003/04, 2006/07, 2013/14 * Суперкубок иегері (1): 2014 === Халықаралық === * УЕФА кубогының 1/16 финалисі (1996) * Достастық кубогының финалисі (1): 2000 == Жаттықтырушылары == * Флавиус Стойкан (май — сентябрь 2016) * Штефан Стойка (2017) * Юрий Осипенко (2017) * Владимир Ага (2018) * Сергей Секу (2017) * Сорин Колчаг (2018 —) == Сілтемелер == * [http://www.zimbru.md/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203020748/http://zimbru.md/ |date=2020-02-03 }} * [http://moldova.sports.md/team/fc_zimbru/ Профилі] * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=206878024919751928449878401239 Статистикасы] * [http://moldfootball.com/?index=blog&blog=343 Тарихы] [[Санат:Молдова футбол клубтары]] ayeb9223vssiev6i2lumwc6yswqmh5h 0 631905 3684459 3659380 2026-10-21T16:01:42Z Ерден Карсыбеков 3744 3684459 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Билли Айлиш |Атауы = {{lang-en|Billie Eilish}} |Сурет =BillieEilishO2140725-39 - 54665577407 (cropped).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы =2025 жылындағы Билли |Фон = solo_singer |Туған күні = 18.12.2001 |Туған жері = [[Лос Анжелес]], [[Калифорния]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2015 жыл|2015]] - осы уақыт |Мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} |Мамандықтары = {{әнші|АҚШ}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[гитара]], [[укулеле]], [[пернетақталылар]] |Жанрлары = [[поп-музыка]], [[электропоп]], [[инди-поп]] |Лақап аттары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Darkroom/Interscope]] |Марапаттары = [[Грэмми]] (2020 - 5 марапат, 2021 - 2 марапат)<br>BRIT awards (2020, 2021)<br>[[Алтын глобус]] (2022)<br>[[Оскар сыйлығы]] (2022) |Сайты = {{URL|billieeilish.com}} |Логотипі=Billie Eilish 2021 logo.svg|Туған кездегі есімі=Билли Айлиш Пайрат Бэрд О’Коннелл|Commons=Billie Eilish}} '''Билли Айлиш Пайрат Бэрд О’Коннелл''' ({{lang-en|Billie Eilish Pirate Baird O'Connell}}; [[2001 жыл]]ы [[18 желтоқсан]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] әнші және ән жазушы. 2016 жылы [[SoundCloud]]-та "Ocean Eyes" дебюттік синглін жариялау арқасында танымалдылыққа ие болды. 2019 жылы оның дебюттік альбомы When We All Fall Asleep, Where Do We Go? америкалық (Billboard 200) және британдық (UK Albums Chart) хит-парадтарында үстемдік етті, ал "Bad Guy" синглі Billboard Hot 100 (АҚШ) - да бірінші орынға шықты. Ол әншінің алғашқы чартопері еді, ал Эйлиштің өзі, осы жетістіктің арқасында, XXI ғасырда дүниеге келген Hot 100-ді үстемдік еткен алғашқы адам болды.<ref name=":0">https://www.billboard.com/pro/billie-eilish-bad-guy-number-one-hot-100/</ref> 2020 жылы Айлиш «[[Грэмми]]<nowiki/>» музыкалық сыйлығының жеңімпазы атанды, ол барлық бес негізгі номинацияны: Жыл әні, жыл альбомы, Жыл жазбасы және Үздік жаңа орындаушы және Үздік вокалды поп-альбом номинациясын жеңіп алды.<ref name=":1">https://spbvedomosti.ru/news/culture/pevitsa-billi-aylish-poluchila-pyat-glavnykh-nagrad-gremmi/</ref> Нәтижесінде, ол 1981 жылдан бастап жылдың барлық төрт негізгі марапатын алған бірінші орындаушысы болды (және Кристофер Кросстан кейінгі тарихта екінші);<ref name=":2">https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2020-01-26/billie-eilish-sweeps-major-categories-2020-grammys</ref><ref name=":3">https://www.grammy.com/grammys/awards/62nd-annual-grammy-awards-2019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120183813/https://www.grammy.com/grammys/awards/62nd-annual-grammy-awards-2019 |date=2019-11-20 }}</ref> жалпы алғанда, әнші жеті Грэмми сыйлығының иегері (2021 жылдың 15 наурызы бойынша). [[Сурет:Billie_Eilish_2019_by_Glenn_Francis.jpg|нобай|377x377 нүкте|Billie Eilish 2019 by Glenn Francis]] [[Сурет:BillieEilishO2160622 (19 of 45) (52153214339) (cropped).jpg|248x365px|нобай|Billie Eilish at the concert.]] == Отбасы және балалық шақ == Билли [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] қаласында Мэгги Бэрд пен Патрик О’Ко́ннеллдің отбасында туылды. Онын әке-шешесі ойын-сауық индустриясында жұмыс істейді. Сондай-ақ Финнеас Бэрд О’Коннелл атты үлкен ағасы бар. Билли Айлиш ағасы екеуі үй білімін алды, себебі ата-анасы балаларымен көбірек уақыт өткізіп, оларға қызығушылықтарын қуалауға мүмкіндік бергісі келді.<ref>https://www.seventeen.com/celebrity/music/a29073914/billie-eilish-parents-family-siblings/</ref> 6 жасында укулеле аспабында ойнауды бастаған<ref>https://variety.com/2019/music/news/billie-eilish-beatles-carpool-karaoke-james-corden-1203449834/</ref>. 8 жасында Лос-Анджелес хорына қосылған. 11 жасында ән жазуды бастады. Ол сондай-ақ бимен де айналысқан, алайда 2016 жылы өсу шеміршегінің зақымдануы оның би мансабына нүкте қойды, содан кейін ол музыкалық қызметке ден қойды. == Дискография == === Мини-альбомдар === *''Don't Smile at me'' (2017) === Студиялық альбомдар === *''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' (2019) *''Happier Than Ever'' (2021) *''Hit Me Hard and Soft'' (2024) === Синглдар === {| class="wikitable" ! Атауы ! Жыл ! Альбом |- |- !«Ocean Eyes» |2015 |''Don’t Smile at Me'' |- !«Six Feet Under» |2016 |<small>альбомсыз</small> |- !«Bellyache» | rowspan="7" |2017 |''Don’t Smile at Me'' |- !«Bored» |''13 Reasons Why: Season 1'' |- !«Watch» | rowspan="5" |''Don’t Smile at Me'' |- !«Copycat» (түпнұмқа немесе ремикс Sofi Tukker) |- !«Idontwannabeyouanymore» |- !«My Boy» / «MyBoi» (түпнұсқа немесе ремикс TroyBoi) |- !«&Burn» (Винс Стейплспен бірге) |- !«Bitches Broken Hearts» | rowspan="6" |2018 |''Don’t Smile at Me'' и ''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' |- !«Lovely» (Халидпен бірге) |''13 Reasons Why: Season 2'' и ''Don’t Smile at Me'' |- !«Party Favor» |''Don’t Smile at Me'' |- !«You Should See Me in a Crown» | rowspan="3" |''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' |- !«When the Party’s Over» |- !«Come Out and Play» |- !«When I Was Older» | rowspan="6" |2019 |''Music Inspired by the Film Roma'' и ''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' |- !«Bury a Friend» | rowspan="5" |''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' |- !«Wish You Were Gay» |- !«Bad Guy» |- !«All the Good Girls Go to Hell» |- !«Everything I Wanted» |- !«No Time to Die» | rowspan="5" |2020 |<small>Альбомсыз</small> |- !«Ilomilo» |''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' |- !«My Future» | rowspan="2" |<small>Альбомсыз</small> |- !«Therefore I Am» |- !«Lo Vas a Olvidar» (Розалиямен бірге) |''Euphoria: Music from the HBO Original Series'' |- !«Your Power» | rowspan="3" |2021 | rowspan="3" |''Happier Than Ever'' |- !«Lost Cause» |- !«NDA» |- !«What Was I Made For?» |2023 |''Barbie: The Album'' |- !«Skinny» | rowspan="10" |2024 | rowspan="10" |''Hit Me Hard and Soft'' |- !«Lunch» |- !«CHIHIRO» |- !«Birds of a Feather» |- !«Wildflower» |- !«The Greatest» |- !«L'Amour De Ma Vie» |- !«The Diner» |- !«Bittersuite» |- !«Blue» |} === Чартта болған әндер === {| class="wikitable" ! Атауы ! Жыл ! Альбом |- |- !«Ocean Eyes» |2016 | rowspan="3" |''Don’t Smile at Me'' |- !«Bellyache» | rowspan="2" |2017 |- !«Hostage» |- !«You Should See Me in a Crown» | rowspan="2" |2018 | rowspan="11" |''When We All Fall Asleep, Where Do We Go?'' |- !«When the Party's Over» |- !<nowiki>«!!!!!!!»</nowiki> | rowspan="10" |2019 |- !«Xanny» |- !«8» |- !«My Strange Addiction» |- !«Listen Before I Go» |- !«I Love You» |- !«Goodbye» |- !«Bury a Friend» |- !«Bad Guy» |- !«Everything I Wanted» |<small>Альбомсыз</small> |- !«My Future» | rowspan="2" |2020 | rowspan="5" |''Happier Than Ever'' |- !«Therefore I Am» |- !«Your Power» | rowspan="3" |2021 |- !«NDA» |- !«Happier Than Ever» |- !«What Was I Made For?» |2023 |''Barbie: The Album'' |- !«Skinny» | rowspan="10" |2024 | rowspan="10" |''Hit Me Hard and Soft'' |- !«Lunch» |- !«CHIHIRO» |- !«Birds of a Feather» |- !«Wildflower» |- !«The Greatest» |- !«L'Amour De Ma Vie» |- !«The Diner» |- !«Bittersuite» |- !«Blue» |} === Шақырылған әнші ретінде === {| class="wikitable" !Атауы !Жыл !Басқа орындаушылар !Альбом |- !«SIRENS» | rowspan="2" |2018 |Данзел Карри, JID |''TA13OO'' |- !«Lovely» |Халид |''13 Reasons Why: Season 2 (Soundtrack)'' |- !«Sunny» |2020 |Финнеас О'Коннелл |''One World: Together at Home'' |- !«Lo Vas A Olvidar» |2021 |Розалия |Euphoria (HBO soundtrack) |- !«Guess (Remix)» |2024 |Чарли XCX |Brat and It's Completely Different but Also Still Brat |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Билли Айлиш}} [[Санат:Америкалық поп әншілер]] [[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Interscope Records орындаушылары]] [[Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] m7yd62j8s0uvg8qp67x1rqs0j3m7bra 0 635350 3684822 3596575 2026-10-22T10:04:00Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3684822 wikitext text/x-wiki == Бөлім тақырыбы == {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox | name = Флоридалық қоян | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite iucn | author = Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) | author2 = Romero Malpica, F.J. | author3 = Rangel Cordero, H. | last-author-amp = yes | title = ''Sylvilagus floridanus'' | volume = 2008 | page = e.T41299A10418836 | date = 2008 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41299A10418836.en }}</ref> | image = Sylvilagus floridanus.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Жануар]]лар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Қоянтәрізділер]] | familia = [[Қоян]] | range_map = Florida-waldkaninchen-world.png | range_map_caption = Таралу аймағы | wikispecies = Brachylagus idahoensis | commons = Category:Brachylagus idahoensis }} ==Таралуы== [[Жаңа Англия]]дан басқа, [[АҚШ]]-тың Шығысында таралған, ареалдың батыс шекарасы Солтүстік [[Дакота]], [[Канзаc]], [[Техаc]], [[Аризона]] және [[Нью-Мексико]] солтүстігінен өтеді. Түр [[Орталық Америка]] мен [[Венесуэла]]да да кең тараған. ==Өмір салты== Кең кеңістікте түрлі жағдайларда мекендейді, тропиктерден бастап қыста қарлы аймақтарға дейін мекендейді.<ref name=r34>Hon, Tip. (1981). "Effects of prescribed fire on furbearers in the South", pp. 121–128 in: Wood, Gene W. (ed.) ''Prescribed fire and wildlife in southern forests: Proceedings of a symposium; 1981 April 6–8''; Myrtle Beach, SC. Georgetown, SC: Clemson University, Belle W. Baruch Forest Science Institute</ref> Түнде белсенді. Қоян тәуліктің жарық уақытының көп бөлігін терең емес шұңқырларда немесе қалың өскіндердің арасында өткізеді. Қыста қардың қалың қабаты түссе, қоян негізінен қар астында тамақтану орындарын қосатын күрделі жүру жүйесін құрып қозғалады. <ref name=r1>Allen, A. W. (1984). ''Habitat suitability index models: eastern cottontail''. FWS/OBS 0197-6087. Washington, DC: U.S. Department of the Interior, Fish and Wildlife Service, Division of Biological Sciences, Western Energy Land Use Team</ref> ===Тамақтануы=== Негізінен шөп жейді, кейде өзінің рационын ағаш қабығымен, бұтақтармен, тұқымдармен толықтырады. Флорид қоянының асқорыту жүйесі өте үлкен көлемде азықты тұтынуға бейімделген. ===Өмір сүру ұзақтығы=== Жабайы жағдайларда Флорид қоянының өмір сүру ұзақтығы 2-3 жыл. Ересек қоянның салмағы шамамен 2,8 кг. == Галерея == <gallery perrow=3> Image:Eastern Cottontail rabbit, Rideau River.jpg Image:Sylvilagus floridanus babies.jpg Image:Eastern cotton tail in grass.jpg Image:Eastern cotton tail sitting.jpg Image:OurPets3.gif Image:ecottontail.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қояндар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] [[Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері]] 7zh2w01b8jcjfphh1vlvdgf6brtyt2q 3684826 3684822 2026-10-22T10:06:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579417 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox | name = Флоридалық қоян | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite iucn | author = Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) | author2 = Romero Malpica, F.J. | author3 = Rangel Cordero, H. | last-author-amp = yes | title = ''Sylvilagus floridanus'' | volume = 2008 | page = e.T41299A10418836 | date = 2008 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41299A10418836.en }}</ref> | image = Sylvilagus floridanus.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Жануар]]лар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Қоянтәрізділер]] | familia = [[Қоян]] | range_map = Florida-waldkaninchen-world.png | range_map_caption = Таралу аймағы | wikispecies = Brachylagus idahoensis | commons = Category:Brachylagus idahoensis }} ==Таралуы== [[Жаңа Англия]]дан басқа, [[АҚШ]]-тың Шығысында таралған, ареалдың батыс шекарасы Солтүстік [[Дакота]], [[Канзаc]], [[Техаc]], [[Аризона]] және [[Нью-Мексико]] солтүстігінен өтеді. Түр [[Орталық Америка]] мен [[Венесуэла]]да да кең тараған. ==Өмір салты== Кең кеңістікте түрлі жағдайларда мекендейді, тропиктерден бастап қыста қарлы аймақтарға дейін мекендейді.<ref name=r34>Hon, Tip. (1981). "Effects of prescribed fire on furbearers in the South", pp. 121–128 in: Wood, Gene W. (ed.) ''Prescribed fire and wildlife in southern forests: Proceedings of a symposium; 1981 April 6–8''; Myrtle Beach, SC. Georgetown, SC: Clemson University, Belle W. Baruch Forest Science Institute</ref> Түнде белсенді. Қоян тәуліктің жарық уақытының көп бөлігін терең емес шұңқырларда немесе қалың өскіндердің арасында өткізеді. Қыста қардың қалың қабаты түссе, қоян негізінен қар астында тамақтану орындарын қосатын күрделі жүру жүйесін құрып қозғалады. <ref name=r1>Allen, A. W. (1984). ''Habitat suitability index models: eastern cottontail''. FWS/OBS 0197-6087. Washington, DC: U.S. Department of the Interior, Fish and Wildlife Service, Division of Biological Sciences, Western Energy Land Use Team</ref> ===Тамақтануы=== Негізінен шөп жейді, кейде өзінің рационын ағаш қабығымен, бұтақтармен, тұқымдармен толықтырады. Флорид қоянының асқорыту жүйесі өте үлкен көлемде азықты тұтынуға бейімделген. ===Өмір сүру ұзақтығы=== Жабайы жағдайларда Флорид қоянының өмір сүру ұзақтығы 2-3 жыл. == Галерея == <gallery perrow=3> Image:Eastern Cottontail rabbit, Rideau River.jpg Image:Sylvilagus floridanus babies.jpg Image:Eastern cotton tail in grass.jpg Image:Eastern cotton tail sitting.jpg Image:OurPets3.gif Image:ecottontail.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қояндар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] [[Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері]] kvjyl1pi60gql7ktlkvpqbhpvffnm1p 0 635352 3684831 3606586 2026-10-22T10:14:07Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3684831 wikitext text/x-wiki == Бөлім тақырыбы == {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox | name = Калифорниялық қоян | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image = American Rabbit.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Жануар]]лар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Қоянтәрізділер]] | familia = [[Қоян]] | latin = Sylvilagus bachmani | range_map = Brush Rabbit area.png | range_map_caption = | wikispecies = Sylvilagus bachmani | commons = Category:Sylvilagus bachmani }} '''Калифорниялық қоян''' <ref name="IUCN">Sylvilagus bachmani in der Roten Liste gefährdeter Arten der IUCN 2011. Eingestellt von: Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA), F.J. Romero Malpica, H. Rangel Cordero und D.F. Williams, 2008.</ref> ({{lang-lat|Sylvilagus bachmani}}) — [[Солтүстік Америка]]ның [[Тынық мұхит]] жағалауы бойында мекендейтін қоян тұқымдас сүтқоректілер. Латын атауы американдық натуралист [[Джон Бахман]]ның (1790–1874) құрметіне берілген. == Сипаты == Калифорниялық қоянның ұзындығы 50 см дейін және салмағы 4 кг жетеді. Құйрық, құлақ және аяқтары салыстырмалы түрде қысқа. * ересек қоянның орташа салмағы — 4–5 кг; * дене ұзындығы — шамамен 45–50 см; * жүні қалың әрі тығыз; * көздері көбінесе қызыл немесе қызғылт түсті; * құлақтары қысқа, тік болып келеді.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=American Rabbit Breeders Association |шынайы атауы=California Rabbit Breed Standard |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Bloomington |орны=|баспасы= |жыл=2021|томы= |беттері=45-47|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Таралуы == Түрдің таралу аймағы [[Колумбия]]дан оңтүстікке қарай американдық тынық мұхиты жағалауының бойымен [[Орегон]] және [[Калифорния]] арқылы Калифорния түбегіне дейін созылып жатыр. Ареалдың шығыс шекарасы [[Сьерра-Невада]]ға дейін жетеді. Олар ормансыз жерлерде, шөпті алқаптарда, шөлдерде, құрғақ далада, таулы жерлерде жүреді.<ref name="Chapman & Flux">Joseph A. Chapman, John E. C. Flux (Hrsg.): [http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/1990-010.pdf Rabbits, Hares and Pikas. Status Survey and Conservation Action Plan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114060252/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/1990-010.pdf |date=2009-01-14 }} International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), Gland 1990; S. 99. ISBN 2-8317-0019-1.</ref> == Тамақтану == Калифорния қояндары көбінесе шөп және өсімдіктердің басқа да жасыл бөліктерімен, сондай-ақ жидектермен қоректенеді. Азық-түлік іздеуде олар шағын бұталар мен ағаштарға шығуға қабілетті.<ref name="Chapman 1974">Joseph A. Chapman: Sylvilagus bachmani. In: Mammalian Species. 34, 1974, S. 1-4 [http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-034-01-0001.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054810/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-034-01-0001.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> == Көбеюі == Көбею кезеңі жыл мезгілінің ерте немесе кеш ауысуына байланысты. Солтүстік Орегонда ол әдетте ақпанда басталады және тамыз айында аяқталады, Калифорнияда ол желтоқсан-мамыр немесе маусым аралығында жалғасады. Жүктілік кезеңі 27–32 күнге созылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қояндар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] [[Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері]] {{Мәліметті жаңалау керек}} bcp0t5bg1d0j7g2z7ph7unl9knmuquw 3684838 3684831 2026-10-22T10:34:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] соңғы нұсқасына қайтарды 3606586 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox | name = Калифорниялық қоян | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image = American Rabbit.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Жануар]]лар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Қоянтәрізділер]] | familia = [[Қоян]] | latin = Sylvilagus bachmani | range_map = Brush Rabbit area.png | range_map_caption = | wikispecies = Sylvilagus bachmani | commons = Category:Sylvilagus bachmani }} '''Калифорниялық қоян''' <ref name="IUCN">Sylvilagus bachmani in der Roten Liste gefährdeter Arten der IUCN 2011. Eingestellt von: Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA), F.J. Romero Malpica, H. Rangel Cordero und D.F. Williams, 2008.</ref> ({{lang-lat|Sylvilagus bachmani}}) — [[Солтүстік Америка]]ның [[Тынық мұхит]] жағалауы бойында мекендейтін қоян тұқымдас сүтқоректілер. Латын атауы американдық натуралист [[Джон Бахман]]ның (1790–1874) құрметіне берілген. == Сипаты == Калифорниялық қоянның ұзындығы 50 см дейін және салмағы 4 кг жетеді. Құйрық, құлақ және аяқтары салыстырмалы түрде қысқа. * ересек қоянның орташа салмағы — 4–5 кг; * дене ұзындығы — шамамен 45–50 см; * жүні қалың әрі тығыз; * көздері көбінесе қызыл немесе қызғылт түсті; * құлақтары қысқа, тік болып келеді.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=American Rabbit Breeders Association |шынайы атауы=California Rabbit Breed Standard |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Bloomington |орны=|баспасы= |жыл=2021|томы= |беттері=45-47|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Таралуы == Түрдің таралу аймағы [[Колумбия]]дан оңтүстікке қарай американдық тынық мұхиты жағалауының бойымен [[Орегон]] және [[Калифорния]] арқылы Калифорния түбегіне дейін созылып жатыр. Ареалдың шығыс шекарасы [[Сьерра-Невада]]ға дейін жетеді.<ref name="Chapman & Flux">Joseph A. Chapman, John E. C. Flux (Hrsg.): [http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/1990-010.pdf Rabbits, Hares and Pikas. Status Survey and Conservation Action Plan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114060252/http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/1990-010.pdf |date=2009-01-14 }} International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), Gland 1990; S. 99. ISBN 2-8317-0019-1.</ref> == Тамақтану == Калифорния қояндары көбінесе шөп және өсімдіктердің басқа да жасыл бөліктерімен, сондай-ақ жидектермен қоректенеді. Азық-түлік іздеуде олар шағын бұталар мен ағаштарға шығуға қабілетті.<ref name="Chapman 1974">Joseph A. Chapman: Sylvilagus bachmani. In: Mammalian Species. 34, 1974, S. 1-4 [http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-034-01-0001.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054810/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-034-01-0001.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> == Көбеюі == Көбею кезеңі жыл мезгілінің ерте немесе кеш ауысуына байланысты. Солтүстік Орегонда ол әдетте ақпанда басталады және тамыз айында аяқталады, Калифорнияда ол желтоқсан-мамыр немесе маусым аралығында жалғасады. Жүктілік кезеңі 27–32 күнге созылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қояндар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] [[Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері]] {{Мәліметті жаңалау керек}} qei6w9n6nqn2x76cmu8zd7bqls8hpk3 0 635620 3684685 3652715 2026-10-22T05:35:59Z 1nter pares 146705 3684685 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Ленин ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Lenin ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Lenin badge with ribbon.png|right|110px]] | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Ленина}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Орден]] | үшін марапатталған = | негіз = ерекше жетістіктері мен аса үздік еңбегі | жағдайы = берілмейді | тапсырушы = | негізделді = [[6 сәуір]] [[1930 жыл]] | алғашқы иегері = [[23 мамыр]] [[1930 жыл]] | соңғы иегері = [[21 желтоқсан]] [[1991 жыл]] | барынша ұсынылған = 431 418 | жоғары марапаты = жоқ | төменгі марапаты = [[Қазан төңкерісі ордені]] | сайты = | Commons = Order of Lenin }} '''Ленин ордені''' ({{lang-ru|Орден Ленина}}) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[КСРО орталық атқару комитеті|Орталық Атқару Комитеті]] Төралқасының 1930 жылғы 6 сәуірдегі қаулысымен бекітілген [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ең жоғарғы мемлекеттік марапаты. == Тарихы == Бұйрықтың тарихы [[1926 жыл]]дың 8 шілдесінен басталады, [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Әскер]] Бас нұсқаулықтың бастығы В.Н.Левичевтен Қызыл Тудың төрт орденін алған адамдарға жаңа марапатты - «Ильич орденін» беруді сұраған кезде басталады. Бұл марапат жоғары дәрежелі жауынгерлік белгі болды. Алайда [[Ресей]]дегі [[Азамат соғысы]] аяқталғандықтан, жаңа бұйрық жобасы қабылданбады. Сонымен бірге, [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі]] әскери қызмет үшін ғана емес, Кеңес Одағының ең жоғары наградасын құру қажеттілігін мойындады. [[1930 жыл]]дың басында «Ленин ордені» деп аталатын жаңа бұйрықтың жобасы бойынша жұмыс қайта басталды. [[Мәскеу]]дегі Гознак зауытының суретшілеріне басты кескін Владимир Ильич Лениннің портреті болуы керек болатын бұйрық сызбасын жасау тапсырылды. Көптеген эскиздердің ішінен 1920 ж. Шілде-тамызында фотограф Виктор Булла Мәскеудегі Коминтерннің II конгресінде Лениннің портреті үшін негіз болған суретші И.И.Дубасовтың жұмысы таңдалды. Онда Владимир Ильич сол жақ профильде түсірілген. 1930 жылдың көктемінде макет жасау үшін бұйрықтың эскизі мүсіншілер Иван Шадр мен Петр Тайгаға тапсырылды. Сол жылы Гознак зауытында Лениннің алғашқы бұйрықтары жасалды. Ленин орденінің сынақ үлгісіне марканы Алексей Пугачев ойып жазған. Бұйрық КСРО Орталық Атқару Комитеті Төралқасының 6 сәуірдегі қаулысымен белгіленді және оның жарғысы 1930 жылғы 5 мамыр болды. Бұйрық туралы ереже және оның сипаттамасы КСРО Орталық Атқару Комитетінің 1934 жылғы 27 қыркүйектегі қаулысымен, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы және 1947 жылғы 16 желтоқсандағы қаулыларымен өзгертілді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы қаулысымен бұйрық туралы ереже оның соңғы нұсқасында бекітілді.<ref>http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921001455/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 |date=2020-09-21 }}</ref> == Мәртебесі == 1. Ленин ордені – революциялық қозғалыстағы, еңбек қызметіндегі, социалистік Отанды қорғаудағы, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты дамытудағы, бейбітшілікті нығайтудағы ерекше қызметтері және Кеңес мемлекеті және қоғам алдындағы басқа да аса көрнекті қызметтері үшін берілетін КСРО-ның жоғарғы марапаты. 2. Ленин орденімен марапатталады: * КСРО азаматтары; * кәсіпорындар, бірлестіктер, мекемелер, ұйымдар, әскери бөлімдер, әскери кемелер, құрамалар мен бірлестіктер, одақтық және автономиялы республикалар, өлкелер, облыстар, автономиялы облыстар, автономиялы округтар, аудандар, қалалар және басқа елді мекендер. Ленин орденімен КСРО азаматы болып табылмайтын тұлғалар, сондай-ақ шет мемлекеттердің кәсіпорындары, мекемелері, ұйымдары, елді мекендері де марапатталады. 3. Ленин орденімен марапаттау жүргізіледі: * кеңес қоғамының экономикалық, ғылыми-техникалық және әлеуметтік-мәдени дамуы саласындағы ерекше жетістіктері мен табыстары үшін, жұмыстың тиімділігі мен сапасын арттырғаны үшін, Кеңес мемлекетінің қуатын нығайтудағы көрнекті қызметтері үшін және КСРО халықтарының туысқандық достығы үшін; * социалистік Отанды қорғаудағы, КСРО-ның қорғаныс қабілетін нығайтудағы ерекше маңызды еңбегі үшін; * көрнекті революциялық, мемлекеттік және қоғамдық-саяси қызметі үшін; * Кеңес Одағы мен басқа мемлекеттер халықтары арасындағы достық пен ынтымақтастықты дамытудағы ерекше маңызды қызметтері үшін; * социалистік қоғамдастықты нығайтудағы, халықаралық коммунистік, жұмысшы және ұлт-азаттық қозғалысын дамытудағы, бейбітшілік, демократия және әлеуметтік ілгерілеу жолындағы күрестегі ерекше көрнекті қызметтері үшін; * Кеңес мемлекеті мен қоғамы алдындағы басқа да ерекше қызметтері үшін. 4. Еңбегi үшiн Ленин орденiмен марапатталуға, әдетте, бұрын басқа ордендермен жанқиярлық еңбегiмен марапатталған тұлғалар ұсынылуы керек.<br /> 5. Ленин орденімен Кеңес Одағының Батыры, Социалистік Еңбек Ері атақтары берілген тұлғаларға, сондай-ақ тиісінше «Батыр-Қала», «Батыр-Бекініс» атағы берілген қалалар мен бекіністерге беріледі.<br /> 6. Ленин ордені кеуденің сол жағына тағылады және КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда олардың алдында орналасады. == Орденнің сипаттамасы == Орденді жасауда қолданылатын сыртқы көрінісі, өлшемдері мен материалдары жасау үдерісінде де, оны бекіткеннен кейін де бірнеше рет өзгертілді. Бастапқыда құрылысында орталық дөңгелек мойынтұмар, орақ пен балғаны, «КСРО» әріптерін жиектейтін шір масақтарынан басқа, сондай-ақ орденнің төменгі жағында жұмысшылар одағы, еңбекші шаруалар және зиялы қауымды білдіретін үшбұрыш кірді. Орденнің бұл нұсқасы бекітілмеді. Сондай-ақ, Ленин орденімен тағы да марапаттау кезінде, [[Қызыл Ту ордені]]мен жасалғандай, орденнің бет жағының төменгі бөлігіндегі арнайы қалқанға орденнің реттік нөмірін қою керек болды. Алайда орденге сандары бар қалқандарды орналастыру ойы қабылданбады. Ленин орденінің иегерлеріне берілген нұсқаларын төрт негізгі түрге бөлуге болады. === I түрі === [[Сурет:Type 1 Order of Lenin replica.jpg|thumb|160px|Ленин орденінің бірінші түрі (1930—1932)]] Ленин орденінің бірінші түрі [[1930 жыл]]ы [[23 мамыр]]да бекітілді. 1930 жылғы үлгідегі Ленин ордені ортасында Лениннің барельефі және артқы жағында өнеркәсіпті көрінісі бар дөңгелек мойынтұмар портреті болды. Ленин барельефінің астына трактордың суреті қойылды. Мойынтұмар дәнекерлеу әдісімен бекітілген алтын қапталған жиекпен қоршалған болатын. Алдыңғы жағында алтын жиекте лағылды қызыл эмалмен толтырылған ойық болды. Медальонның айналасында алтын жиектің сыртында бидайдың масақтары бар, оның жоғарғы бөлігінде алтындатылған орақ пен балға, ал төменгі бөлігінде — «КСРО» деген жазу бар еді. Жазудың әріптері алтыннан жасалып, қызыл эмалмен қапталған. Әрбір әріп жеке элемент болып, дәнекерлеу әдісімен бекітілді. Орден 925 сынамды күмістен жасалған. Өлшемдері: биіктігі - 38 мм, ені - 37,5 мм. Бірінші үлгідегі Ленин ордені 1932 жылдың ақпанына дейін қысқа уақытқа шығарылды. Бұл түрдегі ордендердің шығуын тоқтату себептерінің бірі КСРО-ның басқа марапаттарының, тіпті кейбір төсбелгілер елдің бас марапатына қарағанда қанық түсті эмалмен безендірілуі болды. Бірінші үлгідегі орденнің шамамен 700 жуық данасы шығарылды. === II түрі === [[Сурет:Order of Lenin type2.jpg|thumb|right|150px|Ленин орденінің екінші түрі (1934—1936)]] Бірінші үлгідегі Ленин орденінде негізгі пролетарлық рәміздер - қызыл жұлдыз және қызыл тудың бейнелері болмағандықтан, оның сыртқы көрінісін сәл өзгерту туралы шешім қабылданды. Ленин орденінің жаңа жарғысы КСРО ОАК 1934 жылғы 27 қыркүйектегі Жарлығымен бекітілді. Ленин ордені енді күмістен емес, 750-сынамалы алтыннан жасалды. Орденнің бет жағындағы трактордың және өнеркәсіпті көріністің суреттері жоғалып, «КСРО» деген жазу да жоғалып кетті. Жаңа үлгідегі орденде «ЛЕНИН» жазуы мен қызыл жұлдызшасы бар қызыл ту пайда болды. Орақ пен балға жоғарыдан төменге қарай жылжытылды. Бұл үлгіде қызыл ту, қызыл жұлдыз, орақ және балға лағыл-қызыл эмалмен қапталды. Көшбасшы бейнесі бар орталық дөңгелек портрет-мойынтұмар күміс жалатылды. Мойынтұмардың айналасындағы масақтар табиғи алтын түсті бетке ие болды. Өлшемдері: биіктігі - 38,5 мм, ені - 38 мм. === III түрі === [[Сурет:Order of Lenin type3.jpg|thumb|right|150px|Ленин орденінің үшінші түрі (1936—1943)]] Орденнің үшінші түрі [[1936 жыл]]дың 11 маусымынан 1943 жылдың 19 маусымына дейін берілді. Алдыңғы түрімен салыстырғанда негізгі өзгеріс Ленин барельефінің жеке бөлік болып, платинадан жасалғаны болды (барельефтің салмағы 2,4-тен 2,75 г-ға дейін ауытқыды). Орденге барельеф үш тойтармамен бекітілді. Үшінші үлгідегі ордендердің орталық мойынтұмардың беті сұр-көк эмалмен қаптатылды. Тағы бір өзгеріс алтынның сынамасын арттыру болды. Енді орден 950 сынамалы алтыннан жасалған еді. Өлшемдері: биіктігі - 38-39 мм, ені - 38 мм. === IV түрі === [[Сурет:Order of Lenin badge with ribbon.png|thumb|right|150px|Ленин орденінің төртінші түрі (1943—1991)]] Орденнің төртінші түрі 1943 жылдың 19 маусымынан Кеңес Одағы ыдырағанға дейін берілді. 1943 жылғы 19 маусымдағы қаулы түйреуіштегі жұлдызша тәріздес ордендерді төстің оң жағына, ал сопақ немесе дөңгелек пішінді ордендерді кеуденің сол жағына лентамен қапталған бесбұрышты қалыбында тағу тәртібін белгіледі. Сонымен бірге КСРО ордендері мен марапаттар санының күрт өсуіне байланысты олар ордендердің орнына муар ленталары бар белдіктерді тағуды енгізді. Осылайша, 1943 жылдың 19 маусымынан кейін Ленин ордені орденнің жоғарғы бөлігінде бесбұрышты қалыпқа жалғанған сақина бұрандалы көзшені иеленді. Ордендерді киюдің белгіленген тәртібінен бұрын шығарылған барлық ордендерді ауыстыруға болатындығы аңғарылды. I-III үлгідегі Ленин орденінің орнына ордендер кітапшасында көрсетілген реттік нөмірі сақталып, жаңа марапат берілді. Бұл, ең алдымен, әскери киім кию ережелері мен марапаттары қатаң реттелген қарапайым әскерилерге қатысты. Алдыңғы үлгідегі ордендерді жаппай ауыстыру Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін жүргізілді. <blockquote> Ленин ордені – алтын шірге нақышталған бидай масағандағы шеңберге орналасып, платинадан жасалған В.И.Лениннің портрет-медальоны бейнеленген белгі. Медальон портретінің айналасындағы күңгірт сұр эмаль аясы тегіс және олардың арасында күрең-қызыл эмаль бар шоғырлас екі алтын жиекпен шектеседі. Шірдің сол жағында бес бұрышты жұлдыз, төменгі жағында - орақ пен балға, шірдің оң жақ жоғарғы бөлігінде - қызыл тудың жайылған ені бар. Жұлдыз, орақ пен балға, ту күрең-қызыл түсті эмальмен қапталған және пішініне сәйкес алтын жиектермен көмкерілген. Байрақта алтын әріптермен «ЛЕНИН» деген жазу бар. Ленин ордені алтыннан, В.И.Лениннің барельефі платинадан жасалған. Ордендегі таза алтын 28,604 ± 1,1 г, платина - 2,75 г (18 қыркүйек 1975 ж.). Орденнің жалпы салмағы - 33,6 ± 1,75 г құрайды. Орден құлақша мен шығыршықтың көмегімен ені 24 мм жібек қатқыл таспасымен жабылған бесбұрышты тағанмен жалғанған, таспаның ортасында ені 16 мм бойлық қызыл жолақ, ортаңғы жолақтың шеттерінде ені 1,5 мм екі алтын жолақ, содан кейін 1, 5 мм екі қызыл жолақ және ені 1 мм екі алтын жолақпен жалғанған. </blockquote> Өлшемдері: биіктігі — 43-45 мм (жоғарғы бөлігіндегі құлақшаны қоса алғанда), ені — 38 мм, портреттік медальонның диаметрі — 25 мм. == Марапаттау == === Алғашқы марапат === [[Сурет:Komsomolskaya Pravda 23.05.1930.jpg|thumb|right|450px|«Комсомольская правда» газетінің бас мақаласы, 1930 жыл 24 мамыр]] * Бірінші рет Ленин орденімен марапаттау КСРО Орталық Атқару Комитеті төралқасының 1930 жылғы 23 мамырдағы қаулымен жүзеге асырылды. Осы Қаулы бойынша «Комсомольская правда» газеті ''«социалистік құрылыстың қарқынын нығайтуға белсенді көмек көрсеткені үшін және құрылғанына бес жыл толуына байланысты»'' №1 Ленин орденімен марапатталды<ref>{{Cite web |url=http://kp.ru/daily/24494.5/649128/ |title=Ордена «Комсомольской правды» |access-date=2011-09-24 |archive-date=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018232431/http://kp.ru/daily/24494.5/649128/ |deadlink=no }}</ref>. * Орденмен марапатталған алғашқы шетел азаматтары кеңес өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығында жұмыс істеген бес маман болды: ** көмір өндірудің маманы неміс Иоганн Георг Либхард (1931 жылы 8 ақпан); ** америкалық агроном Джордж Горфилд МакДауэлл (1931 жылы 7 шілде); ** трактор техникасының мамандары америкалық Фрэнк Бруно Бал (1932 жылы 17 мамыр) мен Леон Евнис Сважиан (1931 жылы 23 мамыр); ** американдық автомеханик Майк Трайкович Кадарян (1934 жылы 27 наурыз)<ref>{{cite web |author = Дуров Валерий |coauthors = |datepublished = |url = http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 |title = Орден Ленина: история учреждения, эволюция и разновидности. Ч. I |format = |work = |publisher = Мир наград |accessdate = 2016-07-30 |lang = |description = |archive-date = 2020-09-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200921001455/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=1 |deadlink = no }}</ref>. * 1934 жылы 20 сәуірде екі американдық авиамеханик Клайд Армистед (Clyde Armistead) пен Уильям Лавери (William Lavery) [[«Челюскин» (пароход)|«Челюскин» пароходын]] құтқаруға көмектескені үшін Ленин орденімен марапатталды. * 1932 жылы 5 тамызда 23-Қызыл Ту орденді атқыштар дивизиясының он жылдығына байланысты және «Серго Орджоникидзе атындағы Харьков трактор зауытының құрылысына большевиктік үлгідегі белсенді көмек көрсеткені үшін» Ленин орденімен марапатталған алғашқы кеңестік әскери ұжым болды. * Әскери еңбегі үшін бірінші болып 1933 жылдың көктемінде [[Басмашылар қозғалысы|басмашылармен]] шайқаста ерекше көзге түскен БМСБ 11-Хорезм атты әскер полкінің 1-дивизиясының Қызыл Әскер жауынгері Роман Панченко марапатталды. Орден оған сол жылдың 29 қазанында берілді. * Ең алғаш Ленин ордені иегері болып ғалымдардан 1931 жылы маусымда [[Иван Владимирович Мичурин|И.В.Мичурин]], мәдениет қайраткерлерінен – [[Максим Горький]] (1932 жылы 17 қыркүйек), суретшілерден – [[Исаак Израилевич Бродский|Исаак Бродский]] (1934 жылы 28 наурыз) марапатталған. * Ең алғаш Ленин орденімен марапатталған композитор 1938 жылы [[Узеир Абдул-Гусейн оглы Гаджибеков|Үзейір Қажыбеков]] болды. * Алғаш рет «Осоавиахим-1» әуе шарының экипаж мүшелері қайтыс болғаннан кейін Ленин орденімен марапатталды. 1934 жылы 30 қаңтарда әуе шары рекордтық биіктікке 22 000 метрге жетті, бірақ тым қолайсыз ауа-райының салдарынан құрылғы Мордовияда мұз басып, құлады. Барлық үш экипаж мүшесі - командир П.Ф.Федосеенко, әуе шарының конструкторы А.Б.Васенко және физик И.Д.Усыскин апатта қаза тапты. * Алғаш рет екі Ленин орденінің иегері болып 1936 жылы 24 шілдеде сынақшы-ұшқыш [[Валерий Павлович Чкалов|В.П.Чкалов]] болды. * Алғаш рет үш Ленин орденінің иегері болып 1939 жылы 11 маусымда сынақшы-ұшқыш [[Владимир Константинович Коккинаки|В.К.Коккинаки]] болды. * Алғаш рет алты Ленин орденінің иегері болып 1948 жылы 24 маусымда Кеңес Одағының Маршалы [[Василий Данилович Соколовский]] атанды. * Қорғаныс өнеркәсібін ұйымдастырушылардың бірі [[Василий Михайлович Рябиков]] 1957 жылы 16 қаңтарда, 1957 жылы 21 желтоқсанда және 1961 жылы 17 маусымда тиісінше жеті, сегіз және тоғыз Ленин ордендерінің алғашқы иегері атанды. * Он және он бір Ленин ордендерінің алғашқы иегері болып — сәйкесінше 1978 жылғы 22 қыркүйекте және 1982 жылғы 5 тамызда КСРО сыртқы сауда министрі [[Николай Семенович Патоличев]] атанды. * Ең жас Ленин орденінің иегері — тәжік пионер қызы, мақта теруші [[Мамлакат Ақбердіқызы Нахангова|Мамлакат Нахангова]] (25.12.1935). Марапаттау кезінде ол 11 жаста еді. * Ең қарт Ленин орденінің иегері — поляк-украин композиторы [[Станислав Филиппович Людкевич|С.Ф. Людкевич]] (23.01.1979). 100 жылдығына байланысты марапатталды (Социалистік Еңбек Ері атағы берілді). Алғашқы 10 саны бар орден белгілерімен мыналар марапатталды: {| class="wikitable" align=center |- ! Белгі № ! Марапатталған ! Қаулы уақыты ! Марапаттау уақыты |- | 1 | «Комсомольская правда» газеті | 23 мамыр 1930 | 3 шілде 1931 |- | 2 | «[[Мәскеу электр шам зауыты|МЭШЗ]]», Мәскеу қ. | 3 қазан 1930 | шілде 1931 |- | 3 | [[Авель Сафронович Енукидзе|А. С. Енукидзе]], КСРО ОАК хатшысы | 17 желтоқсан 1932 | 17 желтоқсан 1932 |- | 4 | [[Василий Сергеевич Молоков|В. С. Молоков]], ұшқыш | 20 сәуір 1934 | 23 маусым 1934 |- | 5 | '''Г. В. Грибакин''', бортмеханик | 20 сәуір 1934 | 23 маусым 1934 |- | 6 | М. П. Шелыганов, штурман | 20 сәуір 1934 | 23 маусым 1934 |- | 7 | «Красная Заря» зауыты, Ленинград | 16 сәуір 1931 | 3 шілде 1931 |- | 8 | «Светлана» зауыты, Ленинград | 16 сәуір 1931 | 3 шілде 1931 |- | 9 | '''Карл Маркс атындағы зауыт''', Ленинград | 16 мамыр 1931 | 3 шілде 1931 |- | 10 | «[[Мәскеу электролиздік зауыты|Мәсэлектрик]]», Мәскеу қ. | 16 мамыр 1931 | 3 шілде 1931 |} === Орденнің бірнеше мәрте иегерлері === Ленин орденімен барлық дерлік кеңестік жетекшілер мен жоғары дәрежелі әскери жетекшілер марапатталды, олардың бірқатары - бірнеше рет. ==== Он бір мәрте иегерлері ==== * '''11 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Николай Семенович Патоличев (17.05.1939; 30.09.1943; 05.08.1944; 31.03.1945; 31.07.1958; 17.12.1966; 20.09.1968; 21.12.1973; 30.12.1975; 22.09.1978; 05.08.1982) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Дмитрий Федорович Устинов (08.02.1939; 03.06.1942; 05.08.1944; 08.12.1951; 20.04.1956; 21.12.1957; 29.10.1958; 29.10.1968; 02.12.1971; 27.10.1978; 28.10.1983) ==== Он мәрте иегерлері ==== * '''10 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Шараф Рашидович Рашидов (16.01.1950; 11.01.1957; 01.03.1965; 04.11.1967; 02.12.1971; 10.12.1973; 30.12.1974; 25.12.1976; 04.11.1977; 06.03.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Ефим Павлович Славский (25.07.1942, 10.02.1944, 23.02.1945, 29.10.1949, 11.09.1956, 25.10.1958, 25.10.1968, 25.10.1971, 25.10.1978, 25.10.1983) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} Александр Сергеевич Яковлев (27.04.1939; 28.10.1940; 06.09.1942; 25.05.1944; 02.07.1945; 15.11.1950; 31.03.1956; 31.03.1966; 23.06.1981; 17.08.1984) ==== Тоғыз мәрте иегерлері ==== * '''9 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Анатолий Петрович Александров]] (06.03.1945; 29.10.1949; 19.09.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 12.02.1963; 17.09.1975; 10.02.1978; 11.02.1983) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Васильевич Дементьев]] (5.03.1939; 8.09.1941; 25.05.1944; 6.12.1949; 23.01.1957; 28.04.1963; 24.01.1967, 25.10.1971, 21.01.1977) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Дмитриевич Папанин]] (27.06.1937; 22.03.1938; 01.05.1944; 26.11.1944; 02.12.1945; 30.12.1956; 26.11.1964; 26.11.1974; 23.11.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Джабар Расулович Расулов]] (03.01.1944; 29.12.1946; 24.02.1948; 17.12.1949; 23.10.1954; 17.01.1957; 09.07.1963; 09.07.1973; 26.02.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Василий Михайлович Рябиков]] (08.02.1939; 03.06.1942; 05.08.1944; 16.09.1945; 06.12.1949; 20.04.1956; 16.01.1957; 21.12.1957; 17.06.1961) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Николаевич Семенов]] (10.06.1945; 29.10.1949; 19.09.1953; 04.01.1954; 08.05.1956; 14.04.1966; 20.07.1971; 14.04.1976; 18.12.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Александрович Тихонов]] (26.03.1939; 31.03.1945; 04.09.1948; 05.11.1954; 19.07.1958; 26.11.1971; 13.05.1975; 12.10.1982; 13.05.1985) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Василий Иванович Чуйков]] (26.10.1943; 19.03.1944; 21.02.1945; 11.02.1950; 11.02.1960; 11.02.1970; 11.02.1975; 21.02.1978; 11.02.1980) ==== Сегіз мәрте иегерлері ==== * '''8 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Павел Иванович Батов]] (04.07.1937; 11.03.1940; 30.10.1943; 21.02.1945; 31.05.1957; 31.05.1967; 31.05.1977; 31.05.1982) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Ильич Брежнев]] (02.12.1947; 18.12.1956; 17.06.1961; 18.12.1966; 02.12.1971; 18.12.1976; 19.12.1978; 18.12.1981) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Михайлович Буденный]] (23.02.1935; 17.11.1939; 24.04.1943; 21.02.1945; 24.04.1953; 01.02.1958; 24.04.1958; 24.04.1973) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Александр Михайлович Василевский]] (21.05.1942; 29.07.1944; 21.02.1945; 29.09.1945; 19.09.1955; 29.09.1965; 29.09.1970; 29.09.1975) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов]] (23.02.1935; 22.02.1938; 03.02.1941; 21.02.1945; 03.02.1951; 03.02.1956; 07.05.1960; 03.02.1961) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Владимирович Ильюшин]] (30.08.1936; 25.11.1941; 21.02.1945; 02.07.1945; 30.03.1954; 30.03.1964; 26.04.1971; 29.03.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Никифор Тимофеевич Кальченко]] (07.02.1939; 29.05.1945; 23.01.1948; 08.02.1956; 26.02.1958; 08.02.1966; 08.12.1963; 06.12.1976) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] (11.01.1957; 11.01.1962; 02.12.1971; 11.01.1972; 10.12.1973; 06.10.1976; 01.11.1979; 11.01.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Трофим Денисович Лысенко]] (30.12.1935; 10.06.1945; 10.09.1945; 29.09.1948; 27.10.1949; 19.09.1953; 27.09.1958; 15.09.1961) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Антанас Юозович Снечкус]] (08.04.1947; 20.07.1950; 06.01.1953; 05.04.1958; 05.01.1963; 01.10.1965; 27.08.1971; 05.01.1973) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Василий Данилович Соколовский]] (22.02.1941; 02.01.1942; 21.02.1945; 29.05.1945; 20.07.1947; 24.06.1948; 20.07.1957; 20.07.1967) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Николаевич Туполев]] (21.02.1933; 16.09.1945; 10.08.1946; 14.01.1949; 06.12.1949; 03.02.1953; 09.11.1958; 06.11.1968) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Алексей Федорович Федоров]] (07.02.1939; 18.05.1942; 23.01.1948; 26.02.1958; 24.04.1961; 23.10.1967; 27.03.1981; 28.03.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Васильевич Щербицкий]] (26.02.1958; 16.02.1968; 02.12.1971; 08.12.1973; 30.12.1974; 13.09.1977; 16.02.1983; 16.02.1988) ==== Жеті мәрте иегерлері ==== * '''7 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Александрович Афанасьев]] (25.07.1958; 17.06.1961; 26.07.1966; 29.08.1968; 25.10.1971; 14.02.1975; 29.08.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Христофорович Баграмян]] (29.07.1944; 06.11.1945; 01.12.1947; 02.12.1957; 02.12.1967; 01.12.1972; 01.12.1977) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Иван Павлович Бардин]] (15.12.1934; 12.11.1943; 31.03.1945; 10.06.1945; 19.09.1953; 12.11.1953; 19.07.1958) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Борис Павлович Бещев]] (23.11.1939; 29.07.1945; 15.07.1953; 01.08.1959; 15.07.1963; 04.08.1966; 25.08.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Павел Андреевич Воронин]] (05.03.1939; 08.09.1941; 25.05.1944; 12.07.1957; 22.07.1966; 11.07.1973; 02.02.1982) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Сергей Георгиевич Горшков]] (26.02.1953; 23.02.1960; 28.04.1963; 07.05.1965; 25.02.1970; 21.02.1978; 21.12.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Андреевич Громыко]] (03.11.1944; 05.11.1945; 17.07.1959; 31.12.1966; 17.07.1969; 17.07.1979; 17.07.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Дмитриевич Грушин]] (21.06.1943; 02.07.1945; 20.04.1956; 25.07.1958; 15.01.1966; 20.04.1981; 15.01.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Вениамин Эммануилович Дымшиц]] (16.01.1943; 31.03.1945; 02.12.1947; 09.08.1958; 31.12.1966; 15.09.1970; 26.09.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Валерий Дмитриевич Калмыков]] (10.04.1945; 20.04.1956; 21.12.1957; 27.08.1958; 17.06.1961; 29.07.1966; 25.10.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Ян Эдуардович Калнберзин]] (28.06.1945; 31.05.1946; 20.07.1950; 19.09.1953; 15.02.1958; 16.09.1963; 01.10.1965) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Мстислав Всеволодович Келдыш]] (16.09.1945; 04.01.1954; 27.03.1954; 11.09.1956, 09.02.1961; 27.04.1967; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Исаак Константинович Кикоин]] (10.05.1945; 8.12.1951; 19.09.1953; 04.01.1954; 27.03.1958; 28.03.1968; 27.03.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Павлович Кириленко]] (23.01.1948; 02.03.1953; 07.09.1956; 08.03.1958; 07.09.1966; 02.12.1971; 07.09.1976) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Николаевич Колмогоров]] (04.11.1944; 10.06.1945; 19.09.1953; 15.09.1961; 24.04.1963; 25.04.1973; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Николаевич Комаровский]] (14.07.1937; 29.04.1943; 16.05.1945; 29.10.1949; 11.09.1956; 07.03.1962; 19.05.1966) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Степанович Конев]] (29.07.1944; 21.02.1945; 27.12.1947; 18.12.1956; 27.12.1957; 27.12.1967; 27.12.1972) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Василий Васильевич Кузнецов]] (30.09.1943; 17.02.1951; 11.02.1961; 31.12.1966; 12.02.1971; 12.02.1981; 12.02.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Фаддеевич Ломако]] (25.07.1942; 10.02.1944; 08.12.1951; 15.07.1954; 11.07.1964; 25.08.1971; 11.07.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Юрий Евгеньевич Максарев]] (19.09.1941; 05.06.1942; 20.01.1943; 05.08.1944; 08.12.1951; 04.01.1954; 22.01.1954) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Мирали Махмадалиев]] (17.12.1949; 17.04.1951; 17.01.1957; 03.04.1965; 10.12.1973; 25.12.1976; 24.07.1986) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Миронович Машеров]] (15.08.1944; 28.10.1948; 18.01.1958; 12.02.1968; 02.12.1971; 12.12.1973; 10.02.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Кирилл Афанасьевич Мерецков]] (03.01.1937; 21.03.1940; 02.11.1944; 21.02.1945; 06.06.1947; 06.06.1957; 06.06.1967) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Кирилл Семенович Москаленко]] (22.07.1941; 23.10.1943; 06.11.1945; 07.03.1962; 10.05.1972; 21.02.1978; 10.05.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Николаевич Несмеянов]] (04.11.1944; 10.06.1945; 19.09.1953; 08.09.1959; 27.04.1967; 13.03.1969; 07.09.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Николаевич Новиков]] (03.06.1942; 05.08.1944; 05.12.1957; 03.12.1967; 26.11.1971; 05.12.1977) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Арвид Янович Пельше]] (31.05.1946; 20.07.1950; 15.02.1958; 01.10.1965; 06.02.1969; 02.12.1971; 06.02.1979) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Константин Константинович Рокоссовский]] (16.08.1936; 02.01.1942; 29.07.1944; 21.02.1945; 25.12.1946; 20.12.1956; 20.12.1966) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Ефим Иванович Смирнов]] (03.03.1942; 11.07.1945; 08.12.1951; 03.11.1953; 11.01.1966; 24.04.1973; 21.02.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Львович Соболев]] (10.06.1945; 29.10.1949; 8.12.1951; 19.09.1953; 30.10.1958; 29.04.1967; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Салчак Калбакхорекович Тока]] (05.05.1942; 11.08.1944; 16.08.1946; 10.10.1949; 23.08.1957; 14.12.1961; 14.12.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Васильевич Хруничев]] (08.09.1941; 24.11.1942; 05.08.1944; 16.09.1945; 29.10.949; 03.04.1951; 12.07.1957) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Никита Сергеевич Хрущёв]] (13.05.1935; 16.04.1944; 23.01.1948; 16.04.1954; 8.04.1957; 17.06.1961; 16.04.1964) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Васильевич Цицин]] (30.12.1935; 10.06.1945; 10.11.1945; 19.11.1953; 17.12.1968; 17.09.1975; 15.12.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Иванович Шокин]] (29.03.1939; 17.06.1961; 29.07.1966; 08.10.1969; 25.10.1971; 17.02.1975; 26.10.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Алексеевич Яснов]] (06.09.1947; 04.06.1956; 01.02.1957; 04.06.1966; 26.08.1971; 11.12.1973; 04.06.1976) ==== Алты мәрте иегерлері ==== * '''6 рет''' Ленин орденімен марапатталғандар: ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Павел Сергеевич Александров]] (10.06.1945; 19.09.1953; 15.09.1961; 06.05.1966; 13.03.1969; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Ерминингельдович Арбузов]] (31.07.1944; 10.06.1945; 24.06.1950; 19.09.1953; 11.09.1957; 09.09.1967) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Александрович Архангельский]] (22.12.1933; 16.09.1945; 08.08.1947; 06.12.1949; 27.03.1953; 12.07.1958) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Константинович Байбаков]] (06.02.1942; 24.01.1944; 08.05.1948; 31.12.1966; 05.03.1971; 05.03.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Павлович Бармин]] (15.03.1943; 20.04.1956; 17.03.1959; 17.06.1961; 17.03.1969; 16.03.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Николаевич Боголюбов]] (19.09.1953; 20.08.1959; 29.04.1967; 13.03.1969; 17.09.1975; 20.08.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Михайлович Бородин]] (11.01.1957; 22.03.1966; 27.08.1971; 13.10.1972; 24.12.1976; 03.03.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Анатольевич Бочвар]] (29.10.1949; 19.09.1953; 11.09.1956; 07.03.1962; 17.09.1975; 06.08.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Марк Андронович Брага]] (17.06.1949; 22.05.1950; 21.04.1952; 24.08.1953; 10.06.1954; 24.12.1976) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Борис Львович Ванников]] (23.02.1939; 03.06.1942; 05.08.1944; 06.09.1947; 11.09.1956; 16.09.1957) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Константин Андреевич Вершинин]] (13.12.1942; 21.07.1944; 19.08.1944; 21.02.1945; 20.05.1960; 22.05.1970) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Павлович Виноградов]] (29.10.1949; 19.09.1953; 04.01.1954; 23.08.1965; 09.11.1970; 20.08.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Степанида Демидовна Виштак]] (11.04.1949; 03.07.1950; 20.06.1951; 13.07.1954; 26.02.1958; 31.12.1965) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Николай Николаевич Воронов]] (03.01.1937; 21.03.1940; 21.02.1945; 05.05.1949; 04.05.1959; 07.05.1965) ** [[Андрей Януарьевич Вышинский]] (20.07.1937; 21.11.1943; 10.06.1945; 05.11.1945; 09.12.1953; 03.10.1954) ** [[Бободжан Гафурович Гафуров]] (в том числе 03.01.1944; 29.12.1946; 21.02.1948; 23.10.1954) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Никитич Головацкий]] (11.01.1957; 23.06.1966; 14.02.1975; 24.12.1976; 22.02.1982; 17.01.1985) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Андрей Антонович Гречко]] (13.12.1942; 21.02.1945; 01.02.1958; 15.10.1963; 22.02.1968; 16.10.1973) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Иван Самойлович Грушецкий]] (23.01.1948; 04.10.1954; 26.02.1958; 28.08.1964; 08.12.1973; 21.08.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Иванович Долгих]] (09.06.1961; 04.12.1965; 25.08.1971; 13.12.1972; 04.12.1974; 04.12.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Николай Антонович Доллежаль]] (29.10.1949; 11.10.1956; 23.07.1959; 31.10.1969; 26.10.1979; 26.10.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Васильевич Егоров]] (29.03.1939; 15.11.1950; 28.04.1963; 06.04.1970; 14.01.1977; 02.02.1984) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Алексей Сергеевич Желтов]] (24.03.1943; 15.11.1950; 28.08.1954; 29.08.1964; 21.02.1978; 27.08.1984) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Георгий Константинович Жуков]] (16.08.1936; 29.08.1939; 19.07.1944; 01.06.1945; 01.12.1956; 01.12.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Авраамий Павлович Завенягин]] (23.03.1935; 17.01.1943; 24.02.1945; 29.10.1949; 16.04.1951; 11.09.1956) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Алексеевич Зверев]] (05.08.1944; 25.07.1958; 17.06.1961; 28.07.1966; 25.10.1971; 17.10.1972) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Степанович Исаков]] (22.02.1938; 13.12.1942; 21.02.1945; 21.08.1954; 21.08.1964; 07.05.1965) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Леонидович Капица]] (30.04.1943; 09.07.1944; 30.04.1945; 09.07.1964; 20.07.1971; 08.07.1974) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Август Мартынович Кирхенштейн]] (17.09.1942; 31.05.1946; 20.07.1950; 06.11.1951; 23.03.1956; 17.09.1957) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Власович Коваленко]] (07.05.1948; 29.11.1968; 24.11.1969; 14.02.1975; 06.10.1976; 23.11.1979) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Владимир Константинович Коккинаки]] (25.05.1936; 17.07.1938; 11.06.1939; 16.09.1945; 17.05.1951; 22.06.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Евдокимович Корнейчук]] (31.01.1939; 23.01.1948; 24.05.1955; 24.11.1960; 24.05.1965; 23.02.1967) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Демьян Сергеевич Коротченко]] (7.02.1939; 13.09.1943; 29.11.1944; 23.01.1948; 26.02.1958; 28.11.1964) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Алексей Николаевич Косыгин]] (07.04.1939; 22.01.1944; 20.02.1954; 20.02.1964; 02.12.1971; 20.02.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Александрович Котельников]] (20.04.1956; 21.12.1957; 27.04.1967; 13.03.1969; 17.09.1975; 05.09.1978) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Самвел Григорьевич Кочарянц]] (21.08.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 07.03.1962; 08.01.1979; 06.01.1984) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Степан Акимович Красовский]] (19.01.1943; 21.02.1945; 06.04.1945; 29.05.1945; 15.09.1961; 07.08.1967) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Павел Курочкин Алексеевич]] (07.04.1940; 21.02.1945; 29.06.1945; 18.11.1960; 18.11.1980; 18.11.1985) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Дмитрий Данилович Лелюшенко]] (07.04.1940; 02.01.1942; 21.02.1945; 01.11.1961; 30.10.1981; 31.10.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Максимович Леонов]] (18.02.1946; 30.05.1959; 23.02.1967, 30.05.1969; 30.05.1974; 30.05.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Павлович Ляшко]] (29.12.1965; 25.08.1971; 08.12.1973; 29.12.1975; 22.12.1977; 29.12.1985) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Прасковья Андреевна Малинина]] (01.06.1945; 23.07.1948; 04.07.1949; 13.12.1950; 26.08.1953; 06.11.1974) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Терентий Семенович Мальцев]] (11.05.1942; 09.11.1955; 23.06.1966; 11.12.1973; 06.11.1975; 06.11.1985) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Анастас Иванович Микоян]] (17.01.1936; 30.09.1943; 24.11.1945; 24.11.1955; 24.11.1965; 25.11.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Артем Иванович Микоян]] (31.12.1940; 03.02.1953; 05.11.1954; 04.08.1955; 20.04.1956; 04.08.1965) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Евгений Никанорович Павловский]] (05.03.1944; 21.02.1945; 10.06.1945; 04.03.1954; 11.02.1961; 04.03.1964) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Юстас Игнович Палецкис]] (08.04.1947; 21.01.1949; 20.07.1950; 05.04.1958; 01.10.1965; 22.01.1969) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Александр Владимирович Палладин]] (02.03.1944; 09.09.1945; 23.01.1948; 19.09.1953; 13.09.1955; 10.09.1965) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Исса Александрович Плиев]] (03.11.1941; 16.04.1944; 30.04.1947; 23.11.1962; 01.10.1963; 21.02.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Александр Иванович Покрышкин]] (22.12.1941; 24.05.1943; 06.03.1963; 21.10.1967; 21.02.1978; 05.03.1983) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Борис Николаевич Пономарев]] (27.06.1945; 3.03.1958; 16.01.1965; 2.12.1971; 16.01.1975; 16.01.1985) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Петр Николаевич Поспелов]] (13.06.1945; 19.06.1948; 19.06.1958; 19.06.1968; 17.09.1975; 19.06.1978) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Павел Алексеевич Ротмистров]] (05.05.1942; 2.07.1944; 21.02.1945; 22.06.1961; 07.05.1965; 03.07.1981) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Роман Андреевич Руденко]] (26.03.1945; 27.05.1947; 29.07.1957; 29.07.1967; 25.05.1972; 29.07.1977) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Сергей Игнатьевич Руденко]] (25.05.1936; 19.08.1944; 20.06.1949; 19.10.1964; 31.10.1967; 19.10.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Константин Николаевич Руднев]] (05.08.1944; 20.04.1956; 21.12.1957; 17.06.1961; 02.07.1966; 21.06.1971) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Иванович Седов]] (27.03.1954; 28.04.1963; 13.11.1967; 17.09.1975; 23.01.1980; 13.11.1987) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Иван Александрович Серов]] (26.04.1940; 13.12.1942; 29.05.1945, лишён 12.03.1963; 30.01.1951; 19.09.1952; 25.08.1955) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Дмитрий Владимирович Скобельцын]] (29.10.1949; 19.09.1953; 23.11.1962; 13.03.1969; 02.12.1972; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Константин Иванович Скрябин]] (22.02.1936; 27.10.1949; 19.09.1953; 06.12.1953; 06.12.1958; 04.12.1968) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Леонид Васильевич Смирнов]] (26.06.1959; 17.06.1961; 15.04.1966; 26.11.1971; 15.04.1976; 06.10.1982) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Львович Соболев]] (10.06.1945; 08.12.1951; 19.09.1953; 30.10.1958; 29.04.1967; 17.09.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Георгий Алексеевич Титов]] (06.03.1945; 20.04.1956; 25.07.1958; 28.04.1963; 07.02.1969; 07.02.1979) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Николаевич Тихонов]] (19.09.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 29.10.1966; 20.07.1971; 29.10.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Григорий Иванович Ткачук]] (26.02.1958; 31.12.1965; 08.04.1971; 06.09.1973; 22.12.1977; 07.07.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Андрей Алексеевич Трофимук]] (24.01.1944; 08.05.1948; 29.04.1967; 17.09.1975; 14.08.1981; 20.08.1986) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Хамракул Турсункулов]] (25.12.1944; 23.01.1946; 19.03.1947; 27.04.1948; 07.07.1949; 13.06.1950) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Владимир Федорович Уткин]] (17.06.1961; 26.07.1966; 29.08.1969; 16.10.1973; 12.08.1976; 17.10.1983) ** {{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Евгений Константинович Федоров]] (27.06.1937; 12.03.1938; 11.09.1956; 17.06.1961; 09.04.1970; 09.04.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Юлий Борисович Харитон]] (29.10.1949; 11.09.1956; 07.03.1962; 27.02.1964; 26.02.1974; 24.02.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Сергей Алексеевич Христианович]] (11.07.1943; 29.03.1944; 19.09.1953; 13.11.1958; 29.04.1967; 13.03.1969) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Алексей Михайлович Школьников]] (15.01.1957; 15.01.1964; 26.08.1971; 14.01.1974; 24.04.1981; 13.01.1984) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Михаил Александрович Шолохов]] (31.01.1939; 23.05.1955; 22.05.1965; 23.02.1967; 22.05.1975; 23.05.1980) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Станислав Иванович Штейман]] (01.06.1945; 25.08.1948; 12.07.1949; 16.10.1950; 03.12.1951; 04.03.1953) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Мотеюс Юозович Шумаускас]] (22.03.1944; 20.07.1950; 5.04.1958; 1.10.1965; 27.08.1971; 14.11.1975) ** {{Орақ пен Балға медалі}} [[Иоган Гансович Эйхфельд]] (30.12.1935; 27.10.1949; 20.07.1950; 13.07.1954; 01.03.1958; 25.01.1963) ** {{Орақ пен Балға медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Оразгельды Эрсарыев]] (13.12.1944; 19.03.1947; 11.04.1947; 05.04.1948; 21.07.1950; 30.07.1951) ** [[Павел Александрович Юдин]] (06.01.1942; 09.01.1943; 31.03.1945; 02.02.1947; 29.10.1949; 30.05.1952) ** [[Николай Дмитриевич Яковлев]] (22.02.1941; 02.06.1942; 21.02.1945; 30.12.1948; 20.04.1956; 30.12.1958) === Ұзақ мерзімді қызметі үшін марапаттау (1944—1958) === КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 4 маусымдағы Жарлығымен Қызыл Армияның әскери қызметшілері ұзақ мерзімді қызметі үшін (25 жыл мінсіз қызметі үшін) Ленин орденімен марапаттала бастады. Бұл тәжірибе көп ұзамай мыналарға таралды: * Әскери-теңіз күштері (25.09.1944 жылғы Жарлық); * КСРО ІІХК және МҚХК жеке құрамына (2.10.1944 жылғы Жарлық); * ІІХК, МҚХК және милиция органдарының әскерлері мен арнайы қызметтеріне (10.12.1944 жылғы Жарлық)<ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_4.06.1944_о_награждении_орденами_и_медалями_за_выслугу_лет_в_Красной_Армии|title=Указ Президиума ВС СССР от 4.06.1944 о награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии|lang=ru|website=[[Викитека]]|accessdate=2020-04-18|description=''Цитируется по книге: «Приказы народного комиссара обороны СССР. 1943 — 1945 гг». — М.: «Терра», 1997. — Т. 13 (2—3). — С. 320. — («Русский архив: Великая Отечественная»). — ISBN 5-25-01774-6.''|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804205517/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_4.06.1944_%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8|deadlink=no}}</ref>. 1957 жылдың 14 қыркүйегі мен 25 желтоқсанындағы жарлықтармен бұл марапаттау тәжірибесі жойылды<ref>{{cite web|url= http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5225.htm|title= Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 сентября 1957 года|website= Библиотека нормативно-правовых акто СССР|access-date= 2021-04-12|archive-date= 2013-06-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20130622232142/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5225.htm|deadlink= no}}</ref>: <blockquote> ''Әскери қызметшілерді Әскер мен Әскери-теңіз флотындағы белгілі бір жылдардағы қызмет өтілі үшін олардың қызметтік міндеттерінің сипаты мен ерекше сіңірген еңбегі ескерілмей, жаппай марапаттау тәжірибесі марапат құнының төмендеуіне әкеліп соқтырды, ал КСРО ордендері және медалдарымен марапаттау әскери қызметкерлерді жауынгерлік және саяси дайындықта, әскери тәртіпті нығайтуда және әскерлердің жауынгерлік әзірлігін арттыруда жоғары жетістіктерге жетуге ынталандырудың маңызды құралы болудан қалды. ''</blockquote> 1948 жылдан бастап КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлықтарына сәйкес 1948-1954 жж. «Ұзақ және жемісті еңбегі үшін» Ленин ордендерімен азаматтық тұлғалар – халық шаруашылығының әртүрлі салаларындағы жұмыскерлер де (30 жыл, кейде 20 жыл еңбек өтілі үшін) марапатталды: * 14 қазан 1947 ж. Жарлық — бұрғылау және тау-кен жұмысшыларын, бұрғылау және тау-кен шеберлерін, Геология министрлігінің басшы және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 10 желтоқсан 1947 ж. Жарлық — қара металлургияның жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * Указ 12 ақпан 1948 ж. Жарлық — мұғалімдерді марапаттау туралы; * 20 наурыз 1948 ж. Жарлық — түсті металлургияның жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 8 қараша 1948 ж. Жарлық — химия өнеркәсібінің жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 20 сәуір 1949 ж. Жарлық — мал шаруашылығы саласында жұмыс істейтін ауыл шаруашылығы мамандары мен басшыларын марапаттау туралы; * 10 маусым 1949 ж. Жарлық — КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Геодезия және картография Бас басқармасының жұмысшыларын, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 24 маусым 1949 ж. Жарлық — Дайындық министрлігінің, Ет және сүт өнеркәсібі министрлігінің және Центросоюздың басшы қызметкерлерін, жауапты қызметкерлері мен мамандарын марапаттау туралы; * 13 шілде 1949 ж. Жарлық — балық шаруашылығының жұмысшыларын, бригадирлерін, шеберлерін, флот жұмысшыларын, басқарушы және инженерлік-техникалық қызметкерлерді марапаттау туралы; * 28 шілде 1949 ж. Жарлық — теміржол көлігіндегі жетекші кәсіптердің қызметкерлерін, жоғарғы, аға және орта басқарушы құрамды марапаттау туралы; * 22 сентября 1949 ж. Жарлық — КСРО Қаржы министрлiгi Гознак басшы кәсiптердiң жұмысшыларын, шеберлерін, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн марапаттау туралы; * 10 қазан 1949 ж. Жарлық — дәрігерлер мен басқа да медицина қызметкерлерін марапаттау туралы; * 20 қазан 1949 ж. Жарлық — кеме жасау өнеркәсiбiнiң жетекшi кәсіптерiнiң қызметкерлерiн, шеберлерiн, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн ордендермен және медальдармен марапаттау туралы; * 17 қараша 1949 ж. Жарлық — ғылым қызметкерлерін марапаттау туралы; * 11 қаңтар 1950 ж. Жарлық — мұнай өнеркәсібінің жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 24 мамыр 1950 ж. Жарлық — асбест өнеркәсібінің және асбест кәсіпорындары құрылысының жұмысшыларын, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 18 қараша 1950 ж. Жарлық — теңізшілерді, жетекші кәсіптердегі порт жұмысшыларын, сондай-ақ теңіз флотының жоғарғы, аға және орта басқарушы құрамын теңіз көлігіндегі ұзақ мерзімді қызметі үшін марапаттау туралы; * 17 ақпан 1951 ж. Жарлық - жетекші кәсіп қызметкерлерін, Челябі облысындағы Оңтүстік Орал теміржолының жоғарғы, аға және орта басқарушы құрамын марапаттау туралы; * 7 наурыз 1951 ж. Жарлық — КСРО мемлекеттiк бақылау министрлiгiнiң және одақтас республикалардың мемлекеттiк бақылау министрлiктерiнiң бақылаушы атақтары бар қызметкерлерiне беру туралы; * 28 наурыз 1951 ж. Жарлық — КСРО орман өнеркәсібі министрлігінің жұмысшыларын, шеберлерін, басшыларын, инженер-техник қызметкерлерін марапаттау туралы; * 18 шілде 1951 ж. Жарлық — қаржы-несие жүйесінің қызметкерлерін марапаттау туралы; * 14 тамыз 1951 ж. Жарлық — КСРО кеден мекемелерінің қызметкерлерін марапаттау туралы; * 4 қазан 1951 ж. Жарлық — КСРО ауыл шаруашылығы министрлiгi мен КСРО мақта шаруашылығы министрлiгiнiң машина-трактор, орман қорғау, машина-мал шаруашылығы және шабындық-мелиоративтік станцияларының, жөндеу зауыттарының, ауданаралық күрделі жөндеу шеберханаларының және ауыл шаруашылығын механикаландыру мектептерiнiң басшылары мен мамандарын марапаттау туралы; * 5 қараша 1951 ж. Жарлық — КСРО қара металлургия министрлігінің құрылыс және металлургиялық және кокс-химиялық зауыттарын, агломерациялық және байыту фабрикаларын, тау-кен, кенсіз және отқа төзімді кәсіпорындарын салу және жобалау тiкелей қатысқан КСРО ауыр өнеркәсіп кәсiпорындары құрылысы министрлiгi мен КСРО қара металлургия министрлiгiнiң құрылыс, монтаждау және жобалау ұйымдарының жетекшi кәсiптердiң жұмысшыларын, шеберлерін, прорабтарын, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн, сондай-ақ сондай-ақ Донбасс Главчерметстрой, Днепр Главчерметстрой, Шығыс Главчерметстрой, Главюгстрой, Главуральстрой және КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындары құрылысы министрлігінің Главцентрострой аппараттарының қызметкерлері марапаттау туралы; * 3 қаңтар 1952 ж. Жарлық — КСРО Ауыр өнеркәсiп кәсiпорындары құрылысы министрлiгiнiң, КСРО Машина жасау кәсiпорындары құрылысы министрлiгiнiң құрылыс, монтаждау және жобалау ұйымдарының және КСРО түсті металлургия министрлігінің мыс балқыту, мыс-электролит, мыс-күкірт, мыс-молибден және мыс кені кәсіпорындарын салумен және жобалаумен айналысатын КСРО түсті металлургия министрлігі жетекшi кәсiптерiнiң жұмысшыларын, прорабтарын, шеберлерін, басшыларын және инженерлiк-техникалық қызметкерлерiн марапаттау туралы; * 18 сәуір 1952 ж. Жарлық — КСРО мақта шаруашылығы министрлiгiнiң мақта дайындау жүйесi мен мақта тазалау өнеркәсiбiнiң басшыларын, жауапты қызметкерлерi мен мамандарын марапаттау туралы; * 15 қараша 1952 ж. Жарлық — КСРО кинематография министрлігінің кино, фотоқағаз және кинокөшірме өнеркәсібінің жетекші кәсіптер қызметкерлерін, шеберлерін, басшыларын және инженерлік-техникалық қызметкерлерін марапаттау туралы; * 22 мамыр 1953 ж. Жарлық — жетекші кәсіптердің қызметкерлерін, сондай-ақ КСРО байланыс министрлігінің жоғары, аға және орта құрамдағы жеке атақтары бар қызметкерлерін марапаттау туралы; * 25 желтоқсан 1953 ж. Жарлық — дипломатиялық қызметкерлерді ордендермен және медальдармен марапаттау туралы; * 16 наурыз 1954 ж. Жарлық — КСРО кеңшар министрлігі жүйесінің мамандары мен басшы қызметкерлерін марапаттау туралы. 1958 жылғы 11 ақпандағы Жарлығымен КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы ұзақ мерзімді еңбегі үшін КСРО ордендерімен және медальдарымен (соның ішінде Ленин орденімен) марапаттау тәжірибесін жойды: <blockquote> ''Шаруашылық және мәдени құрылыс мәселелерін шешуде және соғыстан кейінгі жылдарда қалыптасқан, негізінен КСРО азаматтарын марапаттау жүзеге асырылған тәжірибені өзгертуде еңбекшілердің шығармашылық белсенділігі мен бастамасын одан әрі ынталандыру мақсатында ұзақ қызмет көрсету мақсатында'' </blockquote> === Елді мекендерді, ұйымдарды және нысандарды марапаттау === ; Төрт мәрте Ленин орденімен марапатталған: * С. П. Королев атындағы [[«Энергия» ЗҒК|«Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясы]] ; Үш мәрте Ленин орденімен марапатталған: * [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы]]; * [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] (1958, 1968, 1978); * [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]] (1935, 1964, 1980); * [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] (1956,1979, 1982); * [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] (1939, 1956, 1980); * [[ЛОМО|В.И.Ленин атындағы Ленинград оптикалық-механикалық бірлестігі (ЛОМО)]]; * [[Мәскеу облысы]] (1934). * [[Лихачев атындағы зауыт|И. А. Лихачев атындағы Мәскеу автомобиль зауыты (ЗИЛ)]]. * [[Солтүстік машина жасау кәсіпорны]] (1959, 1976, 1984); * [[Орал машина жасау зауыты|Серго Орджоникидзе атындағы Орал ауыр машина жасау зауыты (Оралмашзауыт)]]; ; Екі мәрте Ленин орденімен марапатталған: * [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] (1957, 1963); * [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт АКСР]] (1935, 1957); * [[Үлкен театр|КСРО мемлекеттік академиялық Үлкен театры]] (1937, 1976); * [[С.П. Горбунов атындағы Қазан авиациялық зауыты|С.П.Горбунов атындағы Қазан авиациялық өндірістік бірлестігі]];<ref>{{Cite web |url=http://oaokapo.ru/about/awards/ |title=ОАО «КАПО им. С. П. Горбунова» |accessdate=2010-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100608185941/http://oaokapo.ru/about/awards/ |archivedate=2010-06-08 |deadlink=yes }}</ref> * [[Үфі моторқұрылыс өндірістік бірлестігі]] (1936, 1971) * [[Красноярск машина жасау зауыты]] (1945, 1975); * [[Нижегород машина жасау зауыты|Горький машина жасау зауыты]]; * [[Воронеж ұшақ жасайтын акционерлік қоғамы|Воронеж авиациялық зауыты]] (1941,1966); * [[Мәскеу электр шам зауыты|Мәскеу электр шам зауыты (МЭШЗ)]] — № 2(1931), № 99 (1939); * [[Пермь мотор зауыты]] (1936, 1970); * [[Солтүстік верфь|А.А.Жданов атындағы кеме жасау зауыты]] (1963, 1986) * [[1 гвардиялық танк полкі|Құрышты танк күштердің маршалы Катуков М.Е. атындағы 1-гвардиялық танк Чертковский полкі]]; * [[КСРО Ғылым академиясы]] (1969, 1974); * [[Оралвагонзауыт|Ф.Е.Дзержинский атындағы «Оралвагонзауыт» ғылыми-өндірістік корпорациясы]] (1935, 1970); * [[Сокол (авиақұрылыс зауыты)|«Сокол» Нижегород авиақұрылыс зауыты]] (1936, 1970); * [[В.И.Ленин атындағы Бүкілодақтық пионер ұйымы]]; * [[Кәсіподақтар|Бүкілодақтық кәсіби одақтардың орталық кеңесі]]; * [[«Альтаир» радиоэлектроника теңіз ғылыми-зерттеу институты]] (1945, 1985); * [[Титан-Баррикадтар|«Баррикадалар» Сталинград зауыты]] (1942, 1971); * [[Киров зауыты]] (1939, 1951); * [[Красное Сормово|«Красное Сормово» зауыты]] (1943, 1949); * [[Ленинград металл зауыты]] (1945, 1957); * [[Мосэлектрик|«Мосэлектрик» Мәскеу электромеханикалық зауыты]] (1931, 1939); * [[«Темп» Мәскеу радиозауыты]] (1931, 1945); * [[Балтық зауыты]] (1940, 1985); * [[«ВгТЗ» трактор компаниясы|Ф.Е.Дзержинский атындағы Сталинград трактор зауыты]], * [[Серго Орджоникидзе атындағы Харьков трактор зауыты]], * [[Ташкент механикалық зауыты|В.П.Чкалов атындағы Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігі]] (1945, 1982) * [[61 коммунар атындағы кеме жасау зауыты]] * [[Горький автомобиль зауыты]], * [[Воткинск зауыты]] (1945, 1976); * [[Минск автомобиль зауыты]], * [[Мәскеу жылу-техникалық институты]]; * [[П. И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясы|П. И. Чайковский атындағы екі мәрте Ленин орденді Мәскеу мемлекеттік консерваториясы]]; * [[Правда|«Правда» газеті]]; * [[Қара теңіз кеме жасау зауыты|Николаев Қара теңіз кеме жасау зауыты]] (1949, 1977). * КСРО облыстары мен өлкелері: ** [[Воронеж облысы]] (1935, 1956); ** [[Алтай өлкесі]] (1956, 1970); ** [[Орынбор облысы]] (1956, 1968), ** [[Курск облысы]] (1957, 1968), ** [[Днепропетровск облысы]] (1958, 1968), ** [[Харьков облысы]] (1958, 1968), ** [[Донецк облысы]] (1958, 1970), ** [[Самар облысы|Куйбышев (Самар)]] (1958, 1970), ** [[Свердловск облысы]] (1959, 1970), ** [[Кемеров облысы]] (1967, 1970), ** [[Чита облысы]] (1957) * Қалалар: ** [[Санкт-Петербург|Ленинград]] (1945, 1957), ** [[Мәскеу]] (1947, 1965), ** [[Киев]] (1954, 1961); ;Ленин орденімен марапатталғандар: * барлық одақтық республикалар, барлық автономиялық республикалар, 8 автономиялық облыс, барлық өлкелер, 100-ден астам облыс; * [[Ұдмұртия|Ұдмұрт АКСР]] (1958); * Облыстар: ** [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] (1958), ** [[Кировоград облысы|Кировоград]], [[Одесса облысы|Одесса]] (1958), ** [[Рязан облысы|Рязан]] (1959), ** [[Брянск облысы|Брянск]], [[Новгород облысы|Новгород]], [[Орлов облысы|Орлов]], [[Пенза облысы|Пенза]] (1967); * Батыр-қалалар: ** [[Волгоград]], [[Ақиар]], [[Одесса]], [[Брест қамалы|Брест батыр-қамал]] (1965), ** [[Минск]], [[Тула]] (1966), ** [[Новороссийск]], [[Керіш (қала)|Керіш]] (1973), ** [[Мурманск]], [[Смоленск]] (1983); * Қалалар: ** [[Кишинёв]] (1966), ** [[Амурдағы Комсомольск]] (1967), ** [[Ульяновск]], [[Харьков]], [[Запорожье]], [[Төменгі Новгород|Горький]], [[Дондағы Ростов]], [[Рига]], [[Таллин]], [[Вильнюс]] (1970), ** [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Пермь]], [[Самарқан]] (1971), ** [[Екатеринбург|Свердловск]] (1973), ** [[Днепропетровск]] (1976), ** [[Баку]] (1977), ** [[Донецк]], [[Магнитогорск]] (1979), ** [[Челябі]] (1980) ** [[Самара|Куйбышев]], [[Жаңасібір]], [[Ереван]], [[Тбилиси]] (1982), ** [[Алматы]], [[Ташкент]], [[Северодвинск]] (1983), ** [[Қазан (қала)|Қазан]], [[Архангельск]] (1984), ** [[Владивосток]] (1985), ** [[Воронеж]] (1986); * 380-нен астам өнеркәсіптік кәсіпорын, оның ішінде: * «Мальгобекнефть» тресінің 2-мұнай кәсіпшілігінің ұжымы ** [[Алтай трактор зауыты]]; ** «Азнефть» мұнай өндіру кәсіпорны; ** «Грознефть» мұнай өндіру кәсіпорны; ** [[Н. Д. Кузнецов атындағы Самара ғылыми-техникалық кешені|Куйбышев мотор зауыты]], ** [[Онега трактор зауыты|Онега Ленин және Октябрь революциясы орденді зауыты]], ** [[В.П.Чкалов атындағы Жаңасібір авиациялық зауыты|В.П.Чкалов атындағы Жаңасібір авиациялық Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту ордерді зауыты]], ** [[Башмұнай-Новойл|Жаңа Үфі мұнай өңдеу зауыты]] (қазір — Башмұнай-Новойл) ** [[Челябі трактор зауыты|В.И. Ленин атындағы Челябі Ленин, I дәрежелі Кутузов, Еңбек Қызыл Ту және Қызыл Жұлдыз орденді трактор зауыты]], ** [[Златоуст машина жасау зауыты|Златоуст Ленин, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденді машина жасау зауыты]], ** [[Кузнецк металлургия комбинаты|Кузнецк Ленин, Октябрь Революциясы, I дәрежелі Кутузов, Еңбек Қызыл Ту орденді металлургиялық комбинаты]], ** [[Иркутск авиациялық зауыты|Иркутск авиациялық Ленин, Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту орденді зауыты]], ** [[Ульяновск механикалық зауыты]], ** [[Башмұнвй-УНПЗ|Үфі мұнай өңдеу зауыты]] (қазір — Башмұнай-УНПЗ) ** [[Үфі аспап жасау өндірістік бірлестігі|Үфі аспап жасау зауыты]] (қазір — Үфі аспап жасау өндірістік бірлестігі) ** [[Дулево фарфор зауыты]], ** [[Полет (кәсіпорын)|«Полет» Омбы Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді зауыты]], ** [[Ғылыми-зерттеу электромеханикалық институты]], ** [[Новатор (ТКБ)|Л. В. Люльев атындағы «Новатор» тәжірибелі конструкторлық бюросы]], ** [[Омбы моторқұрылыс конструкторлық бюросы|«П.И.Баранов атындағы Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді Омбы моторқұрылыс бірлестігі» Федералдық мемлекеттік унитарлық кәсіпорны]], ** [[Ю.А.Гагарин атындағы Амурдағы Комсомольск авиациялық өндірістік бірлестігі|Ю.А.Гагарин атындағы Амурдағы Комсомольск Ленин орденді авиациялық өндірістік бірлестігі]]; ** [[Амур кеме жасау зауыты|Амур Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді кеме жасау зауыты]]; ** [[Машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі]], ** [[М.И. Калинин атындағы машина жасау зауыты]]; * 180-ге жуық ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен ұйымдары; * 300-ден астам әскери бірлестіктер, құрамалар, бөлімдер мен мекемелер (округтар, дивизиялар, полктар және т.б.), оның ішінде 207-сі [[Ұлы Отан соғысы]] уақытында (1941-1945); * [[Білім қоғамы|Бүкілодақтық «Білім» қоғамы]]; * [[КСРО Медицина ғылымдары академиясы]] * [[КСРО Өнер академиясы]] * [[КСРО Композиторлар одағы]] * [[КСРО Суретшілер одағы]] * [[КСРО Жазушылар одағы]] * Жоғары оқу орындары, оның ішінде: :* ЖШҚӘ әскери-әуе академиясы (1933); :* Ф.Е.Дзержинский атындағы ЖШҚӘ артиллериялық академиясы (1938); :* М.В. Фрунзе атындағы Жоғарғы әскери-теңіз училищесі (1939); :* Ф.Е.Дзержинский атындағы Жоғарғы әскери-теңіз инженерлік училищесі (1939); :* Д.И.Менделеев атындағы Мәскеу химиялық-технологиялық институты (1940); :* К.А. Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясы (1940); :* К.Е.Ворошилов атындағы Әскери-теңіз академиясы (1944); :* М.В.Фрунзе атындағы Одесса артиллериялық училищесі (1944); :* Тула пролетариаты атындағы Тула қару-жарақ техникумы (1944); :* Ленинград теміржол көлігі инженерлері институты (1945); :* Серго Орджоникидзе атындағы Мәскеу авиациялық институты (1945); :* С.М.Киров атындағы Әскери-медициналық академиясы (1954); :* [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] (1955); :* [[Н. Э. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті|Н.Э.Бауман атындағы Мәскеу жоғарғы техникалық училищесі]] (1955); :* Ленинград кеме жасау институты (1967); :* КСРО Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы (1968); :* С. М. Буденный атындағы Әскери байланыс академиясы (1968); :* Ленин комсомолы атындағы Воронеж мемлекеттік университеті (1971); :* Азаматтық авиация академиясы, Ленинград (1971); :* В.И.Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты (1972); :* Жазғы дайындық жоғарғы мектебі, Ульяновск (1973); :* [[Қазан университеті|В. И. Ульянов-Ленин атындағы Қазан мемлекеттік университеті]] (1979). :* [[Үфі мемлекеттік авиациялық техникалық университеті|С. Орджоникидзе атындағы Үфі авиация институты]] Сондай-ақ: * А.М.Горький атындағы Ленин және Еңбек Қызыл Ту орденді Мәскеу академиялық көркем театры (1937), * Ленин, Отан соғысы және Еңбек Қызыл Ту орденді «Қызыл Қазан» Сталинград металлургиялық зауыты (1939), * Ленин, Октябрь Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденді В.В.Куйбышев атындағы Коломна тепловоз жасау зауыты (1939), * Ленин, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту орденді С.А.Лавочкин атындағы ғылыми-өндірістік бірлестік (1944), * Бүкілодақтық Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденді селекциялық-генетика институты (1962); * Ленин орденді Высокогорск тау-кен байыту комбинаты (1945), * Ленин, Қазан төңкерісі және Еңбек Қызыл Ту орденді В.А. Дегтярев атындағы Ковровский зауыты (1945), * Ленин және Қазан төңкерісі орденді Қазан төңкерісі атындағы Луганск тепловоз жасау зауыты (1947), * Донецк облысы, Макеевка қ., «Советскуголь» тресінің № 13-бис шахтасы (1948), * Ленин, Қазан төңкерісі және Еңбек Қызыл Ту орденді Ижевск мотор зауыты (1961), * Мәскеу Ленин орденді теміржол (1966), * Донецк Ленин ордені теміржол (1966), * «Союзгоссирк» Бүкілодақтық мемлекеттік цирктер қауымдастығы (1969)<ref>{{Cite web |url=http://www.ruscircus.ru/souzgoscirk/ |title=Всесоюзное объединение государственных цирков — Союзгосцирк |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703013908/http://www.ruscircus.ru/souzgoscirk/ |deadlink=no }}</ref>, * Беларусь Ленин орденді теміржол (1971), * Куйбышев Ленин орденді теміржол (1971), * Солтүстік Кавказ Ленин орденді теміржол (1974), * Свердлов Ленин орденді теміржол (1978), * Петров атындағы Ленин орденді Сталинград мұнай машина жасау зауыты (Волгограднефтемаш), * Кемерово Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденді БК(б)П XVIII съезі атындағы кокс-химия зауыты * Новочеркасск Ленин орденді электровоз жасау зауыты, * Ленин орденді «Коксовая» шахтасы, Прокопьевск қ., Кемерово облысы * Ленин орденді «Кузбассэлектромотор» зауыты, Кемерово қ. * КСРО 50 жылдығы атындағы Ленин орденді Батыс Сібір металлургиялық зауыты Новокузнецк қ., Кемерово облысы, * Одесса балалар тағамы консерві зауыты, * Одесса теңіз сауда кемежайы (1966) * Ерікті Ленин, Қызыл Ту орденді әскерге, авиацияға және әскери-теңіз флотына жәрдемдесу жөніндегі қоғам; * Ленин орденді мемлекеттік тарих мұражайы (Мәскеу қ.); * Ленин, Қазан төңкерісі және Еңбек Қызыл Ту орденді «Известия» газеті (1967), * Ленин және Халықтар Достығы орденді «Әдебиет газеті»; * Ленин және Еңбек Қызыл Ту орденді В.И. Ленин атындағы Мәскеу метрополитені; * В.И.Ленин атындағы Ленин орденді Ленинград метрополитені. * Орталық Ленин орденді Әскери спорт клубы (ЦСКА) * Ленин орденді «Спартак» кәсіби одақтардың ерікті спорт қоғамы * Ленин орденді «Электроцентромонтаж» басқармасы * Ленин орденді Новокузнецк қалалық комсомол ұйымы * Ленин орденді Ленинград қалалық атқару комитеті Орталық ішкі істер басқармасының өрт сөндіру бөлімі * Лев Толстойдың «Ясная Поляна» мемлекеттік мұражай-мүлкі (1978). === Марапатты алған халықаралық қайраткерлер === Ерекше қызметтері үшін Ленин орденімен халықаралық жұмысшы және коммунистік қозғалыс қайраткерлері марапатталды: Георгий Димитров ([[Болгария Халық Республикасы|Болгария]]), Густав Гусак ([[Чехословакия Социалистік Республикасы|Чехословакия]]), Янош Кадар ([[Мажарстан Халық Республикасы|Мажарстан]]), Долорес Ибаррури ([[Испания]]), Хо Ши Мин ([[Вьетнам]]), Белисарио Санчес Матеос ([[Испания]]), Фидель Кастро ([[Куба]]), Вальтер Ульбрихт ([[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]]), Отто Гротеволь және т.б. Моңғолия қайраткерлерінің арасында: екі рет — [[Моңғол Халық Республикасы маршалы|МХР маршалы]] [[Хорлогийн Чойбалсан]], үш рет — МХР маршалы Юмжагийн Цеденбал, сондай-ақ мемлекеттік және әскери қайраткерлер, Кіші Мемлекеттік Хурал төралқасының Төрағасы Гончигийн Бумценд, Ұлы Халық Хурал төралқасының Төрағасы Жамсрангийн Самбуу, армия генералы Батын Дорж, генерал-полковник Сандивын Равдан, генерал-полковник Буточийн Цог, [[Моңғол Халық Республикасы Батыры|МХР Батыры]], полковник Лодонгийн Дандар, 1921 жылғы халық революциясының партизаны Пунцагийн Тогтох, [[Моңғол халық партиясы|МХРП]] ОК бас хатшысы Жамбын Батмунх, [[Кеңес Одағының Батыры]], [[Ғарышкер|ұшқыш-ғарышкер]] Гуррагча Жугдэрдэмидийн. [[Солтүстік Корея|КХДР]] негізін қалаушы және көшбасшысы [[Ким Ир Сен]] екі рет марапатталған. === Басқа марапатталғандар === КСРО ең жоғары ерекшелік дәрежесі — [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы 1934 жылы 16 сәуірде белгіленді. Бастапқыда бұл атаққа ешқандай айрықшалау белгілер болмағандықтан, сондықтан бұл атаққа ие болғандардың барлығы Ленин орденімен марапатталды. 1939 жылы [[Алтын Жұлдыз медалі|«Алтын Жұлдыз» медалі]] бекітілгеннен кейін қалыптасқан дәстүрді бұзбау туралы шешім қабылданып, Кеңес Одағының Батыры атағын алған барлық адамдарға Ленин ордені автоматты түрде берілуі жалғасты. Сонымен қатар, Ленин орденімен [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ерлері]], сондай-ақ «Батыр қала» немесе «Батыр бекініс» атағын алған қалалар мен бекіністер марапатталды. 1946 жылғы 1 қарашадағы жағдай бойынша 63 612 Ленин орденімен марапаттау рәсімделді (оның ішінде 12 208 адамға — Кеңес Одағының Батыры, 216 адамға — Социалистік Еңбек Ері, 423 — әскери бөлімдерге, ұйымдарға, ұжымдарға атағы берілді). КСРО тарихындағы ең соңғы Ленин орденімен марапатталған адам 3-дәрежелі капитан, сүңгуір [[Леонид Михайлович Солодков|Солодков Леонид Михайлович]] (№ 460776 бұйрық) «арнайы қолбасшылық тапсырманы ойдағыдай орындағаны және оны орындауда көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін» (КСРО Президентінің 1991 жылғы 24 желтоқсандағы № УП-3158 Жарлығы). [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдырағаннан]] кейін Ленин орденіне жаңа үміткерлер ұсынылмады. Алайда, 1991 жылға дейін шығарылған, бірақ бұрын алынбаған екі жағдай 1994 және 1996 жылдары орын алды. Осы екі марапатты ескере отырып, Ленин ордені құрылғаннан бері 431 418 марапат жасалған. == Филателиядағы Ленин ордені == <gallery caption="[[Пошта маркасы|КСРО маркаларында]]"> Сурет:Stamp of USSR 1041.jpg|КСРО маркасы, 1946 жылы Сурет:Awards of the USSR-1952. CPA 1707.jpg|КСРО маркасы, 1953 жылы Сурет:1980 CPA 5066.jpg|КСРО маркасы, 1980 жылы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша марапаттар]] [[Санат:Ленин ордені]] [[Санат:КСРО ордендері]] 65c9s8ps2e7j7v55tvtx5fwtew8xi1s 0 637824 3684722 3566766 2026-10-22T06:42:00Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684722 wikitext text/x-wiki '''Темір жол''' – халық шаруашылығының және халықтың байланысының негізгі тұтқасы, күре тамыры. Өлкемізде [[темір жол]] құрылысы соңғы уақытта дамып, шаруашылықтың басты саласына айналды. [[File:2TE10U Russian Locomotive.jpg|thumb|300px|Дизель локомотиві]] == Гурьев-Доссор темір жол құрылысы == 1925 жылдың басында КСРО Халық шаруашылығы кеңесінің шешімімен [[Гурьев]]-[[Доссор]] тар табанды темір жолын салу үшін Ембі-мұнай тресінің жанынан құрылыс басқармасы ұйымдастырылды. <ref>Рабочая правда газеті 18.12.1926г.</ref> [[Сурет:Доссор темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Түнгі Доссор бекеті]] Жол салу ерекше қиын жағдайда жүргізілді. Ешбір құрылыс механизмі болмады, трасса бойын ауыз сумен қамтамасыз ету үлкен күшке түсті. 1925 жылы мамыр және маусым айларында жол салу үшін 30 еңбек артельдері құрылды, олардың әрқайсысында 30-35 адамнан болды. Гурьев-Доссор тар табанды темір жол құрылысына Коломенск және Луганск зауыттары [[паровоз]]дар, Октябрь және Москва-Курск темір жол бөлімдері [[вагон]]дар, Брянск және Екатеринослав заводтары темір жолға [[рельс]] дайындады.<ref>Нығмет Г.Н."Күретамыр-мұнайлы Ембіге 80 жыл. Атырау -08.06.1991 ж." </ref> Жолшылардың ер еңбегі нәтижесінде Гурьев-Доссор тар табанды 93 километрлік темір жолы 1926 жылы 18 желтоқсанда пайдалануға берілді. Жол бойында ірі үш бекет (Гурьев, [[Қарабатан]], [[Доссор]]), 3 разъезд (Сокол, [[Ескене]], Даңғар) іске қосылды. Алғашқы кезде поезд Гурьевтен Доссорға дейін 11 сағат, кейін 7 сағаттай уақытта жүріп өтті. Гурьевтен негізінде су және басқа тауарлар, Доссордан мұнай өнімдері тасылды. 1934 жылы мұнай өндіру қарқыны артуына байланысты Ескенеде тағы бір тар табанды темір сол салынды. == Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы == 1936 жылы 25 ақпанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының бұйрығы бойынша, осы комиссариатқа қарасты Көлік басқармасына Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысын ұйымдастыруды тапсырды, 1936 жылы сәуірде Ақтөбе қаласында Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысы басқармасы құрылды. Кейін бұл темір жол құрылысы Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысы деп аталатын болды. Құрылыс жұмысын жүргізу мердігерлік мекеме ретінде «Союзтрансстрой» деп аталатын құрылыс басқармасына жүктелді. Ұзындығы 518 шақырым болатын Гурьев - Қандыағаш темір жолын елдегі ең үздік мекеме - Магнитогорск металлургиялық комбинатының кірме жолдары мен Уфа - Ишимбай темір жол құрылыс мекемесі салды. Құрылыс жұмыстары екі жақтан қатар жүргізілді. Солтүстік учаске деп аталатын Қандыағаш бекетінен және Оңтүстік учаске деп аталатын Гурьев қаласынан басталды. 1936 жылы 19 мамырда солтүстік учаскенің құрылысшылары салтанатты жағдайда алғашқы текше метр топырақ төкті. Көп кешікпей, 26 мамырда Оңтүстік учаскеде де топырақ төгу жұмысы басталды. Құрылыс жұмысы өте қиын климаттық жағдайда жүргізілді. Темір жол трассасы халықтың сирек қоныстанған жерлері арқылы өтті. Жердің қатып қалуы салдарынын қазу жұмысы жиі қиыншылыққа тап болды. Жергілікті жерде құрылыс материалдары тапшы болды. Құрылысқа қажетті тасты Солтүстік учаске үшін 125 шақырым жердегі Мұғаджар карьерлерінен Оңтүстік учаске үшін Жайық өзенінің жағасында орналасқан 200 шақырым жердегі [[Индербор|Индер]]ден тасып әкеліп отырды. Алғашқы кездері құрылысшылардың тұрмыстық жағдайы өте төмен болды. Оларды уақытша барақтарға, киіз үйлерге тіпті жертөлелерге орналастырды. Электр қуаты тартылмағандықтан жұмысшылар жататын орындар керосин шамдармен және май шамдармен жарықтандырылатын еді. Ауыз судың өзін 250-300 шақырым қашықтықтан тасып әкеліп отырды. Техника жетіспеді. 1936 жылы шілде айында 91 автокөлік, 12 тіркелмелі арба, 366трактор, 50 вагон болған екен. Сол себепті қазу жұмыстарының көпшілігі қолмен атқарылды. Құрылысшылардың саны күннен-күнге артып отырды. 1936 жылы 1 шілдеде олардың саны 1 012 адам болса, осы жылдың қазан айында 2 380 адамға, 1937 жылы мамырда 2 973, ал 1938 жылдың бірінші жартысында 3 994 адамға өскен. Темір жолы құрылысына жұмысшылар, негізінен, ауылдық жерлерден жұмылдырылды. Жер қазу жұмысы мен құрылыс жұмыстары қажетті материалдардың уақытылы жеткізілмеуі себепті қарқынын түсіріп алды. Мысалы, 1936 жылы 100 шақырымға жететін темір жол желісінің орнына 50 шақырымдық темір жол рельсі жеткізілді 60 мың дана шпалдың орнына 10 400 ғана шпал жеткізілген. Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысына қажетті рельстерді уақытында жеткізе алмауы себепті жұмыс тұрып қалмауы үшін бұрын-соңды қолданыста болған рельстерді төсеуге мәжбүр болды.<ref>РМЭА (РГАЭ). - 31-т., 2619-іс, 25-п.</ref> 1937 жылы КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариаты Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесіне Гурьев Қандыағаш темір жолы құрылысына 3 400 тонна рельс, 93 тонна арматура темірің, 30 тонна шеге, 46 тонна телеграф сымдарын, 340 вагон полиметалл және 25 тонна автомашина бөлінгенін хабарлады. Материалдар мен механизмдердің жеткізілуіне байланысты құрылыс жұмысы қайтадан жалғасын тапты. 1937 жылдың 10 айында белгіленген 1 907 мыңның орнына 1 947 мың топырақ үйіндісін төседі. Сонымен қоса екі учаскеде 251 шақырым темір жол салынды. Құрылыс жұмыстарының алғашқы жылдарында жұмыс қолы жетіспеді. Осыған орай Құрылыс Басқармасы 1938 жылдың 25 қазан айынан бастап құрылысшыларға арнап өндірістен босатып оқу үшін қысқа мерзімді курстар ұйымдастырды. Курска 3-4 кластық білімі бар құрылысшылар алынды. Бұл курстарда тас қалаушы, сылақшы, пеш салушы, ағаш ұстасы, жол бригадирі, майлаушы, кондукторлар, бағыттамашы мамандықтары болды. Курстар Ақжар, [[Қандыағаш]] және [[Шұбарқұдық]] ауылдарында ашылды. Қысқа мерзімді курстардың ашылуы маманданған құрылысшылардың қатарын көбейтті. 1938 жылы осындай курстарды тамамдағандардын саны 624 адамға жетті. Олардың 408-і техникалық минимум тапсырды. Ал 1939 жылы 1054 адам мамандық алып, олардың 463-і техникалық минимум тапсырды. == Мақат-Ақтау темір жол құрылысы == Өткен ғасырдың 50-ші жылдары [[Маңғыстау]]дан оңай да, арзан алынатын уран кені табылғандыктан, үлкен өндіріс ашып, [[Сурет:Мақат темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Мақат темір жол станциясы]]қала салу жоспарланды. Осыған байланысты [[Мақат]]-[[Ақтау]] аралығына темір жол салуға машина жасау министрлігі каржы бөлді.<ref>Мұнайлы астана газеті. 20.05.1995 ж.</ref> Құрылысты тұрғызу үшін 1963 жылы 30 қаңтарда №99 құрылыс басқарма ұйымдастырылып, ол ілкіде Мақат елді-мекеніне орналасты. 1963 .жылдан бастап Мақат-Ақтау-Өзен аралығына 712 км.темір жол құрылысы салына бастады. Жол бойында 14 млн. текше метр топырақ төгілді, 400-дей ірілі-ұсакты күрделі құрылыстар (көпір, өткел, дамбы) салынды, 760 шакырым темір жол торабы төселді, 710 шақырым жоғарғы кернеулі электр жүйесі қосылды және 50 мың текше метр тұрғын үйлер салынды. Мақат-Ақтау темір жолы 1966 желтоқсанда уақытша, ал 1969 жылы тұрақты пайдалануға тапсырылды. == Гурьев-Астрахань темір жол құрылысы == Темір жол саласындағы тағы бір құрылыс Гурьев-[[Астрахань]] темір жолы 1966 жылы салына бастады. Жол бойында 5 [[станция]] мен 21 [[разъезд]] іске қосылды. 7 миллион текше метр топырақ үйіліп, 56 күрделі кұрылыстар және көптеген мәдени орындары салынды. 330 шақырым темір жол төселіп, 1969 жылы 30 сәуірде жол тапсырылып, жұмысшы поездар жүре бастады. Гурьев-Астрахань темір жолы тұрақты пайдалануға 1970 жылы желтоқсанда берілді. == Бейнеу-Қоңырат темір жол құрылысы == 1972 жылы 24 желтоқсанда Орта Азиямен байланыстыратын төте жол [[Бейнеу]]-Қоңырат болат магистралі тұрақты пайдалануға берілді. == Құлсары-Теңіз темір жол құрылысы == 1986 жылы 4-қазанда ұзындығы 102 шақырым [[Құлсары]]-Теңіз темір жолы пайдалануға беріліп жұмысшы поездар жүре бастады. == Мақат-Индер темір жол құрылысы == 1987 жылы 5 желтоқсанда Мақат-Индер темір жолы пайдалануға берілді. [[Қазақстан темір жолы]] құрамындағы ұзындығы 2 мың шақырым Атырау бөлімшесінде 90-шы жылдардың ортасында 500-ден астам инженерлер, 1,5 мың жарым орта білімді мамандар қызмет еткен еді. Мұнда 80-нен астам станция мен разъездер жұмыс істейді. Отыз шақты пайдалану кәсіпорындары, жол кызметіне қажетті онда ұйымдар бар. Атырау темір жол бөлімшесі - іргелі кәсіпорындарының бірі. Облыс бойынша тасымалданатын барлық жүктің 80 %-нан астамы бөлімше ұжымының үлесіне тиіп отыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == Ғинаятолла Нығмет. Солтүстік Каспий жағалауындағы көлік қатынасы [[Санат:Қазақстан темір жолы]] [[Санат:Атырау облысы]] jvgjg24726n3f96nctp25dhgw36mw1y 3684724 3684722 2026-10-22T06:51:31Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684724 wikitext text/x-wiki '''Темір жол''' – халық шаруашылығының және халықтың байланысының негізгі тұтқасы, күре тамыры. Өлкемізде [[темір жол]] құрылысы соңғы уақытта дамып, шаруашылықтың басты саласына айналды. == Гурьев-Доссор темір жол құрылысы == [[Сурет:2TE10U Russian Locomotive.jpg|нобай|оңға|250px|Дизель локомотиві]] 1925 жылдың басында КСРО Халық шаруашылығы кеңесінің шешімімен [[Гурьев]]-[[Доссор]] тар табанды темір жолын салу үшін Ембі-мұнай тресінің жанынан құрылыс басқармасы ұйымдастырылды. <ref>Рабочая правда газеті 18.12.1926г.</ref> Жол салу ерекше қиын жағдайда жүргізілді. Ешбір құрылыс механизмі болмады, трасса бойын ауыз сумен қамтамасыз ету үлкен күшке түсті. 1925 жылы мамыр және маусым айларында жол салу үшін 30 еңбек артельдері құрылды, олардың әрқайсысында 30-35 адамнан болды. Гурьев-Доссор тар табанды темір жол құрылысына Коломенск және Луганск зауыттары [[паровоз]]дар, Октябрь және Москва-Курск темір жол бөлімдері [[вагон]]дар, Брянск және Екатеринослав заводтары темір жолға [[рельс]] дайындады.<ref>Нығмет Г.Н."Күретамыр-мұнайлы Ембіге 80 жыл. Атырау -08.06.1991 ж." </ref> Жолшылардың ер еңбегі нәтижесінде Гурьев-Доссор тар табанды 93 километрлік темір жолы 1926 жылы 18 желтоқсанда пайдалануға берілді. Жол бойында ірі үш бекет (Гурьев, [[Қарабатан]], [[Доссор]]), 3 разъезд (Сокол, [[Ескене]], Даңғар) іске қосылды. Алғашқы кезде поезд Гурьевтен Доссорға дейін 11 сағат, кейін 7 сағаттай уақытта жүріп өтті. Гурьевтен негізінде су және басқа тауарлар, Доссордан мұнай өнімдері тасылды. 1934 жылы мұнай өндіру қарқыны артуына байланысты Ескенеде тағы бір тар табанды темір сол салынды. == Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы == 1936 жылы 25 ақпанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының бұйрығы бойынша, осы комиссариатқа қарасты Көлік басқармасына Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысын ұйымдастыруды тапсырды, 1936 жылы сәуірде Ақтөбе қаласында Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысы басқармасы құрылды. Кейін бұл темір жол құрылысы Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысы деп аталатын болды. Құрылыс жұмысын жүргізу мердігерлік мекеме ретінде «Союзтрансстрой» деп аталатын құрылыс басқармасына жүктелді. Ұзындығы 518 шақырым болатын Гурьев - Қандыағаш темір жолын елдегі ең үздік мекеме - Магнитогорск металлургиялық комбинатының кірме жолдары мен Уфа - Ишимбай темір жол құрылыс мекемесі салды. Құрылыс жұмыстары екі жақтан қатар жүргізілді. Солтүстік учаске деп аталатын Қандыағаш бекетінен және Оңтүстік учаске деп аталатын Гурьев қаласынан басталды. 1936 жылы 19 мамырда солтүстік учаскенің құрылысшылары салтанатты жағдайда алғашқы текше метр топырақ төкті. Көп кешікпей, 26 мамырда Оңтүстік учаскеде де топырақ төгу жұмысы басталды. Құрылыс жұмысы өте қиын климаттық жағдайда жүргізілді. Темір жол трассасы халықтың сирек қоныстанған жерлері арқылы өтті. Жердің қатып қалуы салдарынын қазу жұмысы жиі қиыншылыққа тап болды. Жергілікті жерде құрылыс материалдары тапшы болды. Құрылысқа қажетті тасты Солтүстік учаске үшін 125 шақырым жердегі Мұғаджар карьерлерінен Оңтүстік учаске үшін Жайық өзенінің жағасында орналасқан 200 шақырым жердегі [[Индербор|Индер]]ден тасып әкеліп отырды. Алғашқы кездері құрылысшылардың тұрмыстық жағдайы өте төмен болды. Оларды уақытша барақтарға, киіз үйлерге тіпті жертөлелерге орналастырды. Электр қуаты тартылмағандықтан жұмысшылар жататын орындар керосин шамдармен және май шамдармен жарықтандырылатын еді. Ауыз судың өзін 250-300 шақырым қашықтықтан тасып әкеліп отырды. Техника жетіспеді. 1936 жылы шілде айында 91 автокөлік, 12 тіркелмелі арба, 366трактор, 50 вагон болған екен. Сол себепті қазу жұмыстарының көпшілігі қолмен атқарылды. Құрылысшылардың саны күннен-күнге артып отырды. 1936 жылы 1 шілдеде олардың саны 1 012 адам болса, осы жылдың қазан айында 2 380 адамға, 1937 жылы мамырда 2 973, ал 1938 жылдың бірінші жартысында 3 994 адамға өскен. Темір жолы құрылысына жұмысшылар, негізінен, ауылдық жерлерден жұмылдырылды. Жер қазу жұмысы мен құрылыс жұмыстары қажетті материалдардың уақытылы жеткізілмеуі себепті қарқынын түсіріп алды. Мысалы, 1936 жылы 100 шақырымға жететін темір жол желісінің орнына 50 шақырымдық темір жол рельсі жеткізілді 60 мың дана шпалдың орнына 10 400 ғана шпал жеткізілген. Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысына қажетті рельстерді уақытында жеткізе алмауы себепті жұмыс тұрып қалмауы үшін бұрын-соңды қолданыста болған рельстерді төсеуге мәжбүр болды.<ref>РМЭА (РГАЭ). - 31-т., 2619-іс, 25-п.</ref> 1937 жылы КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариаты Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесіне Гурьев Қандыағаш темір жолы құрылысына 3 400 тонна рельс, 93 тонна арматура темірің, 30 тонна шеге, 46 тонна телеграф сымдарын, 340 вагон полиметалл және 25 тонна автомашина бөлінгенін хабарлады. Материалдар мен механизмдердің жеткізілуіне байланысты құрылыс жұмысы қайтадан жалғасын тапты. 1937 жылдың 10 айында белгіленген 1 907 мыңның орнына 1 947 мың топырақ үйіндісін төседі. Сонымен қоса екі учаскеде 251 шақырым темір жол салынды. Құрылыс жұмыстарының алғашқы жылдарында жұмыс қолы жетіспеді. Осыған орай Құрылыс Басқармасы 1938 жылдың 25 қазан айынан бастап құрылысшыларға арнап өндірістен босатып оқу үшін қысқа мерзімді курстар ұйымдастырды. Курска 3-4 кластық білімі бар құрылысшылар алынды. Бұл курстарда тас қалаушы, сылақшы, пеш салушы, ағаш ұстасы, жол бригадирі, майлаушы, кондукторлар, бағыттамашы мамандықтары болды. Курстар Ақжар, [[Қандыағаш]] және [[Шұбарқұдық]] ауылдарында ашылды. Қысқа мерзімді курстардың ашылуы маманданған құрылысшылардың қатарын көбейтті. 1938 жылы осындай курстарды тамамдағандардын саны 624 адамға жетті. Олардың 408-і техникалық минимум тапсырды. Ал 1939 жылы 1054 адам мамандық алып, олардың 463-і техникалық минимум тапсырды.<br /> 1937 жылы құрылыс жұмысына тартылған 4 638 жұмысшының ішінде қазақтар саны 2051 адам болса, келесі жылдың қазанында олардың саны 5300-ге жетті. Ал Оңтүстік учаскеде қазақтар саны 90% құрады. == Мақат-Ақтау темір жол құрылысы == Өткен ғасырдың 50-ші жылдары [[Маңғыстау]]дан оңай да, арзан алынатын уран кені табылғандыктан, үлкен өндіріс ашып, [[Сурет:Мақат темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Мақат темір жол станциясы]]қала салу жоспарланды. Осыған байланысты [[Мақат]]-[[Ақтау]] аралығына темір жол салуға машина жасау министрлігі каржы бөлді.<ref>Мұнайлы астана газеті. 20.05.1995 ж.</ref> Құрылысты тұрғызу үшін 1963 жылы 30 қаңтарда №99 құрылыс басқарма ұйымдастырылып, ол ілкіде Мақат елді-мекеніне орналасты. 1963 .жылдан бастап Мақат-Ақтау-Өзен аралығына 712 км.темір жол құрылысы салына бастады. Жол бойында 14 млн. текше метр топырақ төгілді, 400-дей ірілі-ұсакты күрделі құрылыстар (көпір, өткел, дамбы) салынды, 760 шакырым темір жол торабы төселді, 710 шақырым жоғарғы кернеулі электр жүйесі қосылды және 50 мың текше метр тұрғын үйлер салынды. Мақат-Ақтау темір жолы 1966 желтоқсанда уақытша, ал 1969 жылы тұрақты пайдалануға тапсырылды. == Гурьев-Астрахань темір жол құрылысы == Темір жол саласындағы тағы бір құрылыс Гурьев-[[Астрахань]] темір жолы 1966 жылы салына бастады. Жол бойында 5 [[станция]] мен 21 [[разъезд]] іске қосылды. 7 миллион текше метр топырақ үйіліп, 56 күрделі кұрылыстар және көптеген мәдени орындары салынды. 330 шақырым темір жол төселіп, 1969 жылы 30 сәуірде жол тапсырылып, жұмысшы поездар жүре бастады. Гурьев-Астрахань темір жолы тұрақты пайдалануға 1970 жылы желтоқсанда берілді. == Бейнеу-Қоңырат темір жол құрылысы == 1972 жылы 24 желтоқсанда Орта Азиямен байланыстыратын төте жол [[Бейнеу]]-Қоңырат болат магистралі тұрақты пайдалануға берілді. == Құлсары-Теңіз темір жол құрылысы == 1986 жылы 4-қазанда ұзындығы 102 шақырым [[Құлсары]]-Теңіз темір жолы пайдалануға беріліп жұмысшы поездар жүре бастады. == Мақат-Индер темір жол құрылысы == 1987 жылы 5 желтоқсанда Мақат-Индер темір жолы пайдалануға берілді. [[Қазақстан темір жолы]] құрамындағы ұзындығы 2 мың шақырым Атырау бөлімшесінде 90-шы жылдардың ортасында 500-ден астам инженерлер, 1,5 мың жарым орта білімді мамандар қызмет еткен еді. Мұнда 80-нен астам станция мен разъездер жұмыс істейді. Отыз шақты пайдалану кәсіпорындары, жол кызметіне қажетті онда ұйымдар бар. Атырау темір жол бөлімшесі - іргелі кәсіпорындарының бірі. Облыс бойынша тасымалданатын барлық жүктің 80 %-нан астамы бөлімше ұжымының үлесіне тиіп отыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == Ғинаятолла Нығмет. Солтүстік Каспий жағалауындағы көлік қатынасы [[Санат:Қазақстан темір жолы]] [[Санат:Атырау облысы]] cu01h1hwtpz7w8slnirg8fhcaltvbhw 3684725 3684724 2026-10-22T06:58:38Z Мағыпар 100137 /* Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы */ 3684725 wikitext text/x-wiki '''Темір жол''' – халық шаруашылығының және халықтың байланысының негізгі тұтқасы, күре тамыры. Өлкемізде [[темір жол]] құрылысы соңғы уақытта дамып, шаруашылықтың басты саласына айналды. == Гурьев-Доссор темір жол құрылысы == [[Сурет:2TE10U Russian Locomotive.jpg|нобай|оңға|250px|Дизель локомотиві]] 1925 жылдың басында КСРО Халық шаруашылығы кеңесінің шешімімен [[Гурьев]]-[[Доссор]] тар табанды темір жолын салу үшін Ембі-мұнай тресінің жанынан құрылыс басқармасы ұйымдастырылды. <ref>Рабочая правда газеті 18.12.1926г.</ref> Жол салу ерекше қиын жағдайда жүргізілді. Ешбір құрылыс механизмі болмады, трасса бойын ауыз сумен қамтамасыз ету үлкен күшке түсті. 1925 жылы мамыр және маусым айларында жол салу үшін 30 еңбек артельдері құрылды, олардың әрқайсысында 30-35 адамнан болды. Гурьев-Доссор тар табанды темір жол құрылысына Коломенск және Луганск зауыттары [[паровоз]]дар, Октябрь және Москва-Курск темір жол бөлімдері [[вагон]]дар, Брянск және Екатеринослав заводтары темір жолға [[рельс]] дайындады.<ref>Нығмет Г.Н."Күретамыр-мұнайлы Ембіге 80 жыл. Атырау -08.06.1991 ж." </ref> Жолшылардың ер еңбегі нәтижесінде Гурьев-Доссор тар табанды 93 километрлік темір жолы 1926 жылы 18 желтоқсанда пайдалануға берілді. Жол бойында ірі үш бекет (Гурьев, [[Қарабатан]], [[Доссор]]), 3 разъезд (Сокол, [[Ескене]], Даңғар) іске қосылды. Алғашқы кезде поезд Гурьевтен Доссорға дейін 11 сағат, кейін 7 сағаттай уақытта жүріп өтті. Гурьевтен негізінде су және басқа тауарлар, Доссордан мұнай өнімдері тасылды. 1934 жылы мұнай өндіру қарқыны артуына байланысты Ескенеде тағы бір тар табанды темір сол салынды. == Қандыағаш-Гурьев темір жол құрылысы == 1936 жылы 25 ақпанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының бұйрығы бойынша, осы комиссариатқа қарасты Көлік басқармасына Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысын ұйымдастыруды тапсырды, 1936 жылы сәуірде Ақтөбе қаласында Гурьев - Ақтөбе темір жол құрылысы басқармасы құрылды. Кейін бұл темір жол құрылысы Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысы деп аталатын болды. Құрылыс жұмысын жүргізу мердігерлік мекеме ретінде «Союзтрансстрой» деп аталатын құрылыс басқармасына жүктелді. Ұзындығы 518 шақырым болатын Гурьев - Қандыағаш темір жолын елдегі ең үздік мекеме - Магнитогорск металлургиялық комбинатының кірме жолдары мен Уфа - Ишимбай темір жол құрылыс мекемесі салды. Құрылыс жұмыстары екі жақтан қатар жүргізілді. Солтүстік учаске деп аталатын Қандыағаш бекетінен және Оңтүстік учаске деп аталатын Гурьев қаласынан басталды. 1936 жылы 19 мамырда солтүстік учаскенің құрылысшылары салтанатты жағдайда алғашқы текше метр топырақ төкті. Көп кешікпей, 26 мамырда Оңтүстік учаскеде де топырақ төгу жұмысы басталды. Құрылыс жұмысы өте қиын климаттық жағдайда жүргізілді. Темір жол трассасы халықтың сирек қоныстанған жерлері арқылы өтті. Жердің қатып қалуы салдарынын қазу жұмысы жиі қиыншылыққа тап болды. Жергілікті жерде құрылыс материалдары тапшы болды. Құрылысқа қажетті тасты Солтүстік учаске үшін 125 шақырым жердегі Мұғаджар карьерлерінен Оңтүстік учаске үшін Жайық өзенінің жағасында орналасқан 200 шақырым жердегі [[Индербор|Индер]]ден тасып әкеліп отырды. Алғашқы кездері құрылысшылардың тұрмыстық жағдайы өте төмен болды. Оларды уақытша барақтарға, киіз үйлерге тіпті жертөлелерге орналастырды. Электр қуаты тартылмағандықтан жұмысшылар жататын орындар керосин шамдармен және май шамдармен жарықтандырылатын еді. Ауыз судың өзін 250-300 шақырым қашықтықтан тасып әкеліп отырды. Техника жетіспеді. 1936 жылы шілде айында 91 автокөлік, 12 тіркелмелі арба, 366трактор, 50 вагон болған екен. Сол себепті қазу жұмыстарының көпшілігі қолмен атқарылды. Құрылысшылардың саны күннен-күнге артып отырды. 1936 жылы 1 шілдеде олардың саны 1 012 адам болса, осы жылдың қазан айында 2 380 адамға, 1937 жылы мамырда 2 973, ал 1938 жылдың бірінші жартысында 3 994 адамға өскен. Темір жолы құрылысына жұмысшылар, негізінен, ауылдық жерлерден жұмылдырылды. Жер қазу жұмысы мен құрылыс жұмыстары қажетті материалдардың уақытылы жеткізілмеуі себепті қарқынын түсіріп алды. Мысалы, 1936 жылы 100 шақырымға жететін темір жол желісінің орнына 50 шақырымдық темір жол рельсі жеткізілді 60 мың дана шпалдың орнына 10 400 ғана шпал жеткізілген. Гурьев - Қандыағаш темір жол құрылысына қажетті рельстерді уақытында жеткізе алмауы себепті жұмыс тұрып қалмауы үшін бұрын-соңды қолданыста болған рельстерді төсеуге мәжбүр болды.<ref>РМЭА (РГАЭ). - 31-т., 2619-іс, 25-п.</ref> 1937 жылы КСРО Ауыр өнеркәсібі халық комиссариаты Қазақ КСР Халық Комиссарлар кеңесіне Гурьев Қандыағаш темір жолы құрылысына 3 400 тонна рельс, 93 тонна арматура темірің, 30 тонна шеге, 46 тонна телеграф сымдарын, 340 вагон полиметалл және 25 тонна автомашина бөлінгенін хабарлады. Материалдар мен механизмдердің жеткізілуіне байланысты құрылыс жұмысы қайтадан жалғасын тапты. 1937 жылдың 10 айында белгіленген 1 907 мыңның орнына 1 947 мың топырақ үйіндісін төседі. Сонымен қоса екі учаскеде 251 шақырым темір жол салынды. Құрылыс жұмыстарының алғашқы жылдарында жұмыс қолы жетіспеді. Осыған орай Құрылыс Басқармасы 1938 жылдың 25 қазан айынан бастап құрылысшыларға арнап өндірістен босатып оқу үшін қысқа мерзімді курстар ұйымдастырды. Курска 3-4 кластық білімі бар құрылысшылар алынды. Бұл курстарда тас қалаушы, сылақшы, пеш салушы, ағаш ұстасы, жол бригадирі, майлаушы, кондукторлар, бағыттамашы мамандықтары болды. Курстар Ақжар, [[Қандыағаш]] және [[Шұбарқұдық]] ауылдарында ашылды. Қысқа мерзімді курстардың ашылуы маманданған құрылысшылардың қатарын көбейтті. 1938 жылы осындай курстарды тамамдағандардын саны 624 адамға жетті. Олардың 408-і техникалық минимум тапсырды. Ал 1939 жылы 1054 адам мамандық алып, олардың 463-і техникалық минимум тапсырды.<br /> 1937 жылы құрылыс жұмысына тартылған 4 638 жұмысшының ішінде қазақтар саны 2051 адам болса, келесі жылдың қазанында олардың саны 5300-ге жетті. Ал Оңтүстік учаскеде қазақтар саны 90% құрады. Құрылыстың солтүстік бөлігінде 46 дүкен мен ондаған сауда орындары, наубайханалар мен асханалар ашылды. Өткір проблемалардың бірі тұрғын үй мәселесі еді. Құрылысшылардың басым бөлігі 46 303 шаршы метрді құрайтын жатақханалар мен вагондарда турды. 1936-1940 жылдары 18 343 шаршы метр тұрғын үй салынды. 1940 жылы Ақтөбе облысымен Гурьев қаласында үш пионер лагері ашылып, онда 310 құрылысшының баласы демалды. == Мақат-Ақтау темір жол құрылысы == Өткен ғасырдың 50-ші жылдары [[Маңғыстау]]дан оңай да, арзан алынатын уран кені табылғандыктан, үлкен өндіріс ашып, [[Сурет:Мақат темір жол станциясы.jpg|thumb|right|200px|Мақат темір жол станциясы]]қала салу жоспарланды. Осыған байланысты [[Мақат]]-[[Ақтау]] аралығына темір жол салуға машина жасау министрлігі каржы бөлді.<ref>Мұнайлы астана газеті. 20.05.1995 ж.</ref> Құрылысты тұрғызу үшін 1963 жылы 30 қаңтарда №99 құрылыс басқарма ұйымдастырылып, ол ілкіде Мақат елді-мекеніне орналасты. 1963 .жылдан бастап Мақат-Ақтау-Өзен аралығына 712 км.темір жол құрылысы салына бастады. Жол бойында 14 млн. текше метр топырақ төгілді, 400-дей ірілі-ұсакты күрделі құрылыстар (көпір, өткел, дамбы) салынды, 760 шакырым темір жол торабы төселді, 710 шақырым жоғарғы кернеулі электр жүйесі қосылды және 50 мың текше метр тұрғын үйлер салынды. Мақат-Ақтау темір жолы 1966 желтоқсанда уақытша, ал 1969 жылы тұрақты пайдалануға тапсырылды. == Гурьев-Астрахань темір жол құрылысы == Темір жол саласындағы тағы бір құрылыс Гурьев-[[Астрахань]] темір жолы 1966 жылы салына бастады. Жол бойында 5 [[станция]] мен 21 [[разъезд]] іске қосылды. 7 миллион текше метр топырақ үйіліп, 56 күрделі кұрылыстар және көптеген мәдени орындары салынды. 330 шақырым темір жол төселіп, 1969 жылы 30 сәуірде жол тапсырылып, жұмысшы поездар жүре бастады. Гурьев-Астрахань темір жолы тұрақты пайдалануға 1970 жылы желтоқсанда берілді. == Бейнеу-Қоңырат темір жол құрылысы == 1972 жылы 24 желтоқсанда Орта Азиямен байланыстыратын төте жол [[Бейнеу]]-Қоңырат болат магистралі тұрақты пайдалануға берілді. == Құлсары-Теңіз темір жол құрылысы == 1986 жылы 4-қазанда ұзындығы 102 шақырым [[Құлсары]]-Теңіз темір жолы пайдалануға беріліп жұмысшы поездар жүре бастады. == Мақат-Индер темір жол құрылысы == 1987 жылы 5 желтоқсанда Мақат-Индер темір жолы пайдалануға берілді. [[Қазақстан темір жолы]] құрамындағы ұзындығы 2 мың шақырым Атырау бөлімшесінде 90-шы жылдардың ортасында 500-ден астам инженерлер, 1,5 мың жарым орта білімді мамандар қызмет еткен еді. Мұнда 80-нен астам станция мен разъездер жұмыс істейді. Отыз шақты пайдалану кәсіпорындары, жол кызметіне қажетті онда ұйымдар бар. Атырау темір жол бөлімшесі - іргелі кәсіпорындарының бірі. Облыс бойынша тасымалданатын барлық жүктің 80 %-нан астамы бөлімше ұжымының үлесіне тиіп отыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == Ғинаятолла Нығмет. Солтүстік Каспий жағалауындағы көлік қатынасы [[Санат:Қазақстан темір жолы]] [[Санат:Атырау облысы]] m62c8wwq1qsp5s18fss3391l7n0x2bz 14 645880 3684845 2799079 2026-10-22T10:49:01Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Дачия Кишинев ФК жаттықтырушылары]] бетін [[Санат:Дачия Кишинёв ФК жаттықтырушылары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2799079 wikitext text/x-wiki [[Санат:Молдова клубтары бойынша футбол жаттықтырушылары]] 4jv70zc7ib6abz679ngli0oynhscbfy 14 645883 3684843 2799084 2026-10-22T10:48:18Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Кишиневте туғандар]] бетін [[Санат:Кишинёвте туғандар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2799084 wikitext text/x-wiki [[Санат:Молдовада туғандар]] [[Санат:Кишинев тұлғалары]] gic4xcyc93bb1pyq6vbwvv0jknwxwc7 14 645884 3684846 2799087 2026-10-22T10:49:17Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Дачия Кишинев ФК ойыншылары]] бетін [[Санат:Дачия Кишинёв ФК ойыншылары]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2799086 wikitext text/x-wiki [[Санат:Молдова клубтары бойынша футболшылар]] 24e479ipi95bia0k5z5b1s4re9fient 0 646250 3684754 2801431 2026-10-22T09:39:11Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3684754 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джермен Пеннант |толық аты = Джермен Ллойд Пеннант |сурет = 1 jermaine pennant 2016.jpg |туған күні = 15.1.1983 |туған жері = {{туғанжері|Ноттингем|Ноттингемде}}, [[Англия]] |азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]] |рост = 173 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = карьеасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1998—1999|{{ту|Англия}} [[Ноттс Каунти]]|0 (0) |1999—2005|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|12 (3) |2002—2003|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]|21 (2) |2003—2004|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|36 (2) |2005|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|12 (0) |2005—2006|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|38 (2) |2006—2009|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|55 (3) |2009|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Портсмут (футбол клубы)|Портсмут]]|13 (0) |2009—2010|{{ту|Испания}} [[Реал Сарагоса]]|25 (0) |2010|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Сток Сити]]|13 (0) |2010—2014|{{ту|Англия}} [[Сток Сити]]|52 (4) |2012—2013|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]|15 (0) |2014|{{ту|Үндістан}} [[Пуна Сити (футбол клубы)|Пуна Сити]]|7 (0) |2015|{{ту|Англия}} [[Уиган Атлетик]]|13 (3) |2016|{{ту|Сингапур}} [[Тампинс Роверс]]|21 (5) |2017|{{ту|Англия}} [[Бери (футбол клубы)|Бери]]|7 (0) |2017—2018|{{ту|Англия}} [[Биллерики Таун]]|13 (1)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2001—2004|{{ту|Англия}} Англия-21|24 (0)}} }} '''Джермен Ллойд Пеннант''' ({{lang-en|Jermaine Lloyd Pennant}}; [[15 қаңтар]] [[1983 жыл|1983]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3195</ref>, [[Ноттингем]]) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы. == Карьерасы == === Клубтық === Англия, Испания, Үндістан, Сингапур клубтарында ойнады. === Ұлттық құрама === Англияның 21 жасқа дейінгі құрамасында 24 кездесу өткізді. == Жетістіктер == '''Арсенал''' * Англия суперкубогы: 2004 '''Ливерпуль''' * Англия суперкубогы: 2006 * Чемпиондар лигасының финалисі: 2006–07 '''Сток Сити''' * Англия кубогының финалисі: 2010–11 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=16001 Профилі] [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Ноттс Каунти ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Уотфорд ФК ойыншылары]] [[Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Портсмут ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары]] [[Санат:Сток Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Уиган Атлетик ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} 2ejhn94ocvrc5lcpv64ufke2ogkz3ly 0 646314 3684819 3060514 2026-10-22T10:02:40Z 1nter pares 146705 3684819 wikitext text/x-wiki {{Клуб маусымы |уақыты = наурыз - қараша |атауы1 = |атауы = |логотипі = |өлшемі = |жаттықтырушысы = [[Станислав Францевич Каминский|Станислав Каминский]] |турнирлер = [[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1989|КСРО бірінші лигасы 1989]]<br>КСРО кубогы 1989/90 |қалалар = |стадиондар = |ойналған ойындар саны = 44 |голдар саны = 76 |голдардың аты = |көрсеткіш = +23 =9 -12 |бомбардир = [[Юрий Вячеславович Найдовский|Юрий Найдовский]] |бголдар = 12 |ең жақсы ойыншы = [[Юрий Вячеславович Найдовский|Юрий Найдовский]] |алдыңғы = [[Қайрат ФК. 1988 жылғы маусым|1988]] |келесі = [[Қайрат ФК. 1990 жылғы маусым|1990]] }} [[Футболдан КСРО чемпионаты 1988|1988 жылы КСРО жоғары лигасында]] сәтсіз ойнаған "Қайрат" клубы бірінші лигаға түсіп қалды. 1989 жылы бірінші лигада үшінші орын алды да, жоғары топқа өте алмады. == Құрамы == {| class="wikitable" !№ !Футболшы !Туған күні ! colspan="2" |Ч-т ! colspan="2" |Дубль ! colspan="2" |Кубок |- | |[[Сергей Викторович Бураков]] |14.04.1963 |29 |<nowiki>-26</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |2 |<nowiki>-4</nowiki> |- | |[[Сергей Васильевич Волгин]] |05.05.1960 |36 |7 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |2 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Вадим Павлович Егошкин]] |04.01.1970 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> | | |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Александр Валентинович Жидков]] |09.04.1966 |41 |6 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |3 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Сергей Николаевич Жуненко]] |13.05.1970 |6 |<nowiki>-</nowiki> | | |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Сергей Анатольевич Кулинич]] |17.05.1960 |24 |1 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |3 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Юрий Вячеславович Найдовский]] |10.04.1963 |38 |12 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Сергей Анатольевич Тимофеев]] |05.03.1965 |35 |3 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |3 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Анатолий Михайлович Фадейкин]] |25.07.1963 |21 |1 | | | | |- | |[[Сергей Викторович Чекмезов]] |10.10.1964 |13 |<nowiki>-13</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |2 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Борис Епкенұлы Жұманов|Борис Епкенович Жуманов]] |27.08.1959 |4 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |1 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Вахид Юнусұлы Масудов|Вахид Юнусович Масудов]] |10.10.1959 |30 |2 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |1 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди]] |29.10.1960 |11 |4 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |1 |1 |- | |[[Андрей Викторович Пинчуков]] |02.10.1957 |39 |1 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Фанас Нагимович Салимов]] |19.02.1964 |40 |2 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |1 |- | |[[Пётр Петрович Нейштетер]] |16.02.1966 |39 |2 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Юрий (Георгиос) Попандопуло]] |31.08.1970 |10 |1 | | | | |- | |[[Игорь Оттович Кистер]] |10.06.1965 |3 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |1 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов|Аскар Сейдахметұлы Қожабергенов]] |20.09.1965 | | | | | | |- | |[[Талғат Маруанұлы Байсуфинов]] |04.09.1968 | | | | | | |- | |[[Әскербек Жаксылықұлы Еңсебаев]] |30.09.1971 |2 |<nowiki>-</nowiki> | | | | |- | |[[Али Алиевич Ибрагимов|Алик Алиевич Ибрагимов]] |11.01.1963 |7 |1 | | | | |- | |[[Александр Александрович Михель]] |23.07.1963 |34 |11 | | | | |- | |[[Александр Леонидович Богатырёв|Александр Леонидович Богатырев]] |06.03.1963 |41 |12 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |<nowiki>-</nowiki> |- | |[[Сергей Александрович Климов]] |16.01.1960 |40 |8 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |1 |- | |[[Сергей Павлович Пасько]] |10.09.1966 |28 |1 |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |4 |<nowiki>-</nowiki> |} == Турнир кестесі == {| class="wikitable" !№ !Команда !О !Ж !Т !Ұ !Д !Ұ |- |1 |[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА Мәскеу]] |42 |27 |10 |5 |113-28 |64 |- |2 |[[Гурия (футбол клубы)|«Гурия» Ланчхути]] |42 |27 |9 |6 |78-39 |63 |- |3 |[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» Алматы]] |42 |23 |9 |10 |75-39 |55 |- |4 |[[Динамо (футбол клубы, Ставрополь)|«Динамо» Ставрополь]] |42 |19 |12 |11 |57-46 |50 |- |5 |«Факел» Воронеж |42 |19 |11 |12 |54-36 |49 |- |6 |[[Таврия (футбол клубы)|«Таврия» Симферополь]] |42 |18 |12 |12 |61-50 |48 |- |7 |[[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|«Металлург» Запорожье]] |42 |17 |12 |13 |55-40 |46 |- |8 |[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» Баку]] |42 |17 |12 |13 |58-48 |46 |- |9 |«Котайк» Абовян |42 |15 |14 |13 |47-40 |44 |- |10 |[[Зимбру (футбол клубы)|«Нистру» Кишинёв]] |42 |19 |5 |18 |45-59 |43 |- |11 |«Геолог» Тюмень |42 |17 |9 |16 |50-49 |43 |- |12 |[[Пахтакор (футбол клубы)|«Пахтакор» Ташкент]] |42 |16 |11 |15 |59-44 |43 |- |13 |[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|«Торпедо» Кутаиси]] |42 |18 |5 |19 |69-73 |41 |- |14 |[[Ростов (футбол клубы)|«Ростсельмаш» Дондағы Ростов]] |42 |12 |14 |16 |38-46 |38 |- |15 |«Кузбасс» Кемерово |42 |12 |12 |18 |29-41 |36 |- |16 |«Шинник» Ярославль |42 |11 |14 |17 |44-62 |36 |- |17 |[[Алания|«Спартак» Орджоникидзе]] |42 |12 |11 |19 |44-61 |35 |- |18 |[[Динамо (футбол клубы, Батуми)|«Динамо» Батуми]] |42 |11 |13 |18 |39-61 |35 |- |19 |[[Кубань (футбол клубы)|«Кубань» Краснодар]] |42 |12 |10 |20 |43-78 |34 |- |20 |[[СКА (футбол клубы, Дондағы Ростов)|СКА Дондағы Ростов]] |42 |10 |12 |20 |53-76 |32 |- |21 |«Даугава» Рига |42 |9 |8 |25 |32-74 |26 |- |22 |СКА «Карпаты» Львов |42 |5 |7 |30 |37-90 |17 |} == Матчтары == == КСРО кубогы == === 1/16 финал === [[Санат:1989 жылғы футбол]] [[Санат:Қайрат ФК]] f63wba9tcttjcbvpkfag6o1kgjcpnj2 0 650106 3684686 3635336 2026-10-22T05:36:31Z 1nter pares 146705 3684686 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | сурет = Alexandru Epureanu Başakşehir.jpg | туған күні = 27.09.1986 | азаматтығы = {{байрақ|Молдова}} <br> {{байрақ|Ресей}} | бойы = 187 | салмағы = 87 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Түркия}} [[Ыстанбұл Башахшехир]] | номері = 6 | клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2004|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбольный клуб)|Зимбру]]|29 (2) |2004—2007|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Шериф]]|66 (3) |2007—2009|{{ту|Ресей}} [[Мәскеу (футбол клубы)|Мәскеу]]|72 (3) |2010—2013|{{ту|Ресей}} [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо (М)]]|43 (3) |2012|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|Крылья Советов]]|17 (1) |2013|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Анжи]]|7 (0) |2014|{{ту|Ресей}} [[Анжи]]|10 (2) |2014—|{{ту|Түркия}} [[Ыстанбұл Башахшехир]]|151 (13) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2006—|{{Футбол|Молдова}} |97 (7)}} | }} '''Александр Иванович Епуряну''' ([[Молдовандар|мол]]. ''Alexandru Epureanu''; [[27 қыркүйек]] [[1986 жыл|1986]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/45340</ref>, [[Кишинёв]]) — молдовалық футболшы, [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Ыстанбұл Башахшехир|Ыстанбұл Башакшехир]]" клубының қорғаушысы. == Карьерасы == Ағасы [[Сергей Иванович Епуряну|Сергей Епуряну]] да футболшы. Карьерасында Молдова, Ресей, Түркия чемпионаттарында ойнады. Ресейде ойнаған жылдары Ресей азаматтығын алды. Және 2009 жылы "Ресей спорт шебері" атағымен марапатталды. Сол жылы "Молдова спорт шебері" атағын да алды. Молдованың үш дүркін чемпионы, Молдованың бес дүркін үздік футболшысы. Соңғысын 2018 жылы 32 жасында иеленді. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Зимбру» * Молдова чемпионатының күміс жүлдегері: 2003 * Молдова чемпионатының қола жүлдегері: 2004 * Молдова кубогы: 2003, 2004 ; «Шериф» * Молдова чемпионы: 2005; 2006; 2007 * Молдова кубогы: 2006 * Молдова суперкубогы: 2006 ; «Ыстанбұл Башакшехир» * Түркия чемпионы: 2019/20 === Жеке === * Молдовадағы жыл футболшысы: 2007, 2009, 2010, 2012, 2018 * Молдованың үздік қорғаушысы: 2005 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/17433 Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] [[Санат:Шериф ФК ойыншылары]] [[Санат:Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Крылья Советов Самара ФК ойыншылары]] [[Санат:Анжи ФК ойыншылары]] [[Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Кишинёвте туғандар]] eslr7dzk04oewp8mpzevow3hqp4r80s 0 650921 3684688 3544142 2026-10-22T05:36:55Z 1nter pares 146705 3684688 wikitext text/x-wiki {{Футбол турнирінің карточкасы | атауы = КСРО футбол федерациялары кубогы | логотип = | қаланған = [[1986 жыл|1986]] | таратылған = [[1990 жыл|1990]] | мемлекет = {{ту|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | командалар саны = 16 | соңғы чемпион = [[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|Черноморец]] | атағы ең көп = [[Днипро (футбол клубы)|Днепр]] (2) }} '''КСРО футбол федерациялары кубогы —''' 1986-1990 жылдары өткізілген [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-дағы]] футбол турнирі. Турнирге жоғары топ өкілдері қатысты, турнир олимпиадалық тәсілмен ұйымдастырылды. == Финалдар == {| class="wikitable" !Жыл !Жеңімпаз !Финалист !Есеп !Финал өткен қала |- |1986 |[[Днипро (футбол клубы)|Днипро]] |[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] |2:0 |[[Кишинёв]] |- |1987 |[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак]] |[[Металлист (футбол клубы)|Металлист]] |4:1 |[[Мәскеу]] |- |1988 |[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи]] |4:1 |[[Кишинёв]] |- |1989 |[[Днипро (футбол клубы)|Днипро]] |[[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Мн)]] |2:1 |[[Днепр (қала)|Днепропетровск]] |- |1990 |[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|Черноморец]] |[[Днипро (футбол клубы)|Днипро]] |2:0 |[[Одесса]] |} == Жеңімпаздар == === Клубтар бойынша === {| class="wikitable" !Клуб !Жеңістер !Жеңген жылдары |- |[[Днипро (футбол клубы)|«Днипро» (Днепропетровск)]] |2 |1986, 1989 |- |[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|«Спартак» (Мәскеу)]] |1 |1987 |- |[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |1 |1988 |- |[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|«Черноморец» (Одесса)]] |1 |1990 |} == Сілтемелер == * http://fc-dynamo.ru/fed/index.php {{КСРО футбол федерациялары кубогы}} [[Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы]] pqd4v9k347zzxzez3ig025ecxqc2o8r 3684689 3684688 2026-10-22T05:37:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3684689 wikitext text/x-wiki {{Футбол турнирінің карточкасы | атауы = КСРО футбол федерациялары кубогы | логотип = | қаланған = [[1986 жыл|1986]] | таратылған = [[1990 жыл|1990]] | мемлекет = {{ту|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | командалар саны = 16 | соңғы чемпион = [[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|Черноморец]] | атағы ең көп = [[Днипро (футбол клубы)|Днепр]] (2) }} '''КСРО футбол федерациялары кубогы''' — 1986–1990 жылдары өткізілген [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-дағы]] футбол турнирі. Турнирге жоғары топ өкілдері қатысты, турнир олимпиадалық тәсілмен ұйымдастырылды. == Финалдар == {| class="wikitable" !Жыл !Жеңімпаз !Финалист !Есеп !Финал өткен қала |- |1986 |[[Днипро (футбол клубы)|Днипро]] |[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] |2:0 |[[Кишинёв]] |- |1987 |[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак]] |[[Металлист (футбол клубы)|Металлист]] |4:1 |[[Мәскеу]] |- |1988 |[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи]] |4:1 |[[Кишинёв]] |- |1989 |[[Днипро (футбол клубы)|Днипро]] |[[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Мн)]] |2:1 |[[Днепр (қала)|Днепропетровск]] |- |1990 |[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|Черноморец]] |[[Днипро (футбол клубы)|Днипро]] |2:0 |[[Одесса]] |} == Жеңімпаздар == === Клубтар бойынша === {| class="wikitable" !Клуб !Жеңістер !Жеңген жылдары |- |[[Днипро (футбол клубы)|«Днипро» (Днепропетровск)]] |2 |1986, 1989 |- |[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|«Спартак» (Мәскеу)]] |1 |1987 |- |[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |1 |1988 |- |[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|«Черноморец» (Одесса)]] |1 |1990 |} == Сілтемелер == * http://fc-dynamo.ru/fed/index.php {{КСРО футбол федерациялары кубогы}} [[Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы]] d2fyoddcvll6021mr7mj4xh2iuesn4v 0 651495 3684690 3276894 2026-10-22T05:37:38Z 1nter pares 146705 3684690 wikitext text/x-wiki {{Әуе апаты | Атауы = Днепроджержинскідегі әуе апаты | Суреті =Aeroflot Tu-134A CCCP-65854 ZRH Jun 1977.png | Сурет атауы = | Дата = 11 тамыз 1979 | Уақыты =13:35 | Сипаты =Әуедегі соқтығыс | Себебі =Әуедиспетчер қателігі | Апат орны ={{ту|КСРО}} Днепродзержинск | Координаттары ={{coord|48|33|35|N|34|40|33|E|type:event|display=title,inline}} | Қайтыс болғандар =178 | Жарақаттанғандар = | Әуе кемесінің суреті = | Әуе кемесі суретінің тақырыбы = | Модель = Ту-134А | Ұшақтың аты = | Әуекомпаниясы = | Ұшып шыққан пункті = | Жолдағы аялдамасы = | Келу пункті = | Сапары =7628 | Борттық нөмір = | Шыққан жылы = | Жолаушылар =88 | Экипаж саны = 6 | Қайтыс болғандар1 =94 | Жарақаттанғандар1 = | Тірі қалғандар = | Модель2 =Ту-134АК | Екінші әуе кемесінің суреті2 = | Екінші әуе кемесі суретінің тақырыбы2 = | Ұшақтың аты2 = | Әуекомпаниясы2 = | Ұшып шыққан пункті2 = | Жолдағы аялдамасы2 = | Келу пункті2 = | Сапары2 =7880 | Борттық нөмір2 = | Шыққан жылы2 = | Жолаушылар2 =77 | Экипаж саны2 = 7 | Қайтыс болғандар2 =84 | Жарақаттанғандар2 = | Тірі қалғандар2 = | Модель3 = | Үшінші әуе кемесінің суреті3 = | Үшінші әуе кемесі суретінің тақырыбы3 = | Ұшақтың аты3 = | Әуекомпаниясы3 = | Ұшып шыққан пункті3 = | Жолдағы аялдамасы3 = | Келу пункті3 = | Сапары3 = | Борттық нөмір3 = | Шыққан жылы3 = | Жолаушылар3 = | Экипаж саны3 = | Қайтыс болғандар3 = | Жарақаттанғандар3 = | Тірі қалғандар3 = | nocat = }} '''Днепродзержинскідегі әуе апаты''' — 1979 жылы 11 тамызда болған Кеңес футболы тарихындағы ең ірі, қайғылы соқтығыс. == Оқиға барысы == Минскіде «[[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамомен]]<nowiki/>» кездесу үшін ұшып бара жатқан «[[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакор]]<nowiki/>» командасының негізгі құрамы ойыншылары отырған ұшақ өзіндей тағы бір жолаушылар лайнерімен украинның Днепродзержинск қаласының аспанында бетпе-бет келіп соқтығысқан. Ташкенттен [[Минск|Минскіге]] бағыт ұстаған бірінші лайнердің бортында «Пахтакордың» 14 футболшыдан, жаттықтырушыдан, бір-бір дәрігер мен әкімгерден, жалпы саны 17 мұңлықтан құралған құрамынан бөлек, тағы 60 жолаушы мен 7 экипаж мүшесі болған. Ал Челябіден [[Кишинёв]]ке ұшып бара жатқан келесі әуе кемесінде 88 жолаушы мен 6 экипаж мүшесі отырған. Нәтижесінде екі ұшақтың күрсісіне жайғасқан 178 жолаушының, – араларында 36 бала бар, – бәрі бірі қалмай қаза тапқан. Бір тәуірі, команданың қосалқы құрамы содан бір күн бұрын ұшып кеткен екен. Т Кейін белгілі болғанындай, сенбі күні таңертең [[Ташкент|Ташкенттің]] аэропортына басқа да жолаушылармен бірге «Пахтакордың» Минскідегі матчқа қатысулары ықтимал негізгі құрамының ойыншылары жиналады. Футболшылардың бәрі ауа райының қабағына бағып, жеңіл киініп келген екен, шабуылшы Владимир Фёдоров қана ерекше қымтанып алыпты. Жолдастарының «Мұның не?» деген сұрағына ол әйелінің Минскіде күннің салқын екенін білдіріп, қалың киіндіріп жібергенін айтып жауап береді. [[Сурет:Dniprodzerzhynsk mid-air collision.png|нобай]] «Аэрофлот» компаниясының «Ту-154» ұшағы Мәскеу уақыты бойынша 11:30 сағатта Ташкенттен көк жүзіне көтеріліп, [[Атырау|Гурьев]]-[[Донецк]]-[[Минск]] бағытына бет түзеді. Содан 20 минут кейін Орал тауларының бөктерінен Воронеж арқылы молдован баскентіне сапар сызған келесі ұшақ – «Ту-134» әуе жолына әуен қосты. Дәл сол мәурітте бұдан кейінгі оқиғаларға тікелей қатыстары болатын Харьковтегі әуежайдың басқару бекетінде Сергей Сергеев деген басқаратын диспетчерлер командасы кезекшілік атқарып жатыр екен. Оның қарамағында аға нұсқаушы Владимир Сумской және диспетчер Николай Жуковский деген жігіттер болыпты. Бұлардың соңғысының стажёр ретінде жұмысқа қабылданғанына небәрі 2,5 ай ғана толған. Осы рейстерді қадағалаудың неге сол жігітке тапсырылғаны әлі күнге дейін анықталған жоқ. Оның өзін бақылау жасау одан гөрі тәжірибесі баршылық Сумскойға жүктеліпті. Мұны неліктен Сергеевтің өзі атқармағаны да сол жұмбақ қалпында қалып тұр. Ал жас диспетчер екі лайнерді бар-жоғы үш минуттық қана айырмашылықпен әуе жолының бір нүктесінен ұшып өтетін етіп белгілеп қойыпты. Шын мәнінде экипаждарға бұған 60 секундтан да аз уақыт беріледі. Екі ұшақ та бұл кезде 8400 метр биіктікте, сағатына 800 шақырымдық жылдамдықпен бір-біріне қарама-қарсы бағыт ұстап, заулап ағып келе жатады. Трагедияға бар болғаны екі минуттай уақыт қалған шақта Сумской стажёрдің есептерін бір тексеріп шығып, заматында құп-қу болып қалтырап сала береді. Сосын дереу басқару тізгінін қолға алып, экипаждардың біріне шұғыл жоғары көтерілуді тапсырады. Ана жақтан құптарлық жауап алғаннан кейін, «уһ» деп дем шығарып, отыра кетеді. Алайда, ол арада бірнеше минут өткеннен кейін «тапсырма қабылданды» деген сигналды берген 154-тің емес, 134-тің командирі екенін бір-ақ біледі... Бұл кезде болатын оқиға болып қойған еді. Ұшақ Куриловка деген деревняның жанына құлайды. Ауыл адамдары сол күні үйлену тойында отыр екен. Аспаннан жауған ұшақ жаңқалары бұлар жайғасқан жерге жетеді. Қауесет бойынша, сол жерде отырған жұрт арасында жүректері жарылып өлгендер де кездесіпті. Бірақ ұшақтардың бір-бірімен қандай жағдайда соқтығысқандары жөнінде нақты болжам жоқ. Әркім әртүрлі айтады. Соның ішінде екі версия көбірек ауызға алынады. Бұлардың біріншісі екі лайнердің бетпе-бет келіп түйіскендерін алға тартса, келесісі Челябіден келе жатқан ұшақ Ташкент лайнерінің артқы жағына қанатымен келіп соққан деген тұжырымға қазық байлайды. Екінші болжам пилоттар бір-біріне жақындап қалған сәттерін апатқа санаулы мезеттер қалған шақта көріп үлгерген, бірақ жалтарып кетуге еш мүмкіндік болмаған деген түсініктен туып отыр. Екі лайнердің соқтығысқан уақыты 13:35 сағатта орын алды деп тіркелді. Дәл сол күні кешке Мәскеуде [[Лужники (стадион)|Ленин атындағы стадионында]] футболдан КСРО Кубогының финалдық матчы ойналған еді. Кездесудің соңғы жағында жанкүйерлер алаңдағы тартысқа оншалықты көңіл бөлмей, дүрлігісіп кетті. Бұған сол аралықта «Пахтакордың» әуе апатына ұшырап, толық құрамымен опат болғаны туралы қауесеттің стадион ішінде желдей есіп кеткені әсер етті. Сол бойда жел сөздің қау ете қалғаны сондай, «Лужники» спорт аренасында отырғандардың көпшілігі мұның [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]] отырып бара жатқан ұшақтың әуедегі жолын тазарту үшін атып түсіруден туғанына сенімді болды. Бір болжам бойынша, сол кезде бас хатшы Брежнев, екінші версияда Украинаның бірінші хатшысы Қырымға қарай ұшып бара жатады, сондықтан сол аумақта 10 мың метр биіктікке дейін басқа ешбір лайнер жіберілмеген. Бірақ бұл болжамдар ақыры айқындалмаған күйі қалып қойды. Мұндай апаттардан кейін жиі анықталып жататынындай, бірі жолай кілтін ұмытып, үйіне қайтып барып, бірі машинасына әлдекім соғып кетіп, тағы бірін аэропортқа барар жолда жұмысқа шұғыл шақыртып, сапардан қалдырып, бірнеше жолаушының рейске үлгере алмаған оқиғалары бұл кезекте де орын алыпты. Біреулер әуежай ғимаратына енді келе бергенде, лайнер аспанға ендеп еніп бара жатқан екен. Сөйтіп, олардың бәрі туралап келгелі тұрған ажал аранынан кездейсоқ аман қалыпты. Ал «Пахтакордың» жағдайында шешуші фактор бұдан сәл басқашалау болған, онда керісінше аман қалуға тиісті футболшылардың өлімге өзі барып қойып кеткені байқалған. Айталық, соның алдында Ташкентте «Зарямен» өткен ойында жарақат алған жартылай қорғаушы Михаил Ан Минскіге барудан босатылған екен. Команданы сапарға шығарып салуға келген оны жолдастары тек матчты көріп қайту үшін ғана қоярда-қоймай өздерімен бірге ала кетіпті. Қосалқы құрамның 18 жасар мүшесі Сирожиддин Базаров бұдан бір күн бұрын өз әріптестерімен бірге белорус ордасына ұшып кетуге тиісті еді. Бірақ сол күні әкесі келіп қалып, бортқа жетіп үлгере алмапты. Сосын жексенбі күні өтетін ойынға негізгі құраммен барып, қатыспақшы болыпты. Сонымен бірге, бұл сапарда болуға тиісті кісілердің онда бола алмай, апатқа ұрынбай қалған деректері де бар. Мысалы, команданың аға жаттықтырушысы (ол кезде бас жаттықтырушы солай аталады – С.П.) Олег Базилевич отбасы жағдайымен Минскіге ертерек, қосалқы құраммен бірге ұшып кетеді. Қақпашы Александр Яновский мен шабуылшы Төлеген Исақов жарақаттарына байланысты сапарға аттанбайды. Қорғаушы Анатолий Могильный ұшаққа кешігіп келеді. Аэропорттың түбінде тұратын массажист Анатолий Дворников бір күн бұрын туған күнін тойлап, таңертең ұйықтап қалады. == Қаза тапқандар == Ал Днепродзержинск түбінде күлге айналып кеткен «Пахтакор» командасының шаһиттері қатарында жаттықтырушы Изгай Тазетдинов, дәрігер Владимир Чумаков, әкімгер Мансур Талибджанов, ойыншылар Сергей Покатилов, Виктор Чуркин, Юрий Загуменных, Михаил Ан, Сирожиддин Базаров, Равиль Агишев, Константин Баканов, Алым Аширов, Николай Куликов, Владимир Федоров, Владимир Сабиров, Шухрат Ишбутаев, Владимир Макаров және Александр Корченов бар еді. Бұлардың арасындағы Виктор Чуркин Шымкент футбол мектебінің түлегі болатын. Қаза тапқан спортшылар 17 тамыз күні Өзбекстан астанасындағы Боткин мазаратында жер қойнына берілді. Кеңес Одағының орталық бұқаралық ақпарат құралдары бұл оқиға туралы іс жүзінде көпке дейін жақ ашқан жоқ. Тіпті «Советский спорт» газетінің өзі бір аптадан кейін ғана команданың апатқа ұшырағаны туралы титтей ақпар беріп қоя салды. Алайда, футболшыларды соңғы сапарға шығарып салу жоғары деңгейде өткізілді. Оған Өзбекстанның жоғары партия басшыларының бәрі қатысты. Осыған арналған қаралы жиын Ташкент аэропортында өткізіліп, соңынан футболшылар денесі салынған табыттар қала көшелерімен алып өтілді. == Апаттан кейін == КСРО Спорт комитеті осы аралықта жаңа команда жасақтап шығару мәселесін өте қысқа мерзім ішінде шұғыл шеше білді. Оның шақыруы бойынша командаға [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА (Мәскеу)]], [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|«Спартак» (Мәскеу)]], [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|«Динамо» (Мәскеу)]], «Динамо» (Минск), «Локомотив» (Мәскеу), «Торпедо» (Кутаиси), «Черноморец» (Одесса), «Карпаты» (Львов), «Памир» (Душанбе), «Динамо» (Киров), «Металлург» (Тула), «Актюбинец» (Ақтөбе), «Нефтяник» (Ферғана), «Янгиер» (Янгиер), «Автомобилист» (Термез) командаларынан футболшылар келді. Сөйтіп, Минскіні қоспағанда, 17-19 тамыз күндері ойналған тағы бір турды ғана жіберіп алған «Пахтакор» небәрі апаттан 12 күн кейін өзінің мүлде жаңа құрамымен 23 тамызда Ереванда «Араратпен» кездесті. Оның сапында Яновский, Нечаев, Эннс, Бондарев, Ширин, Ким, Денисов, Глушаков, Церетели, Шаймарданов, К.Новиков (Карман, 65) алаңға шықты. Бұлардың арасында қақпашыдан басқаларының бәрі шынында нұқыл бөтен ойыншылар еді. Матч 3:1 есебімен алаң иелерінің пайдасына шешілді. Ташкенттіктерден Валерий Глушаков 10-минутта ойынның есебін ашты. Бұдан кейін «Пахтакор» 27 тамызда өз алаңында Тбилисидің «Динамосын» қабылдап, 2:1 есебімен жеңіске жетті. Кездесуде бірінші голды Давид Кипиани 9-минутта соғып, меймандарды алға шығарса, 13-минутта Ренат Файрузов таразы басын теңестірді, ал 65-минутта Владимир Нечаев өзбек командасына жеңіс алып берді. Ойынды көру үшін стадионға 50 мың жанкүйер жиналды. Екі ұшақ апатының себептерін анықтау тоғыз айға созылды. Оның қорытындысымен сот 29 жастағы Владимир Сумской мен 22 жасар Николай Жуковскийдің əрбірін 15 жылдан жалпы режимдегі колонияда отыру жазасына кесті. Алайда, олардың басшысы Сергей Сергеев сотқа тіпті куә ретінде де шақырылған жоқ. Мұның себебі әлі күнге дейін белгісіз. Осындай жаза арқалап кеткен Сумской алты жарым жылдан кейін жақсы мінез-құлқы үшін құлып астынан босап шықты. Бірақ Жуковскийдің тағдыры қайғылы аяқталды, ол колонияда өзін өзі асып өлтірді. '''Серік Пірназардың мақаласынан'''<ref>https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=157402962044727&id=100033250715967&__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZVnU8MIEMpRvgfFsw9RNEicwsb3-VeDxmBy1xZsLcNaoAk4JtKAOF2B1jOwn-PmCOjiDqazBbbEUYJXOCnSyCZOZUB8eClwXVG9ommWXpNZmRGRmkwvmCAumCk17ITwAQc&__tn__=%2CO%2CP-R</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/27/487481a7a81c4/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814045046/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/27/487481a7a81c4/ |date=2013-08-14 }} * http://airdisaster.ru/database.php?id=25 [[Санат:1979 жыл оқиғалары]] [[Санат:11 тамыз оқиғалары]] [[Санат:Пахтакор ФК]] hajmh9909po06lf1almlqoqiqomy5vp 0 651907 3684691 3607786 2026-10-22T05:38:44Z 1nter pares 146705 3684691 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --><!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер |түс=мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Майя Григорьевна Санду | Шынайы есімі = {{lang-mo|Maia Sandu}} | Суреті = Maia Sandu, President of Moldova in 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Премьер = | Атауы = |Титулы = [[Молдова президенті|Молдова Президенті]] | Ту = Flag of the President of Moldova.svg | Ту2 = Coat of arms of Moldova.svg | Реті = | Басқара бастады = [[24 желтоқсан]] [[2020 жыл]] | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Игорь Николаевич Додон|Игорь Додон]] | Ізбасары = | Президент = | Титулы_2 = Молдова Премьер-министрі | Ту_2 = Flag of the Prime Minister of Moldova.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Moldova.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[8 маусым]] [[2019 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[12 қараша]] [[2019 жыл]] | Ізашары_2 = Павел Филип | Ізбасары_2 = Ион Кику | Титулы_3 = Молдова Республикасы Парламентінің депутаты | Ту_3 = Emblema Parlamentului Republicii Moldova.png | Ту2_3 = Flag of Moldova.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 =[[9 наурыз]] [[2019 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 =[[26 шілде]] [[2019 жыл]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Галина Сажин | Президент_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = [[9 желтоқсан]] [[2014 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = [[20 ақпан]] [[2015 жыл]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = Пётр Штирбате | Президент_4 = | Титулы_5 = Молдова Республикасының білім министрі | Ту_5 = Coat of arms of Moldova.svg | Ту2_5 = Flag of Moldova.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = [[24 шілде]] [[2012 жыл]] | Басқаруын аяқтады_5 = [[30 шілде]] [[2015 жыл]] | Ізашары_5 = Михаил Шляхтицкий | Ізбасары_5 = Корина Фусу | Титулы_6 = | Ту_6 = | Ту2_6 = | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = | Басқаруын аяқтады_6 = | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Титулы_7 = | Ту_7 = | Ту2_7 = | Реті_7 = | Басқара бастады_7 = | Басқаруын аяқтады_7 = | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Реті_8 = | Басқара бастады_8 = | Басқаруын аяқтады_8 = | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | Туған күні = 24.05.1972 | Туған жері = [[Рисипень]] ауылы, [[Молдова]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Түсініктемелер = | Жерленді = | Діні =[[Молдова православие шіркеуі]] | Әкесі = Григорий Санду | Анасы = Эмилия Санду | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Әрекет және ынтымақтастық]] | Білімі = [[Молдова Экономикалық білім академиясы]] Басқару мектебі. Джон Кеннеди | Мамандығы = [[экономист]] | Қолтаңбасы = | Сайты = https://www.presedinte.md/rus | Commons = Maia Sandu | Марапаттары =[[File:MDA Ordinul Gloria Muncii BAR.png|58px]] [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|58px]] }} '''Майя Григорьевна Санду''' ([[Молдован тілі|молд.]] ''Maia Sandu''; [[24 мамыр]] [[1972 жыл]], [[Рисипень]] ауылы, [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдаван КСР]], [[КСРО]]) — [[Молдова]] саяси және мемлекет қайраткері. [[2020 жыл]]ғы [[24 желтоқсан]]нан бастап [[Молдова|Молдова Республикасының]] Президенті. Молдованың [[2020 жыл]]дың [[23 қазан]]ында сайланған президенті. [[Молдова]]ның [[2019 жыл]]дың [[8 маусым]]дағы мен [[12 қараша]]дағы аралығындағы премьер-министрі. [[2016 жыл|2016]] және [[2020 жыл]]дардағы сайлауда Молдова президенттігіне үміткер. == Өмірбаяны == Ол [[1972 жыл]]ы [[24 мамыр]]да [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдаван КСР]] [[Фалешти ауданы]] [[Рисипень]] ауылында Григорий мен Эмилия Сандудың отбасында дүниеге келді. [[1989 жыл|1989]] — [[1994 жыл]]дары Молдова экономикалық білім академиясының басқару факультетінде оқыды. [[1995 жыл]]дан [[1998 жыл]]ға дейін Молдова Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының магистратурасында халықаралық қатынастарды оқыды. [[2010 жыл]]ы [[АҚШ]]-тың Кембридждегі Гарвард Джон Кеннеди атындағы Мемлекеттік басқару институтын бітірді. [[Румын тілі|Румын]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Испан тілі|испан]] тілдерін жетік біледі. Үйленген жоқ, балалары жоқ. Ол [[Кишинев]]те ауданы 74 м² болатын екі бөлмелі пәтерде тұрады. Сондай-ақ [[2007 жыл]]ғы [[Toyota RAV4]] көлігін басқарады. == Кәсіби қызметi == Майя Санду [[1994 жыл]]дың [[1 шілде]]сінен бастап Молдова Экономика министрлігі Сыртқы экономикалық байланыстар департаментінің Еуропалық Одақпен және Қара теңіз бассейні елдерімен ынтымақтастық бөлімінің бас маманы қызметін атқарды, ал [[1996 жыл]]ы маусымда Халықаралық экономикалық ұйымдармен ынтымақтастық жөніндегі бас басқарманың кеңесшісі болды. [[1997 жыл|1997]] — [[1998 жыл]]дары ол Халықаралық экономикалық ұйымдармен ынтымақтастық жөніндегі бас директордың орынбасарының міндетін атқарушы болды. [[1998 жыл|1998]] — [[1999 жыл]]дары — кеңесші, [[1999 жыл|1999]] — [[2005 жыл]]дары — [[Кишинёв]]тегі [[Дүниежүзілік банк]]тің кеңсесінде экономист. [[2005]] — [[2006 жыл]]дары Молдова Экономика министрлігінде Макроэкономикалық саясат және даму бағдарламаларының бас дирекциясының директоры, [[2007 жыл]]дың наурыз — қыркүйек айларында БҰҰ-ның Молдовадағы Даму бағдарламасы аясындағы бағдарламалардың үйлестірушісі, [[2007]] — [[2009 жыл]]дары реформа бойынша кеңесші болды. орталық мемлекеттік басқару. [[2010]] — [[2012 жыл]]дары [[Вашингтон]]дағы [[Дүниежүзілік банк]]тің атқарушы директорының кеңесшісі. == Білім министрі == [[2012 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде ол Молдованың білім министрі болып тағайындалды. Министр ретінде ол бірқатар реформалар енгізе бастады, атап айтқанда ұлттық емтихандарды өткізу ережелері өзгертілді. Емтихан тапсыру үдерісін бақылау жүйесі нығайтылды, көптеген орталықтарда бакалавриатқа емтихан қабылдау орталықтарына кіре берісте металл іздегіштер орнатылды, барлық кабинеттер бейнебақылау камераларымен жабдықталды. Сонымен бірге студенттердің алданғаны байқалған барлық емтихан қағаздарының күші жойылды, ал олар өздері қосымша сессияда емтихандарды қайта тапсыру құқығынан айырылды. Мұндай өзгерістер қоғамда қайшылықты пікір туғызды, кейбір азаматтар мен саясаткерлер мұндай бақылау студенттерге емтихан тапсыруға қатты психологиялық қысым жасайды деп сенді. [[2014 жыл]]дың соңында жаңа Білім кодексінің жобасы қоғамдық талқылауға ұсынылды. Осы жобаға сәйкес, білім 18 жасқа дейін міндетті болып табылуы мүмкін, ал мектеп директорлары тек екі мерзім қатарынан өз лауазымында қала алады, ағылшын тілі оқу бағдарламаларында міндетті бола алады, ал мектептерде [[орыс тілі]] міндетті түрде (қосымша) оқылады. Сонымен қатар, жоғары білім үшін жаңа еуропалық әріптік бағалау жүйесі ұсынылды. Білім беру кодексінің жобасы әртүрлі кезеңдерде білім беруде аттестаттау мен сапаны қамтамасыз етудің жаңа құрылымдарын құруды, атап айтқанда Ұлттық мектеп инспекциясы мен кәсіптік білім беруде сапаны қамтамасыз ету жөніндегі ұлттық агенттігін, жоғары білім беру жүйесінде — Стратегиялық және институционалдық даму кеңесін, ал орта білім деңгейінде құруды көздейді — Білім беру мекемесінің әкімшілік кеңесі. Кирилл Габурич үкіметі отставкаға кеткеннен кейін Молдова Либерал-Демократиялық партиясы Майя Сандуны премьер-министрдің кандидатурасына ұсынды. Сонымен бірге оның кандидатурасы Еуропалық интеграция үшін басқарушы альянсты құрған басқа партиялардан қолдау таба алмады. [[2015 жыл]]дың [[30 шілде]]сінде Валериу Стрелец басқарған жаңа үкімет бекіткеннен кейін Майя Санду министрліктен кетуге мәжбүр болды, өйткені басқарушы одақ құру туралы келісімге сәйкес бұл қызмет Либералды партияға арналған болатын. == Саяси қызметі == [[2014 жыл]]дың 7 қыркүйегінде Молдова Либералды-Демократиялық партиясы ұйымдастырған митинг кезінде Майя Санду партияға кіретіндігін мәлімдеді. Алайда, 2015 жылдың мамырында ол телеарналардың біріне берген сұхбатында «ол партияның „бөлігі“, бірақ ресми түрде қағаз жүзінде ол ЛДПМ мүшесі емес» деп мәлімдеді. [[2015 жыл]]дың аяғында Майя Санду өзінің «Майя Сандумен бірге /қадам жаса/» атты еуропашыл саяси қозғалысын құрғанын жариялады, кейінірек ол «Әрекет және ынтымақтастық» партиясына айналды. [[2016 жыл]]дың [[16 мамыр]]ында өткен партияның құрылтай съезінде Майя Санду бірауыздан оның төрағасы болып сайланды. 2016 жылдың күзінде ол [[2016 жыл]]дың [[30 қазан]]ында өткен президенттік сайлауда Әрекет және ынтымақтастық партиясынан кандидат ретінде ұсынылды. Қадір мен шындық платформасы партиясынан үміткер Андрей Нэстасемен бірыңғай үміткерді ұсыну туралы келісім жасалды, ол Халықаралық Республикалық Институт пен Конрад Аденауэр Фондының сауалнамалары арқылы анықталады. [[15 қазан]]да Майя Сандудың президенттік сайлауда орталық-оңшыл оппозициялық күштердің (Әрекет және ынтымақ партиясы, Қадір мен шындық платформасы, ЛДПМ) бірыңғай үміткері бола бастағаны және Андрей Нэстасе өзінің пайдасына сайлаудан өз кандидатурасын алып тастайтыны ресми түрде жарияланды. [[Румыния]] азаматы және Молдованың Румыниямен бірігуінің жақтаушысы. 2016 жылғы 30 қазандағы президенттік сайлаудың бірінші кезеңінде 38,71% дауыс жинап, Майя Санду екінші орынға шықты. 2016 жылғы 13 қарашада өткен президенттік сайлаудың екінші турында 47,89% дауыс жинап, екінші орынға ие болған Майя Санду 52,11% дауыс алған Игорь Додонға басымдықты жоғалтты. 2020 жылдың [[18 шілде]]сінде Әрекет және Ынтымақтастық партиясы Майя Сандуны 2020 жылғы 1 қарашада өтетін халықтық сайлауда президенттікке кандидат етіп ұсынды. == Молдова Республикасының Премьер-Министрі == {{Негізгі мақала|Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)}} 2019 жылдың 8 маусымында ол Молдова Республикасының 13-ші Премьер-Министрі болып сайланды. Алайда келесі күні Конституциялық сот бұл шешімді бұзып, Павел Филипті елдің премьер-министрінің міндетін атқарушы қызметіне қайтарды. Молдова Президенті [[Игорь Додон]] кезекті қызметінен босатылып, оның өкілеттіктері [[Павел Филип]]ке өткеннен кейін, 2019 жылдың 9 маусымында өзінің бірінші жарлығымен ол Молдавияның X шақырылымының Парламентін таратты. Сонымен бірге парламент пен жаңа үкімет бұл шешімді орындаудан бас тартты. Елдегі саяси дағдарыс айқын көрінді. 8 маусымда [[Еуропа Одағы|Еуропалық Одақ]] мәлімдеме жасап, сабырға шақырып, демократиялық жолмен сайланған үкіметпен жұмыс істеуге дайын екендіктерін білдіріп, қай үкімет туралы сөз болып отырғанын көрсетпеді. Дәл осы күні Ресей премьер-министрінің орынбасары Дмитрий Козак Демократиялық партияның әрекеттерін «ашығын қылмыстық» деп атады. [[Франция]], [[Германия]], [[Польша]], [[Швеция]] және [[Ұлыбритания]] жаңа Санду үкіметін қолдайтындықтарын айтып, ұстамдылыққа шақырды. 2019 жылдың 12 қарашасында Молдова Парламенті Үкіметке сенімсіздік білдіру туралы шешім қабылдады. Бұл шешімге 101 депутаттың 52-сі дауыс берді. Дауыс беруді қабылдауға министрлер кабинетінің Молдова Бас прокурорын сайлау тәртібін айқындайтын заңнамаға өзгерістер енгізу туралы бастамасы себеп болды. 14 қарашада Ион Кику жаңа премьер-министр болып сайланды. Оның үкіметіне Санду үкіметінен [[Павел Войку]] ғана тағайындалды, ол Қорғаныс министрі орнына Ішкі істер министрі болды. == Президенттік науқан (2020) == Шілде айында «Әрекет және ынтымақтастық» партиясы (PAS) Майя Сандуды президенттікке ұсынды. Мұндай шешім PAS-те партияның Ұлттық кеңесінде 18 шілдеде қабылданды. [[30 қыркүйек]]те қол жинау тізімдерін сәтті тексеруден кейін Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) Майя Сандуны президенттік сайлауға кандидат ретінде тіркеді. «Әрекет және ынтымақтастық» (PAS) партиясының кандидаты Майя Сандудың тұсаукесері 2 қазанда Кишинёв DigitalPark маңындағы ашық алаңда өтті. Майя Сандудың жиырма минуттық сөзінде кандидаттың үгіт-насихатына сілтемелер болмады. Сонымен бірге, саясаткер Молдовадағы бар проблемаларды жариялады және өзін «жақсы адам» деп атады, сайлаушыларды президенттік сайлауда мүмкіндігінше жұмылдыруға шақырды. 1 қарашада өткен бірінші турда ол сайлаушылардың қажетті 50% + 1 дауысын ала алмады (ол 36,16% дауыспен бірінші орынға ие болды, қазіргі мемлекет басшысы Игорь Додон 32,61% дауыспен екінші орынға ие болды). Додон мен Санду бақ сынаған екінші турда Майя Санду қазіргі президент Игорь Додонды жеңді, сондықтан бюллетеньдердің 99,07% өңделгеннен кейін оның қарсыласынан алшақтық 14% немесе 224 470 дауысты құрайды, бұл оны құрайды тәуелсіз Молдова Республикасының тарихындағы алғашқы әйел президент. 2020 жылғы [[16 қараша]]да Орталық сайлау комиссиясының мәліметтері бойынша, барлық хаттамаларды өңдегеннен кейін Майя Санду сайлауда 57,7% дауыспен жеңіске жетеді, ал қазіргі президент Игорь Додон — 42,2%. Кандидаттар арасындағы айтарлықтай алшақтық шетелдегі сайлау учаскелеріндегі дауыстарды санаудан кейін пайда болды. == Президенттік == 2020 жылы 24 желтоқсанда Майя Санду Кишинёвтегі Республика сарайында ұлықтау рәсімінде ант берді. Өзінің ұлықтау сөзінде ол уақытша үкімет құрмай, елде мерзімінен бұрын парламенттік сайлау өткізуді жақтады<ref>[https://baribar.kz/143199/majya-sandu-moldovanynh-zhanha-prezidenti Майя Санду Молдова президенті ретінде ант берді]</ref>. ===Сыртқы саясат=== Молдованың еуропалық интеграциясын, ЕО елінің кіруін, Халықаралық валюта қорымен ынтымақтастықты қалпына келтіруді және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен жақындасуды жақтайды. 2020 жылдың 29 желтоқсанында Кишинёвте [[Румыния президенті|Румыния Президенті]] [[Клаус Йоханнис]]ті қабылдады.<ref>[https://eurasia.expert/sandu-moldova-budet-integrirovatsya-v-evrosoyuz-s-pomoshchyu-rumynii/ Санду: Молдова будет интегрироваться в Евросоюз с помощью Румынии]</ref> Кездесу қорытындысы бойынша ол «Румынияның көмегімен республика еуропалық кеңістікке интеграцияланады» деп мәлімдеді.<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ffcb2aa9a79472e58727244 Новый президент Молдавии поехала в первый зарубежный визит на автомобиле]</ref> Румыния президенті Бухарест Кишинёвке экономикалық дағдарыспен күресу және реформалар жүргізу үшін 100 миллион еуро грант беруге дайын екенін айтты.<ref>[https://ria.ru/20210329/moldaviya-1603245305.html Молдавия лишилась возможности получить от Румынии 60 миллионов евро]</ref> [[File:Official visit of Maia Sandu to Ukraine - 2021-01-12 - president.gov.ua 01.jpg|нобай|солға|Майя Санду мен Украина президенті Володимир Зеленский. Киев, 12 қаңтар, 2021 жыл]] 2021 жылдың 12 қаңтарында ол президент ретіндегі алғашқы шетелдік сапарын Украинаға жасады. Борисполь әуежайында құрметті қарауыл сапын «Украинаға даңқ» деп қарсы алды. Украина Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленский]] мен, Премьер-Министр [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] мен және Жоғарғы Рада төрағасы Дмитрий Разумковпен өткен келіссөздерде екі елдің еуропалық интеграция,<ref>[https://www.kp.ru/daily/27225/4351206/ «Дружить против Москвы»: Почему президент Молдовы Санду так спешила к Зеленскому]</ref> сауда, энергетикалық қауіпсіздік салаларындағы өзара іс-қимыл мәселелері талқыланды; Солтүстіктен Приднестровьені айналып өтетін Днестр арқылы өтетін көпірі бар Кишинёв-Сороки-Ямполь-Киев жаңа жолын салу туралы келісімдерге қол жеткізілді; Приднестровьенің Молдоваға одан әрі қайта қосылуы, Молдова-Украина шекарасында бірлескен бақылау және контрабандаға қарсы күрес;<ref>[http://www.vedomosti.md/news/smozhet-li-sandu-annulirovat-sekretnyj-protokol-filata Сможет ли Санду аннулировать секретный протокол Филата?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115074204/http://www.vedomosti.md/news/smozhet-li-sandu-annulirovat-sekretnyj-protokol-filata |date=2021-01-15 }}</ref><ref>[https://www.kp.md/daily/27225/4351523/ Первый внешнеполитический блин президенту Молдовы Майе Санду вышел комом]</ref> сондай-ақ Днестр су электр станцияларының каскады шеңберінде жаңа украиндық су электр станцияларының құрылысы туралы.<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/01/12/dlya-sandu-ukrainskoe-elektrichestvo-vazhnee-problem-ekologii Для Санду украинское электричество важнее проблем экологии]</ref><ref>[http://www.vedomosti.md/news/skolko-stoit-dnestr Сколько стоит Днестр?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115083937/http://www.vedomosti.md/news/skolko-stoit-dnestr |date=2021-01-15 }}</ref> Болашақта жаңа ГЭС салу туралы шешім Молдованы ауыз судың айтарлықтай бөлігінен айыруы және ел үшін экологиялық апатқа айналуы мүмкін. Сапар барысында ол Белгісіз солдат бейітіндегі Мәңгілік даңқ монументінде және Голодомор-геноцид ұлттық мұражайында қаза тапқан украиндықтарды еске алды.<ref>[https://president.md/rom/comunicate-de-presa/programul-vizitei-oficiale-a-presedintelui-maia-sandu-la-kiev Программа официального визита Президента Майи Санду в Киев]</ref> 2021 жылдың 17-19 қаңтарында Брюссельде болды. Ол Еуропалық Одақтың Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Жоғарғы өкілі [[Жозеп Боррель]] мен келіссөздер жүргізді,<ref>[https://noi.md/ru/politika/sandu-o-rezulitatah-vizita-v-bryusseli-u-moldovy-esti-ogromnye-vozmozhnosti-v-es Санду — о результатах визита в Брюссель: «У Молдовы есть огромные возможности в ЕС»]</ref><ref>[https://www.kp.md/online/news/4159059/ А можно с вами сфотографироваться: Двухдневная фотосессия Санду в Брюсселе обошлась бюджету Молдовы в 45 тысяч леев]</ref> онда олар Молдова азаматтарының Ковид-19 вакциналарына жылдам қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін саяси диалогты қалпына келтіру және еуропалық серіктестермен тығыз ынтымақтастықты бастау мәселелерін талқылады.<ref>[https://cenzura.md/prezident-moldovy-obsudila-s-glavoj-evropejskoj-diplomatii-situaciju-v-pridnestrovskom-regione/ Президент Молдовы обсудила с главой европейской дипломатии ситуацию в приднестровском регионе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130193224/https://cenzura.md/prezident-moldovy-obsudila-s-glavoj-evropejskoj-diplomatii-situaciju-v-pridnestrovskom-regione/ |date=2021-01-30 }}</ref> , сондай-ақ Приднестровье аймағындағы жағдай. Боррел ЕО-ның бейбіт, инклюзивті және тұрақты 5+2 реттеу процесіне бейілділігін қуаттады және Молдова Республикасының халықаралық мойындалған шекаралардағы егемендігі мен аумақтық тұтастығын айнымас қолдайтынын атап өтті. Келіссөздердің қорытындысы бойынша Санду Молдованың «еуропалық күн тәртібімізде барынша тиімді ілгерілеуге» деген ынтасын қайталады.<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/01/18/sandu-v-bryussele-prosit-pomoshchi-yusticiya-ey-ne-hochet-podchinyatsya Санду в Брюсселе просит помощи: юстиция ей не хочет подчиняться]</ref><ref>[https://laf.md/2021/01/18/vizit-maji-sandu-v-brjussel-prezident-vstretilas-s-glavnym-prokurorom-es-lauroj-koveshi/ Визит Майи Санду в Брюссель: Президент встретилась с главным прокурором ЕС Лаурой Кёвеши]</ref> Ол сонымен қатар Еуропалық Одақтың Бас Прокуроры Лаура Ковесимен келіссөздер жүргізді, онда тараптар Молдовадағы сот төрелігі жүйесін реформалауды және Еуропалық прокуратурамен ынтымақтастық перспективаларын талқылады; Еуропалық комиссияның төрағасы Урсула фон дер Лейенмен «Молдавияға таяу жылдардағы қаржылық көмекті, сондай-ақ еуропалық құндылықтар мен стандарттарға жақындау үшін Шығыс серіктестігінің рөлін» талқылады; Бельгия Королі Филипп пен, Бельгияның Премьер-Министрі [[Александр де Крос]] пен және Еуропарламент төрағасы Давид Сассолимен.<ref>[https://ru.diez.md/2021/01/18/sandu-vstretilasy-v-bryussele-s-predsedatelem-i-vitse-predsedatelem-evropeyskoy-komissii/ Санду встретилась в Брюсселе с председателем и вице-председателем Европейской комиссии]</ref> 2021 жылғы 28 ақпанда Еуропалық кеңестің президенті Шарль Мишель Кишинёвке барды, бұл сапар ЕО-мен бірлестік туралы келісімдерге қол қойған Шығыс серіктестігінің үш еліне - Молдова, Украина, Грузияға сапары аясында өтті. Келіссөздерді қорытындылай келе,<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10785189 Глава Евросовета посетит Украину, Грузию, Молдавию с 28 февраля по 3 марта]</ref><ref>[https://ria.ru/20210304/vizit-1599812249.html Вместе против Москвы: что Евросоюз обещает Молдавии, Грузии и Украине]</ref> Шарль Мишель ''Санду ханымның президенттікке келуі Брюссельмен тығыз қарым-қатынас орнатуға мүмкіндіктер терезесін ашады. Республика коронавируспен және оның салдарымен күресу үшін 50 миллион еуро көлеміндегі бірінші траншты алды. Ел Еуроодақ шарттарын орындаса, осыншама соманы алады – ол демократиялық принциптерді ұстанады.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4712204 Евросоюз встаёт на востоке. Председатель Евросовета Шарль Мишель нашел немало общего у Молдавии, Грузии и Украины]</ref> Президент ханым, Еуропа сіз тарапта». Өз кезегінде Санду «елді жемқорлықтан арылтуға дайын» ​​деп сендірді, бірақ «кейбір депутаттар оған кедергі жасайды. Кезектен тыс парламенттік сайлау өткізу үмітімен біз жаңа министрлер кабинетін жинамаймыз''<ref>[https://iz.ru/1132214/kseniia-loginova/draznil-medvedia-es-pokazal-gotovnost-k-ukhudsheniiu-otnoshenii-s-rossiei Дразнил медведя: ЕС показал готовность к ухудшению отношений с Россией]</ref>. 2021 жылғы 19 сәуірде Страсбургке сапары барысында ол Еуропа Кеңесінің Молдова Республикасына арналған 2021-2024 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарына қол қойды, ол Еуропа Кеңесінен елге заңнаманы және мемлекеттік институттарды реформалауда көмек көрсетеді. елдің жағдайын жақсарту, демократия, адам құқықтары мен заңдылық қағидаттарын сақтау. 2021 жылдың 14 мамырында Литва президенті [[Гитанас Науседа]] [[Кишинёв]]ке алғашқы сапарын жасады. Кездесу барысында екіжақты қарым-қатынастарды тереңдету мүмкіндіктері,<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/mayya-sandu-vstrechaet-v-kishineve-prezidenta-litvy-onlayn-translyatsiya/|title=В Молдову 14 мая с официальным визитом прибыл президент Литвы Гитанас Науседа}}</ref> сондай-ақ Молдова мен ЕО арасындағы қарым-қатынастарды дамыту мәселелері талқыланды. Литва президентімен кездескеннен кейін Санду Литва Молдоваға [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19 вакцинасының]] 11 000 дозасын беретінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/litva-pozhertvuet-moldove-11-tys-doz-vaktsiny-protiv-koronavirusa/|title=Литва пожертвует Молдове 11 тыс. доз вакцины против коронавируса}}</ref> 2021 жылғы 19-20 мамырда ол Германияға жұмыс сапарымен барды, онда Германия Федеративтік Республикасының Президенті Франк-Вальтер Штайнмайермен кездесті, сондай-ақ Германия Федеративтік Канцлері Ангела Меркельмен телекөпір арқылы сөйлесті. олар сондай-ақ Молдова мен Германия азаматтарының жүргізуші куәліктерін тану және қайта беру бойынша келіссөздердің қай кезеңге арналғаны туралы айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-catre-cancelarul-angela-merkel-contez-pe-faptul-ca-germania-va-avea-grija-ca-cetatenii-nostri-sa-poata-vota-in-in-siguranta|title=Президент Майя Санду в беседе с Канцлером Германии Ангелой Меркель: «Рассчитываю, что Германия позаботится о безопасном голосовании наших граждан»|website=https://www.presedinte.md/|date=19 МАЯ 2021}}</ref> 2021 жылғы 18-20 маусымда ол [[Рим]]ге жұмыс сапарымен барды, оның барысында Италия Республикасының Президенті Серджио Маттарелламен, сондай-ақ Еңбек және әлеуметтік саясат министрі Андреа Орландомен кездесті, ол келісімге қол қойды. әлеуметтік сақтандыру саласындағы келісім.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-in-vizita-oficiala-la-roma-suntem-hotarti-sa-dezvoltam-in-continuare-relatii-bune-de-parteneriat-cu-italia|title=Президент Майя Санду во время официального визита в Рим: «Мы намерены и в дальнейшем развивать хорошие партнерские отношения с Италией»|website=https://www.presedinte.md/|date=18.06.2021}}</ref> а также с министром труда и социальной политики Андреа Орландо вместе с которым подписала соглашение в области социального страхования<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/republica-moldova-si-republica-italiana-au-semnat-acordul-in-domeniul-securitatii-sociale|title=Республика Молдова и Итальянская Республика подписали Соглашение в области социального страхования|website=https://www.presedinte.md/|date=18.06.2021}}</ref> 2021 жылғы 21 маусымда Италиядан оралған Молдова Республикасының Президенті Майя Санду поляк әріптесінің шақыруымен Польшаға ресми сапармен барды. Варшавада ол Польша Президенті [[Анджей Дуда]] мен кездесті, одан кейін екі ел делегацияларының пленарлық пікірталастары өтті.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-republicii-moldova-maia-sandu-va-efectua-o-vizita-oficiala-in-polonia|title=Президент Республики Молдова Майя Санду совершит официальный визит в Польшу|website=https://www.presedinte.md/|date=19 ИЮНЯ 2021}}</ref> 2021 жылғы 20 шілдеде Грузияның [[Батуми]] қаласына жұмыс сапары аясында Президент Майя Санду Еуропалық кеңес төрағасы Шарль Мишель мен, Украина президенті Владимир Зеленскиймен және Грузия президенті Саломе Зурабишвили ханыммен бірнеше екіжақты кездесулер өткізді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-a-avut-la-batumi-mai-multe-intrevederi-bilaterale|title=Президент Майя Санду провела в Батуми несколько двусторонних встреч|website=https://www.presedinte.md/|date=20 ИЮЛЯ 2021}}</ref> 2021 жылғы 11 тамызда Кишинёвке жұмыс сапарымен келген Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары Дмитрий Козакпен кездесті. Кездесу барысында Приднестровье жанжалын реттеу мәселесі, сондай-ақ Ресей-Молдова қарым-қатынасының басқа да мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-a-discutat-cu-seful-adjunct-al-administratiei-presedintelui-federatiei-ruse-dmitri-kozak|title=Президент Республики Молдова Майя Санду встретилась с замглавы администрации Президента Российской Федерации Дмитрием Козаком|website=https://www.presedinte.md/|date=11.08.2021}}</ref> ===Ішкі саясат=== ====Премьер-министрді тағайындау және парламенттік дағдарыс==== Инаугурациядан бір күн бұрын, 2020 жылғы 23 желтоқсанда Молдова үкіметі толығымен отставкаға кетті және жаңа министрлер кабинеті құрылғанға дейін әрекет ете бастады. 2020 жылдың 31 желтоқсанына дейін премьер-министрдің міндетін атқарушы [[Ион Васильевич Кику|Ион Кику]] өз еркімен отставкаға кеткен қазіргі премьер-министр болды. Чикумен бірге Премьер-Министрдің орынбасары, Қаржы министрі Сергиу Пускута, Экономика және инфрақұрылым министрі Анатолий Усатии және Денсаулық сақтау, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Виорика Думбревеану Ч=Кику сияқты министрлер кабинеті құрылғанға дейін өз міндеттерін орындаудан өз еркімен бас тартып, министрлер кабинетінен шықты. жаңа министрлер кабинеті (олардың міндеттерін тиісті министрліктердің статс-хатшылары қабылдады)<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/stali-izvestny-imena-vrio-ministrov-zdravookhraneniia-ekonomiki-i-finansov Стали известны имена врио министров здравоохранения, экономики и финансов]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Қазіргі Сыртқы істер және еуропалық интеграция министрі Аурели Чокой жаңа премьер-министрдің міндетін атқарушы болды. Парламенттегі ең үлкен фракция (37 депутат) Социалистер партиясының фракциясы (экс-президент Игорь Додонның жақтастары), ал «Әрекет және ынтымақ» партиясы президентінің жақтастары фракциясында небәрі 15 депутат бар. Премьер-министрдің кандидатурасы депутаттардың 2/3 даусымен (барлығы 101) мақұлданады, сондықтан кез келген партияның депутаттары премьер-министрге дауыс беру үшін коалиция құруға міндетті. Молдова заңнамасына сәйкес, егер Парламент 3 ай ішінде (2021 жылдың 24 наурызына дейін) екі рет (кандидатты қарау және бекіту немесе қабылдамау мерзімі 45 күн) премьер-министр лауазымына кандидатты қабылдамаса, президент парламентті таратып, жаңа сайлау тағайындау құқығы. ПДС депутаты Сергей Литвиненко Парламентті таратудың тағы бір жолы туралы айтты: ''егер ол 3 айдың ішінде (2021 жылдың 17 наурызына дейін) бірде-бір заң қабылдамаса'' деді.<ref>[https://cenzura.md/litvinenko-o-sposobah-rospuska-parlamenta-kratchajshij-put-k-dosrochnym-vyboram-jeto-esli-parlament-dvazhdy-otklonit-prosbu-ob-izbranii-pravitelstva/ Литвиненко о способах роспуска парламента: Кратчайший путь к досрочным выборам — это если Парламент дважды отклонит просьбу об избрании правительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119235430/https://cenzura.md/litvinenko-o-sposobah-rospuska-parlamenta-kratchajshij-put-k-dosrochnym-vyboram-jeto-esli-parlament-dvazhdy-otklonit-prosbu-ob-izbranii-pravitelstva/ |date=2021-01-19 }}</ref> Майя Санду өзінің сайлауалды уәделерінде парламенттің 18 депутаты саяси векторды өзгерткеніне сілтеме жасай отырып,<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D0%BA-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%BC-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC/a-53864006|title=Кто подкупает депутатов? Молдавия идет к досрочным выборам {{!}} DW {{!}} 18.06.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2021-04-25}}</ref> «елдің заң шығарушы органын таратудың заңды әдістерін» анықтау қажеттігін мәлімдеді. Барлық саяси құрылымдар 10-шақырылымдағы Парламентті таратуды қолдады, оның ішінде экс-президент Игорь Додон да бірнеше рет: {{дәйексөз|Президенттік сайлаудан кейін бізде екі ықтимал сценарий бар. Бірінші сценарий – қазіргі немесе басқа үкіметтің жалғасуы болса, екіншісі – кезектен тыс парламент сайлауы. Біз араласатын Молдова Республикасы азаматтарының едәуір бөлігі Парламентті таратып, келесі жылы кезектен тыс парламент сайлауын өткізуді жақтайды. Мен де осы нұсқаны қолдаймын.|date=2020-23-12}} Санду 2020 жылдың 28 желтоқсанында барлық фракциялар мен парламенттік топтармен алғашқы консультацияларды өткізді. Кездесуден кейінгі баспасөз мәслихатында ол алдағы күндері саяси және экономикалық дағдарысты еңсерудің шешімін ұсынатынын мәлімдеді:<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/sandu-28-dekabrya-provedet-konsultatsii-so-vsemi-parlamentskimi-fraktsiyami/|title=Санду 28 декабря проведет консультации со всеми парламентскими фракциями|website=NewsMaker|date=2020-12-28|access-date=2021-05-04}}</ref> «Бірде-бір саяси партия парламенттік көпшіліктің бір бөлігі ретінде жаңа үкіметті тағайындау жауапкершілігін өз мойнына алуға дайын екенін ашық мәлімдеген жоқ. Барлық құрылымдар кезектен тыс парламент сайлауын өткізуді жақтайды. Біреулер мұның тезірек болғанын қалайды, енді біреулері сайлауды кейінірек өткізу керек деп санайды. Бірақ барлық парламенттік фракциялар бұл парламентті тарату керек және халық оларды білдіретін жаңа заң шығарушы органды сайлау керек деп келіседі». ==Марапаттары== * Еңбек Даңқы ордені (Молдова) == Дереккөздер == {{дереккөздер|7}} {{ТМД елдерінің басшылары}} [[Санат:24 мамырда туғандар]] [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] iwoa143zyd85bvg4sqowvtjxpr95wbo 3684751 3684691 2026-10-22T09:37:53Z 1nter pares 146705 3684751 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --><!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер |түс=мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Майя Григорьевна Санду | Шынайы есімі = {{lang-mo|Maia Sandu}} | Суреті = Maia Sandu, President of Moldova in 2024 (cropped).jpg | Сурет ені = | Премьер = | Атауы = |Титулы = [[Молдова президенті|Молдова Президенті]] | Ту = Flag of the President of Moldova.svg | Ту2 = Coat of arms of Moldova.svg | Реті = | Басқара бастады = [[24 желтоқсан]] [[2020 жыл]] | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Игорь Николаевич Додон|Игорь Додон]] | Ізбасары = | Президент = | Титулы_2 = Молдова Премьер-министрі | Ту_2 = Flag of the Prime Minister of Moldova.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Moldova.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[8 маусым]] [[2019 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[12 қараша]] [[2019 жыл]] | Ізашары_2 = Павел Филип | Ізбасары_2 = Ион Кику | Титулы_3 = Молдова Республикасы Парламентінің депутаты | Ту_3 = Emblema Parlamentului Republicii Moldova.png | Ту2_3 = Flag of Moldova.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 =[[9 наурыз]] [[2019 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 =[[26 шілде]] [[2019 жыл]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = Галина Сажин | Президент_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = [[9 желтоқсан]] [[2014 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = [[20 ақпан]] [[2015 жыл]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = Пётр Штирбате | Президент_4 = | Титулы_5 = Молдова Республикасының білім министрі | Ту_5 = Coat of arms of Moldova.svg | Ту2_5 = Flag of Moldova.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = [[24 шілде]] [[2012 жыл]] | Басқаруын аяқтады_5 = [[30 шілде]] [[2015 жыл]] | Ізашары_5 = Михаил Шляхтицкий | Ізбасары_5 = Корина Фусу | Титулы_6 = | Ту_6 = | Ту2_6 = | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = | Басқаруын аяқтады_6 = | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | Титулы_7 = | Ту_7 = | Ту2_7 = | Реті_7 = | Басқара бастады_7 = | Басқаруын аяқтады_7 = | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Реті_8 = | Басқара бастады_8 = | Басқаруын аяқтады_8 = | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | Туған күні = 24.05.1972 | Туған жері = [[Рисипень]] ауылы, [[Молдова]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Түсініктемелер = | Жерленді = | Діні =[[Молдова православие шіркеуі]] | Әкесі = Григорий Санду | Анасы = Эмилия Санду | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Әрекет және ынтымақтастық]] | Білімі = [[Молдова Экономикалық білім академиясы]] Басқару мектебі. Джон Кеннеди | Мамандығы = [[экономист]] | Қолтаңбасы = | Сайты = https://www.presedinte.md/rus | Commons = Maia Sandu | Марапаттары =[[File:MDA Ordinul Gloria Muncii BAR.png|58px]] [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|58px]] }} '''Майя Григорьевна Санду''' ([[Молдован тілі|молд.]] ''Maia Sandu''; [[24 мамыр]] [[1972 жыл]], [[Рисипень]] ауылы, [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдаван КСР]], [[КСРО]]) — [[Молдова]] саяси және мемлекет қайраткері. [[2020 жыл]]ғы [[24 желтоқсан]]нан бастап [[Молдова|Молдова Республикасының]] Президенті. Молдованың [[2020 жыл]]дың [[23 қазан]]ында сайланған президенті. [[Молдова]]ның [[2019 жыл]]дың [[8 маусым]]дағы мен [[12 қараша]]дағы аралығындағы премьер-министрі. [[2016 жыл|2016]] және [[2020 жыл]]дардағы сайлауда Молдова президенттігіне үміткер. == Өмірбаяны == Ол [[1972 жыл]]ы [[24 мамыр]]да [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдаван КСР]] [[Фалешти ауданы]] [[Рисипень]] ауылында Григорий мен Эмилия Сандудың отбасында дүниеге келді. [[1989 жыл|1989]] — [[1994 жыл]]дары Молдова экономикалық білім академиясының басқару факультетінде оқыды. [[1995 жыл]]дан [[1998 жыл]]ға дейін Молдова Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының магистратурасында халықаралық қатынастарды оқыды. [[2010 жыл]]ы [[АҚШ]]-тың Кембридждегі Гарвард Джон Кеннеди атындағы Мемлекеттік басқару институтын бітірді. [[Румын тілі|Румын]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Испан тілі|испан]] тілдерін жетік біледі. Үйленген жоқ, балалары жоқ. Ол [[Кишинёв]]те ауданы 74 м² болатын екі бөлмелі пәтерде тұрады. Сондай-ақ [[2007 жыл]]ғы [[Toyota RAV4]] көлігін басқарады. == Кәсіби қызметi == Майя Санду [[1994 жыл]]дың [[1 шілде]]сінен бастап Молдова Экономика министрлігі Сыртқы экономикалық байланыстар департаментінің Еуропалық Одақпен және Қара теңіз бассейні елдерімен ынтымақтастық бөлімінің бас маманы қызметін атқарды, ал [[1996 жыл]]ы маусымда Халықаралық экономикалық ұйымдармен ынтымақтастық жөніндегі бас басқарманың кеңесшісі болды. [[1997 жыл|1997]] — [[1998 жыл]]дары ол Халықаралық экономикалық ұйымдармен ынтымақтастық жөніндегі бас директордың орынбасарының міндетін атқарушы болды. [[1998 жыл|1998]] — [[1999 жыл]]дары — кеңесші, [[1999 жыл|1999]] — [[2005 жыл]]дары — [[Кишинёв]]тегі [[Дүниежүзілік банк]]тің кеңсесінде экономист. [[2005]] — [[2006 жыл]]дары Молдова Экономика министрлігінде Макроэкономикалық саясат және даму бағдарламаларының бас дирекциясының директоры, [[2007 жыл]]дың наурыз — қыркүйек айларында БҰҰ-ның Молдовадағы Даму бағдарламасы аясындағы бағдарламалардың үйлестірушісі, [[2007]] — [[2009 жыл]]дары реформа бойынша кеңесші болды. орталық мемлекеттік басқару. [[2010]] — [[2012 жыл]]дары [[Вашингтон]]дағы [[Дүниежүзілік банк]]тің атқарушы директорының кеңесшісі. == Білім министрі == [[2012 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде ол Молдованың білім министрі болып тағайындалды. Министр ретінде ол бірқатар реформалар енгізе бастады, атап айтқанда ұлттық емтихандарды өткізу ережелері өзгертілді. Емтихан тапсыру үдерісін бақылау жүйесі нығайтылды, көптеген орталықтарда бакалавриатқа емтихан қабылдау орталықтарына кіре берісте металл іздегіштер орнатылды, барлық кабинеттер бейнебақылау камераларымен жабдықталды. Сонымен бірге студенттердің алданғаны байқалған барлық емтихан қағаздарының күші жойылды, ал олар өздері қосымша сессияда емтихандарды қайта тапсыру құқығынан айырылды. Мұндай өзгерістер қоғамда қайшылықты пікір туғызды, кейбір азаматтар мен саясаткерлер мұндай бақылау студенттерге емтихан тапсыруға қатты психологиялық қысым жасайды деп сенді. [[2014 жыл]]дың соңында жаңа Білім кодексінің жобасы қоғамдық талқылауға ұсынылды. Осы жобаға сәйкес, білім 18 жасқа дейін міндетті болып табылуы мүмкін, ал мектеп директорлары тек екі мерзім қатарынан өз лауазымында қала алады, ағылшын тілі оқу бағдарламаларында міндетті бола алады, ал мектептерде [[орыс тілі]] міндетті түрде (қосымша) оқылады. Сонымен қатар, жоғары білім үшін жаңа еуропалық әріптік бағалау жүйесі ұсынылды. Білім беру кодексінің жобасы әртүрлі кезеңдерде білім беруде аттестаттау мен сапаны қамтамасыз етудің жаңа құрылымдарын құруды, атап айтқанда Ұлттық мектеп инспекциясы мен кәсіптік білім беруде сапаны қамтамасыз ету жөніндегі ұлттық агенттігін, жоғары білім беру жүйесінде — Стратегиялық және институционалдық даму кеңесін, ал орта білім деңгейінде құруды көздейді — Білім беру мекемесінің әкімшілік кеңесі. Кирилл Габурич үкіметі отставкаға кеткеннен кейін Молдова Либерал-Демократиялық партиясы Майя Сандуны премьер-министрдің кандидатурасына ұсынды. Сонымен бірге оның кандидатурасы Еуропалық интеграция үшін басқарушы альянсты құрған басқа партиялардан қолдау таба алмады. [[2015 жыл]]дың [[30 шілде]]сінде Валериу Стрелец басқарған жаңа үкімет бекіткеннен кейін Майя Санду министрліктен кетуге мәжбүр болды, өйткені басқарушы одақ құру туралы келісімге сәйкес бұл қызмет Либералды партияға арналған болатын. == Саяси қызметі == [[2014 жыл]]дың 7 қыркүйегінде Молдова Либералды-Демократиялық партиясы ұйымдастырған митинг кезінде Майя Санду партияға кіретіндігін мәлімдеді. Алайда, 2015 жылдың мамырында ол телеарналардың біріне берген сұхбатында «ол партияның „бөлігі“, бірақ ресми түрде қағаз жүзінде ол ЛДПМ мүшесі емес» деп мәлімдеді. [[2015 жыл]]дың аяғында Майя Санду өзінің «Майя Сандумен бірге /қадам жаса/» атты еуропашыл саяси қозғалысын құрғанын жариялады, кейінірек ол «Әрекет және ынтымақтастық» партиясына айналды. [[2016 жыл]]дың [[16 мамыр]]ында өткен партияның құрылтай съезінде Майя Санду бірауыздан оның төрағасы болып сайланды. 2016 жылдың күзінде ол [[2016 жыл]]дың [[30 қазан]]ында өткен президенттік сайлауда Әрекет және ынтымақтастық партиясынан кандидат ретінде ұсынылды. Қадір мен шындық платформасы партиясынан үміткер Андрей Нэстасемен бірыңғай үміткерді ұсыну туралы келісім жасалды, ол Халықаралық Республикалық Институт пен Конрад Аденауэр Фондының сауалнамалары арқылы анықталады. [[15 қазан]]да Майя Сандудың президенттік сайлауда орталық-оңшыл оппозициялық күштердің (Әрекет және ынтымақ партиясы, Қадір мен шындық платформасы, ЛДПМ) бірыңғай үміткері бола бастағаны және Андрей Нэстасе өзінің пайдасына сайлаудан өз кандидатурасын алып тастайтыны ресми түрде жарияланды. [[Румыния]] азаматы және Молдованың Румыниямен бірігуінің жақтаушысы. 2016 жылғы 30 қазандағы президенттік сайлаудың бірінші кезеңінде 38,71% дауыс жинап, Майя Санду екінші орынға шықты. 2016 жылғы 13 қарашада өткен президенттік сайлаудың екінші турында 47,89% дауыс жинап, екінші орынға ие болған Майя Санду 52,11% дауыс алған Игорь Додонға басымдықты жоғалтты. 2020 жылдың [[18 шілде]]сінде Әрекет және Ынтымақтастық партиясы Майя Сандуны 2020 жылғы 1 қарашада өтетін халықтық сайлауда президенттікке кандидат етіп ұсынды. == Молдова Республикасының Премьер-Министрі == {{Негізгі мақала|Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)}} 2019 жылдың 8 маусымында ол Молдова Республикасының 13-ші Премьер-Министрі болып сайланды. Алайда келесі күні Конституциялық сот бұл шешімді бұзып, Павел Филипті елдің премьер-министрінің міндетін атқарушы қызметіне қайтарды. Молдова Президенті [[Игорь Додон]] кезекті қызметінен босатылып, оның өкілеттіктері [[Павел Филип]]ке өткеннен кейін, 2019 жылдың 9 маусымында өзінің бірінші жарлығымен ол Молдавияның X шақырылымының Парламентін таратты. Сонымен бірге парламент пен жаңа үкімет бұл шешімді орындаудан бас тартты. Елдегі саяси дағдарыс айқын көрінді. 8 маусымда [[Еуропа Одағы|Еуропалық Одақ]] мәлімдеме жасап, сабырға шақырып, демократиялық жолмен сайланған үкіметпен жұмыс істеуге дайын екендіктерін білдіріп, қай үкімет туралы сөз болып отырғанын көрсетпеді. Дәл осы күні Ресей премьер-министрінің орынбасары Дмитрий Козак Демократиялық партияның әрекеттерін «ашығын қылмыстық» деп атады. [[Франция]], [[Германия]], [[Польша]], [[Швеция]] және [[Ұлыбритания]] жаңа Санду үкіметін қолдайтындықтарын айтып, ұстамдылыққа шақырды. 2019 жылдың 12 қарашасында Молдова Парламенті Үкіметке сенімсіздік білдіру туралы шешім қабылдады. Бұл шешімге 101 депутаттың 52-сі дауыс берді. Дауыс беруді қабылдауға министрлер кабинетінің Молдова Бас прокурорын сайлау тәртібін айқындайтын заңнамаға өзгерістер енгізу туралы бастамасы себеп болды. 14 қарашада Ион Кику жаңа премьер-министр болып сайланды. Оның үкіметіне Санду үкіметінен [[Павел Войку]] ғана тағайындалды, ол Қорғаныс министрі орнына Ішкі істер министрі болды. == Президенттік науқан (2020) == Шілде айында «Әрекет және ынтымақтастық» партиясы (PAS) Майя Сандуды президенттікке ұсынды. Мұндай шешім PAS-те партияның Ұлттық кеңесінде 18 шілдеде қабылданды. [[30 қыркүйек]]те қол жинау тізімдерін сәтті тексеруден кейін Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) Майя Сандуны президенттік сайлауға кандидат ретінде тіркеді. «Әрекет және ынтымақтастық» (PAS) партиясының кандидаты Майя Сандудың тұсаукесері 2 қазанда Кишинёв DigitalPark маңындағы ашық алаңда өтті. Майя Сандудың жиырма минуттық сөзінде кандидаттың үгіт-насихатына сілтемелер болмады. Сонымен бірге, саясаткер Молдовадағы бар проблемаларды жариялады және өзін «жақсы адам» деп атады, сайлаушыларды президенттік сайлауда мүмкіндігінше жұмылдыруға шақырды. 1 қарашада өткен бірінші турда ол сайлаушылардың қажетті 50% + 1 дауысын ала алмады (ол 36,16% дауыспен бірінші орынға ие болды, қазіргі мемлекет басшысы Игорь Додон 32,61% дауыспен екінші орынға ие болды). Додон мен Санду бақ сынаған екінші турда Майя Санду қазіргі президент Игорь Додонды жеңді, сондықтан бюллетеньдердің 99,07% өңделгеннен кейін оның қарсыласынан алшақтық 14% немесе 224 470 дауысты құрайды, бұл оны құрайды тәуелсіз Молдова Республикасының тарихындағы алғашқы әйел президент. 2020 жылғы [[16 қараша]]да Орталық сайлау комиссиясының мәліметтері бойынша, барлық хаттамаларды өңдегеннен кейін Майя Санду сайлауда 57,7% дауыспен жеңіске жетеді, ал қазіргі президент Игорь Додон — 42,2%. Кандидаттар арасындағы айтарлықтай алшақтық шетелдегі сайлау учаскелеріндегі дауыстарды санаудан кейін пайда болды. == Президенттік == 2020 жылы 24 желтоқсанда Майя Санду Кишинёвтегі Республика сарайында ұлықтау рәсімінде ант берді. Өзінің ұлықтау сөзінде ол уақытша үкімет құрмай, елде мерзімінен бұрын парламенттік сайлау өткізуді жақтады<ref>[https://baribar.kz/143199/majya-sandu-moldovanynh-zhanha-prezidenti Майя Санду Молдова президенті ретінде ант берді]</ref>. ===Сыртқы саясат=== Молдованың еуропалық интеграциясын, ЕО елінің кіруін, Халықаралық валюта қорымен ынтымақтастықты қалпына келтіруді және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен жақындасуды жақтайды. 2020 жылдың 29 желтоқсанында Кишинёвте [[Румыния президенті|Румыния Президенті]] [[Клаус Йоханнис]]ті қабылдады.<ref>[https://eurasia.expert/sandu-moldova-budet-integrirovatsya-v-evrosoyuz-s-pomoshchyu-rumynii/ Санду: Молдова будет интегрироваться в Евросоюз с помощью Румынии]</ref> Кездесу қорытындысы бойынша ол «Румынияның көмегімен республика еуропалық кеңістікке интеграцияланады» деп мәлімдеді.<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ffcb2aa9a79472e58727244 Новый президент Молдавии поехала в первый зарубежный визит на автомобиле]</ref> Румыния президенті Бухарест Кишинёвке экономикалық дағдарыспен күресу және реформалар жүргізу үшін 100 миллион еуро грант беруге дайын екенін айтты.<ref>[https://ria.ru/20210329/moldaviya-1603245305.html Молдавия лишилась возможности получить от Румынии 60 миллионов евро]</ref> [[File:Official visit of Maia Sandu to Ukraine - 2021-01-12 - president.gov.ua 01.jpg|нобай|солға|Майя Санду мен Украина президенті Володимир Зеленский. Киев, 12 қаңтар, 2021 жыл]] 2021 жылдың 12 қаңтарында ол президент ретіндегі алғашқы шетелдік сапарын Украинаға жасады. Борисполь әуежайында құрметті қарауыл сапын «Украинаға даңқ» деп қарсы алды. Украина Президенті [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленский]] мен, Премьер-Министр [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] мен және Жоғарғы Рада төрағасы Дмитрий Разумковпен өткен келіссөздерде екі елдің еуропалық интеграция,<ref>[https://www.kp.ru/daily/27225/4351206/ «Дружить против Москвы»: Почему президент Молдовы Санду так спешила к Зеленскому]</ref> сауда, энергетикалық қауіпсіздік салаларындағы өзара іс-қимыл мәселелері талқыланды; Солтүстіктен Приднестровьені айналып өтетін Днестр арқылы өтетін көпірі бар Кишинёв-Сороки-Ямполь-Киев жаңа жолын салу туралы келісімдерге қол жеткізілді; Приднестровьенің Молдоваға одан әрі қайта қосылуы, Молдова-Украина шекарасында бірлескен бақылау және контрабандаға қарсы күрес;<ref>[http://www.vedomosti.md/news/smozhet-li-sandu-annulirovat-sekretnyj-protokol-filata Сможет ли Санду аннулировать секретный протокол Филата?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115074204/http://www.vedomosti.md/news/smozhet-li-sandu-annulirovat-sekretnyj-protokol-filata |date=2021-01-15 }}</ref><ref>[https://www.kp.md/daily/27225/4351523/ Первый внешнеполитический блин президенту Молдовы Майе Санду вышел комом]</ref> сондай-ақ Днестр су электр станцияларының каскады шеңберінде жаңа украиндық су электр станцияларының құрылысы туралы.<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/01/12/dlya-sandu-ukrainskoe-elektrichestvo-vazhnee-problem-ekologii Для Санду украинское электричество важнее проблем экологии]</ref><ref>[http://www.vedomosti.md/news/skolko-stoit-dnestr Сколько стоит Днестр?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115083937/http://www.vedomosti.md/news/skolko-stoit-dnestr |date=2021-01-15 }}</ref> Болашақта жаңа ГЭС салу туралы шешім Молдованы ауыз судың айтарлықтай бөлігінен айыруы және ел үшін экологиялық апатқа айналуы мүмкін. Сапар барысында ол Белгісіз солдат бейітіндегі Мәңгілік даңқ монументінде және Голодомор-геноцид ұлттық мұражайында қаза тапқан украиндықтарды еске алды.<ref>[https://president.md/rom/comunicate-de-presa/programul-vizitei-oficiale-a-presedintelui-maia-sandu-la-kiev Программа официального визита Президента Майи Санду в Киев]</ref> 2021 жылдың 17-19 қаңтарында Брюссельде болды. Ол Еуропалық Одақтың Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Жоғарғы өкілі [[Жозеп Боррель]] мен келіссөздер жүргізді,<ref>[https://noi.md/ru/politika/sandu-o-rezulitatah-vizita-v-bryusseli-u-moldovy-esti-ogromnye-vozmozhnosti-v-es Санду — о результатах визита в Брюссель: «У Молдовы есть огромные возможности в ЕС»]</ref><ref>[https://www.kp.md/online/news/4159059/ А можно с вами сфотографироваться: Двухдневная фотосессия Санду в Брюсселе обошлась бюджету Молдовы в 45 тысяч леев]</ref> онда олар Молдова азаматтарының Ковид-19 вакциналарына жылдам қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін саяси диалогты қалпына келтіру және еуропалық серіктестермен тығыз ынтымақтастықты бастау мәселелерін талқылады.<ref>[https://cenzura.md/prezident-moldovy-obsudila-s-glavoj-evropejskoj-diplomatii-situaciju-v-pridnestrovskom-regione/ Президент Молдовы обсудила с главой европейской дипломатии ситуацию в приднестровском регионе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130193224/https://cenzura.md/prezident-moldovy-obsudila-s-glavoj-evropejskoj-diplomatii-situaciju-v-pridnestrovskom-regione/ |date=2021-01-30 }}</ref> , сондай-ақ Приднестровье аймағындағы жағдай. Боррел ЕО-ның бейбіт, инклюзивті және тұрақты 5+2 реттеу процесіне бейілділігін қуаттады және Молдова Республикасының халықаралық мойындалған шекаралардағы егемендігі мен аумақтық тұтастығын айнымас қолдайтынын атап өтті. Келіссөздердің қорытындысы бойынша Санду Молдованың «еуропалық күн тәртібімізде барынша тиімді ілгерілеуге» деген ынтасын қайталады.<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/01/18/sandu-v-bryussele-prosit-pomoshchi-yusticiya-ey-ne-hochet-podchinyatsya Санду в Брюсселе просит помощи: юстиция ей не хочет подчиняться]</ref><ref>[https://laf.md/2021/01/18/vizit-maji-sandu-v-brjussel-prezident-vstretilas-s-glavnym-prokurorom-es-lauroj-koveshi/ Визит Майи Санду в Брюссель: Президент встретилась с главным прокурором ЕС Лаурой Кёвеши]</ref> Ол сонымен қатар Еуропалық Одақтың Бас Прокуроры Лаура Ковесимен келіссөздер жүргізді, онда тараптар Молдовадағы сот төрелігі жүйесін реформалауды және Еуропалық прокуратурамен ынтымақтастық перспективаларын талқылады; Еуропалық комиссияның төрағасы Урсула фон дер Лейенмен «Молдавияға таяу жылдардағы қаржылық көмекті, сондай-ақ еуропалық құндылықтар мен стандарттарға жақындау үшін Шығыс серіктестігінің рөлін» талқылады; Бельгия Королі Филипп пен, Бельгияның Премьер-Министрі [[Александр де Крос]] пен және Еуропарламент төрағасы Давид Сассолимен.<ref>[https://ru.diez.md/2021/01/18/sandu-vstretilasy-v-bryussele-s-predsedatelem-i-vitse-predsedatelem-evropeyskoy-komissii/ Санду встретилась в Брюсселе с председателем и вице-председателем Европейской комиссии]</ref> 2021 жылғы 28 ақпанда Еуропалық кеңестің президенті Шарль Мишель Кишинёвке барды, бұл сапар ЕО-мен бірлестік туралы келісімдерге қол қойған Шығыс серіктестігінің үш еліне - Молдова, Украина, Грузияға сапары аясында өтті. Келіссөздерді қорытындылай келе,<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10785189 Глава Евросовета посетит Украину, Грузию, Молдавию с 28 февраля по 3 марта]</ref><ref>[https://ria.ru/20210304/vizit-1599812249.html Вместе против Москвы: что Евросоюз обещает Молдавии, Грузии и Украине]</ref> Шарль Мишель ''Санду ханымның президенттікке келуі Брюссельмен тығыз қарым-қатынас орнатуға мүмкіндіктер терезесін ашады. Республика коронавируспен және оның салдарымен күресу үшін 50 миллион еуро көлеміндегі бірінші траншты алды. Ел Еуроодақ шарттарын орындаса, осыншама соманы алады – ол демократиялық принциптерді ұстанады.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4712204 Евросоюз встаёт на востоке. Председатель Евросовета Шарль Мишель нашел немало общего у Молдавии, Грузии и Украины]</ref> Президент ханым, Еуропа сіз тарапта». Өз кезегінде Санду «елді жемқорлықтан арылтуға дайын» ​​деп сендірді, бірақ «кейбір депутаттар оған кедергі жасайды. Кезектен тыс парламенттік сайлау өткізу үмітімен біз жаңа министрлер кабинетін жинамаймыз''<ref>[https://iz.ru/1132214/kseniia-loginova/draznil-medvedia-es-pokazal-gotovnost-k-ukhudsheniiu-otnoshenii-s-rossiei Дразнил медведя: ЕС показал готовность к ухудшению отношений с Россией]</ref>. 2021 жылғы 19 сәуірде Страсбургке сапары барысында ол Еуропа Кеңесінің Молдова Республикасына арналған 2021-2024 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарына қол қойды, ол Еуропа Кеңесінен елге заңнаманы және мемлекеттік институттарды реформалауда көмек көрсетеді. елдің жағдайын жақсарту, демократия, адам құқықтары мен заңдылық қағидаттарын сақтау. 2021 жылдың 14 мамырында Литва президенті [[Гитанас Науседа]] [[Кишинёв]]ке алғашқы сапарын жасады. Кездесу барысында екіжақты қарым-қатынастарды тереңдету мүмкіндіктері,<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/mayya-sandu-vstrechaet-v-kishineve-prezidenta-litvy-onlayn-translyatsiya/|title=В Молдову 14 мая с официальным визитом прибыл президент Литвы Гитанас Науседа}}</ref> сондай-ақ Молдова мен ЕО арасындағы қарым-қатынастарды дамыту мәселелері талқыланды. Литва президентімен кездескеннен кейін Санду Литва Молдоваға [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19 вакцинасының]] 11 000 дозасын беретінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/litva-pozhertvuet-moldove-11-tys-doz-vaktsiny-protiv-koronavirusa/|title=Литва пожертвует Молдове 11 тыс. доз вакцины против коронавируса}}</ref> 2021 жылғы 19-20 мамырда ол Германияға жұмыс сапарымен барды, онда Германия Федеративтік Республикасының Президенті Франк-Вальтер Штайнмайермен кездесті, сондай-ақ Германия Федеративтік Канцлері Ангела Меркельмен телекөпір арқылы сөйлесті. олар сондай-ақ Молдова мен Германия азаматтарының жүргізуші куәліктерін тану және қайта беру бойынша келіссөздердің қай кезеңге арналғаны туралы айтты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-catre-cancelarul-angela-merkel-contez-pe-faptul-ca-germania-va-avea-grija-ca-cetatenii-nostri-sa-poata-vota-in-in-siguranta|title=Президент Майя Санду в беседе с Канцлером Германии Ангелой Меркель: «Рассчитываю, что Германия позаботится о безопасном голосовании наших граждан»|website=https://www.presedinte.md/|date=19 МАЯ 2021}}</ref> 2021 жылғы 18-20 маусымда ол [[Рим]]ге жұмыс сапарымен барды, оның барысында Италия Республикасының Президенті Серджио Маттарелламен, сондай-ақ Еңбек және әлеуметтік саясат министрі Андреа Орландомен кездесті, ол келісімге қол қойды. әлеуметтік сақтандыру саласындағы келісім.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-in-vizita-oficiala-la-roma-suntem-hotarti-sa-dezvoltam-in-continuare-relatii-bune-de-parteneriat-cu-italia|title=Президент Майя Санду во время официального визита в Рим: «Мы намерены и в дальнейшем развивать хорошие партнерские отношения с Италией»|website=https://www.presedinte.md/|date=18.06.2021}}</ref> а также с министром труда и социальной политики Андреа Орландо вместе с которым подписала соглашение в области социального страхования<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/republica-moldova-si-republica-italiana-au-semnat-acordul-in-domeniul-securitatii-sociale|title=Республика Молдова и Итальянская Республика подписали Соглашение в области социального страхования|website=https://www.presedinte.md/|date=18.06.2021}}</ref> 2021 жылғы 21 маусымда Италиядан оралған Молдова Республикасының Президенті Майя Санду поляк әріптесінің шақыруымен Польшаға ресми сапармен барды. Варшавада ол Польша Президенті [[Анджей Дуда]] мен кездесті, одан кейін екі ел делегацияларының пленарлық пікірталастары өтті.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-republicii-moldova-maia-sandu-va-efectua-o-vizita-oficiala-in-polonia|title=Президент Республики Молдова Майя Санду совершит официальный визит в Польшу|website=https://www.presedinte.md/|date=19 ИЮНЯ 2021}}</ref> 2021 жылғы 20 шілдеде Грузияның [[Батуми]] қаласына жұмыс сапары аясында Президент Майя Санду Еуропалық кеңес төрағасы Шарль Мишель мен, Украина президенті Владимир Зеленскиймен және Грузия президенті Саломе Зурабишвили ханыммен бірнеше екіжақты кездесулер өткізді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-a-avut-la-batumi-mai-multe-intrevederi-bilaterale|title=Президент Майя Санду провела в Батуми несколько двусторонних встреч|website=https://www.presedinte.md/|date=20 ИЮЛЯ 2021}}</ref> 2021 жылғы 11 тамызда Кишинёвке жұмыс сапарымен келген Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары Дмитрий Козакпен кездесті. Кездесу барысында Приднестровье жанжалын реттеу мәселесі, сондай-ақ Ресей-Молдова қарым-қатынасының басқа да мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.presedinte.md/rus/comunicate-de-presa/presedintele-maia-sandu-a-discutat-cu-seful-adjunct-al-administratiei-presedintelui-federatiei-ruse-dmitri-kozak|title=Президент Республики Молдова Майя Санду встретилась с замглавы администрации Президента Российской Федерации Дмитрием Козаком|website=https://www.presedinte.md/|date=11.08.2021}}</ref> ===Ішкі саясат=== ====Премьер-министрді тағайындау және парламенттік дағдарыс==== Инаугурациядан бір күн бұрын, 2020 жылғы 23 желтоқсанда Молдова үкіметі толығымен отставкаға кетті және жаңа министрлер кабинеті құрылғанға дейін әрекет ете бастады. 2020 жылдың 31 желтоқсанына дейін премьер-министрдің міндетін атқарушы [[Ион Васильевич Кику|Ион Кику]] өз еркімен отставкаға кеткен қазіргі премьер-министр болды. Чикумен бірге Премьер-Министрдің орынбасары, Қаржы министрі Сергиу Пускута, Экономика және инфрақұрылым министрі Анатолий Усатии және Денсаулық сақтау, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Виорика Думбревеану Ч=Кику сияқты министрлер кабинеті құрылғанға дейін өз міндеттерін орындаудан өз еркімен бас тартып, министрлер кабинетінен шықты. жаңа министрлер кабинеті (олардың міндеттерін тиісті министрліктердің статс-хатшылары қабылдады)<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/stali-izvestny-imena-vrio-ministrov-zdravookhraneniia-ekonomiki-i-finansov Стали известны имена врио министров здравоохранения, экономики и финансов]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Қазіргі Сыртқы істер және еуропалық интеграция министрі Аурели Чокой жаңа премьер-министрдің міндетін атқарушы болды. Парламенттегі ең үлкен фракция (37 депутат) Социалистер партиясының фракциясы (экс-президент Игорь Додонның жақтастары), ал «Әрекет және ынтымақ» партиясы президентінің жақтастары фракциясында небәрі 15 депутат бар. Премьер-министрдің кандидатурасы депутаттардың 2/3 даусымен (барлығы 101) мақұлданады, сондықтан кез келген партияның депутаттары премьер-министрге дауыс беру үшін коалиция құруға міндетті. Молдова заңнамасына сәйкес, егер Парламент 3 ай ішінде (2021 жылдың 24 наурызына дейін) екі рет (кандидатты қарау және бекіту немесе қабылдамау мерзімі 45 күн) премьер-министр лауазымына кандидатты қабылдамаса, президент парламентті таратып, жаңа сайлау тағайындау құқығы. ПДС депутаты Сергей Литвиненко Парламентті таратудың тағы бір жолы туралы айтты: ''егер ол 3 айдың ішінде (2021 жылдың 17 наурызына дейін) бірде-бір заң қабылдамаса'' деді.<ref>[https://cenzura.md/litvinenko-o-sposobah-rospuska-parlamenta-kratchajshij-put-k-dosrochnym-vyboram-jeto-esli-parlament-dvazhdy-otklonit-prosbu-ob-izbranii-pravitelstva/ Литвиненко о способах роспуска парламента: Кратчайший путь к досрочным выборам — это если Парламент дважды отклонит просьбу об избрании правительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119235430/https://cenzura.md/litvinenko-o-sposobah-rospuska-parlamenta-kratchajshij-put-k-dosrochnym-vyboram-jeto-esli-parlament-dvazhdy-otklonit-prosbu-ob-izbranii-pravitelstva/ |date=2021-01-19 }}</ref> Майя Санду өзінің сайлауалды уәделерінде парламенттің 18 депутаты саяси векторды өзгерткеніне сілтеме жасай отырып,<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D0%BA-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%BC-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC/a-53864006|title=Кто подкупает депутатов? Молдавия идет к досрочным выборам {{!}} DW {{!}} 18.06.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2021-04-25}}</ref> «елдің заң шығарушы органын таратудың заңды әдістерін» анықтау қажеттігін мәлімдеді. Барлық саяси құрылымдар 10-шақырылымдағы Парламентті таратуды қолдады, оның ішінде экс-президент Игорь Додон да бірнеше рет: {{дәйексөз|Президенттік сайлаудан кейін бізде екі ықтимал сценарий бар. Бірінші сценарий – қазіргі немесе басқа үкіметтің жалғасуы болса, екіншісі – кезектен тыс парламент сайлауы. Біз араласатын Молдова Республикасы азаматтарының едәуір бөлігі Парламентті таратып, келесі жылы кезектен тыс парламент сайлауын өткізуді жақтайды. Мен де осы нұсқаны қолдаймын.|date=2020-23-12}} Санду 2020 жылдың 28 желтоқсанында барлық фракциялар мен парламенттік топтармен алғашқы консультацияларды өткізді. Кездесуден кейінгі баспасөз мәслихатында ол алдағы күндері саяси және экономикалық дағдарысты еңсерудің шешімін ұсынатынын мәлімдеді:<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/sandu-28-dekabrya-provedet-konsultatsii-so-vsemi-parlamentskimi-fraktsiyami/|title=Санду 28 декабря проведет консультации со всеми парламентскими фракциями|website=NewsMaker|date=2020-12-28|access-date=2021-05-04}}</ref> «Бірде-бір саяси партия парламенттік көпшіліктің бір бөлігі ретінде жаңа үкіметті тағайындау жауапкершілігін өз мойнына алуға дайын екенін ашық мәлімдеген жоқ. Барлық құрылымдар кезектен тыс парламент сайлауын өткізуді жақтайды. Біреулер мұның тезірек болғанын қалайды, енді біреулері сайлауды кейінірек өткізу керек деп санайды. Бірақ барлық парламенттік фракциялар бұл парламентті тарату керек және халық оларды білдіретін жаңа заң шығарушы органды сайлау керек деп келіседі». ==Марапаттары== * Еңбек Даңқы ордені (Молдова) == Дереккөздер == {{дереккөздер|7}} {{ТМД елдерінің басшылары}} [[Санат:24 мамырда туғандар]] [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 2do9rb94cgn8jiez6ym9aqsyim2fq0j 0 652086 3684692 2833591 2026-10-22T05:39:13Z 1nter pares 146705 3684692 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |уақыты = [[1 сәуір]] — [[22 қараша]] [[1988 жыл]] |қатысушылар саны = 16 |чемпион = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат (Алматы)]] |2 орын = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи (Баку)]] |ойналған ойындар саны = 55 |голдар саны = 169 |Бомбардир = [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] (11) |алдыңғы сезон= [[КСРО футбол федерациялары кубогы 1987|1987]] |келесі сезон= [[КСРО футбол федерациялары кубогы 1989|1989]] }} '''КСРО футбол федерациялары кубогы 1988''' — [[КСРО футбол федерациялары кубогы|аталмыш турнирдің]] үшінші маусымы. Алматының "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайраты]]" жеңімпаз атанды. == Топтық турнир == === А тобы === {{ФутболКесте2}} {{ФК-команда|1|[[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]]|4|1|1|10|5|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|2|[[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]]|3|1|2|10|7|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|3|[[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]]|1|2|3|6|10}} {{ФК-команда|4|[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]]|1|2|3|5|9}} {{ФутболКестеСоңы2}} ==== Ойындар ==== {{footballbox |date = 1 сәуір 1988 |team1 =[[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]] |score = 0:2 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |goals1 = |goals2 = {{гол|38||67}} [[Андрей Викентьевич Зыгмантович]] |stadium = [[Олимпиада стадионы (Киев)|Республикалық стадион]], [[Киев]] |attendance = 12000 |referee = [[Гурам Сепиашвили]] ([[Тбилиси]]) }} ----- {{footballbox |date = 3 сәуір 1988 |team1 =[[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |score = 2:0 |team2 = [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]] |goals1 = [[Гедиминас Альгимантович Шугжда]] {{гол|50}}<br />[[Гинтарас Алоизович Квилюнас]] {{гол|80}} |goals2 = |stadium = «[[Локомотив (стадион, Вильнюс)|Локомотив]]», [[Вильнюс]] }} ----- {{footballbox |date = 8 мамыр 1988 |team1 =[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]] |score = 0:1 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]] |goals1 = |goals2 = {{гол|65}} [[Андрей Антанасович Канчельскис]] |stadium = Киров атындағы стадион, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} ----- {{footballbox |date = 8 мамыр 1988 |team1 =[[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |score = 2:0 |team2 = [[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |goals1 = [[Андрей Евгеньевич Шалимо]] {{гол|19}}<br />[[Сергей Широкий]] {{гол|69}} |goals2 = |stadium = [[Динамо (стадион, Минск)|«Динамо»]], [[Минск]] }} ----- {{footballbox |date = 29 мамыр 1988 |team1 =[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]] |score = 2:1 |report =[http://fc-dynamo.ru/fed/prot.php?id=610 протокол] |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |goals1 = [[Олег Анатольевич Саленко]] {{гол|30|пен.}}<br />[[Аркадий Георгиевич Афанасьев]] {{гол|48}} |goals2 = {{гол|68}} [[Сергей Широкий]] |stadium = «[[Авангард (стадион, Выборг)|Авангард]]», [[Выборг]] }} ----- {{footballbox |date = 29 мамыр 1988 |team1 =[[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |score = 3:1 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]] |goals1 = [[Гинтарас Ионович Римкус]] {{гол|8}}<br />[[Викторас Викторович Бридайтис]] {{гол|57}}<br />[[Робертас Брониславович Фридрикас]] {{гол|85}} |goals2 = {{гол|21}} [[Сергей Анатольевич Погодин]] |stadium = Республикалық, [[Каунас]] }} ----- {{footballbox |date = 11 маусым 1988 |team1 =[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]] |score = 0:0 |team2 = [[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Петровский (стадион)|Ленин]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} ----- {{footballbox |date = 12 маусым 1988 |team1 =[[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |score = 1:1 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]] |goals1 = [[Андрей Евгеньевич Шалимо]] {{гол|14}} |goals2 = {{гол|9}} [[Михаил Андреевич Стельмах]] |stadium = [[Динамо (стадион, Минск)|«Динамо»]], [[Минск]] }} ----- {{footballbox |date = 16 маусым 1988 |team1 =[[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |score = 3:1 |team2 = [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]] |goals1 = [[Андрей Викентьевич Зыгмантович]] {{гол|5|пен.}}<br />[[Юрий Валерьянович Антонович]] {{гол|15}}<br />[[Андрей Евгеньевич Шалимо]] {{гол|20}} |goals2 = {{goal|14}} [[Данилов, Игорь Васильевич|Данилов]] |stadium = [[Динамо (стадион, Минск)|«Динамо»]], [[Минск]] }} ----- {{footballbox |date = 16 маусым 1988 |team1 =[[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]] |score = 1:2 |team2 = [[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |goals1 = [[Виктор Васильевич Мороз]] {{гол|41}} |goals2 = {{гол|2}} [[Сигитас Брониславович Якубаускас]]<br />{{гол|49|пен.}} [[Гедиминас Альгимантович Шугжда]] |stadium = [[Олимпиада стадионы (Киев)|Республикалыұ стадион]], [[Киев]] }} ----- {{footballbox |date = 20 маусым 1988 |team1 =[[Динамо (футбол клубы, Киев)|«Динамо» (Киев)]] |score = 2:2 |team2 = [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (Ленинград)]] |goals1 = [[Сергей Анатольевич Заец]] {{гол|50}}<br />[[Андрей Антанасович Канчельскис]] {{гол|62}} |goals2 = {{гол|2}} [[Аркадий Георгиевич Афанасьев]]<br />{{goal|7}} [[Олег Анатольевич Саленко]] |stadium = [[Олимпиада стадионы (Киев)|Республикалық стадион]], [[Киев]] }} ----- {{footballbox |date = 20 маусым 1988 |team1 =[[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |score = 3:1 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |goals1 = [[Гедиминас Альгимантович Шугжда]] {{гол|15||58}}<br />[[Робертас Брониславович Фридрикас]] {{гол|84}} |goals2 = {{гол|90}} [[Виктор Альбертович Наумов]] |stadium = Республикалық, [[Каунас]] }} === Б тобы === {{ФутболКесте2}} {{ФК-команда|1|[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]]|3|2|1|18|12|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|2|[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]]|2|2|2|15|17|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|3|[[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]]|2|2|2|10|11}} {{ФК-команда|4|[[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]]|1|2|3|10|13}} {{ФутболКестеСоңы2}} ==== Ойындар ==== {{footballbox |date = 3 сәуір 1988 |team1 = [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]] |score = 1:3 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Евгений Иванович Драгунов]] {{гол|42|пен.}} |goals2 = {{гол|52|пен.|56}} [[Игорь Анатольевич Пономарёв]]<br />{{гол|86}} [[Назим Гаджибаба оглы Сулейманов]] |stadium = «Шахтёр», [[Донецк]] }} ----- {{footballbox |date = 3 сәуір 1988 |team1 = [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]] |score = 0:0 |team2 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Борис Пайчадзе (стадион)|Ленин]], [[Тбилиси]] }} ----- {{footballbox |date = 8 мамыр 1988 |team1 = [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]] |score = 1:1 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]] |goals1 = [[Олег Анатольевич Рыдный]] {{гол|70}} |goals2 = {{гол|62}} [[Отар Коргалидзе]] |stadium = [[Авангард (стадион, Макеевка)|«Авангард»]], [[Макеевка]] }} ----- {{footballbox |date = 8 мамыр 1988 |team1 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 4:4 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди]] {{гол|51||79}}<br />[[Виктор Николаевич Карачун]] {{гол|61||67}} |goals2 = {{гол|31}} [[Вели Айдынович Касумов]]<br />{{гол|63}} [[Назим Гаджибаба оглы Сулейманов]]<br />{{гол|69}} [[Владислав Азизович Кадыров]]<br />{{гол|71}} [[Назим Алиев]] |stadium = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] }} ----- {{footballbox |date = 29 мамыр 1988 |team1 = [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]] |score = 2:1 |team2 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |goals1 = [[Алексей Владимирович Кобозев]] {{гол|8}}<br />[[Сергей Владимирович Свистун]] {{гол|22}} |goals2 = {{гол|54}} [[Евстафий Алкивиадович Пехлеваниди]] |stadium = [[Блюминг (стадион)|«Блюминг»]], [[Краматорск]] }} ----- {{footballbox |date = 29 мамыр 1988 |team1 = [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]] |score = 2:3 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Заур Александрович Сванадзе]] {{гол|47}}<br />[[Георгий Пирцхалава]] {{гол|81}} |goals2 = {{гол|49}} [[Видади Вагиф оглы Рзаев]]<br />{{гол|59}} [[Назим Алиев]]<br />{{гол|69}} [[Владислав Юрьевич Лемиш]] |stadium = [[Борис Пайчадзе (стадион)|Ленин]], [[Тбилиси]] }} ----- {{footballbox |date = 11 маусым 1988 |team1 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |score = 3:4 |team2 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |goals1 = [[Самир Дадаш оглы Алекперов]] {{гол|31}}<br />[[Искендер Джавад оглы Джавадов]] {{гол|48}}<br />[[Алимжон Кяшафович Рафиков]] {{гол|62|авт.}} |goals2 = {{гол|3}} [[Вахид Юнусұлы Масудов]]<br />{{гол|13||29}} [[Виктор Николаевич Карачун]]<br />{{гол|78}} [[Юрий Вячеславович Найдовский]] |stadium = Ленин, [[Баку]] }} ----- {{footballbox |date = 11 маусым 1988 |team1 = [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]] |score = 1:3 |team2 = [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]] |goals1 = [[Сергей Григорьевич Герасимец]] {{гол|39|авт.}} |goals2 = {{гол|5}} [[Сергей Григорьевич Герасимец]]<br />{{гол|28||62}} [[Сергей Владимирович Ященко]] |stadium = [[Борис Пайчадзе (стадион)|Ленин]], [[Тбилиси]] }} ----- {{footballbox |date = 16 маусым 1988 |team1 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 3:1 |team2 = [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]] |goals1 = [[Вахид Юнусұлы Масудов]] {{гол|6}}<br />[[Виктор Николаевич Карачун]] {{гол|10}}<br />[[Сергей Васильевич Волгин]] {{гол|77|пен.}} |goals2 = {{гол|64}} [[Юрий Иванович Гуляев]] |stadium = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] }} ----- {{footballbox |date = 16 маусым 1988 |team1 = [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]] |score = 4:0 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Александрович Цаава]] {{гол|42}}<br />[[Гия Джишкариани]] {{гол|63}}<br />[[Отар Коргалидзе]] {{гол|67}}<br />[[Темури Кецбая]] {{гол|83}} |goals2 = |stadium = [[Борис Пайчадзе (стадион)|Ленин]], [[Тбилиси]] }} ----- {{footballbox |date = 20 маусым 1988 |team1 = [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтёр» (Донецк)]] |score = 2:2 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Алексей Владимирович Кобозев]] {{гол|70}}<br />[[Сергей Владимирович Ященко]] {{гол|81}} |goals2 = {{гол|12}} [[Самир Дадаш оглы Алекперов]]<br />{{гол|72}} [[Вели Айдынович Касумов]] |stadium = «Шахтёр», [[Донецк]] }} ----- {{footballbox |date = 20 маусым 1988 |team1 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 6:2 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|«Динамо» (Тбилиси)]] |goals1 = [[Сергей Васильевич Волгин]] {{гол|3}}<br />[[Виктор Николаевич Карачун]] {{гол|11||22}}<br />[[Юрий Игорьевич Иванов]] {{гол|18}}<br />[[Юрий Вячеславович Найдовский]] {{гол|36}}<br />[[Александр Валентинович Жидков]] {{гол|78}} |goals2 = {{гол|64|пен.}} [[Мамука Апциаури]]<br />{{гол|74}} [[Михаил Гурамович Кавелашвили]] |stadium = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] }} === В тобы === {{ФутболКесте2}} {{ФК-команда|1|[[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|«Спартак» (Мәскеу)]]|3|3|0|15|4|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|2|[[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|«Динамо» (Мәскеу)]]|2|3|1|7|6|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|3|[[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|«Торпедо» (Мәскеу)]]|2|2|2|6|7}} {{ФК-команда|4|[[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|«Локомотив» (Мәскеу)]]|0|2|4|5|16}} {{ФутболКестеСоңы2}} === Г тобы === {{ФутболКесте2}} {{ФК-команда|1|[[Металлист (футбол клубы)|«Металлист» (Харьков)]]|4|0|2|9|4|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|2|[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|«Черноморец» (Одесса)]]|3|1|2|11|9|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|3|[[Днипро (футбол клубы)|«Днепр» (Днепропетровск)]]|2|2|2|5|6}} {{ФК-команда|4|[[Арарат (футбол клубы)|«Арарат» (Ереван)]]|1|1|4|5|11}} {{ФутболКестеСоңы2}} == Плей-офф == === 1/4 финал === {{footballbox |date = 28 тамыз 1988 |team1 = [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|«Спартак» (Мәскеу)]] |score = 3:2 |team2 = [[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|«Черноморец» (Одесса)]] |goals1 = [[Игорь Михайлович Шалимов]] {{гол|14}}<br />[[Кужлев, Олег Борисович|Кужлев]] {{гол|67}}<br />[[Сергей Николаевич Аргудяев]] {{гол|86}} |goals2 = {{гол|26}} [[Сергей Евгеньевич Гусев]]<br />{{гол|89}} [[Александр Валерьевич Никифоров]] |stadium = «[[Локомотив (стадион, Мәскеу)|Локомотив]]», [[Мәскеу]] }} ----- {{footballbox |date = 28 тамыз 1988 |team1 = [[Металлист (футбол клубы)|«Металлист» (Харьков)]] |score = 0:1 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|«Динамо» (Мәскеу)]] |goals1 = |goals2 = {{гол|29|авт.}} [[Виктор Владимирович Сусло]] |stadium = [[Металлист (стадион)|«Металлист»]], [[Харьков]] }} ----- {{footballbox |date = 28 тамыз 1988 |team1 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 3:0 |team2 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» (Минск)]] |goals1 = [[Сергей Васильевич Волгин]] {{гол|23||29}}<br />[[Сергей Николаевич Пацай]] {{гол|73}} |goals2 = |stadium = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] }} ----- {{footballbox |date = 28 тамыз 1988 |team1 =[[Жальгирис (футбол клубы)|«Жальгирис» (Вильнюс)]] |score = 2:2<br>пен 2-4 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Вячеслав Васильевич Сукристов]] {{гол|68}}<br />[[Робертас Брониславович Фридрикас]] {{гол|72}} |goals2 = {{гол|7}} [[Расим Фарзи оглы Абушев]]<br />{{гол|81}} [[Вели Айдынович Касумов]] |stadium = Республикалық, [[Каунас]] }} === 1/2 финал === {{footballbox |date = 16 қазан 1988 |team1 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |score = 2:1 |team2 = [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|«Спартак» (Мәскеу)]] |goals1 = [[Назим Гаджибаба оглы Сулейманов]] {{гол|9}}<br />[[Юнис Гусейн оглы Гусейнов]] {{гол|34}} |goals2 = {{гол|68}} [[Фёдор Фёдорович Черенков]] |stadium = Ленин, [[Баку]] }} ----- {{footballbox |date = 17 қазан 1988 |team1 = [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|«Динамо» (Мәскеу)]] |score = 0:1 |team2 = [[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |goals1 = |goals2 = {{гол|1}} [[Игорь Оттович Кистер]] |stadium = «[[Динамо (стадион, Мәскеу)|Динамо]]», [[Мәскеу]] }} == Финал == {{Толық мақала|КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1988}} {{footballbox |date = [[22 қараша]] [[1988 жыл|1988]] |team1 =[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 4:1 |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] {{гол|44||65||74||85}} |goals2 = {{гол|47}} [[Вели Айдынович Касумов|Вели Касумов]] |stadium = '''Стадион''': [[Республикалық стадион (Кишинёв)|Республикалық стадион]], [[Кишинёв]]<br>Көрермендер: 900<br>Төреші: Евгений Канана ([[Донецк]])}} {{КСРО футбол федерациялары кубогы}} [[Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы]] [[Санат:1988 жылғы футбол]] gq1f61gv1f8h50ztc9lpkm78stxce6o 0 652087 3684693 2833718 2026-10-22T05:39:44Z 1nter pares 146705 3684693 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1988 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[КСРО футбол федерациялары кубогы 1988]] | команда1 =[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] | команда2 =[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи]] | команда1ел ={{ту|КСРО}} | команда2ел ={{ту|КСРО}} | команда1есеп =4 | команда2есеп =1 | дата =22 қараша 1988 жыл | стадион =Республикалық стадион | қала =[[Кишинев]] | арбитр = | көрермендер =900 | ауа райы = | алдыңғы = [[КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1987|1987]] | келесі =[[КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1989|1989]] }} {{Толық мақала|КСРО футбол федерациялары кубогы 1988}} '''КСРО футбол федерациялары кубогының 1988 жылғы финалы''' "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" пен "[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчидің]]" арасында өтті. 4:1 есебімен жеңіске жеткен қайраттықтар турнир жеңімпазы атанды. == Фактілер == * Бұл "Қайрат" клубының КСРО-ның ішкі турнирлерінде жеңген жалғыз жүлдесі. Бұл ойында [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] төрт гол соғып, ойын тағдырын шешті және де турнирдің үздік мергені атанды. * Бұл екі клуб топтық кезеңде де бір бірімен екі рет ойнаған. Алматыдағы ойын 4:4 есебімен тең аяқталған болса, Бакудегі ойында қайраттықтар 4:3 есебімен басым түсіп, топтық кезеңді бірінші орынмен аяқтады. Бұл екі клуб та сол жылы чемпионат аутсайдерлері болғандықтан, финалдық матчқа қызығушылықтың тым төмен болғанын стадионға 900 жанкүйер ғана жиылғанынан-ақ аңғаруға болады. Оның үстіне бұл кубоктың маңызы да шамалы еді, себебі жеңімпаз атанған клуб еурокубоктерге де қатыса алмайтын. * [[Футболдан КСРО чемпионаты 1988|1988 жылғы КСРО чемпионатында]] "Қайрат" нашар нәтиже көрсетіп, бірінші лигаға түсіп қалды да, қайтадан оралмады. Демек бұл қайраттықтардың КСРО жоғары лигасының өкілі ретінде өткізген ең соңғы кездесуі. Айтпақшы, "Нефтчи" де сол жылы бірінші лигаға түсіп қалды. * Сол жылы жазда [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада чемпионы]] атанған [[Евгений Викторович Яровенко|Евгений Яровенко]] қайраттықтар сапындағы соңғы ойынын өткізді. Келесі маусымда ол "[[Днипро (футбол клубы)|Днипрода]]" ойнады. == Матч == === Детальдар === {{footballbox |date = [[22 қараша]] [[1988 жыл|1988]] |team1 =[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 4:1<ref>https://soccer365.ru/games/14755469/</ref> |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] {{гол|44||65||74||85}} |goals2 = {{гол|47}} [[Вели Айдынович Касумов|Вели Касумов]] |stadium = '''Стадион''': [[Республикалық стадион (Кишинёв)|Республикалық стадион]], [[Кишинев]] <br>Көрермендер: 900<br>Төреші: Евгений Канана ([[Донецк]])}} {| width=92% |- |{{Футбол формасы |pattern_la=_black_stripes |pattern_b=_kairat14stripes |pattern_ra=_black_stripes |pattern_so=_kairat14yellow |pattern_sh=_kairat14black |leftarm=FFD700 |rightarm=FFD700 |title = Қайрат }} |{{Футбол формасы | pattern_la= | pattern_b=_vneckwhite | pattern_ra= | pattern_sh= | pattern_so=_white_band_color | leftarm= | body= | rightarm= | shorts=FF0000 | socks=FF0000 |title = Нефтчи }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4| |- !width="25"| !!width="25"| |- | ққ || '''1 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Викторович Чекмезов|Сергей Чекмезов]] |- | қ || '''2 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Анатольевич Тимофеев|Сергей Тимофеев]] |- | қ || '''3 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Юрий Игорьевич Иванов|Игорь Иванов]] |- | қ || '''4''' ||{{ту|КСРО}} [[Евгений Викторович Яровенко|Евгений Яровенко]] |- | қ || '''5''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Васильевич Волгин|Сергей Волгин]] |- | ж || '''6''' ||{{ту|КСРО}} [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] |- | ж || '''7''' ||{{ту|КСРО}} [[Игорь Оттович Кистер|Игорь Кистер]]|| {{алаңнан|}} |- | ж || '''8''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Михайлович Ледовских|Сергей Ледовских]] |- | ж || '''10''' ||{{ту|КСРО}} [[Фанас Нагимович Салимов|Фанас Салимов]] |- | ш || '''11''' ||{{ту|КСРО}} [[Вахид Юнусұлы Масудов|Вахид Масудов]] |- | ш || '''9''' ||{{ту|КСРО}} [[Александр Валентинович Жидков|Александр Жидков]]|| {{алаңнан|}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- | ж || ||{{ту|КСРО}} [[Алимжон Кяшафович Рафиков|Алимжон Рафиков]]||{{алаңға|}} |- | қ || ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Павлович Пасько|Сергей Пасько]]||{{алаңға|}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{ту|КСРО}} [[Леонид Константинович Остроушко|Леонид Остроушко]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4| |- !width=25| !!width=25| |- | ққ || '''1''' ||{{ту|КСРО}} [[Эльхан Гасанов]] |- | қ || '''2 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Новруз Азимов]] |- | қ || '''3 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Аскер Мамед оглы Абдуллаев|Аскер Абдуллаев]] |- | қ || '''4''' ||{{ту|КСРО}} [[Расим Абушев]] |- | қ || '''5''' ||{{ту|КСРО}} [[Виталий Алхазов]] |- | ж || '''6''' ||{{ту|КСРО}} [[Назим Гаджибаба оглы Сулейманов|Назим Сулейманов]] |- | ж || '''7''' ||{{ту|КСРО}} [[Юнис Гусейн оглы Гусейнов|Юнис Гусейнов]]||{{алаңнан|}} |- | ж || '''8''' ||{{ту|КСРО}} [[Вели Айдынович Касумов|Вели Касумов]] |- | ж || '''9''' ||{{ту|КСРО}} [[Яшар Вахабзаде]]|| {{алаңнан|}} |- | ш || '''10''' ||{{ту|КСРО}} [[Машаллах Ахмедов]] |- | ш || '''11''' ||{{ту|КСРО}} [[Самир Дадаш оглы Алекперов|Самир Алекперов]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- | ш || ||{{ту|КСРО}} [[Владислав Лемиш]]||{{алаңға|}} |- | ш || ||{{ту|КСРО}} [[Владислав Азизович Кадыров|Владислав Кадыров]]||{{алаңға|}} {{алаңнан|}} |- | ш || ||{{ту|КСРО}} [[Арзу Мирзоев]]||{{алаңға|}} |- |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{ту|КСРО}} [[Юрий Кузнецов]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{КСРО футбол федерациялары кубогы}} [[Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы]] [[Санат:1988 жылғы футбол]] [[Санат:Қайрат ФК ойындары]] [[Санат:Нефтчи Баку ФК ойындары]] 7nfmysithbw9xe8yspdh31fvovjfkvt 3684694 3684693 2026-10-22T05:40:07Z 1nter pares 146705 3684694 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1988 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[КСРО футбол федерациялары кубогы 1988]] | команда1 =[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] | команда2 =[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи]] | команда1ел ={{ту|КСРО}} | команда2ел ={{ту|КСРО}} | команда1есеп =4 | команда2есеп =1 | дата =22 қараша 1988 жыл | стадион =Республикалық стадион | қала = [[Кишинёв]] | арбитр = | көрермендер =900 | ауа райы = | алдыңғы = [[КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1987|1987]] | келесі =[[КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1989|1989]] }} {{Толық мақала|КСРО футбол федерациялары кубогы 1988}} '''КСРО футбол федерациялары кубогының 1988 жылғы финалы''' "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" пен "[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчидің]]" арасында өтті. 4:1 есебімен жеңіске жеткен қайраттықтар турнир жеңімпазы атанды. == Фактілер == * Бұл "Қайрат" клубының КСРО-ның ішкі турнирлерінде жеңген жалғыз жүлдесі. Бұл ойында [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] төрт гол соғып, ойын тағдырын шешті және де турнирдің үздік мергені атанды. * Бұл екі клуб топтық кезеңде де бір бірімен екі рет ойнаған. Алматыдағы ойын 4:4 есебімен тең аяқталған болса, Бакудегі ойында қайраттықтар 4:3 есебімен басым түсіп, топтық кезеңді бірінші орынмен аяқтады. Бұл екі клуб та сол жылы чемпионат аутсайдерлері болғандықтан, финалдық матчқа қызығушылықтың тым төмен болғанын стадионға 900 жанкүйер ғана жиылғанынан-ақ аңғаруға болады. Оның үстіне бұл кубоктың маңызы да шамалы еді, себебі жеңімпаз атанған клуб еурокубоктерге де қатыса алмайтын. * [[Футболдан КСРО чемпионаты 1988|1988 жылғы КСРО чемпионатында]] "Қайрат" нашар нәтиже көрсетіп, бірінші лигаға түсіп қалды да, қайтадан оралмады. Демек бұл қайраттықтардың КСРО жоғары лигасының өкілі ретінде өткізген ең соңғы кездесуі. Айтпақшы, "Нефтчи" де сол жылы бірінші лигаға түсіп қалды. * Сол жылы жазда [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада чемпионы]] атанған [[Евгений Викторович Яровенко|Евгений Яровенко]] қайраттықтар сапындағы соңғы ойынын өткізді. Келесі маусымда ол "[[Днипро (футбол клубы)|Днипрода]]" ойнады. == Матч == === Детальдар === {{footballbox |date = [[22 қараша]] [[1988 жыл|1988]] |team1 =[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» (Алматы)]] |score = 4:1<ref>https://soccer365.ru/games/14755469/</ref> |team2 = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» (Баку)]] |goals1 = [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] {{гол|44||65||74||85}} |goals2 = {{гол|47}} [[Вели Айдынович Касумов|Вели Касумов]] |stadium = '''Стадион''': [[Республикалық стадион (Кишинёв)|Республикалық стадион]], [[Кишинёв]]<br>Көрермендер: 900<br>Төреші: Евгений Канана ([[Донецк]])}} {| width=92% |- |{{Футбол формасы |pattern_la=_black_stripes |pattern_b=_kairat14stripes |pattern_ra=_black_stripes |pattern_so=_kairat14yellow |pattern_sh=_kairat14black |leftarm=FFD700 |rightarm=FFD700 |title = Қайрат }} |{{Футбол формасы | pattern_la= | pattern_b=_vneckwhite | pattern_ra= | pattern_sh= | pattern_so=_white_band_color | leftarm= | body= | rightarm= | shorts=FF0000 | socks=FF0000 |title = Нефтчи }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4| |- !width="25"| !!width="25"| |- | ққ || '''1 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Викторович Чекмезов|Сергей Чекмезов]] |- | қ || '''2 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Анатольевич Тимофеев|Сергей Тимофеев]] |- | қ || '''3 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Юрий Игорьевич Иванов|Игорь Иванов]] |- | қ || '''4''' ||{{ту|КСРО}} [[Евгений Викторович Яровенко|Евгений Яровенко]] |- | қ || '''5''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Васильевич Волгин|Сергей Волгин]] |- | ж || '''6''' ||{{ту|КСРО}} [[Виктор Николаевич Карачун|Виктор Карачун]] |- | ж || '''7''' ||{{ту|КСРО}} [[Игорь Оттович Кистер|Игорь Кистер]]|| {{алаңнан|}} |- | ж || '''8''' ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Михайлович Ледовских|Сергей Ледовских]] |- | ж || '''10''' ||{{ту|КСРО}} [[Фанас Нагимович Салимов|Фанас Салимов]] |- | ш || '''11''' ||{{ту|КСРО}} [[Вахид Юнусұлы Масудов|Вахид Масудов]] |- | ш || '''9''' ||{{ту|КСРО}} [[Александр Валентинович Жидков|Александр Жидков]]|| {{алаңнан|}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- | ж || ||{{ту|КСРО}} [[Алимжон Кяшафович Рафиков|Алимжон Рафиков]]||{{алаңға|}} |- | қ || ||{{ту|КСРО}} [[Сергей Павлович Пасько|Сергей Пасько]]||{{алаңға|}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{ту|КСРО}} [[Леонид Константинович Остроушко|Леонид Остроушко]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4| |- !width=25| !!width=25| |- | ққ || '''1''' ||{{ту|КСРО}} [[Эльхан Гасанов]] |- | қ || '''2 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Новруз Азимов]] |- | қ || '''3 ''' ||{{ту|КСРО}} [[Аскер Мамед оглы Абдуллаев|Аскер Абдуллаев]] |- | қ || '''4''' ||{{ту|КСРО}} [[Расим Абушев]] |- | қ || '''5''' ||{{ту|КСРО}} [[Виталий Алхазов]] |- | ж || '''6''' ||{{ту|КСРО}} [[Назим Гаджибаба оглы Сулейманов|Назим Сулейманов]] |- | ж || '''7''' ||{{ту|КСРО}} [[Юнис Гусейн оглы Гусейнов|Юнис Гусейнов]]||{{алаңнан|}} |- | ж || '''8''' ||{{ту|КСРО}} [[Вели Айдынович Касумов|Вели Касумов]] |- | ж || '''9''' ||{{ту|КСРО}} [[Яшар Вахабзаде]]|| {{алаңнан|}} |- | ш || '''10''' ||{{ту|КСРО}} [[Машаллах Ахмедов]] |- | ш || '''11''' ||{{ту|КСРО}} [[Самир Дадаш оглы Алекперов|Самир Алекперов]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- | ш || ||{{ту|КСРО}} [[Владислав Лемиш]]||{{алаңға|}} |- | ш || ||{{ту|КСРО}} [[Владислав Азизович Кадыров|Владислав Кадыров]]||{{алаңға|}} {{алаңнан|}} |- | ш || ||{{ту|КСРО}} [[Арзу Мирзоев]]||{{алаңға|}} |- |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{ту|КСРО}} [[Юрий Кузнецов]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{КСРО футбол федерациялары кубогы}} [[Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы]] [[Санат:1988 жылғы футбол]] [[Санат:Қайрат ФК ойындары]] [[Санат:Нефтчи Баку ФК ойындары]] qi9bncnclqc7yh78c1tl9mqp2sqwvi2 0 652122 3684695 2833600 2026-10-22T05:40:58Z 1nter pares 146705 3684695 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1986 | турнир =[[КСРО футбол федерациялары кубогы 1986]] | команда1 =[[Днипро (футбол клубы)|Днепр]] | үйде = | команда2 =[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]] | қонақ = | команда1ел = | команда2ел = | команда1есеп =2 | үйде_барлығы = | команда2есеп = 0 | қонақ_барлығы = | детальдар = | дата =4 қараша 1986 | стадион =Республикалық стадион | қала =[[Кишинёв]] | көрермендер =20000 | ауа райы = | алдыңғы = | келесі =[[КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1987|1987]] }} {{Толық мақала|КСРО футбол федерациялары кубогы 1986}} '''КСРО футбол федерациялары кубогының финалы 1986''' — [[КСРО футбол федерациялары кубогы|турнирдің]] алғашқы маусымының финалдық кездесуі. 4 қараша күні Кишинёвтегі Республикалық стадионда "[[Днипро (футбол клубы)|Днепр]]" және "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]" клубтары кездесіп, "Днепр" 2:0 есебімен жеңіске жетті де<ref>http://fc-dynamo.ru/fed/prot.php?id=270</ref>, турнирдің тұңғыш жеңімпазы атанды. == Матч == === Шолу === Ойынның 70 минутында [[Геннадий Владимирович Литовченко|Геннадий Литовченко]] есеп ашты. 87 минутта Владимир Лютый есепті еселеді. Командалар мына құрамда алаңға шықты. * «Днепр»: Городов, Башкиров, Вишневский, Пучков, Федюков (Гаврилов, 46'), Багмут (Кудрицкий, 46'), Шох, Литовченко, Лютый (Сторчак, 88'), Чередник, Таран. Бапкер: Владимир Емец * «Зенит»: Приходько (Копий, 46'), Воробьёв, Степанов (Клементьев, 76'), Тимофеев, Афанасьев, Ларионов, Кузнецов, Канищев, [[Олег Анатольевич Саленко|Саленко]] (Чухлов, 76'), Дмитриев, Баранник. Бапкер: Павел Садырин == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://fc-dynamo.ru/fed/prot.php?id=270 Матч протоколы] {{КСРО футбол федерациялары кубогы}} [[Санат:КСРО футбол федерациялары кубогы]] [[Санат:1986 жылғы футбол]] [[Санат:Зенит ФК ойындары]] [[Санат:Днипро ФК ойындары]] m3fd72jmujrswom0yxvf912hn25ie6r 0 652154 3684813 3497144 2026-10-22T10:01:01Z 1nter pares 146705 3684813 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |чемпион = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |1 орын = [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи Баку]] |алдыңғы сезон =[[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1975|1975]] |келесі сезон = [[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1977|1977]] }} 1976 жылғы КСРО бірінші лигасында тұңғыш рет "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" чемпион атанды да, жоғары лигаға жолдама алды. Екінші орындағы "[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи]]" (Баку) де келесі маусымда жоғары лигада ойнайтын болды. "Кубань", "Даугава", "Эльбрус Нальчик" клубтары екінші лигаға түсіп кетті. == Турнир кестесі == {| class="wikitable" !М!!Команда!!О!!Ұ!!Т!!Ж!!Д!!Ұ |-bgcolor=lightgreen |1||[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» Алматы]]||38||24||8||6||55‑23||56 |-bgcolor=lightgreen |2||[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» Баку]]||38||22||10||6||70‑34||54 |- |3||[[Пахтакор (футбол клубы)|«Пахтакор» Ташкент]]||38||18||12||8||63‑31||48 |- |4||[[Таврия (футбол клубы)|«Таврия» Симферополь]]||38||17||12||9||59‑32||46 |- |5||[[Зимбру (футбол клубы)|«Нистру» Кишинёв]]||38||15||14||9||51‑40||44 |- |6||[[Звезда (футбол клубы, Пермь)|«Звезда» Пермь]]||38||15||12||11||53‑45||42 |- |7||[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|«Торпедо» Кутаиси]]||38||13||15||10||46‑38||41 |- |8||[[Кузбасс (футбол клубы, Кемерово)|«Кузбасс» Кемерово]]||38||16||7||15||59‑50||39 |- |9||[[Копетдаг (футбол клубы)|«Колхозчи» Ашхабад]]||38||16||7||15||61‑62||39 |- |10||[[Шинник (футбол клубы)|«Шинник» Ярославль]]||38||15||8||15||41‑39||38 |- |11||[[ЦСКА-Памир|«Памир» Душанбе]]||38||14||10||14||43‑51||38 |- |12||[[СКА (футбол клубы, Дондағы Ростов)|СКА Дондағы Ростов]]||38||13||10||15||41‑43||36 |- |13||[[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|«Металлург» Запорожье]]||38||14||8||16||38‑40||36 |- |14||[[Спартак (футбол клубы, Ивано-Франковск)|«Спартак» Ивано-Франковск]]||38||13||10||15||47‑53||36 |- |15||[[Алания (футбол клубы)|«Спартак» Орджоникидзе]]||38||11||14||13||40‑50||36 |- |16||[[Ахмат (футбол клубы)|«Терек» Грозный]]||38||10||13||15||39‑60||33 |- |17||[[Рубин (футбол клубы)|«Рубин» Қазан]]||38||6||18||14||39‑55||30 |-bgcolor="#ffcccc" |18||[[Кубань (футбол клубы)|«Кубань» Краснодар]]||38||10||7||21||34‑69||27 |-bgcolor="#ffcccc" |19||[[Даугава (футбол клубы, Рига, 1944)|«Даугава» Рига]]||38||7||10||21||33‑56||24 |-bgcolor="#ffcccc" |20||[[Спартак-Нальчик|«Эльбрус» Нальчик]]||38||5||7||26||32‑73||17 |} == Сілтемелер == *[http://wildstat.ru/p/2092/ch/URS_2_1976 wildstat.ru]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Футболдан КСРО бірінші лигасы]] [[Санат:1976 жылғы футбол]] 4p3fkc5lpra4atk2ez361bbksxp6y2u 0 652155 3684810 2830471 2026-10-22T10:00:18Z 1nter pares 146705 3684810 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |чемпион = [[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|«Крылья Советов» Куйбышев]] |2 орын = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» Минск]] |алдыңғы сезон = [[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1974|1974]] |келесі сезон = [[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1976|1976]] }} 1975 жылғы КСРО бірінші лигасында "Қайрат" төртінші орында қалды да, жоғары лигаға орала алмады. "Крылья Советов" және "Динамо Минск" клубтары жоғары лигаға жолдама алды. == Турнир кестесі == {| class="wikitable" !М!!Команда!!О!!Ұ!!Т!!Ж!!Д!!Ұ |-bgcolor=lightgreen |1||[[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|«Крылья Советов» Куйбышев]]||38||22||9||7||78‑36||53 |-bgcolor=lightgreen |2||[[Динамо (футбол клубы, Минск)|«Динамо» Минск]]||38||21||8||9||52‑31||50 |- |3||[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|«Торпедо» Кутаиси]]||38||18||13||7||55‑31||49 |- |4||[[Қайрат (футбол клубы)|«Қайрат» Алматы]]||38||20||7||11||58‑34||47 |- |5||[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» Баку]]||38||17||12||9||58‑35||46 |- |6||[[Зимбру (футбол клубы)|«Нистру» Кишинёв]]||38||17||9||12||44‑43||43 |- |7||[[Таврия (футбол клубы)|«Таврия» Симферополь]]||38||17||8||13||58‑46||42 |- |8||[[Шинник (футбол клубы)|«Шинник» Ярославль]]||38||12||15||11||48‑42||39 |- |9||[[Алания (футбол клубы)|«Спартак» Орджоникидзе]]||38||15||7||16||41‑43||37 |- |10||[[ЦСКА-Памир|«Памир» Душанбе]]||38||12||13||13||45‑51||37 |- |11||[[Рубин (футбол клубы)|«Рубин» Казань]]||38||12||13||13||37‑51||37 |- |12||[[Спартак (футбол клубы, Ивано-Франковск)|«Спартак» Ивано-Франковск]]||38||14||7||17||50‑48||35 |- |13||[[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|«Металлург» Запорожье]]||38||11||13||14||47‑45||35 |- |14||[[Спартак-Нальчик|«Спартак» Нальчик]]||38||11||13||14||33‑42||35 |- |15||[[Кузбасс (футбол клубы, Кемерово)|«Кузбасс» Кемерово]]||38||13||8||17||36‑47||34 |- |16||[[Кубань (футбол клубы)|«Кубань» Краснодар]]||38||12||9||17||38‑47||33 |- |17||[[Звезда (футбол клубы, Пермь)|«Звезда» Пермь]]||38||12||8||18||35-50||32 |-bgcolor="#ffcccc" |18||[[Уралмаш (футбол клубы)|«Уралмаш» Свердловск]]||38||13||6||19||44-56||32 |-bgcolor="#ffcccc" |19||[[Металлист (футбол клубы)|«Металлист» Харьков]]||38||10||11||17||30‑49||31 |-bgcolor="#ffcccc" |20||[[Алға (футбол клубы)|«Алға» Фрунзе]]||38||4||5||29||28‑88||13 |} == Сілтемелер == *http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=tournn&lang=ru&id=380411658883412 [[Санат:Футболдан КСРО бірінші лигасы]] [[Санат:1975 жылғы футбол]] 02m5vvkt6n4kdknono6pg7akivu7l80 0 652157 3684815 2830475 2026-10-22T10:01:16Z 1nter pares 146705 3684815 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |чемпион=[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|«Черноморец» Одесса]] |алдыңғы сезон=[[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1972|1972]] |келесі сезон=[[Футболдан КСРО бірінші лигасы 1974|1974]] }} 1973 жылы [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|"Шахтер" Қарағанды]] клубы КСРО бірінші лигасында соңғы рет ойнады. Маусым қорытындысында екінші лигаға түсіп қалды да, қайта орала алмады. == Турнир кестесі == {| class="wikitable" !О!!Команда!!О!!Ұ!!Тж!!Тұ!!Ж!!Д!!Ұ |-bgcolor=lightgreen |1||[[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|«Черноморец» Одесса]]||38||24||4||2||8||83‑38||52 |-bgcolor=lightgreen |2||[[Зимбру (футбол клубы)|«Нистру» Кишинёв]]||38||25||2||5||6||71‑35||52 |- |3||[[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|«Локомотив» Мәскеу]]||38||20||6||2||10||47‑32||46 |- |4||[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|«Нефтчи» Баку]]||38||17||5||3||13||58‑43||39 |- |5||[[Металлург (футбол клубы, Липецк)|«Металлург» Липецк]]||38||14||7||5||12||42‑38||35 |- |6||[[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|«Металлург» Запорожье]]||38||14||6||5||13||62‑53||34 |- |7||[[Шинник (футбол клубы)|«Шинник» Ярославль]]||38||16||2||6||14||48‑41||34 |- |8||[[Крылья Советов (футбол клубы, Самара)|«Крылья Советов» Куйбышев]]||38||15||4||3||16||46‑51||34 |- |9||[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|«Торпедо» Кутаиси]]||38||16||2||2||18||40‑46||34 |- |10||[[Спартак (футбол клубы, Ивано-Франковск)|«Спартак» Ивано-Франковск]]||38||14||5||2||17||40‑54||33 |- |11||[[Звезда (футбол клубы, Пермь)|«Звезда» Пермь]]||38||14||4||5||15||50‑52||32 |- |12||[[Текстильщик (футбол клубы, Иваново)|«Текстильщик» Иваново]]||38||14||4||4||16||41‑46||32 |- |13||[[Копетдаг (футбол клубы)|«Строитель» Ашхабад]]||38||14||4||3||17||46‑58||32 |- |14||[[ЦСКА-Памир|«Памир» Душанбе]]||38||14||3||5||16||50‑44||31 |- |15||[[Кузбасс (футбол клубы, Кемерово)|«Кузбасс» Кемерово]]||38||14||2||7||15||42‑46||30 |- |16||[[Спартак-Нальчик|«Спартак» Нальчик]]||38||12||6||2||18||46‑61||30 |- |17||[[Алания (футбол клубы)|«Спартак» Орджоникидзе]]||38||13||4||3||18||29‑44||30 |-bgcolor="#ffcccc" |18||[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|«Шахтёр» Қарағанды]]||38||12||4||5||17||42‑60||28 |-bgcolor="#ffcccc" |19||[[Металлист (футбол клубы)|«Металисст» Харьков]]||38||11||5||4||18||34‑50||27 |-bgcolor="#ffcccc" |20||[[Алға (футбол клубы)|«Алға» Фрунзе]]||38||6||2||8||22||29‑54||14 |} == Сілтемелер == *http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=tournn&lang=ru&id=704978730912691 [[Санат:Футболдан КСРО бірінші лигасы]] [[Санат:1973 жылғы футбол]] b9yn188er4opo8yqzv4avpqnr5aip96 0 653406 3684696 3481706 2026-10-22T05:41:16Z 1nter pares 146705 3684696 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Отан соғысы ордені<br /> I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of the Patriotic War 1st class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of the Patriotic War (1st class).png|right|110px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | үшін мараппатталған = | тапсырушы = | негіз = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | сайты = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order Of The Patriotic War (2nd Class).png|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Отечественной войны}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = Кеңес Отаны үшін шайқастардағы ерлігі, қайсарлығы мен батылдығы | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[20 мамыр]] [[1942 жыл]] | алғашқы иегері = [[2 маусым]] [[1942 жыл]] | соңғы иегері = [[1 тамыз]] [[1986 жыл]] | барынша ұсынылған = 9,1 млн астам<br /> '''соғыс кезінде:''' <br /> I дәрежелі — 324 903 адам <br /> II дәрежелі — 951 652 адам | жоғары марапаты = [[Александр Невский ордені (КСРО)|Александр Невский ордені]] | төменгі марапаты = [[Еңбек Қызыл Туы ордені]] | сайты = | Commons = Order of the Patriotic War }} '''Отан соғысы ордені''' ({{lang-ru|Орден Отечественной войны}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «I және II дәрежелі Отан соғысы орденін белгілеу туралы» [[1942 жыл|1942 жылғы]] [[20 мамыр|20 мамырдағы]] Жарлығымен белгіленген КСРО ордені. Кейіннен КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының [[1943 жыл|1943 жылғы]] [[19 маусым|19 маусымдағы]] Жарлығымен орденнің сипаттамасына, ал орден ережесінде - КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының [[1947 жыл|1947 жылғы]] [[16 желтоқсан|16 желтоқсандағы]] Жарлығымен кейбір өзгерістер енгізілді. Соғыс кезінде 324 903 адам 1-дәрежелі, 951 652 адам 2-дәрежелі орденмен марапатталды. Жалпы 1985 жылға дейін 344 мыңнан астам адам І дәрежелі, 28 мыңға жуық адам II дәрежелі орденмен марапатталды. Жеңістің 40 жылдығына орай КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1985 жылғы 11 наурыздағы Жарлығымен мыналар марапатталды: I дәрежелі орденмен - шамамен 2 миллион 54 мың адам, I дәрежелі орденмен - шамамен 5 миллион 408 мың адам. Орден марапаттарының жалпы саны: I дәрежелі – 2 646 320, II дәрежелі – 6 715 100. == Орден тарихы == Отан соғысы ордені — Ұлы Отан соғысындағы алғашқы кеңестік марапат. Бұл сондай-ақ дәрежелерге бөлінген алғашқы кеңестік орден болды. 1977 жылы отбасыда қалдыру тәртібі қалған ордендер мен медалдарда таралғанға дейін марапатталушы қайтыс болған соң отбасына естелік ретінде берілген бірнеше кеңестік ордендердің бірі ([[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі]], [[Батыр-ана ордені (КСРО)|«Батыр-ана»]], I, II, III дәрежелі [[Ана даңқы ордені|Ана даңқы ордендерімен]] бірге; қалған ордендер мемлекетке қайтарылуға тиіс болды). 1942 жылы 10 сәуірде И. В. Сталин [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ]] тыл басшысы, интенданттық қызмет генерал-лейтенанты [[Андрей Васильевич Хрулев|А. В. Хрулевке]] фашистермен шайқаста ерекше көзге түскен әскери қызметкерлерді марапаттау туралы орденнің жобасын әзірлеуді және ұсынуды тапсырды. Бастапқыда, орден '''«Әскери ерлігі үшін»''' деп аталу керек еді. Орден жобасын әзірлеуге суретшілер Сергей Иванович Дмитриев ([[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін»]], [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін»]] медальдары мен [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерекелік медалінің]] жобаларының авторы) және Александр Иванович Кузнецов жұмылдырылды. Екі күннің ішінде алғашқы нобайлар пайда болды, осылардан металдан сынақ көшірмелерін жасау үшін бірнеше жұмыс таңдалды. 1942 жылы 18 сәуірде үлгілер бекітуге ұсынылды. Болашақ марапатқа негіз ретінде А. И. Кузнецовтың жобасын пайдалану туралы шешім қабылданды, ал белгідегі «Отан соғысы» деген жазудың идеясы С. И. Дмитриевтің жобасынан алынды. Орденді тағу, лентаның түсі және оны марапаттау жолағында орналастыру ережелері «КСРО ордендері мен медалдарына арналған таспалардың үлгілері мен сипаттамаларын және ордендерді, медалдарды, орден таспаларын тағу ережесін бекіту туралы» 1943 жылғы 19 маусымдағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының қаулысымен бекітілді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года| шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик| түрі = газет| орны = | баспасы = | жыл = 1943| томы = | нөмірі = 23 (229)| беттері = 1 – 2| isbn = | issn = }}</ref>. Ұрыста ерекше көзге түскен сарбаздар мен қолбасшыларды жедел марапаттау мақсатында Отан соғысы орденін тапсыру құқығы әскери қолбасшылыққа – майдан және флот қолбасшыларынан бастап, корпус қолбасшыларына дейін берілді. Орденмен марапаттау көбінесе ерлік жасағаннан кейін ұрыс жағдайында өтті. I және II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапаттау туралы КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының алғашқы жарлықтары 1942 жылы 2 маусымда шықты. Ордендердің алғашқы иегерлері кеңес артиллеристері болды. Орден жарғысында I дәрежелі орден жаудың 1 ауыр (немесе орташа) немесе 2 жеңіл танкін (құрышты машинасын) артиллериялық атыспен жеке өзі жойған немесе қару есептобының құрамында 2 ауыр (немесе орташа) танкі немесе 3 жеңіл танкі (құрышты машинасын) жойған кез келген адамға беріледі делінген. Бірақ 32-гвардиялық полктің артиллеристері Харьков бағытындағы ұрыстарда капитан И. И. Криклий бастаған [[Оңтүстік-Батыс майдан (Ұлы Отан соғысы)|Оңтүстік-Батыс майданындағы]] 28-армиясы 13-гвардиялық атқыштар дивизиясының 42-гвардиялық атқыштар полкінің қапталын жауып, белгіленген мөлшерден асып түсті. 1942 жылы мамырда 200 фашист танкі кеңес бекіністеріне қарай жылжыған кезде артиллеристер мен [[Танк ататын мылтық|құрыш бұзушылар]] оларды абыроймен қарсы алып, жауды дәл соққылап, айтарлықтай шығынға ұшыратты. Екі күндік үздіксіз ұрыс кезінде капитан Криклий басқарған 32-гвардиялық артиллериялық полкінің 1-[[Артиллериялық дивизионы|артиллериялық дивизионы]] жаудың 32 танкісін жойды<ref>Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. — Москва: Внешторгиздат, 1990 — С.79.</ref>. Капитан И.И. Криклий фашистердің 5 машинасын жеке өзі атып түсірді, бірақ ауыр жараланып, тылға көшірілді. 1942 жылы 16 мамырда капитан Криклий алған жарақатынан қайтыс болды. Жауынгерлік атқыштоптың бірнеше мүшесі қаза тапқанда, аға сержант А. В. Смирнов оның снаряд сынығы қолының білезігін жұлып кетсе де атуды жалғастырды. Капитан Иван Ильич Криклий I дәрежелі Отан соғысы орденінің бірінші иегері атанды, алайда № 312368 орденінің өзі тек 1971 жылы ғана оның отбасына берілді. Дәл осындай марапат аға сержант Алексей Васильевич Смирнов пен көршілес дивизиондағы 776-артиллериялық полкінің саяси жетекшісі Иван Константинович Стаценко берілді. Артиллериялық атқыштоптың қалған жауынгерлері — қызыл әскерші Григорьев Николай Ильич, Кулинец Алексей Иванович, Петрош Иван Полехтович, аға сержант Жарков Степан Трифонович, сержанттар Немфир Михаил Григорьевич және Нестеренко Петр Васильевич — II дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды. №1 I дәрежелі Отан соғысы орденімен 1942 жылы Ржев түбіндегі шайқастарда көрсеткен ерлігі мен батылдығы үшін 52-атқыштар дивизиясының аға саяси жетекшісі, саяси бөлім басшысының орынбасары Василий Павлович Конюховтың қайтыс болғаннан кейін марапатталғанның ордені отбасына берілді ([[Батыс майдан (Ұлы Отан соғысы)|Батыс майданы]] әскерлеріне «Жеке құрамды марапаттау туралы» 1943 жылғы 24 қаңтардағы № 072 бұйрығы). №1 II дәрежелі Отан соғысы орденімен 155-танк бригадасы штабы басшысының барлау жөніндегі орынбасары аға лейтенант Павел Алексеевич Ражкин қайтыс болғаннан кейін марапатталды (1943 жылғы 5 сәуірдегі 3-армияның әскерлеріне қатысты № 22/н бұйрығы). I дәрежелі Отан соғысы орденінің тарихында бұл марапат бір ғана әскери операцияның барлық қатысушыларына тапсырылған жағдайлар өте сирек кездеседі. Бұл құрметті бірінші болып 1942 жылы 5 шілдеде Баренц теңізінде жаудың ең ірі «Тирпиц» линкорына шабуыл жасаған «К-21» сүңгуір қайықтың экипаж мүшелері алды. Сондай-ақ I дәрежелі Отан соғысы орденімен 1943 жылдың қаңтарында Северский Донец өзені маңындағы екі күндік шайқасқа қатысушылардың барлығы – лейтенант А.Атаев басқаратын шабуылдаушы топтың 30 жауынгері (112-башқұрт атты әскері дивизиясының 294-атты әскер полкі) марапатталды. Отан соғысы орденімен әскери бөлімдер мен құрамалар, әскери оқу орындары мен қорғаныс зауыттары марапатталды. I дәрежелі Отан соғысы орденімен көптеген қалалар да марапатталды: * [[Новороссийск]], [[Смоленск]] (1966), * [[Керіш (қала)|Керіш]], [[Тихвин]] (1974), * [[Воронеж]] (1975), * [[Наро-Фоминск]] (1976), * [[Луга]] (1977), * [[Ржев]] (1978), * [[Орел (қала)|Орел]], [[Курск]], [[Белгород]], [[Сочи]], [[Кисловодск]], [[Могилев]] (1980), * [[Ельня]], [[Корсунь-Шевченковский]], [[Ломоносов (қала)|Ломоносов]], [[Туапсе]] (1981), * [[Мурманск]], [[Дондағы Ростов]], [[Серпухов]], [[Кефе]] (1982), * [[Великие Луки]], [[Дятьково]] (1983), * [[Кандалакша]], [[Кингисепп]], [[Кишинёв]], [[Орша]], [[Старая Русса]], [[Таллин]] (1984), * [[Волоколамск]], [[Борисов (қала)|Борисов]], [[Изюм (қала)|Изюм]], [[Можайск]], [[Налшық]], [[Тирасполь]], [[Шяуляй]] (1985). Сондай-ақ 1969 жылы Словакияның Склабинья ауылы Отан соғысы орденімен марапатталды. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1947 жылғы 15 қазандағы Жарлығымен азаматтық тұлғаларды орденмен марапаттауға ұсынуға тоқталғандығы белгіленді, өйткені бұл орден жарғысына сәйкес келмейді. Соғыстан кейін Отан соғысы орденімен ұрыстарда қандай да бір себептермен тағайындалған марапаттарын ала алмаған он мыңдаған жараланған жауынгерлер марапатталды. 1977 жылдың мамыр айына дейінгі кезеңде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде антифашистік күреске қатысқан — 700-ге жуық шетел азаматтары Отан соғысы орденімен марапатталды<ref>Символ воинской доблести // «Смена», 13 мая 1977 г.</ref>. == Орден жарғысы == Отан соғысы орденімен Қызыл Әскер, Әскери-теңіз флоты, ІІХК әскерлері мен партизан жасақтарының Кеңес Отаны үшін шайқастарда батылдық, табандылық және ержүректілік көрсеткен жауынгерлер мен қолбасшылық құрам, сондай-ақ іс-әрекеттері әскерлердің ұрыс қимылдарының сәтті өтуіне үлес қосқан әскери қызметкерлер марапатталады. Отан соғысы орденімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен жүзеге асырылады. Отан соғысы ордені екі дәрежеден тұрады: I және II дәрежелі. Орденнің ең жоғарғы дәрежесі - I дәреже. Марапатталушының марапаттау дәрежесі КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен белгіленеді. Кеңестік марапаттар жүйесінің тарихында тұңғыш рет орден жарғысында еңбегі сіңген тұлғаны марапатқа ұсынуға болатын нақты ерліктер тізімделді. === I дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталады === Жау тылында ерекше маңызды нысанды дәл соғып, жойған; [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] марапатталған штурман немесе ұшқыш жауынгерлік тапсырма кезінде ұшақ экипажында өз міндеттерін ерлікпен орындаған; Кімде-кім экипаж құрамына кіріп, әуе шайқасында осынша ұшақ атып түсірсе: : ауыр-бомбалаушы авиация — 4 ұшақ; : шалғай-бомбалаушы авиация — 5 ұшақ; : жақыннан-бомбалаушы авиация — 7 ұшақ; : шабуылдаушы авиация — 3 ұшақ; Кімде-кім экипаж құрамына кіріп, мынадай әрекет жасаса: : ауыр-бомбалаушы авиация — 20 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : шалғай-бомбалаушы авиация — 25 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : жақыннан-бомбалаушы авиация — 30 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : шабуылдаушы авиация — 25 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : жойғыш авиация — 60 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : шалғай-барлаушы авиация — 25 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : жақыннан-барлаушы авиация — 30 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : түзетуші авиация — 15 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : байланыс авиациясы — 60 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, өзінің аумағына қондырса және 30 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, қарсылас басып алған аумақтағы өзінің әскерлері орналасқан жерде қондырса; : тасымалдаушы авиация — 60 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, өзінің аумағына қондырса және 15 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, қарсылас басып алған аумақтағы өзінің әскерлері орналасқан жерде қондырса; Кімде-кім авиациялық бөлімшелерді нақты және үздіксіз басқаруды ұйымдастырса; Кімде-кім штабтың нақты және жүйелі жұмысын ұйымдастырса; Кімде-кім қарсыластың аумағына апатты түрде қонғануға мәжбүр болып, зақымданған ұшақты жөндеп, қайтадан әуеге ұшырса; Кімде-кім қарсылас оғының астында алдыңғы әуеайлақта кем дегенде 10 ұшақты қалпына келтіре алса; Кімде-кім қарсылас оғының астында әуеайлақтан барлық керек-жарақтарды шығара алып, және оны миналап, қарсыластың ол жерге қонуына жол бермесе; Кімде-кім қарсыластың 2 ауыр немесе орташа, не болмаса, 3 жеңіл танкін (құрышты машинасын) немесе атқыштар есептабының құрамында - қарсыластың 3 ауыр немесе орташа, не болмаса, 5 жеңіл танкін (құрышты машинасын) жеке өзі жойса; Кімде-кім артиллериялық атыспен қарсыластың кемінде 5 батареясын талқандаса; Кімде-кім артиллериялық атыспен қарсыластың кем дегенде 3 ұшағын жойса; Кімде-кім танк экипажының құрамында қарсыластың атыс қаруы мен адам күшін жою бойынша 3 жауынгерлік тапсырманы сәтті орындаса немесе ұрыста жаудың кемінде 4 танкісін, не болмаса, 4 қаруын жойса; Кімде-кім қарсылас оғының астында қарсылас зақымдаған кемінде 3 танкті ұрыс даласынан шығарса; Кімде-кім қауіпті елемей, бірінші болып қарсыластың [[Ағашты-топырақты атыс нүктесі|АТАН]] ([[Ұзақ мерзімді атыс нүктесі|ҰМАН]], [[Жертаса|жертаса]] немесе [[Блиндаж|блиндаж]]) кіріп, оның гарнизонын жойып және әскерлерге бұл шепті тез басып алуға мүмкіндік берсе; Кімде-кім қарсылас оғының астында көпір жасап, жау қиратқан өткелді жөндесе; қарсылас оғының астында, қолбасшылықтың бұйрығымен жау қозғалысын кешіктіру үшін көпірді немесе өткелді жеке өзі жарып жіберсе; Кімде-кім қарсылас оғының астында техникалық немесе жеке байланыстарды орнатып, жау жойған техникалық байланыс құралдарын жөндеп, сол арқылы әскерлердің ұрыс қимылдарын бақылаудың үздіксіздігін қамтамасыз етсе; Ұрыс кезінде өз бастамасымен мылтықты (батареяны) ашық алаңға лақтырып, алға басып келе жатқан жауға және оның техникасына оқ жаудырса; Кімде-кім бөлікке немесе бөлімшеге қолбасшылық етіп, күші басым қарсыласын жойса; Кімде-кім атты әскер шапқыншылығына қатысып, жау тобына кесіп кіріп, оны жойса; Кімде-кім қарсыластың артиллериялық батареясын күшпен басып алса; Кімде-кім жеке барлау нәтижесінде жау қорғанысының осал тұстарын анықтап, әскерлерді жау тылына шығарса; Кімде-кім кеме, ұшақ немесе жағалау батареясының жауынгерлік есептабының құрамында қарсыластың әскери кемесін немесе екі көлігін суға батырса; Кімде-кім қарсылас аумағына теңіз [[Десант|десантын]] ұйымдастырып, сәтті жеткізсе; Кімде-кім қарсылас оғының астында зақымданған кемесін шайқастан шығарып алса; Кімде-кім қарсыластың әскери кемесін басып алып, өз базасына әкелсе; Кімде-кім қарсылас базаларына жақындаған жерлерде мина алаңдарын сәтті орналастырса; Кімде-кім бірнеше рет [[Миналы трал|тралдау]] арқылы флоттың жауынгерлік қызметін сәтті қамтамасыз еткізсе; Кімде-кім ұрыстағы зақымдануды сәтті жою арқылы кеменің жауынгерлік қабілетін қалпына келтірсе немесе зақымдалған кемені базаға қайтаруды қамтамасыз етсе; Кімде-кім қарсыласты талқандауға үлес қосқан әскерлердің операциясын материалды-техникалық қамтамасыз етуді тамаша ұйымдастырса. === II дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталады === [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталған штурман немесе ұшқыш жауынгерлік тапсырма кезінде ұшақ экипажында өз міндеттерін ерлікпен орындаған; Кімде-кім экипаж құрамына кіріп, әуе шайқасында осынша ұшақ атып түсірсе: : ауыр-бомбалаушы авиация — 3 ұшақ; : шалғай-бомбалаушы авиация — 4 ұшақ; : жақыннан-бомбалаушы авиация — 6 ұшақ; : шабуылдаушы авиация — 2 ұшақ; : жойғыш авиация — 2 ұшақ; Кімде-кім экипаж құрамына кіріп, мынадай әрекет жасаса: : ауыр-бомбалаушы авиация — 15 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : шалғай-бомбалаушы авиация — 20 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : жақыннан-бомбалаушы авиация — 25 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : шабуылдаушы авиация — 20 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : жойғыш авиация — 50 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : шалғай-барлаушы авиация — 20 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : жақыннан-барлаушы авиация — 25 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : түзетуші авиация — 10 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшса; : байланыс авиациясы — 50 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, өзінің аумағына қондырса және 20 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, қарсылас басып алған аумақтағы өзінің әскерлері орналасқан жерде қондырса; : тасымалдаушы авиация — 50 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, өзінің аумағына қондырса және 10 сәтті жауынгерлік тапсырмамен ұшып, қарсылас басып алған аумақтағы өзінің әскерлері орналасқан жерде қондырса; Ұсталған трофейлік ұшақты ұрыс жағдайында қалпына келтіріп, игеріп, пайдалана білсе; Кімде-кім қарсылас оғының астында алдыңғы әуеайлақта кем дегенде 5 ұшақты қалпына келтіре алса; Кімде-кім қарсыластың 1 ауыр немесе орташа, не болмаса, 2 жеңіл танкін (құрышты машинасын) немесе атқыштар есептабының құрамында - 2 ауыр немесе орташа, не болмаса, қарсыластың 3 жеңіл танкісін (құрышты машинасын) артиллериялық атыспен жеке өзі жойса; Кімде-кім қарсыластың атыс күшін артиллериямен немесе минометпен жойып, әскерлердің сәтті әрекетін қамтамасыз етсе; Кімде-кім артиллериялық немесе минометтық атыспен қарсыластың кемінде 3 батареясын талқандаса; Кімде-кім артиллериялық атыспен қарсыластың кем дегенде 2 ұшағын жойса; Кімде-кім өз танкімен қарсыластың кем дегенде 3 атыс нүктесін жойып, осылайша алға басып келе жатқан жаяу әскердің жылжуына үлес қосса; Кімде-кім танк экипажының құрамында қарсыластың атыс қаруы мен адам күшін жою бойынша 3 жауынгерлік тапсырманы сәтті орындаса немесе ұрыста жаудың кемінде 3 танкісін, не болмаса, 3 қаруын жойса; Кімде-кім қарсылас оғының астында қарсылас зақымдаған кемінде 2 танкті ұрыс даласынан шығарса; Кімде-кім қарсыластың танкісін ұрыс даласында немесе жау тылында гранаталарды, жанғыш қоспасы бар бөтелкелерді немесе жарылғыш пакеттерді пайдаланып жойса; Кімде-кім жау қоршауында қалған бөлікті немесе бөлімшені басқарып, жауды талқандай, қару-жарақ пен әскери мүліктерді жоғалтпай, өз бөлігін (бөлімшесін) қоршаудан алып шықса; Кімде-кім қарсыластың атыс орындарына жасырынып кіріп, жаудың кемінде бір қаруын, үш минометін немесе үш пулеметін жойса; Кімде-кім түнде жаудың қарауыл бекетін (шолғыншы, құпияшы) жойса немесе басып алса; Кімде-кім жеке қаруын пайдаланып қарсыластың бір ұшағын атып түсірсе; Кімде-кім басым жау күштеріне қарсы шайқасып, тіпті, бір қарыс жерді бермей, жауға орасан үлкен зиян келтірсе; Кімде-кім күрделі ұрыс жағдайында қолбасшылық пен ұрыс жүргізіп жатқан әскерлер арасындағы үздіксіз байланысты ұйымдастырып, қамтамасыз етіп, сол арқылы әскерлердің әрекетінің сәтті өтуіне ықпал етсе; Кімде-кім кеме, ұшақ немесе жағалау батареясының жауынгерлік есептабының құрамында қарсыластың әскери кемесін немесе бір көлігін жарамсыз етсе, не болмаса, зақымдаса; Кімде-кім қарсыластың көлігін басып алып, өз базасына әкелсе; Кімде-кім қарсыласты дер кезінде анықтау арқылы кемеге немесе базаға шабуылдың алдын алса; Кімде-кім кеменің сәтті орағытуын қамтамасыз етіп, нәтижесінде қарсыластың кемесі батса немесе зақымдалса; Кімде-кім шебер және нақты жұмыс арқылы кеменің (жауынгерлік бөліктің) сәтті жауынгерлік жұмысын қамтамасыз етсе; Кімде-кім бөліктің, құраманың, әскердің үздіксіз материалды-техникалық қамтамасыз етілуін ұйымдастырса және сол арқылы бөліктің, құраманың табысқа жетуіне жағдай жасаса; Отан соғысы орденімен марапаттау жаңа ерлік пен ерекшеліктерге байланысты қайталануы мүмкін. I дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталушы кеудесінің оң жағында тағып, [[Александр Невский ордені (КСРО)|Александр Невский орденінен]] кейін орналасқан. II дәрежелі Отан соғысы ордені кеуденің оң жағына тағылып, I дәрежелі Отан соғысы орденінен кейін орналасқан. == Жеңістің 40 жылдығына арналған марапаттар (1985) == 1985 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Кеңес халқының Жеңісіне 40 жыл толуына орай» Жарлығымен сол кезде өмір сүрген барлық соғыс ардагерлері Отан соғысы орденімен марапатталды<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Указ Президиума ВС СССР от 11.03.1985 N 2019-XI "О награждении орденом Отечественной войны активных участников Великой Отечественной войны 1941–1945 годов"|шынайы атауы= |сілтеме= https://docs.cntd.ru/document/901967576|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=1985 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= |ref=Указ № 2019-XI}} </ref>. <blockquote> … I дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталсын: <br /> — Кеңес Одағының Батырлары – Ұлы Отан соғысына қатысушылар; <br /> — Даңқ орденінің үш дәрежесімен марапатталған тұлғалар; <br /> — Ұлы Отан соғысы жылдарындағы әскери атақтарына қарамастан, белсенді армияның, партизан құрамаларының құрамында немесе астыртын әрекетте Ұлы Отан соғысына тікелей қатысқан маршалдар, генералдар мен адмиралдар; <br /> — Ұлы Отан соғысына белсенді армияның, партизан құрамаларының құрамында немесе астыртын құрамында тікелей қатысқан, ұрыста жараланған және Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО ордендерімен немесе «Ерлігі үшін», Ушаков, «Жауынгерлік еңбегі үшін», Нахимов, «Отан соғысының партизаны» медалдарымен марапатталған адамдар; <br /> — соғыста жараланған Ұлы Отан соғысының мүгедектері. II дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталсын: <br /> — егер осы Жарлыққа сәйкес I дәрежелі Отан соғысы орденімен марапаттаулыға жарамаса, бірақ Ұлы Отан соғысына белсенді армияның, партизан құрамаларының құрамында немесе астыртын құрамында тікелей қатысқан адамдар. </blockquote> КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығы сондай-ақ 1945 жылғы Жапониямен соғысқа қатысушыларға («милитаристік Жапониямен соғысқа қатысушылар») және КСРО-ның батыс аймақтарындағы ұлтшыл астыртын топтарға қарсы соғыстан кейінгі күреске қатысушыларға да («ұлтшыл астыртын әрекетті жою жөніндегі ұрыс қимылдарына тікелей қатысушылар...» 1931 жылдың 15 желтоқсанына дейін) қатысты болды. == Орден сипаттамасы == Отан соғысы ордені – ұштары қызыл жұлдыздың ұштары арасында орналасқан бесбұрышты жылтыратылған жұлдыз түрінде алшақ жатқан сәулелер аясында лағыл-қызыл эмалмен қапталған дөңес бесбұрышты жұлдыздың бейнесі. Қызыл жұлдыздың ортасында «ОТАН СОҒЫСЫ» деген жазу жазылған ақ эмалды белдікпен жиектеліп, лағыл-қызыл түсті дөңгелек табақшадағы орақ пен балғаның бейнесі бейнеленген, белдіктің төменгі жағында жұлдызша бар. Жұлдыз сәулелерінің аясында айқастырылған Мосин мылтығы мен қылыш бейнеленген. Мылтық ұңғысы төмен оңға, қылыштың сабы төмен солға қараған. Орденнің таспасы бойлық қызыл жолақтары бар күрең-қызыл түсті жібек, қатқыл келеді: : I дәрежеліде — таспаның ортасында бір жолағы бар, ені 5 мм; : II дәрежеліде — жиектерінің бойымен екі жолағы бар, әрқайсысының ені 3 мм. Таспаның ені — 24 мм. == Әдебиет == * [http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_019.pdf Указ Президиума Верховного Совета «Об учреждении Ордена Отечественной войны первой и второй степени» от 20 мая 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 28 мая (№ 19 (178)). — С. 1. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 391oh8ok2jymzme9pqbfe501mvdipe3 0 655975 3684697 3422362 2026-10-22T05:42:06Z 1nter pares 146705 3684697 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ukraine-Budzhak.png|thumb|right|290px|Украина картасында орналасқан Бұжақ жері]] '''Бұжақ ордасы''' (сондай-ақ '''Ақкермен ордасы''', '''Белгород ордасы''', [[Белгород-Днестровский]] қ. атауына сәйкес) — XVII ғасырдың басында пайда болған Бұжақ аймағына қоныстанған [[Ноғайлар|ноғайлардың]] автономды қалыптасуы. Орда көсемі ([[Серәскер|серәскер]]) Османлы [[Сұлтан|сұлтанының]] тәуелді мемлекеті болған [[Қырым хандығы|Қырым ханына]] бағынды. == Тарихы == [[Ноғайлар]] Бұжақта 1484 жылы сұлтан [[II Баязит|II Баязиттің]] [[Молдавия кінәздігі|Молдавия кінәздігіне]] қарсы жорығынан кейін, [[Прут]]-[[Днепр]] өзенаралығының оңтүстік бөлігі [[Осман империясы|Осман империясының]] Силистрия санжағына кірген кезде пайда болды. Бұл жерлердің бір бөлігі мұнда өзінің бағыныштылары - Солтүстік Кавказ даласынан келген татарлар мен ноғайларды қоныстандырған Қырым ханына берілді. Бұжақ ордасының гүлдену кезеңі XVII ғасырға сәйкес келеді, бұл кезде [[Қалмақтар|қалмақтар]] шапқыншылығынан қашқан көшпелі түркітілдес ноғайлар да қоныстанды. Осы және басқа топтардың араласуы нәтижесінде бұжақ татарлары пайда болды, кейінірек олар Дунай татарлары деп аталды. Сол кезде Бұжақ татарлары [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] әскерінің негізгі соққы беретін күштерінің бірін құрды, олар құлдыққа сату үшін тұтқындарды тонау және тұтқындау мақсатында көрші мемлекеттерге үнемі шабуылдар жасады. Бұжақ ордасының алғашқы басшысы және негізін қалаушы - [[Қантемір мырза|Қантемір]] (1637 ж. қай.); тарихшы В .В. Трепавлов орданың 1620 - 1630 жж. қалыптасқан жылдары деп қарастырады. Православиелік Молдавия кінәздігі мен мұсылман бұжақ ноғайлары арасында шекара қақтығыстары көп болды, екеуі де Осман империясының тәуелді мемлекеттері болғанына қарамастан, мүмкіндігінше екі жақтың да мүдделерін сақтауға мәжбүр болды<ref>{{мақала | авторы = Гизер С. Н.| тақырыбы = Бұжақ ноғайларының тарихы туралы түрік дерекнамасы|шынайы атауы = | сілтеме = http://www.vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/Turk/XVIII/1740-1760/MustafaIII/03.1759.htm| тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Південна Україна| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = | томы = | нөмірі = | беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. [[Димитрий Константинович Қантемір|Димитрий Қантемір]] өзінің «[[Молдава сипаттамасы|Молдава сипаттамасында]]» (1727) жазды<ref>{{кітап |авторы =Қантемір Д.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Молдавия сипаттамасы|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Кишинёв|баспасы = |жыл = 1973|томы = |беттері =|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref>: {{quotation|... әсіресе шаруалар үшін үлкен сорлылық - олар татарлармен көршілес тұру, олар қолдарынан келгеннің бәрін жасырын ұрлап қана қоймай, тіпті кейде Польшадағы жорық атын жамылып - және бұл жағдайда олар Молдованы айналып өте алмайды. - барлық ауыл тұрғындарын тұтқындап, содан кейін Константинопольге орыс ретінде сатылатын ашық тонау жасайды. Сұлтанның бірнеше рет бұйрығымен мұндай шапқыншылықтарға ұзақ уақыт тыйым салынғанымен, татарлардың қылмыстық әрекеттерінен кім бұл жағдайда қашып құтыла алады? Алайда тағдыр Константинопольге апаратындардың тағдыры бақытты, өйткені сол жерде кінәздіктар төлем жасамай, молдованың тұтқынын қай жерде тапса да босата алады.|}} [[Қырым хандығы]] жойылғанға дейін Бұжақ ордасы қосарлы - Қырым ханы мен түріктің Очаков уәлаятына бағынышты болды. Орда билеушісі Қырым хан әулиеті [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] өкілдерінің бірі тағайындалды; оның Бұжақ ордасының сұлтаны атағы және [[Серәскер|серәскер]] шені болды. Орданың резиденциясы мен астанасы [[Қаушан]] қаласы болды. Түрік авторларының айтуынша, 1758 жылдың күзінде Бұжақ ордасы Молдавия кінәздігіне жойқын шабуыл жасады. Сол жылы бұжақ ноғайлары көрші [[Едисан|Едисан ордасына]] қарсы жорыққа шықты. Осы уақытта Бұжақтағы ноғайлардың жалпы саны 50 000 адамға жетті, ал [[Жабайы өріс]] шекараларының қысқаруы, отаршыл қоныстардың өсуі жағдайында көшпелі мал өсіруге арналған жайылымдық жерлердің жетіспеушілігі айқын болды. 1781 жылы татарлардың (ноғайлардың) [[Кишинёв]]ке жасаған шабуылы туралы деректер сақталған. [[Орыс-түрік соғысы (1787—1791)|1787-1791 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде бұжақ ноғайларының бір бөлігі Дунай арқылы, бір бөлігі Очаковқа қоныс аударды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін түріктер оларды [[Едисан|Едисан ордасының]] бір бөлігімен бірге [[Бұжақ|Бұжаққа]] қайтарып жіберді. Нәтижесінде, шамамен есептеулер бойынша, 1794 жылы Бұжақта шамамен 40 000 ноғай өмір сүрді. [[Орыс-түрік соғысы (1806—1812)|1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысында]] Бұжақ ордасы, негізінен, Осман империясының жағына шықты. Бұжақ ноғайларының көп бөлігі орыс әскерлерінің қысымымен 1807 жылы Османлы империясының шегіну шекарасынан кейін оңтүстікке қарай Бұжақтан қашып, [[Дунай]] арқылы өтіп, 1878 жылға дейін түріктердің билігі жалғасқан [[Добружа|Добруджа]] аймағына көшті. [[Бухарест келісімшары (1812)|Бухарест бейбітшілігінің (1812)]] нәтижелері бойынша қаңырап қалған Бұжақ Ресейге қосылды. Ресей үкіметі [[Молочная (өзен)|Молочная]] өзеніне (Азов теңізі) қоныс аударған Бұжақ ордасының соңғы қалдықтары (шамамен 3900 адам) 1812 жылы Түркияға ат басын бұрды. [[Сурет:Theatrum Belli Ao MDCCXXXVII. L'Isle.png|thumb|right|280px|XVIII ғасырдың басында Солтүстік Қара теңіз аймағы мен бұжақ татарларының қоныстану аумағы]] Тарихқа шолу жасасақ, 1806-1807 жылдардағы қыста Бұжақ татар ордасының жойылуы Ресейдің [[Жабайы өріс]] көшпелілері - [[Алтын Орда]] мен оның мұрагерлеріне қарсы ғасырлық күресінің аяқталғанын көрсетті. == Тағы қараңыз == * [[Бұжақ татарлары]] * [[Едисан Ордасы]] * [[Жедішкөл]] * [[Алтыұл Ордасы]] == Әдебиет == * {{кітап |авторы =В.В. Трепавлов|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ноғай Ордасының тарихы|шынайы атауы = |сілтеме = http://archtat.ru/img/media/issues/trepavlov.pdf|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Қазан|баспасы = Издательский дом «Казанская недвижимость»|жыл = 2016|томы = |беттері =|барлық беті = 764|сериясы = |isbn = 978-5-9907552-5-3|тиражы = }} {{Wayback|url=http://archtat.ru/img/media/issues/trepavlov.pdf |date=20160828183109 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдавия кінәздігі]] [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Бұжақ]] [[Санат:Ноғай тарихы]] 1zdkc84znpcp2w7weqc5qzs27wwlyjt 0 656701 3684698 2852493 2026-10-22T05:42:39Z 1nter pares 146705 3684698 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Александр Голбан |туған күні = 28.02.1979 |азаматтығы = {{байрақ|Молдова}} |бойы = 189 |салмағы = 79 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады | клубтары= {{футбол карьерасы |1997–1998|{{ту|Молдова}} [[Сперанца (футбол клубы, Ниспорены)|Сперанца (Ниспорены)]]|9 (0) |1998–1999|{{ту|Молдова}} УЛИМ (Кишинёв)| |2000–2003|{{ту|Молдова}} [[Дачия (футбол клубы, Кишинёв)|Дачия (Кишинёв)]]|36 (15) |2004–2006|{{ту|Украина}} [[Карпаты (футбол клубы, Львов)|Карпаты (Львов)]]|47 (7) |2004|{{ту|Украина}} [[Галичина (футбол клубы, Львов)|Карпаты-Галичина]]|1 (0) |2006–2007|{{ту|Германия}} [[Айнтрахт (футбол клубы, Брауншвейг)|Айнтрахт]]|6 (0) |2007|{{ту|Румыния}} [[Чахлэул (футбол клубы)|Чахлэул]]|14 (2) |2008–2009|{{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|42 (13) |2010|{{ту|Әзірбайжан}} [[Симург (футбол клубы)|Симург]]|15 (2) |2010–2012|{{ту|Молдова}} [[Милсами]]|45 (8) |2012|{{ту|Молдова}} [[Верис (футбол клубы)|Верис]]| |2012|{{ту|Молдова}} [[Сперанца (футбол клубы, Крихана Веке)|Сперанца (Крихана Веке)]]|4 (0)}}|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2002–2010|{{футбол|Молдова}}|15 (4)}}}} '''Александр Голбан''' ({{lang-ro|Alexandru Golban}}; 28 ақпан 1979<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/46743</ref>, {{туғанжері|Кишинёв|Кишинёвте}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — молдавиялық футболшы, шабуылшы. [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы|Молдова Ұлттық футбол құрамасында]] ойнаған. Карьерасында Молдова, Румыния, Украина, Әзірбайжан, Қазақстан чемпионаттарында доп тепті. == Жетістіктері == === Командалық === * Қазақстан вице-чемпионы: 2008 * Қазақстан кубогының жартылай финалисі: 2008 * Молдова қола жүлдегері: 2010/11 === Жеке === *Қазақстан чемпионатының үздік шабуылшысы: 2008 *Молдовадағы жыл шабуылшысы: 2003 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://legioner.kulichki.com/index.php?id=11&lang=ru&player=337 Профилі] {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Дачия Кишинёв ФК ойыншылары]] [[Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары]] [[Санат:Айнтрахт Брауншвейг ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] [[Санат:Симург ФК ойыншылары]] [[Санат:Милсами ФК ойыншылары]] 78dtkg2b908hxlxeimsdq80zz5fvwln 0 660722 3684805 3573080 2026-10-22T09:58:34Z 1nter pares 146705 3684805 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО ішкі істер министрлігі |қысқартылған атауы = КСРО ІІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Министерство внутренних дел СССР}} |шынайы атауы1 = (МВД СССР) |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{USSR}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = MVD Badge (Solid Colors).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = КСРО ІІМ таңбасы |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[15 наурыз]] [[1946 жыл]] <br /> [[13 желтоқсан]] [[1968 жыл]] |ізашары1 = [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] |ізашары2 = |таратылған жылы = [[7 мамыр]] [[1960 жыл]] <br /> [[25 желтоқсан]] [[1991 жыл]] |ізбасары = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Қазақстан ІІМ]] <br /> [[Қырғызстан Республикасы ішкі істер министрлігі|Қырғызстан ІІМ]] <br /> [[Молдова Республикасы ішкі істер министрлігі|Молдова ІІМ]] <br /> [[Тәжікстан Республикасы ішкі істер министрлігі|Тәжікстан ІІМ]] <br /> [[Түрікменстан ішкі істер министрлігі|Түрікменстан ІІМ]] <br /> [[Өзбекстан Республикасы ішкі істер министрлігі|Өзбекстан ІІМ]] <br /> [[Әзірбайжан Республикасы ішкі істер министрлігі|Әзірбайжан ІІМ]] <br /> [[РКФСР ішкі істер министрлігі|РКФСР ІІМ]] <br /> [[Беларус Республикасы ішкі істер министрлігі|Беларус ІІМ]] <br /> [[Украина ішкі істер министрлігі|Украина ІІМ]] <br /> [[Латвия ішкі істер министрлігі|Латвия ІІМ]] <br /> [[Литва ішкі істер министрлігі|Литва ІІМ]] <br /> [[Эстония ішкі істер министрлігі|Эстония ІІМ]] <br /> [[Грузия ішкі істер министрлігі|Грузия ІІМ]] <br /> [[Армения Республикасы полициясы|Армения ІІМ]] |бағынады = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = [[Сергей Никифорович Круглов|С. Н. Круглов]] (алғашқы) |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = [[Виктор Павлович Баранников|В. П. Баранников]] (соңғы) |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО министрлер кеңесі]] <br /> [[КСРО министрлер кабинеті]] |бір мекемеге қарасты орган1 = [[Социалистік меншікті ұрлаумен күрес бөлімі|СМҰКБ]] <br /> [[Милиция]] |бір мекемеге қарасты орган2 = [[Ресей ІІМ мемавтоинспекциясы|МАИ]] |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО ішкі істер министрлігі''' ({{lang-ru|Министерство внутренних дел СССР}}) — 1946-1960 және 1968-1991 жылдары болған, қылмыспен күрес және қоғамдық тәртіпті сақтауды жүзеге асырған мемлекеттік басқарудың орталық [[КСРО одақтас республикаларының тізімі|одақтық-республикалық]] органы. 1953 жылы қызметкерлердің саны — 1 095 678 адамды құрады<ref name="mvd5354">[http://shieldandsword.mozohin.ru/VD3462/mvd5354/index.htm КСРО ІІМ]</ref>. == Министрліктің тарихы == === 1946—1960 жылдары === [[Сурет:Удостоверение зам.министра МВД СССР.jpg|right|240px|thumb|КСРО ІІМ министрінің орынбасары К.Б. Востриковтың қызметтік куәлігі (1985)]] [[Сурет:Удостоверение МВД СССР (1990).jpg|right|240px|thumb|КСРО ІІМ өрттен қорғау бас басқармасы бастығының орынбасары В. М. Максимчуктың қызметтік куәлігі (1990)]] 1946 жылы 15 наурызда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің V-сессиясы [[КСРО халық комиссарлары кеңесі]]н [[КСРО министрлер кеңесі]]не, ал халық комиссариаттарын министрліктерге айналдыру туралы Заң қабылдады. [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]] '''КСРО ішкі істер министрлігіне (КСРО ІІМ)''' айналды<ref>1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО Заңы «КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне және одақтық пен автономиялы республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін - одақтық және автономиялық республикалар Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы» // КСРО Жоғарғы Кеңесінің тізімдемелері : сб. — 1946. — № 10.</ref>. КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер 1947 жылы 25 ақпанда ғана енгізілді<ref>[http://docs.cntd.ru/document/901982228 «КСРО Конституциясының (Негізгі заңының) мәтініне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 1947 жылғы 25 ақпандағы КСРО Заңы]</ref>. 1947 жылы қаңтарда КСРО Министрлер Кеңесінің жарлығымен КСРО ІІМ ішкі әскерлері КСРО МҚМ берілді. Шекара әскерлері, конвой бөлімдері мен өндірістік нысаналарды және теміржолдарды күзетуге арналған ІІМ әскерлері КСРО ІІМ қалады. Құраушы күшті КСРО ІІМ шығару үдерісі басталады: 1953 жылға қарай лагерлер, өндірістік-шаруашылық қызметтің (құрылыс, геологиялық барлау, тау-кен, орман және т.б.) кәсіпорындары ІІМ құрамында қалады: * 1947 жылы тамызда КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы қабылданды, оған сәйкес Үкіметтік байланыс бөлімі мен Үкіметтік байланыс әскерлерінің басқармасы ІІМ қарамағынан [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО МҚМ]] берілді; * 1948 жылы 13 наурызда РКФСР Конституциясына енгізілген өзгеріске сәйкес [[РКФСР ішкі істер министрлігі]] құрылды (басқа одақтық және автономиялы республикалардың ішкі істер министрліктері бұрын болған); * 1948 жылы сәуірде КСРО ІІМ ерекше маңызды өндірістік нысандарын күзету бөлімшелері КСРО МҚМ берілді; * 1949 жылы наурызда КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысына сәйкес, ІІМ 3 арнайы бөлімінен Мемлекеттік құндылықтар қоймасы негізінде ұйымдастырылған КСРО МҚМ Арнайы бөлімі (Мемқорғ) МҚМ құрамына берілді; * 1949 жылы қазанда КСРО Министрлер Кеңесінің 1949 жылғы 13 қазандағы қаулысына сәйкес, Әскери құрылыс басқармасы, Шекара әскерлерінің бас басқармасы (ШӘББ) және шекара әскерлерінің бөліктері, Милиция бас басқармасы (қылмыстық іздестіру бөлімі, [[Социалистік меншікті ұрлаумен күрес бөлімі|СМҰКБ]], милиция) КСРО МҚМ қарамағына берілді; * 1950 жылдың шілдесінде КСРО ІІМ [[КСРО ІІХК қарамағындағы арнайы жиын|арнайы жиын]] және Жедел іздестіру бас басқармасы (бандитизмге қарсы күрес) КСРО МҚМ қарамағына өтті. [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] қайтыс болғаннан кейін, 5 наурызда КОКП ОК Пленумының, КСРО Министрлер Кеңесінің және КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының бірлескен мәжілісінде КСРО МҚМ мен КСРО ІІМ бір министрлікке - КСРО ІІМ біріктіру жайлы шешім қабылданды. Тиісті заңдар 1953 жылы 15 наурызда қабылданды<ref>1953 жылғы 15 наурыздағы «КСРО министрліктерін қайта құру туралы» КСРО Заңы // 1953 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесінің тізімдемелері № 3</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/901941389 1953 жылғы 15 наурыздағы «КСРО Конституциясының (Негізгі заңының) 70, 77 және 78-баптарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» КСРО Заңы]</ref>. [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берия]] КСРО ІІМ және КСРО Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1953 жылы наурызда КСРО ІІМ өндірістік-шаруашылық қызметтен босатылуына байланысты 21-ден астам бөлімше КСРО ІІМ құрамынан басқа министрліктер мен мекемелерге берілді. Лагерлер бас басқармасы, балалар колониялары басқармасы және мемлекеттік қылмыс жасағаны үшін сотталғандар ұсталатындарды қоспағанда түзеу-еңбек мекемелері КСРО әділет министрлігіне берілді. 1953 жылы 26 маусымда [[Сергей Никифорович Круглов|Круглов Сергей Никифорович]] қайтадан КСРО ішкі істер министрі болып тағайындалды. 1953 жылдың 1 қыркүйегі КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен Ішкі істер министрі қарамағындағы арнайы жиын таратылды. 1954 жылы 21 қаңтарда КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО Әділет министрлігінен Лагерлердің бас басқармасы (ГУЛаг) және Балалар колониялары басқармасы (БКБ) қайтадан КСРО ІІМ қарамағына өтті. КСРО ІІМ мәліметтері бойынша 1954 жылы 1 сәуірде ГУЛАГ-та 1 млн 360 мың тұтқын болған. Оның ішінде 448 мың адам контрреволюциялық қылмыстар үшін, 680 мыңға жуық адам ауыр қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жазаларын өтеп жатқан, Тұтқындардың ішінде 28%-ы 25 жасқа дейінгі жастар болды. 1954 жылы 10 ақпанда КОКП ОК Президиумы мемлекеттік қауіпсіздік органдарын КСРО ІІМ қарамағынан тәуелсіз мекеме - Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне бөлу туралы шешім қабылдады. 1954 жылы 13 наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті]] (МҚК) құрылды және оның Төрағасы болып КСРО ішкі істер министрінің бұрынғы Бірінші орынбасары [[Иван Александрович Серов|Серов Иван Александрович]] тағайындалды. Милиция КСРО ІІМ құрамында қалды. 1956 жылы 31 қаңтарда [[Николай Павлович Дудоров|Дудоров Николай Павлович]] КСРО ішкі істер министрі болып тағайындалды. 1956 жылы 25 қазанда КОКП ОК мен КСРО Министрлер Кеңесі «КСРО ішкі істер министрлігінің жұмысын жетілдіру шаралары туралы» қаулы қабылдады. ІІМ органдары Кеңестердің атқару комитеттерінің ішкі істер басқармасы (бөлімдер) болып қайта құрылды. Осылайша, қос бағыну жүйесі қайта жанданды: жергілікті Кеңестерге және ІІМ жоғары органдарына. 1960 жылы 13 қаңтарда КСРО Министрлер Кеңесінің Төрағасы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н.С.Хрущев]] КСРО Министрлер Кеңесінің №48 қаулысына қол қойды, онда былай жазылған: «КСРО Министрлер Кеңесі мынадай қаулы шығарады: міндеттерін одақтас республикалардың ішкі істер министрліктеріне бере отырып, КСРО ішкі істер министрлігін жою мақсатты деп танылсын. Осы мәселе бойынша Жарлықтың жобасын КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумына ұсыну»<ref name="istmat.info">[http://istmat.info/node/38998 КСРО ІІМ 1954 ж. наурыз — 1960 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508211337/http://istmat.info/node/38998 |date=2017-05-08 }}</ref>. Сол күні КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Төрағасы К. Е. Ворошилов екі жарлыққа қол қойды: КСРО ІІМ тарату туралы<ref>КСРО Ішкі істер министрлігін жою туралы: КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1960 жылғы 13 қаңтардағы Жарлығы. // Ведомости Верховного Совета СССР 1960 г. № 3</ref> және КСРО ІІМ бас мұрағат басқармасын КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Бас мұрағат басқармасы деп қайта құру туралы. КСРО Министрлер Кеңесінің 1960 жылғы 13 қаңтардағы «КСРО Ішкі істер министрлігін таратуға байланысты шаралар туралы» қаулысында мыналар айтылды: * КСРО ІІМ құрамындағы мүшелер: Милиция бас басқармасы (МББ), Ұстау орындарының бас басқармасы (бұрынғы ГУЛаг), Өрттен қорғау бас басқармасы, Ішкі және конвойлық әскерлер бас басқармасы, Әскери жеткізілім бас басқармасы, Кадрлар басқармасы, Білім беру мекемелерінің басқармасы, ХОЗУ, Қаржы-жоспарлау басқармасы, Әскери жасақ жинау бөлімі, 2 арнайы бөлім, Балалар колониялары бөлімі, Күрделі құрылыс бөлімі, Заң бөлімі, Тасымалдау басқармасы, Бас есеп басқармасы және КСРО ІІМ хатшылығы таратылсын. * РКФСР ІІМ: 1 және 3 арнайы басқармаларды ауыстыру. * ІІМ бас мұрағат басқармасын КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Бас мұрағат басқармасына айналдыру * Геодезия және картография Бас басқармасын ІІМ-нен КСРО геология және жер қойнауын қорғау министрлігіне беру. * Фелдбайланыс бөлімін ІІМ-нен КСРО байланыс министрлігіне беру. * Елдің жергілікті әуе қорғанысы штабын ІІМ-нен КСРО Қорғаныс министрлігіне беру. * КСРО ІІМ МББ туыстарымен байланысын жоғалтқан адамдарды іздеу бөлімін КСРО Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдары одағының Атқару комитетінің қарауына беріңіз. * Шетелге шығу және КСРО-ға кіруге тіркеу, есепке алу және рұқсат беру КСРО ІІМ МББ паспорт бөлімінің тобын КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы МҚК беру. КСРО Министрлер Кеңесі Президиумының 1960 жылғы 19 сәуірдегі №14 хаттамасында жазба енгізілген: «КСРО ІІМ 1960 жылғы 1 мамырдағы қызметі тоқтатылды деп саналсын. КСРО ІІМ таратылуына байланысты жұмыстан босатылған қызметкерлердің мүліктік құндылықтарын беру және жұмысқа орналастыру бойынша жұмысты аяқтау үшін аяқтау мерзімі бар 70 адам мөлшерінде жұмыс тобын құрып, 1960 жылдың 15 маусымына дейін жұмыс жасау. К. П. Черняевті топ жетекшісі етіп бекіту». 1960 жылы 7 мамырда КСРО Ішкі істер министрлігін жою туралы заң қабылданды; оның міндеттері одақтас республикалардың ішкі істер министрліктеріне берілді. КСРО Ішкі істер министрлігін тарату жөніндегі топ бастығының К.П.Черняевтің 1960 жылғы 11 тамыздағы №429 бұйрығында мыналар жазылған: «1960 ж. 9 тамызда КСРО Министрлер Кеңесі Төрағасының бірінші орынбасары А. И. Микоянға, мен КСРО Министрлер Кеңесіне ұсынған баяндамам бойынша КСРО ІІМ таратылуына байланысты барлық істер аяқталғандығы туралы егжей-тегжейлі баяндалды, «ескертіңіз» деген қаулы шығарылды. Осыған сәйкес, мен КСРО ІІМ тарату жөніндегі топтың жұмысын 1960 жылы 15 тамызда аяқталды деп есептеуге бұйрық беремін». Кеңес мемлекетінің өмірін толығымен дерлік басқарған одақтық-республикалық бөлімнің (ІІХК, ІІМ) тарихы алты жылға үзілді. [[Сурет:Знак МООП МВД СССР.JPG|right|200px|thumb|«Милиция үздігі» төсбелгісі ҚТСМ]] === Қоғамдық тәртіп сақтау министрлігі (ҚТСМ) === [[Сурет:Кокарда Советской Милиции.JPG|right|200px|thumb|Эмблемасы бар кеңестік милиция [[кокарда]]сы]] [[1966 жыл]]ы [[26 шілде]]де КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының «КСРО қоғамдық тәртіпті сақтау жөніндегі одақтық-республикалық министрлік құру туралы» Жарлығымен орталықтандырылған милиция органдарын басқару ел масштабында қалпына келтірілді. (КСРО ҚТСМ). 8 күннен кейін КСРО Жоғарғы Кеңесі құқық қорғау органдарының одақтық бөлімін қайта құруды мақұлдады. Милиция қызметі 1962 жылдың 17 тамызындағы Кеңестік милиция туралы Ережемен реттелді. [[1966 жыл]]ы [[23 желтоқсан]]да РКФСР Жоғарғы Кеңесі РКФСР Қоғамдық тәртіпті сақтау министрлігіннің міндеттері КСРО ҚТСМ жүктелуіне байланысты таратты. (Басқа одақтас республикалар мен автономиялы республикалардың қоғамдық тәртіпті сақтау министрліктері жұмыс істей берді). === 1968—1990 жылдары === 1968 жылы 25 қарашада КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы «КСРО қоғамдық тәртіпті сақтау министрлігін КСРО Ішкі істер министрлігі етіп өзгерту туралы» Жарлық қабылдады. 13 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі бұл шешімді мақұлдады. Осындай шешімдер КСРО-ның одақтық және автономиялы республикаларында да қабылданды. Атын ресми түрде ауыстырумен қатар, милиция қайта құрылды, саяси органдар құрылды, әскери қорғаныстың әртүрлі түрлері ІІМ әскерлеріне біріктірілді. Бұл шаралар министрліктің жаңа құрылымы жарияланып, ішкі әскерлерді қайта құру 1969 жылдың ақпанында аяқталғанға дейін созылды. 70-жылдардың басында нормативтік база айтарлықтай жаңартылды. КСРО Министрлер Кеңесінің 1972 жылғы 16 маусымдағы № 452 қаулысымен КСРО Ішкі істер министрлігі туралы ереже, КСРО Министрлер Кеңесінің 1973 жылғы 8 маусымдағы № 385 қаулысы бекітілді - Кеңестік милиция туралы ереже 1991 жылға дейін күшінде болды. КСРО Қарулы Күштері Президиумының 1973 жылғы 8 маусымдағы Жарлығымен кеңестік милициялардың қоғамдық тәртіпті сақтау мен қылмысқа қарсы күрестегі негізгі міндеттері мен құқықтары анықталды. 1989 жылы 27 қазанда РКФСР Ішкі істер министрлігі қайта құрылды. === КСРО ыдырау кезеңі === 1991 жылы 6 наурызда «Кеңестік милиция туралы» жаңа КСРО Заңы қабылданды. Кеңестік құқық қорғау органдарының тарихындағы маңызды кезең 1990 ж. 1 - 3 қазанында Оттавада өткен Интерполдың Бас Ассамблеясының 59-сессиясында Интерполға КСРО-ны қабылдау болды. 1991 ж. 1 қаңтарында КСРО Ішкі істер министрлігі құрамында Интерпол Ұлттық орталық бюросы (ҰОБ) құрылды. 1991 жылы 28 қарашада КСРО Президентінің Жарлығымен КСРО ІІМ туралы жаңа уақытша ереже бекітілді, бірақ КСРО ыдырағанға дейін күшіне ене алмады. == Жетекшілері == {|class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" |- style="background:#B5B5B5" !rowspan=2 | № !colspan=2 rowspan=2 | Есімі<br><small>(Өмір-сүрген уақыты) !colspan=2 | Өкілдік уақыты !rowspan=2 | Үкімет басшысы |- !Басы !Соңы |- !colspan="6" align="center" |КСРО ішкі істер министрі |- !1 | |[[Генерал-полковник]]<br>'''[[Сергей Никифорович Круглов]]'''<br><small>(1907—1977) |[[19 наурыз]] [[1946 жыл|1946]] |[[5 наурыз]] [[1953 жыл|1953]] |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] (1941—1953) |- !2 | |[[Кеңес Одағы маршалы]]<br>'''[[Лаврентий Павлович Берия]]'''<br><small>(1899—1953) |[[5 наурыз]] [[1953 жыл|1953]] |[[26 маусым]] [[1953 жыл|1953]] |[[Георгий Максимилианович Маленков]] (1953—1955) |- !3 | |[[Генерал-полковник]]<br>'''[[Сергей Никифорович Круглов]]'''<br><small>(1907—1977) |[[26 маусым]] [[1953 жыл|1953]] |[[31 қаңтар]] [[1956 жыл|1956]] |[[Георгий Максимилианович Маленков]] (1953—1955)<br>[[Николай Александрович Булганин]] (1955—1958) |- !4 | |'''[[Николай Павлович Дудоров]]'''<br><small>(1906—1977) |[[31 қаңтар]] [[1956 жыл|1956]] |[[7 мамыр]] [[1960 жыл|1960]] |[[Николай Александрович Булганин]] (1955—1958)<br>[[Никита Сергеевич Хрущёв]] (1958—1964) |- !colspan="6" align="center" |КСРО қоғамдық тәртіп сақтау министрі |- !1 | |[[Генерал-полковник]]<br>'''[[Николай Анисимович Щёлоков]]'''<br><small>(1910—1984) |[[17 қыркүйек]] [[1966 жыл|1966]] |[[13 желтоқсан]] [[1968 жыл|1968]] |[[Алексей Николаевич Косыгин]] (1964—1980) |- !colspan="6" align="center" |КСРО ішкі істер министрі |- !5 | |[[Армия генералы]]<br>'''[[Николай Анисимович Щёлоков]]'''<br><small>(1910—1984) |[[13 желтоқсан]] [[1968 жыл|1968]] |[[17 желтоқсан]] [[1982 жыл|1982]] |[[Алексей Николаевич Косыгин]] (1964—1980)<br>[[Николай Александрович Тихонов]] (1980—1985) |- !6 | |[[Армия генералы]]<br>'''[[Виталий Васильевич Федорчук]]'''<br><small>(1918—2008) |[[17 желтоқсан]] [[1982 жыл|1982]] |[[24 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]] |[[Николай Александрович Тихонов]] (1980—1985)<br>[[Николай Иванович Рыжков]] (1985—1990) |- !7 | |[[Генерал-полковник]]<br>'''[[Александр Владимирович Власов]]'''<br><small>(1932—2002) |[[24 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]] |[[20 қазан]] [[1988 жыл|1988]] |[[Николай Иванович Рыжков]] (1985—1990) |- !8 | |[[Генерал-лейтенант]]<br>'''[[Вадим Викторович Бакатин]]'''<br><small>(туғ. 1937) |[[20 қазан]] [[1988 жыл|1988]] |[[1 желтоқсан]] [[1990 жыл|1990]] |[[Николай Иванович Рыжков]] (1985—1990) |- !9 | |[[Генерал-полковник]]<br>'''[[Борис Карлович Пуго]]'''<br><small>(1937—1991) |[[1 желтоқсан]] [[1990 жыл|1990]] |[[22 тамыз]] [[1991 жыл|1991]] |[[Николай Иванович Рыжков]] (1985—1990)<br>[[Валентин Сергеевич Павлов]] (1991) |- !10 | |[[Генерал-полковник]]<br>'''[[Виктор Павлович Баранников]]'''<br><small>(1940—1995) |[[29 тамыз]] [[1991 жыл|1991]] |[[26 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]] |[[Иван Степанович Силаев]] (де-факто) (1991) |- |} == Айырма белгілері == <gallery class="center"> Сурет:ОБХСС.JPG|КСРО ІІМ СМҰКБ 50 жыл төсбелгісі Сурет:Знак За отличную службу в МВД СССР.JPG| «КСРО ІІМ мінсіз қызметі үшін» төсбелгісі Сурет:Знак Заслуженного участкового МВД СССР.JPG| КСРО ІІМ «Еңбек сіңірген аудандық милиция инспекторы» төсбелгісі Сурет: 70 лет уголовному розыску МВД СССР.JPG|КСРО ІІМ қылмыстық іздестіру бөліміне 70 жыл төсбелгісі Сурет: Транспортная Милиция МВД СССР.JPG| КСРО ІІМ Көлік милициясының төсбелгісі Сурет:BBMVD for distinction in service 1st cl.jpg | «Қызметтегі ерекшелігі үшін» төсбелгісі, КСРО ІІМ ішкі әскерлері Сурет:Высшая школа.JPG| КСРО ІІМ жоғарғы мектебі таңбасы </gallery> == КСРО ІІМ оқу орындары == [[Сурет:Знак ВПУ МВД СССР.JPG|right|150px|thumb|[[Ұлттық гвардия әскерлерінің Санкт-Петербург әскери институты|БЛКЖО 60 жылдығы ат. КСРО ІІМ жоғарғы саяси мектеп]] таңбасы]] * КСРО ІІМ академиясы (Мәскеу) — қазір [[Ресей ІІМ басқару академиясы]] === [[КСРО ІІМ ішкі әскерлері|Ішкі әскерлер]] === * КСРО ІІМ Жаңасібір жоғарғы әскери қолбасшылық мектеп — қазір [[Ұлттық гвардия әскерлерінің Жаңасібір әскери институты|Армия генералы И.К.Яковлев атындағы Ресей ІІМ ішкі әскерлерінің Жаңасібір әскери институты]]. * С.М. Киров атындағы КСРО ІІМ Қызыл Тулы Орджоникидзелық жоғарғы әскери қолбасшылық мектеп — РФ ІІМ ішкі әскерлердің Солтүстік Кавказ әскери институты 2011 жылы таратылды. * КСРО ІІМ Перм жоғарғы әскери қолбасшылық мектеп — қазір Ресей ІІМ Ішкі әскерлерінің Перм әскери институты * [[Саратов ұлттық гвардия әскерлерінің әскери институты|Ф.Э. Дзержинский атындағы КСРО ІІМ Саратов жоғарғы әскери қолбасшылық мектеп]] — қазір Ресей ІІМ ішкі әскерлері Саратов әскери институты * КСРО ІІМ Харьков жоғарғы әскери тыл мектебі — қазір [[Украина Ұлттық гвардиясының Ұлттық академиясы]] * КСРО ІІМ ішкі әскерлер Ташкент жоғарғы әскери-техникалық мектеп — қазір Өзбекстан Республикасы ІІМ Ташкент жоғарғы әскери-техникалық мектеп * БЛКЖО 60 жылдығы КСРО ІІМ жоғарғы саяси мектеп (Ленинград) — қазір [[Ұлттық гвардия әскерлерінің Санкт-Петербург әскери институты|Ресей ІІМ ішкі әскерлерінің Санкт-Петербург институты]] === Өрттен сақтау === * КСРО ІІМ жоғарғы инженерлік техникалық-өрт сөндіру мектебі (Мәскеу) — қазір Ресей ТЖМ өртке қарсы қызмет академиясы * КСРО ІІМ Ленинград жоғарғы техникалық-өрт сөндіру мектебі — қазір Ресей ТЖМ мемлекеттік өрт сөндіру қызметінің Санкт-Петербург университеті * КСРО ІІМ Иваново техникалық-өрт сөндіру мектебі * КСРО ІІМ Иркутск техникалық-өрт сөндіру мектебі * КСРО ІІМ Свердловск техникалық-өрт сөндіру мектебі '''[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]''' * КСРО ІІМ Львов техникалық-өрт сөндіру мектебі * [[Украина азаматтық қорғау ұлттық университеті|КСРО ІІМ Харков техникалық-өрт сөндіру мектебі]] * КСРО ІІМ Шеркас техникалық-өрт сөндіру мектебі '''[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]''' * КСРО ІІМ Ташкент техникалық-өрт сөндіру мектебі '''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]''' * КСРО ІІМ Алматы техникалық-өрт сөндіру мектебі === ІІМ жоғарғы мектептер === * КСРО ІІМ жоғарғы тергеу мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Волгоград академиясы]] * КСРО ІІМ жоғарғы заңдық сырттай мектебі (ЖЗСМ) (Мәскеу) — қазір [[Ресей ІІМ Мәскеу университеті]] * КСРО ІІМ Горькийлік жоғарғы милиция мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Төменгі Новгород академиясы]] * КСРО ІІМ Мәскеу жоғарғы мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Мәскеу университеті]] * КСРО ІІМ Омбы жоғарғы милиция мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Омбы академиясы]] * КСРО ІІМ Рязан жоғарғы мектебі — қазір [[Жазаны орындау Федералды қызметінің заң және басқару академиясы]] * КСРО ІІМ Түмен жоғарғы мектебі — қазіргі [[Ресей ІІМ Түмен заң институты|Ресей ІІМ қызметкерлердің біліктілігін арттыру Түмен институты]] * КСРО ІІМ Үфі жоғарғы мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Үфі заң институты]] * КСРО ІІМ Хабаровск жоғарғы мектебі — қазір Ресей ІІМ Қиыр Шығыс заң институты '''[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]''' * КСРО ІІМ Киев жоғарғы мектебі — қазір [[Украина ұлттық ішкі істер академиясы]] '''[[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]]''' * КСРО ІІМ Минск жоғарғы мектебі — қазір [[Беларусь Республикасы ІІМ академиясы|БР ІІМ академиясы]] '''[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]''' * КСРО ІІМ Ташкент жоғарғы мектебі — қазір Өзбекстан Республикасы ІІМ академиясы '''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]''' * КСРО ІІМ Қарағанды жоғарғы мектебі — қазір [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Бәрімбек Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]] === Жазаларды орындау жөніндегі бас басқарма === * КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Барнаул арнайы орта мектебі — қазір Ресей ІІМ Барнаул заң институты * КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Владимир арнайы орта мектебі * КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Вологда арнайы орта мектебі * КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Ростов арнайы орта мектебі '''[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]''' * КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Львов арнайы орта мектебі — қазір [[Львов мемлекеттік ішкі істер университеті]] '''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]''' * КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Шымкент арнайы орта мектебі '''[[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы|Литва КСР]]''' * Ю. Ю. Барташюнас ат. КСРО ІІМ басқарушы құрамын даярлайтын Вильнюс арнайы орта мектебі === Милиция === * Астрахан орта арнайы милиция мектебі * Белгород орта арнайы милиция мектебі * Брянск орта арнайы милиция мектебі * Воронеж орта арнайы милиция мектебі * Алабұға орта арнайы милиция мектебі * Калининград орта арнайы милиция мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Калининград заң институты|Ресей ІІМ Санкт-Петербург университетінің Калининград филиалы]] * Краснодар орта арнайы милиция мектебі * Красноярск орта арнайы милиция мектебі * Ленинград орта арнайы милиция мектебі * Мәскеу орта арнайы милиция мектебі * Төменгі Тагил орта арнайы милиция мектебі * Жаңасібір орта арнайы милиция мектебі * Чита орта арнайы милиция мектебі — қазір Ресей ІІМ суворовтық Чита әскери мектебі * Орлов орта арнайы милиция мектебі — қазір [[Ресей ІІМ Орлов заң институты]] '''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]''' * Алматы орта арнайы милиция мектебі — қазір [[Қазақстан Республикасы ІІМ Алматы академиясы|Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Алматы академиясы]] '''[[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]]''' * Ризаев ат. Баку орта арнайы милиция мектебі '''[[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]''' * Фрунзе орта арнайы милиция мектебі '''[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]''' * Ташкент орта арнайы милиция мектебі '''[[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]''' * Ашхабад орта арнайы милиция мектебі '''[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]''' * Днепропетровск орта арнайы милиция мектебі * Донецк орта арнайы милиция мектебі * Ивано-Франковск орта арнайы милиция мектебі * Львов орта арнайы милиция мектебі * Одесса орта арнайы милиция мектебі * Херсон орта арнайы милиция мектебі '''[[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]]''' * Минск орта арнайы милиция мектебі * Могилев орта арнайы милиция мектебі — қазір [[ІІМ Могилев институты]] '''[[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы|Литва КСР]]''' * Каунас орта арнайы милиция мектебі '''[[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдава КСР]]''' * Кишинёв орта арнайы милиция мектебі '''[[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы|Латвия КСР]]''' * Рига орта арнайы милиция мектебі '''[[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]''' * Душанбе орта арнайы милиция мектебі '''[[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|Эстон КСР]]''' * Таллин орта арнайы милиция мектебі КСРО ІІМ жүйесінің мамандандырылған оқу орындарының негізгі желісі милицияның орта және орта арнайы мектептерінен тұрды, олар 2-3 жыл ішінде орта арнайы заң білімі бар заңгерлерді дайындады. Тек УКСР олардың кем дегенде бесеуі болды: Одесса, Львов, Донецк, Ивано-Франковск, Днепропетровск. Шыныменде, санаулы мамандандырылған орта арнайы милиция мектептері де болды — Могилев қаласында (Беларусь КСР) бүкіл КСРО бойынша көліктегі ішкі істер органдары үшін мамандарды дайындайтын жалғыз орта арнайы милиция мектебі болды. == Тағы қараңыз == * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] * [[КСРО ІІМ ішкі әскерлері]] * [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ішкі істер министрлігі]] [[Санат:1991 жылы жоғалғандар]] edaj1slqvgnhe437kemm2bvrmw8ove9 0 661763 3684700 3555017 2026-10-22T05:44:21Z 1nter pares 146705 3684700 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Soviet Union 1922.svg|thumb|300px|1922 жылы КСРО құрылған кезде.]] [[Сурет:Soviet Union 1924.svg|thumb|300px|КСРО 1924 жылы.]] [[Сурет:Soviet Union 1929.svg|thumb|300px|КСРО 1929 жылы.]] [[Сурет:Soviet Union 1936.svg|thumb|300px|КСРО 1936 жылы.]] [[Сурет:Soviet Union (1940).svg|thumb|300px|КСРО 1940 жылы.]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] аумағының жалпы ауданы 1991 жылғы тамыздағы жағдай бойынша 22,4 млн км² құрады. == Жалпы құрылым == [[1977 жылғы КСРО Конституциясы]]ның 70-бабында<ref name="SOYUZ">[http://constitution.garant.ru/DOC_1449448.htm#sub_para_N_800 1977 жылғы КСРО Конституциясы (1990 жылы өзгертілген). 8-тарау]</ref>: {{quotation|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы - бұл ұлттардың еркін өзін-өзі анықтауы және тең құқылы Кеңестік Социалистік Республикалардың ерікті түрде бірігуі нәтижесінде, социалистік федерализм қағидасы негізінде құрылған біртұтас одақтық көп ұлтты мемлекет. <br /> КСРО кеңес халқының мемлекеттік бірлігін бейнелейді, коммунизм құру мақсатында барлық ұлт пен халықтың басын біріктіреді.|}} Сонымен, Кеңес Одағы өз кезегінде әртүрлі әкімшілік-аумақтық бөліністерге ие одақтас Кеңес Социалистік Республикалардан тұрды. Ірі республикалар облыстарға бөлінді. Латвия, Литва, Эстония, Молдавия және Армения КСР-інде 1985 жылға қарай облыстық бөлініс болмады. РКФСР құрамына өлкелер, ал өлкелер - автономиялы облыстар кірді. РКФСР облыстары мен өлкелеріне ұлттық өңірлер де кірді (кейін автономиялы өңірлер деп аталды). Кейбір одақтас республикаларға ([[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]) Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикалар (АКСР) және автономиялы облыстар кірді. Жоғарыда аталған әкімшілік-аумақтық бірліктердің барлығы облыстық, өлкелік және республикалық бағыныстағы қалалар мен аудандарға бөлінді. == Одақтас Кеңестік Социалистік Республикалар == КСРО құрамына: * КСРО құру туралы келісімшарт бойынша (1922 жылы 30 желтоқсан) — [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Күнгей Кавказ Социалистік Федерациялық Кеңес Республикасы]]; * 1925 жылы — [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] (РКФСР құрамына кірген Түркістан АКСР, өз уақытында РКФСР құрамына кірмеген бұрынғы [[Хиуа хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі]] аумағында құрылған [[Бұхара Халық Кеңес Республикасы|Бұхара ХКР]] және [[Хорезм Халық Кеңес Республикасы|Хорезм ХКР]]); * 1929 жылы — [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]] (Өзбек КСР құрамына кірген Тәжік АКСР құрылған); * 1936 жылы — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] (РКФСР құрамына кірген [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] мен [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]] құрылған); [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] (КСФКР құрамына кірді, сол жылы жойылды) * 1940 жылы — [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдован КСР]] (Украин КСР құрамына кірген Молдава АКСР бөлігі және Румыния КСРО-ға берген жердің бір бөлігі), [[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы|Латвия КСР]], [[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы|Литва КСР]], [[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|Эстон КСР]] (бұрынғы тәуелсіз [[Латвия]], [[Литва]] және [[Эстония]]) және [[Карело-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы|Карело-Фин КСР]] (РКФСР құрамына кірген [[Автономиялы Карелия Социалистік Кеңестік Республикасы|Автономиялы Карелия СКР]] және [[Кеңес-Фин соғысы]]нан кейін қосылған жердің бір бөлігінен құрылған); УКСР құрамына Румыния берген жердің бір бөлігінен құрылған Ақкерман облысы (сол жылы Измаил деп өзгертілді) және Черновцы облысы кірді. * 1944 жылы — [[Тыва|Тыва АО]] (оған дейін - тәуелсіз [[Тыва Халық Республикасы]]) РКФСР құрамына кірді. * 1945 жылы — [[Калининград облысы]] (оған дейін [[Шығыс Пруссия]]ның бөлігі болған) РКФСР құрамына кірді, ал [[Чехословакия]] берген [[Закарпат облысы]] УКСР құрамына кірді. * 1946 жылы — Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде [[Жапония]]ға тиесілі [[Сахалин]] және [[Курил аралдары]]ның оңтүстік бөлігі РКФСР құрамына енді. * 1956 жылы Карело-Фин КСР жойылып, оның аумағы қайтадан [[Карелия Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Карелия АКСР]] ретінде РКФСР құрамына кірді. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- bgcolor="#f0f0f0" ! colspan="5" | 1956-1991 жылдары Кеңес Одағы құрамына 15 одақтық кеңес социалистік республикалар (КСР) кірді: |- !№ ! Байрақ<ref>1987 жылғы жағдайға сәйкес</ref> ! Республика ! Астанасы |width="320px" rowspan="16"|[[Сурет:USSR Republics Numbered Alphabetically in russian.png|thumb|550px|КСРО аумақтық құрамы]] |- |bgcolor=#62D3D7| '''1''' || [[Сурет:Flag of Azerbaijan SSR.svg|50px]] || [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]] || [[Баку]] |- |bgcolor=#00F000| '''2''' || [[Сурет:Flag of Armenian SSR.svg|50px]] || [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]] || [[Ереван]] |- |bgcolor=#9EFE8B| '''3''' || [[Сурет:Flag of Byelorussian SSR.svg|50px]] || [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]] || [[Минск]] |- |bgcolor=#BBB38D| '''4''' || [[Сурет:Flag of Georgian SSR.svg|50px]] || [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]] || [[Тбилиси]] |- |bgcolor=#8787BA| '''5''' || [[Сурет:Flag of Kazakh SSR.svg|50px]] || [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] || [[Алматы]] |- |bgcolor=#FEBA24| '''6''' || [[Сурет:Flag of Kyrgyz SSR.svg|50px]] || [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] || [[Бішкек|Фрунзе]] |- |bgcolor=#E675F2| '''7''' || [[Сурет:Flag of Latvian SSR.svg|50px]] || [[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы|Латвия КСР]] || [[Рига]] |- |bgcolor=#EAE50D| '''8''' || [[Сурет:Flag of Lithuanian SSR.svg|50px]] || [[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы|Литва КСР]] || [[Вильнюс]] |- |bgcolor=#DBAC3A| '''9''' || [[Сурет:Flag of Moldavian SSR.svg|50px]] || [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдован КСР]] || [[Кишинёв]] |- |bgcolor=#FD7F80| '''10''' || [[Сурет:Flag of Russian SFSR.svg|50px]] || [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] || [[Мәскеу]] |- |bgcolor=#AB2A1C| '''11''' || [[Сурет:Flag of Tajik SSR.svg|50px]] || [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]] || [[Душанбе]] |- |bgcolor=#1BBE80| '''12''' || [[Сурет:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|50px]] || [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] || [[Ашхабад]] |- |bgcolor=#FEFD7D| '''13''' || [[Сурет:Flag of the Uzbek SSR.svg|50px]] || [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] || [[Ташкент]] |- |bgcolor=#ADFEFB| '''14''' || [[Сурет:Flag of Ukrainian SSR.svg|50px]] || [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] || [[Киев]] |- |bgcolor=#E4B511| '''15''' || [[Сурет:Flag of Estonian SSR.svg|50px]] || [[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|Эстон КСР]] || [[Таллин]] |} === 1926 жыл === {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#ECECEC" | '''№''' || '''Кеңес республикасы''' || '''Ауданы<br>(км²)''' || '''Тұрғыны<br>1926''' || '''Астанасы''' || '''Құрамы''' |- | 1 || [[Сурет:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|20px|]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР (БКСР)]] || 150 000 || 4 983 240 || [[Минск]] || 12 округ |- | 2 || [[Сурет:Flag of Transcaucasian SFSR.svg|20px|]] [[Күнгей Кавказ Социалистік Федерациялық Кеңес Республикасы|Күнгей Кавказ СФКР (КСФКР)]] || 186 100 || 5 861 600 || [[Тбилиси]] || 3 одақтас республика, 1 шартты республика, 2 автономиялы республика, 2 автономиялы облыс |- | 3 || [[Сурет:Flag RSFSR 1918.svg|20px|]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] || 19 946 900 || 100 623 000 || [[Мәскеу]] || |- | 4 || [[Сурет:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|20px|]] [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР (ТүрКСР)]] || 488 100 || 998 000 || [[Ашхабад|Полторацк]] || |- | 5 || [[Сурет:Uzbek flag 02.gif|20px|]] [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР (ӨКСР)]] || 425 600 || 5 270 200 || [[Самарқан]] || 1 автономиялы республика |- | 6 || [[Сурет:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|20px|]] [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР (УКСР)]] || 452 000 || 29 018 187 || [[Харьков]] || 40 округ |- |- style=" font-weight:bold; " | || [[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|20px|]] Барлығы || 21 648 700 || 147 013 600 || [[Мәскеу]] || 6 КСРО республикасы, 4 республика, 12 автономиялы республика, 14 автономиялы облыс |- |} === 1939 жыл === {| class="wikitable" |- bgcolor="#ECECEC" | '''№''' || '''Кеңес республикасы''' || '''Ауданы<br>(км²)''' || '''Тұрғыны<br>1939''' || '''Астанасы''' || '''Құрамы''' |- | 1 || [[Сурет:Flag_of_Azerbaijan_SSR_(1937-1940).svg|20px|]] [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]] || 86 600 || 3 205 150 || [[Баку]] || 1 автономиялы республика, 1 автономиялы округ |- | 2 || [[Сурет:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1936-1940).png|20px|]] [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]]|| 29 800 || 1 282 338 || [[Ереван]] || |- | 3 || [[Сурет:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|20px|]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]]|| 150 000 || 5 568 994 || [[Минск]] || 5 облыс |- | 4 || [[Сурет:Flag of Georgian SSR (1937-1951).svg|20px|]] [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]]|| 69 700 || 3 540 023 || [[Тбилиси]] || 2 автономиялы республика, 1 автономиялы облыс |- | 5 || [[Сурет:Flag_of_Kazakh_SSR_(1937-1940).svg|20px|]] [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]|| 2 717 300 || 6 151 102 || [[Алматы]] || 11 облыс |- | 6 || [[Сурет:Flag of Kyrgyz SSR.svg|20px|]] [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]|| 198 500 || 1 458 213 || [[Бішкек|Фрунзе]] || 5 облыс |- | 7 || [[Сурет:Flag of the Russian SFSR 1937-1954.svg|20px|]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]|| 17 040 000 || 109 397 463 || [[Мәскеу]] || 17 автономиялы республика, 6 автономиялы облыс, 7 ұлттық<br>округ, 6 өлке, 35 облыс |- | 8 || [[Сурет:Flag of Tajik SSR.svg|20px|]] [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]|| 143 100 || 1 484 440 || [[Душанбе|Сталинабад]] || 1 автономиялы облыс, 4 облыс |- | 9 || [[Сурет:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|20px|]] [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]|| 488 100 || 1 251 883 || [[Ашхабад]] || 5 облыс |- | 10 || [[Сурет:Uzbek flag 05.gif|20px|]] [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]|| 447 400 || 6 217 269 || [[Ташкент]] || 1 автономиялы республика, 5 облыс |- | 11 || [[Сурет:Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg|20px|]] [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]|| 452 000 || 30 946 218 || [[Киев]] || 1 автономиялы республика, 15 облыс |- style=" font-weight:bold; " | || [[Сурет:Flag of the Soviet Union 1923.svg|20px|]] Барлығы || 21 822 500|| 170 557 093 || [[Мәскеу]] || 11 республика, 20 АКСР, 8 автономиялы облыс, 7 ұлттық округ, 6 өлке, 86 облыс |- |} === 1966 жыл === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! style="background:#efefef;" |бірлік ! style="background:#efefef;" |жері, мың км² ! style="background:#efefef;" |тұрғыны, мың адам ! style="background:#efefef;" |қала саны ! style="background:#efefef;" |кент саны ! style="background:#efefef;" |әкім. орт. |- |'''[[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]''' ([[РКФСР әкімшілік-аумақтық бөлініс тарихы|егжей-тегжей]]) | 17 075,4 | 126 561 | 932 | 1786 | [[Мәскеу]] |- |'''[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]''' ([[Украин КСР әкімшілік бөлінісі|егжей-тегжей]]) | 601,0 | 45 516 | 370 | 829 | [[Киев]] |- |'''[[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]]''' | 207,6 | 8633 | 74 | 126 | [[Минск]] |- |* оның ішінде [[Брест облысы]] | 32,3 | 1236 | 12 | 17 | [[Брест]] |- |* оның ішінде [[Витебск облысы]] | 40,1 | 1339 | 15 | 26 | [[Витебск]] |- |* оның ішінде [[Гомел облысы]] | 40,4 | 1483 | 10 | 24 | [[Гомел]] |- |* оның ішінде [[Гродно облысы]] | 25,0 | 1101 | 9 | 23 | [[Гродно]] |- |* оның ішінде [[Минск облысы]] | 40,8 | 2260 | 15 | 26 | [[Минск]] |- |* оның ішінде [[Могилев облысы]] | 29,0 | 1214 | 13 | 10 | [[Могилев]] |- |'''[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]''' | 449,6 | 10 581 | 37 | 78 | [[Ташкент]] |- |* оның ішінде [[Әндіжан облысы]] | 8,9 | 1632 | 3 | 8 | [[Әндіжан]] |- |* оның ішінде [[Бұхара облысы]] | 143,2 | 785 | 3 | 7 | [[Бұхара]] |- |* оның ішінде [[Қашқадария облысы]] | 28,4 | 674 | 2 | 4 | [[Қаршы (қала)|Қаршы]] |- |* оның ішінде [[Самарқан облысы]] | 29,2 | 1314 | 2 | 10 | [[Самарқан]] |- |*оның ішінде [[Сұрқандария облысы]] | 20,8 | 562 | 2 | 7 | [[Термез]] |- |* оның ішінде [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] | 23,1 | 670 | 3 | 6 | [[Гүлістан]] |- |* оның ішінде [[Ташкент облысы]] | 15,6 | 2576 | 8 | 17 | [[Ташкент]] |- |* оның ішінде [[Ферғана облысы]] | 10,3 | 1266 | 4 | 11 | [[Ферғана]] |- |* оның ішінде [[Хорезм облысы]] | 4,5 | 483 | 2 | 1 | [[Үргеніш]] |- |* оның ішінде [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]] | 165,6 | 619 | 8 | 7 | [[Нүкіс]] |- |'''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]''' | 2717,3 | 12 129 | 62 | 165 | [[Алматы]] |- |* оның ішінде [[Ақтөбе облысы]] | 299,8 | 532 | 4 | 7 | [[Ақтөбе]] |- |* оның ішінде [[Алматы облысы]] | 223,2 | 1875 | 7 | 18 | [[Алматы]] |- |* оның ішінде [[Шығыс Қазақстан облысы]] | 97,3 | 846 | 6 | 14 | [[Өскемен]] |- |* оның ішінде [[Атырау облысы|Гурьев облысы]] | 278,6 | 385 | 3 | 19 | [[Атырау|Гурьев]] |- |* оның ішінде [[Жамбыл облысы]] | 144,6 | 716 | 3 | 11 | [[Тараз|Жамбыл]] |- |* оның ішінде [[Қарағанды облысы]] | 398,8 | 1488 | 10 | 33 | [[Қарағанды]] |- |* оның ішінде [[Қызылорда облысы]] | 220,5 | 410 | 3 | 7 | [[Қызылорда]] |- |* оның ішінде [[Көкшетау облысы]] | 78,1 | 621 | 4 | 6 | [[Көкшетау]] |- |* оның ішінде [[Қостанай облысы]] | 195,9 | 985 | 4 | 10 | [[Қостанай]] |- |* оның ішінде [[Павлодар облысы]] | 127,5 | 656 | 3 | 9 | [[Павлодар]] |- |* оның ішінде [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | 44,3 | 562 | 1 | 3 | [[Петропавл]] |- |* оның ішінде [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] | 179,6 | 663 | 3 | 9 | [[Семей]] |- |* оның ішінде [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]] | 151,2 | 492 | 1 | 1 | [[Орал]] |- |* оның ішінде [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]] | 155,1 | 895 | 7 | 14 | [[Астана|Целиноград]] |- |* оның ішінде [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]] | 120,6 | 1003 | 5 | 6 | [[Шымкент]] |- |'''[[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]]''' | 69,7 | 4548 | 45 | 54 | [[Тбилиси]] |- |* оның ішінде [[Абхаз Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Абхаз АКСР]] | 8,6 | 462 | 6 | 2 | [[Сухум]] |- |* оның ішінде [[Аджар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Аджар АКСР]] | 3,0 | 294 | 2 | 4 | [[Батуми]] |- |* оның ішінде [[Оңтүстік Осетин автономиялы облысы|Оңтүстік Осетин АО]] | 3,9 | 102 | | | [[Цхинвал]] |- |'''[[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]]''' | 86,6 | 4660 | 45 | 116 | [[Баку]] |- |* оның ішінде [[Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Нахшыван АКСР]] | 5,5 | 182 | 3 | 3 | [[Нахшыван]] |- |* оның ішінде [[Таулы Қарабақ автономиялы облысы|Таулы Қарабақ АО]] | 4,4 | 146 | | | [[Ханкенті|Степанакерт]] |- |'''[[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы|Литва КСР]]''' | 65,2 | 2986 | 91 | 23 | [[Вильнюс]] |- |'''[[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдован КСР]]''' | 33,7 | 3368 | 20 | 29 | [[Кишинёв]] |- |'''[[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы|Латвия КСР]]''' | 63,7 | 2262 | 54 | 35 | [[Рига]] |- |'''[[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]''' | 198,5 | 2652 | 15 | 32 | [[Бішкек|Фрунзе]] |- |'''[[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]''' | 143,1 | 2579 | 17 | 30 | [[Душанбе]] |- |* оның ішінде [[Таулы Бадахшан автономиялы облысы|Таулы Бадахшан АО]] | 63,7 | 91 | | | [[Хороғ]] |- |'''[[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]]''' | 29,8 | 2194 | 23 | 27 | [[Ереван]] |- |'''[[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]''' | 488,1 | 1914 | 14 | 64 | [[Ашхабад]] |- |'''[[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|Эстон КСР]]''' | 45,1 | 1285 | 33 | 24 | [[Таллин]] |- |'''[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]''' | 22 402,2 | 231 868 | 1832 | 3418 | [[Мәскеу]] |} === 1960-1980 жж. (РКФСР қоспағанда) === * 1967 ** 18 желтоқсанда Өзбекстан КСР [[Наманған облысы]] Ферғана мен Әндіжан облыстарының бөлігінен қалпына келтірілді, ** 23 желтоқсанда Қазақ КСР [[Талдықорған облысы]] Алматы облысынан қалпына келтірілді, * 1970 ** 23 қарашада Қазақ КСР құрамында Қостанай және Целиноград облыстарының бөліктерінен [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] (орталығы - [[Арқалық (қала)|Арқалық]]) құрылды, ** 11 желтоқсанда Қырғыз КСР-нің құрамында республикалық бағынышты аймақтардан [[Нарын облысы]] құрылып (бұрынғы Тянь-Шань облысының аудандарынан, 1932-1962 жж.), республикалық бағыныстағы аймақтардан [[Ыстықкөл облысы]] (орталығы - [[Қарақол|Пржевальск]]) қалпына келтірілді. ** 14 желтоқсанда Түрікмен КСР үш облысы: [[Мары облысы]], [[Ташауыз облысы]] және [[Шаржау облысы]] қалпына келтірілді, ** 23 желтоқсанда Тәжік КСР [[Соғды облысы|Ленинабад облысы]] қалпына келтірілді, * 1971 жылы Өзбек КСР Сырдария облысының үш ауданы Қазақ КСР Шымкент облысының құрамына кірді, * 1973 ** 20 наурызда Қазақ КСР құрамында екі облыс құрылды: [[Жезқазған облысы]] (Қарағандының бөліктерінен) және [[Маңғыстау облысы]] (орталығы - Шевченко, Гурьев облысы бөліктерінен), ** 27 желтоқсанда Түрікмен КСР екі облысы қалпына келтірілді: республикалық бағыныстағы аудандардан [[Ашхабад облысы]] және [[Балқан облысы|Красноводск облысы]], ** 29 желтоқсанда Самарқан және Сырдария облыстарының бөліктерінен Өзбек КСР [[Жызақ облысы]] (орталығы - Жызақ) құрылды, Тәжік КСР республикалық бағынышты аудандардан [[Күләб облысы]] қалпына келтірілді, * 1977 жылы Тәжік КСР республикалық бағыныстағы аудандардан [[Қорғантөбе облысы]] қалпына келтірілді, * 1980 ** 3 қыркүйекте Қырғыз КСР құрамында [[Талас облысы]] қалпына келтірілді, * 1982 ** 20 сәуірде Өзбек КСР құрамында Бұхара облысының бөліктерінен [[Науаи облысы]] (орталығы - [[Науаи (қала)|Науаи]]) құрылды, * 1988 - Орталық Азияның одақтас республикаларының кейбір облыстары таратылды: ** маусымда Қазақ КСР [[Маңғыстау облысы]] (Гурьевке), [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] (Целиноград пен Қостанайға) таратылды, ** тамызда Түркімен КСР [[Ашхабад облысы]] және [[Балқан облысы|Красноводск облысы]] таратылды, ** қыркүйекте Өзбек КСР [[Жызақ облысы]] (Сырдарияға, [[Гүлістан]]ның орнына жаңа орталық - [[Жызақ]] болды), [[Науаи облысы]] (Самарқанға) таратылды, Тәжік КСР [[Күләб облысы]], [[Қорғантөбе облысы]] және [[Нүрек]] қаласы жаңа [[Хатлон облысына]] айналдырылды, ** 5 қазанда Қырғыз КСР [[Талас облысы]] (Тоқтығұл ауданы мен Қаракөл қаласы Ош облысына, ал басқа аудандар - тікелей республикалық бағынысқа берілді), [[Нарын облысы]] (Қырғыз КСР Ош пен Ыстықкөл облыстары арасында бөлінді) таратылды, * 1989 жылы Өзбек КСР Самарқан облысының бес ауданы және Науаи қаласы Бұхара облысының құрамына өтті, * 1990 жылы алдыңғы 1988 жылы тоқтатылған кейбір облыстарды қалпына келтіру: ** наурызда [[Жызақ облысы]] қалпына келтірілді (Сырдария облысының жаңа орталығы - [[Гүлістан]] қаласы), ** тамызда Қазақ КСР [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], Тәжік КСР [[Күләб облысы]] және [[Қорғантөбе облысы]] қалпына келтірілді. === 1989 жыл === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! style="background:#efefef;" |бірлік ! style="background:#efefef;" |жері, мың км² ! style="background:#efefef;" |тұрғыны, мың адам ! style="background:#efefef;" |қала саны ! style="background:#efefef;" |кент саны ! style="background:#efefef;" |әкім. орт. |- |'''[[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]''' ([[РКФСР әкімшілік-аумақтық бөлініс тарихы|егжей-тегжей]]) | 17 075,4 | 147 386 | 932 | 1786 | [[Мәскеу]] |- |'''[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]]''' ([[Украин КСР әкімшілік бөлінісі|егжей-тегжей]]) | 601,0 | 51 704 | 370 | 829 | [[Киев]] |- |'''[[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]]''' | 207,6 | 10 200 | 74 | 126 | [[Минск]] |- |* оның ішінде [[Брест облысы]] | 32,3 | 1458 | 12 | 17 | [[Брест]] |- |* оның ішінде [[Витебск облысы]] | 40,1 | 1413 | 15 | 26 | [[Витебск]] |- |* оның ішінде [[Гомел облысы]] | 40,4 | 1674 | 10 | 24 | [[Гомел]] |- |* оның ішінде [[Гродно облысы]] | 25,0 | 1171 | 9 | 23 | [[Гродно]] |- |* оның ішінде [[Минск облысы]] | 40,8 | 3199 | 15 | 26 | [[Минск]] |- |* оның ішінде [[Могилёв облысы|Могилев облысы]] | 29,0 | 1285 | 13 | 10 | [[Могилев]] |- |'''[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]''' | 447,4 | 19 906 | 37 | 78 | [[Ташкент]] |- |* оның ішінде [[Әндіжан облысы]] | 8,9 | 1728 | 3 | 8 | [[Әндіжан]] |- |* оның ішінде [[Бұхара облысы]] | 143,2 | 1141 | 3 | 7 | [[Бұхара]] |- |* оның ішінде [[Қашқадария облысы]] | 28,4 | 1594 | 2 | 4 | [[Қаршы (қала)|Қаршы]] |- |* оның ішінде [[Наманған облысы]] | | 1475 | | | [[Наманған]] |- |* оның ішінде [[Самарқан облысы]] | | 2778 | | | [[Самарқан]] |- |* оның ішінде [[Сұрқандария облысы]] | 20,8 | 1255 | 2 | 7 | [[Термез]] |- |* оның ішінде [[Сырдария облысы]] | 23,1 | 1316 | 3 | 6 | [[Гүлістан]] |- |* оның ішінде [[Ташкент облысы]] | 15,6 | 4236 | 8 | 17 | [[Ташкент]] |- |* оның ішінде [[Ферғана облысы]] | 10,3 | 2153 | 4 | 11 | [[Ферғана]] |- |* оның ішінде [[Хорезм облысы]] | 4,5 | 1016 | 2 | 1 | [[Үргеніш]] |- |* оның ішінде [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР]] | 165,6 | 1214 | 8 | 7 | [[Нүкіс]] |- |'''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]''' | 2717,3 | 16 538 | 62 | 165 | [[Алматы]] |- |* оның ішінде [[Ақтөбе облысы]] | 299,8 | 738 | 4 | 7 | [[Ақтөбе]] |- |* оның ішінде [[Алматы облысы]] | 223,2 | 2110 | 7 | 18 | [[Алматы]] |- |* оның ішінде [[Шығыс Қазақстан облысы]] | 97,3 | 934 | 6 | 14 | [[Өскемен]] |- |* оның ішінде [[Атырау облысы|Гурьев облысы]] | 278,6 | 755 | 3 | 19 | [[Атырау|Гурьев]] |- |* оның ішінде [[Жамбыл облысы]] | 144,6 | 1050 | 3 | 11 | [[Тараз|Жамбыл]] |- |* оның ішінде [[Жезқазған облысы]] | | 496 | | | [[Жезқазған]] |- |* оның ішінде [[Қарағанды облысы]] | | 1352 | 10 | 33 | [[Қарағанды]] |- |* оның ішінде [[Қызылорда облысы]] | 220,5 | 651 | 3 | 7 | [[Қызылорда]] |- |* оның ішінде [[Көкшетау облысы]] | 78,1 | 664 | 4 | 6 | [[Көкшетау]] |- |* оның ішінде [[Қостанай облысы]] | 195,9 | 1221 | 4 | 10 | [[Қостанай]] |- |* оның ішінде [[Павлодар облысы]] | 127,5 | 944 | 3 | 9 | [[Павлодар]] |- |* оның ішінде [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | 44,3 | 600 | 1 | 3 | [[Петропавл]] |- |* оның ішінде [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] | 179,6 | 838 | 3 | 9 | [[Семей]] |- |* оның ішінде [[Талдықорған облысы]] | | 721 | | | [[Талдықорған]] |- |* оның ішінде [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]] | 151,2 | 631 | 1 | 1 | [[Орал]] |- |* оның ішінде [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]] | 155,1 | 1002 | 7 | 14 | [[Астана|Целиноград]] |- |* оның ішінде [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]] | 120,6 | 1831 | 5 | 6 | [[Шымкент]] |- |'''[[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]]''' | 69,7 | 5449 | 45 | 54 | [[Тбилиси]] |- |* оның ішінде [[Абхаз Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Абхаз АКСР]] | 8,6 | 537 | 6 | 2 | [[Сухум]] |- |* оның ішінде [[Аджар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Аджар АКСР]] | 3,0 | 393 | 2 | 4 | [[Батуми]] |- |* оның ішінде [[Оңтүстік Осетин автономиялы облысы|Оңтүстік Осетин АО]] | 3,9 | 99 | | | [[Цхинвал]] |- |'''[[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]]''' | 86,6 | 7029 | 45 | 116 | [[Баку]] |- |* оның ішінде [[Нахшыван Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Нахшыван АКСР]] | 5,5 | 295 | 3 | 3 | [[Нахшыван]] |- |* оның ішінде [[Таулы Қарабақ автономиялы облысы|Таулы Қарабақ АО]] | 4,4 | 188 | | | [[Ханкенті|Степанакерт]] |- |'''[[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы|Литва КСР]]''' | 65,2 | 3690 | 91 | 23 | [[Вильнюс]] |- |'''[[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдован КСР]]''' | 33,7 | 4341 | 20 | 29 | [[Кишинёв]] |- |'''[[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы|Латвия КСР]]''' | 63,7 | 2681 | 54 | 35 | [[Рига]] |- |'''[[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]''' | 198,5 | 4291 | 15 | 32 | [[Бішкек|Фрунзе]] |- |* оның ішінде [[Ыстықкөл облысы]] | | 665 | | | [[Ыстықкөл]] |- |* оның ішінде [[Ош облысы]] | | 2010 | | | [[Ош]] |- |'''[[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]''' | 143,1 | 5112 | 17 | 30 | [[Душанбе]] |- |* оның ішінде [[Соғды облысы|Ленинабад облысы]] | | 1559 | | | [[Хожанд|Ленинабад]] |- |* оның ішінде [[Хатлон облысы]] | | 1703 | | | [[Күләб]] |- |* оның ішінде [[Таулы Бадахшан автономиялы облысы|Таулы Бадахшан АО]] | 63,7 | 161 | | | [[Хороғ]] |- |'''[[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]]''' | 29,8 | 3283 | 23 | 27 | [[Ереван]] |- |'''[[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]''' | 488,1 | 3534 | 14 | 64 | [[Ашхабад]] |- |* оның ішінде [[Мары облысы]] | | 815 | | | [[Мары]] |- |* оның ішінде [[Ташауыз облысы]] | | 699 | | | [[Ташауыз]] |- |* оның ішінде [[Шаржау облысы]] | | 735 | | | [[Чаржау]] |- |'''[[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы|Эстон КСР]]''' | 45,1 | 1573 | 33 | 24 | [[Таллин]] |- |'''[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]''' | 22 402,2 | 286 717 | 1832 | 3418 | [[Мәскеу]] |} === 1991 жылдағы өзгеріс === ==== РКФСР ==== 1991 жылы 24 мамырда РКФСР Конституциясына Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикалардың атаулары бойынша түзетулер қабылданды - олардан «автономды» деген сөз алынып «РСФСР құрамында» қосылды<ref>Закон РСФСР от 24 мая 1991 № 1326/1-I «Об утверждении Закона РСФСР „Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного закона) РСФСР“» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1991. — № 22. — ст. 775. Закон РСФСР от 24 мая 1991 № 1326-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного закона) РСФСР» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1991. — № 22. — ст. 776.</ref>. 1977 жылғы КСРО Конституциясына сәйкес одақтас республикалар үшін [[сецессия]] құқығына қарамастан, бұл құрылымдар Ресейден шыға алмады, өйткені олардың РКФСР орналасқан жері тікелей көрсетілген, конституциясы одан шығуға құқық бермеген. Алайда олар [[Тәуелсіз Мемлекеттер Одағы|ТМО]] кіруге дайындалып жатты. РСФСР барлық республикалары егемендік, ал кейбіреулері - тәуелсіздік жариялады. ==== Украин КСР ==== 1991 жылы 20 қаңтарда Қырым облысында КСРО тарихындағы алғашқы плебисцит — [[Қырым Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырым АКСР]] қалпына келтіру мәселесі бойынша референдум өтті. Қалалық және аудандық референдум комиссияларының ұсынылған хаттамалары негізінде облыстық (орталық) комиссия дауыс беруге қатысқан азаматтар саны 1 441 019 адамды құрады, бұл тізімге енгізілгендердің 81,37% құрайды. КСРО-ның субъектісі және Одақтық келісімге қатысушы ретінде Қырым Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасын қалпына келтіру үшін берілген дауыстар саны 1 343 855 немесе қатысқандардың 93,26% құрады. 1991 жылы 12 ақпанда Украин КСР Жоғарғы Кеңесі «Қырым Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасын қалпына келтіру туралы» Заң қабылдады. Осы заңға сәйкес, Қырым АКСР аумағында халық депутаттарының Қырым облыстық кеңесі уақытша (Қырым АКСР Конституциясы қабылданғанға дейін және мемлекеттік биліктің конституциялық органдары құрылғанға дейін) мемлекеттік биліктің жоғарғы органы болып танылды. 1991 жылы 22 наурызда Халық депутаттарының Қырым облыстық кеңесі Қырым Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі болып өзгертілді және оған Қырым Конституциясын әзірлеу тапсырылды. 4 айдан кейін, 19 маусымда, қалпына келтірілген автономияның қалпына келуі жайлы 1978 жылғы Украин КСР Конституциясы енгізілді. ==== КСРО құлдырауы ==== 1991 жылы 6 қыркүйекте КСРО Конституциясында қарастырылмаған КСРО Мемлекеттік Кеңесі Латвия, Литва және Эстонияның тәуелсіздігін мойындады. Бұл ретте КСРО 1990 жылғы 3 сәуірдегі «Одақтас республиканың КСРО-дан шығуына байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы» заңында белгіленген процедуралар жүргізілмеді. == Республикааралық аумақтық табыстаулар == КСРО құрылғаннан бастап белгілі бір себептермен кейбір аумақтар бір одақтас республикадан екіншісіне берілді. ; УКСР → РКФСР: * 1924 тамыз: Донецк губерниясының Шахтин және Таганрог округтарының бөліктері ; РКФСР → УКСР: * 1924 жылы: Дон облысы, Луганск станицасы * 1925 жылы 16 қазанда: Курск губерниясының Путивл уезі (бірде-бір болыссыз) және Грайворонский мен Белгородский уездерінен бір болыс. * 1926 жылы 1 сәуірде: Гомел губерниясы Семеновская болысы және Воронеж губерниясы Троицкая болысы. * 1944 жылы 5 қарашада: Ростов облысы Красногвардейский ауданының Дарино-Ермаковский кеңесі (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) * 1954 жылы 26 сәуірде: Қырым облысы (КСРО Заңы) ; РКФСР → БКСР: * 1924 жылы наурызда: Витебск, Гомел және Смоленск губернияларының бөліктері * 1926 жылы желтоқсанда: Гомел губерниясының жартысы * 1964 жылы 17 қарашада: Смоленск облысы Мзыкинский ауылдық кеңесі аумағының бөлігі (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) ; РКФСР → ҚазКСР: * 1939 жылы 11 қарашада: Челябі облысының Веринский, Надеждинский, Михайловский, Константиновский және Георгиевский ауылдық кеңестері (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) * 1940 жылы 19 ақпанда: Адамовск ауданы мен Чкаловск облысының Красноярск ауылдық кеңесі аумағының бір бөлігі (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) ; ҚазКСР → РКФСР: * 1939 жылы 11 қарашада: Ақтөбе облысы Степной ауданы аумағының бір бөлігі (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) * 1956 жылы 20 сәуірде: Жәнібек ауданының оңтүстік бөлігі (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) * 1965 жылы 6 желтоқсанда: Қостанай облысы Комсомольск ауданы аумағының бір бөлігі (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) ; РКФСР → ГКСР: * 1943 жылы 12 наурызда: Қарашай АО оңтүстік бөлігі (1955 жылы 14 наурызда қайтарылды) * 1944 жылы 22 наурызда: Грозненск округінің оңтүстік бөлігі (1957 жылы 11 қаңтарда қайтарылды) ; КФКСР → РКФСР: * 1944 жылы 24 қарашада: Выборгский, Кексголмский, Яскин аудандары * 1955 жылы 24 ақпанда: Куолярьви ауылы ; РКФСР → ЭКСР: * 1957 жылы 31 қазанда: Подмогилье және Пердага ауылдары ; ЭКСР → РКФСР: * 1944 жылы 23 тамызда: Печора уезі * 1946 жылы 19 қазанда: Нарва өзенінің шығысқа дейінгі аумақ (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) * 1957 жылы 31 қазанда: Печора теміржол торабы ; ЛатКСР → РКФСР: * 1944 жылы 23 тамызда: Абрена ауданы аумағының 1/3 бөлігі ; ҚазКСР → ӨКСР: * 1956 жылы 13 ақпанда: Бостандық ауданы және Мырзашөл жерінің бөліктері (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) * 1963 жылы 19 қыркүйекте: Шымкент және Қызылорда облыстарының бөліктері ; ӨКСР → ҚазКСР: * 1971 жылы 28 маусымда: Сырдария облысының Жетісай, Киров және Мақтаарал аудандары ; ӨКСР → ТКСР: * 1936 жылы 27 сәуірде: Нишан және Талимаржан кеңшарлары аймағындағы шекаралық өзгерістер (КСРО Орталық Атқару Комитетінің қаулысы) ; ӨКСР → ТәжКСР: * 1953 жылы 8 қыркүйекте: Далверзин даласы мен Ашт ауданы аймағындағы шекара өзгерістері (КСРО ЖК Төралқасының Жарлығы) == Тағы қараңыз == * [[КСРО одақтас республикаларының тізімі]] * [[КСРО жойылған және қайта аталған аймақтарының тізімі]] * [[КСРО әкімшілік-аумақтық бөлініс реформасы (1962-1963)]] * [[КСРО ұлттық-аумақтық бөлініс]] * [[КСР Одағындағы латындандыру]] * [[Жергіліктендіру]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО әкімшілік-аумақтық бөлінісі]] s82k14vrn77xaxpqc2pt3y9iwgwulve 0 662876 3684787 3651388 2026-10-22T09:51:36Z 1nter pares 146705 3684787 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Текжанов Нәсіп |Шынайы есімі = Текжанов Нәсіп Текжанұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 14.08.1900 |Туған жері = Бұрташ ауылы |Қайтыс болған күні = 03.02.1986 |Қайтыс болған жері = КСРО, Целиноград |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Текжанов Нәсіп Текжанұлы''' (14 тамыз 1900 жыл, Бұрташ ауылы — 3 ақпан 1986 жыл, КСРО, Целиноград) - аэроұшқыш атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы, 24-гвардиялық десанттық-атқыштар полкінің сарбазы.<br> == Өмірбаяны == 1900 жылы Бұрташ ауылында дүниеге келді. 1942 жылдың, 7 маусымында тұрғылықты жері бойынша, Қызыл Армия қатарларына Ақмола әскери комиссариаты шақырды. Омбы қаласында алдын ала дайындықтан кейін, 24 гвардиялық әуе күштерінің құрамына, аэроұтқыр атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы болып қабылданды. Әскери мансабын Украинада бастаған. Харьков пен Киевті азат ету шайқастарына қатысты. Днепрден өтуде қатысқан. 1943 жылы 15 қазанда Днепровокаменк ауданындағы плацдармды басып алуда жарақат алып, ауруханаға жеткізілді. Ауруханадан шыққаннан кейін ол шабуылын жалғастырды, дивизия Украинаның елді мекендерін босатты. 1944 жылы 20 тамызда Ясско-Кишинёв операциясына қатысты. 1944 жылы 26 тамызда "Соғыста көрсеткен үздік жауынгерлік әрекеттері үшін" медалімен марапатталды. 1944 жылы 28 қыркүйекте дивизия Ясско-Кишинёйв операциясындағы сәтті әрекеттері үшін 2 дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. Соғыс кезінде коммунистік партия қатарына қосылды. Жауынгерлік жол 1945 жылдың 9 мамырда Австрияда аяқталды. Майданнан оралғаннан кейін бейбіт еңбекке оралды. 1978 жылы "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. 1986 жылдың 3 ақпанында дүниеден өтті. <br> <br> == Марапаттары == *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі.<br> == Дереккөздер == <ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522181110/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& |date=2021-05-22 }}</ref> <ref>https://obd-memorial.ru/html/</ref> fx1kmxey60twozadbsxsujuv8ttwyp5 0 664663 3684801 3637815 2026-10-22T09:57:27Z 1nter pares 146705 3684801 wikitext text/x-wiki '''Ғағауыз халқы''' 1994 жылы өз мемлекеттілігін [[Молдова]] Республикасы құрамындағы [[Ғағауызстан]] Автономиялық аумақтық бірлігі түрінде алды. Бірақ осы күнге дейін ғағауыздар ұзақ тарихи жолдан өтті. == Ғағауыз халқының этногенезі туралы == Мамандар, тарихшылар, этнографтар, филологтар ғағауыздарды түркі әлемінің бірегей халықтарының бірі деп санайды. [[Ғағауыздар]] Алтай халықтарының отбасына, тілі бойынша түркі тілдерінің оңтүстік-батыс таралу аймағының оғыз-болғар тобына жатады. [[Оғыздар]]дың басқа тайпалармен - [[печенегтер]]мен, половецтермен, [[құмандар]]мен этникалық араласуы бүгінгі ғағауыздардың тікелей ата-бабаларын берді. Кишинёвтегі И.Крянгэ атындағы педагогикалық институттың профессоры Д.Тодорогло ғағауыз халқының этногенезі саласында жаңа теория шығарды. Бұл теория бойынша ғағауыздар тек оғыздардан, атап айтқанда олардың Хағоғыз тармағынан тарайды. Фонетикалық өзгерістер арқылы: хағоғыз ? ғағағыз ? ғағауыздың қазіргі атауы пайда болды. Хағоғыз «нағыз оғыз» дегенді білдіреді, яғни исламды қабылдаған кезде ескі пұтқа табынушылық сенімінде қалып, кейіннен христиан дініне өткендер.<ref>https://dmitri-mitioglo.livejournal.com/1674.html История Гагаузов</ref> == Ғағауыз халқының шығуы туралы жорамалдар == Ғағауыз халқының шығу құпиясы бүкіл әлемдегі зерттеушілерді күні бүгінге дейін қызықтырып келеді. Бүгінгі күнге дейін жиырмадан астам жорамал бар. Ең танымал болып келесілер табылады: # Ғағауздар - [[Түркі тілдері|түркі тілін]] ежелгі дәуірде көшпелі тайпалардан бойына сіңіріп алған және [[христиандық]]ты қабылдап алуы нәтижесінде ерекшеленген Балқанның байырғы халқы. # Ғағауздар VII ғасырда Балқанға Еділден қоныс аударған түрік тілдес болғарлардан тараған және үш ғасырдан кейін христиан дінін қабылдаған. # Болғарлардың түріктенуі нәтижесінде халық ерекше көзге түсті. # Халық өз тарихын 13 ғасырдан бастайды, ол кезде Селжұқ түріктері Добруджада қоныстанып, половецтермен бірге [[Оғыз мемлекеті]]нің негізін қалады. # Ғағауздар - XI ғасырға дейін Моңғолия мен Орта Азия далаларында өмір сүрген ежелгі түркі тілдес халықтардың, мүмкін Оғыздардың ұрпақтары. <ref>https://travelask.ru/articles/gagauzy-tainstvennyy-narod-pochitayuschiy-volka Гагаузы — таинственный народ, почитающий волка</ref> Бұлғар тарихшысы Г.Димитров ХХ ғасырдың басында ғағауыздардың пайда болуы туралы 19 түрлі гипотезаны есептеді. Ғағауыз этнографиясының танымал зерттеушісі М.Губогло одан да көп нұсқаға ие болды – 21. 19 ғасырдағы орыс және болғар әдебиеттерінде ғағауыздар түрік тілінде сөйлейтін [[бұлғарлар]] деп саналды. Орыс түркологиясында ғағауыздардың христиан дінін қабылдаған оңтүстік орыс даласындағы түрік тілдес көшпелілерден - бұлғарлардан, [[печенегтер]]ден, половецтерден, [[оғыздар]]дан және түріктердан шыққандығы туралы гипотеза басым. Түркияда ғағауыздар 13 ғасырда [[Кіші Азия]]дан Балқанға қоныс аударған Селжұқ түріктерінен шыққан деп есептеледі. Бұлғарлар ғағауыз халқы түрік бұлғарларынан, гректер - [[гректер]]ден шыққан деп мәлімдейді. Қалай болғанда да, ғағауыздардың шығу тегі туралы мәселе жеткілікті түрде зерттелмеген. == Қалыптасу тарихы == Сарапшылардың пікірінше, халықтың тарихы біздің эрамыздың бірінші мыңжылдығының екінші жартысында Арал мен Каспий теңіздері аралығындағы далаларды мекендеген көшпелі тайпалардан басталып, Хазар қағанатына бағынған. [[File:Gök-Oguz Yeri.JPG|солға|200px|]] [[File:Конгресс гагаузов8.JPG|thumb|оңғф|200px|Ғағауыздар конгресі]] 965 жылы князь Святослав хазарларды жеңген кезде [[печенегтер]], [[оғыздар]] мен [[құмандар]] батысқа қарай жылжыды. XI ғасырда жазбаша византиялық дереккөздерде [[Дунай]] арқылы өтіп, [[Македония]], Паристрион, [[Грекия]] және [[Болгария]]да қоныстанған оғыз тайпалары туралы айтылады. Осы кезден бастап оғыздар отырықшы өмір салтын жүргізіп, православиелік христиан дінін қабылдаған. Ғағауыздар Орталық Азияны тастап, Қара және Каспий теңіздерінің солтүстігінде, [[Еділ]] мен [[Дунай]] арасында қоныстанды, кейіннен Каварна аймағында мемлекеттік құрылым құрды. XIII ғасырда «Добруджа княздігі» немесе «Узи Эйелет» - ғағауыз халқының алғашқы мемлекеті ретінде белгілі мемлекет болды. Мемлекет екі ғасырдан астам уақытқа созылды және XV ғасырда Осман басқыншыларының соққысына ұшырады. XVIII ғасырдың ортасында олар Дунай арқылы [[Ресей]]ге қоныс аудара бастады және патша өкіметінен [[Бессарабия]]ның игерілмеген даласын дамыту үшін барлық экономикалық және құқықтық жеңілдіктер алды. Ғағауыз халқының орталық [[Бессарабия|Буджакка]] қоныс аударуы шамамен 100 жылға созылды (1769 жылдан 1854 жылға дейін) 1906 жылы ғағауыздар өзін-өзі жариялаған Комрат республикасын құрды, ол бес күн тәуелсіз болды. 1918-1940 жылдары Бессарабия [[Румыния]] құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғағауыз жерлері КСРО-ның [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның құрамына енді. 1988 жылы ғағауыз белсенділері «Ғағауыз Халкы» қозғалысын құрды және Молдовода астанасы Комрат қаласы қылып Ғағауыз автономиясын құруға шешім қабылдады. 1990 жылы тамызда Комрат қаласында Ғағауыз Республикасының құрылғаны туралы жариялады, бірақ Молдова үкіметі бұл декларацияның күшін жойды. Бұл ғағауыздықтарды Кишинёв билігіне белсенді қарсы тұруға итермеледі. Нәтижесінде 1994 жылы Молдова Республикасының Парламенті Ғағаузияның (Гагауз Йери) ерекше құқықтық мәртебесі туралы заң қабылдады. Оның құрамына 3 қала мен 27 ауыл кірді.<ref>https://nazaccent.ru/nations/gagauzi/ ГАГАУЗЫ</ref> == Бұжақтағы археологиялық ескерткіштері == [[Бессарабия|Бұжақ]] даласының аумағында археологтар X ғасырдағы ортағасырлық көшпенділердің қабірлерін тапты. [[Украина]]ның Одесса облысы Арциз ауданының Холмское ауылынан алыс емес жерде уза (оғыздар) қабірі табылды. XI ғасырдың басындағы печенег жауынгерінің қабірін археологтар Молдова Республикасының Кагул ауданы Зернешті ауылының жанында тапты.<ref>http://gbm.md/index.php/kratkaya-istoriya-gagauzov {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183613/http://gbm.md/index.php/kratkaya-istoriya-gagauzov |date=2021-07-09 }} ИЗ ИСТОРИИ ГАГАУЗСКОГО НАРОДА</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғағауыздар]] [[Санат:Молдова халқы]] 8fkpuau3pu7ahwydrrn0bdx67ca1clu 3 664709 3684401 3684386 2026-10-21T12:04:52Z Nurken 111493 /* Ар Джей Митт */ Жауап беру 3684401 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :Орыс тілінен келген басқа да кірме сөздердей, актёр өз жазылуын да, айтылуын да сақтайды. Өміріңізде "актЙЕр" деп айтып көрдіңіз ба? Пернетақта себебінен, орыстың ё әрпін жаза қоймағанынан қазақтілді сайттың біразы әріпті жаза қоймайды, бірақ оның Е емес, Ё екені бәріге анық. :Чарльз Үшінші демей, Үшінші Чарльз ([[III Чарльз]]) дейміз. Бұны [https://akorda.kz/kz/kazakstan-prezidentinin-atyna-respublika-kunine-oray-kuttyktau-zhedelhattary-kelip-tusti-2591539 Президент сайтынан] да байқасақ болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::Актер — ресми бекітілген термин, бұған орыс тілі мен пернетақтаның не қатысы бар? Ережеге сәйкес біз беделді дереккөздерді басшылыққа алуымыз керек. Барлық қазақтілді қағаз энциклопедияларда басқаша жазылған. Нөмірлеу монархтарға қатысты және, менің білуімше, бұл түрік дәстүрінің әсері. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :::Дереккөзіңізді және актЕр деп айтатын адамды көрсетіп жіберіңізші. + Монарх па, басқа адам ба, сан деген сан болып қала бермей ма? [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::::Актер — [https://termincom.kz/search/?termin=%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80&cid=0&field=all&approved_first=1 termincom.kz] Нөмірлеуге келетін болсақ мен сізге ешнәрсе міндетті емеспін. Оның үстіне қандай да бір адамдарды мысалға келтірудің қажеті жоқ. Қазақ тіліндегі кез келген беделді энциклопедияны ашып қарасаңыз, бәрін өз көзіңізбен көресіз. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:29, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :::::актЁр мәселесін Форумда басқа қатысушылармен бірге талқылайық. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. қазанның 21 (+05) 0gj48agjcq8kfl45h9slg8kw9uek9xd 3684544 3684401 2026-10-21T16:45:32Z Nurken 111493 3684544 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025|шілде 2025 – шілде 2026}} == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :Орыс тілінен келген басқа да кірме сөздердей, актёр өз жазылуын да, айтылуын да сақтайды. Өміріңізде "актЙЕр" деп айтып көрдіңіз ба? Пернетақта себебінен, орыстың ё әрпін жаза қоймағанынан қазақтілді сайттың біразы әріпті жаза қоймайды, бірақ оның Е емес, Ё екені бәріге анық. :Чарльз Үшінші демей, Үшінші Чарльз ([[III Чарльз]]) дейміз. Бұны [https://akorda.kz/kz/kazakstan-prezidentinin-atyna-respublika-kunine-oray-kuttyktau-zhedelhattary-kelip-tusti-2591539 Президент сайтынан] да байқасақ болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::Актер — ресми бекітілген термин, бұған орыс тілі мен пернетақтаның не қатысы бар? Ережеге сәйкес біз беделді дереккөздерді басшылыққа алуымыз керек. Барлық қазақтілді қағаз энциклопедияларда басқаша жазылған. Нөмірлеу монархтарға қатысты және, менің білуімше, бұл түрік дәстүрінің әсері. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :::Дереккөзіңізді және актЕр деп айтатын адамды көрсетіп жіберіңізші. + Монарх па, басқа адам ба, сан деген сан болып қала бермей ма? [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::::Актер — [https://termincom.kz/search/?termin=%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80&cid=0&field=all&approved_first=1 termincom.kz] Нөмірлеуге келетін болсақ мен сізге ешнәрсе міндетті емеспін. Оның үстіне қандай да бір адамдарды мысалға келтірудің қажеті жоқ. Қазақ тіліндегі кез келген беделді энциклопедияны ашып қарасаңыз, бәрін өз көзіңізбен көресіз. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:29, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :::::актЁр мәселесін Форумда басқа қатысушылармен бірге талқылайық. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. қазанның 21 (+05) hk6nnnafnzxcrlem2g2rxflt03ki21a 2 664711 3684553 3609895 2026-10-21T17:01:41Z Nurken 111493 3684553 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; width:18%">{{Box-header/16|Навигация|Қатысушы:Nurken}} * [[Арнайы:Жаңа беттер|Жаңа беттер]] * [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер|Жуықтағы өзгерістер]] ---- * [[Қатысушы талқылауы:Nurken|Талқылау бетім]] * [[Арнайы:Үлесі/Nurken|Үлесім]] * [[Қатысушы:Nurken/зертхана|Зертханам]] {{Box-footer}} </div> Армысыңдар, оқырмандар! Атым — '''Нұркен'''. Дүниежүзі тарихына және геосаясатқа қызығамын, осымен байланысты мақала жазатын боламын. [[Қазақ тілі|Қазақша]], [[Орыс тілі|орысша]] және [[Ағылшын тілі|ағылшынша]] еркін сөйлеймін және [[Неміс тілі|неміс]], [[Украин тілі|украин]] тілдерін үйреніп жүрмін. Қатысушы және администратор ретінде менің сайттағы басты мақсатым — [[Уикипедия]]ның дамуына үлес қосу және жалпы [[Уикимедиа қозғалысы|Уикимедиа]] қауымдастығының тұрақты мүшесі болу. Көбіне жаңа мақала бастап, өңдеме жасап жүрген тақырыптарым: * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] ([[:Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|министрліктер]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Үкімет құрамы|министрлер]]); * [[Посткеңестік кеңістік]] ([[Украина]], [[Түрікменстан]], т.б.); * [[:Санат:Қазақстан саясаты|Қазақстан саясаты]] ([[Қазақстандағы саяси партиялар|партиялар]], [[:Санат:Қазақстан саясаткерлері|тұлғалар]] т.б.). Дәл қазір мен [[:meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/kk|қазақтілді]] мен [[:meta:Wikimedians of Turkic Languages User Group/kk|түркітілді]] қатысушы топтарының және [[:meta:Wikimedia CEE Hub/Youth Group|Орталық пен Шығыс Еуропа уикимедиашы жастар тобы]]ның мүшесімін және Қазақша Уикипедия администраторларының бірімін. == Қорапшаларым == {| align="center" valign="top" style="text-align:center" |{{User:Box/Админ}} {{User:Box/Qazaq}} {{Userbox |id = [[Сурет:Wien 3 Wappen.svg|40px]] |id-c = |id-s = 10 |info = Бұл қатысушы [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында тұрады |info-c = #eee |info-fc = |border-c = red }} {{User:Box/Қатысушы Төре}} |{{User kk|male}} {{User ru-5|male}} {{User en-5|male}} {{User de-2|male}} {{User uk-2|male}} |{{User:Box/Қызығушылық:География}} {{User:Box/Қызығушылық:Тарих}} {{User:Box/Қызығушылық:Саясат}} {{User:Box/Демократия}} |{{User Wikipedian For |аты = Нұрсұлтан |жыл = 2021 |ай = 7 |күн = 7 }} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{Қатысушы:Box/Қатысушы Астанадан}} {{1 - Уикиконференция қатысушысы}} |{{Жоба:Саясат/Жоба мүшесі}} {{Жоба:Қазақстан/Жоба мүшесі}} |} == Галерея == === Түсірген суреттерім === <gallery> Сурет:Delegation of Afghanistan in the Astana Grand Mosque (2023-08-04).jpg|Ауғанстан сауда министрі Нуриддин Азизи мен Астана Бас Мешітінің мүфтиі, 2023 жылғы тамыз Сурет:Dinmuhamed Qonaev Home Museum plaque (cropped).jpg|[[Дінмұхамед Қонаев музей-үйі]]ндегі тақта, 2025 жылғы шілде Сурет:Tselinograd District landscape 2.jpg|[[Целиноград ауданы]], [[Ақмола облысы]] Сурет:Cossacks monument Türkenschanzpark 2025 by Nurken (5).jpg|[[Вена]]ның Түркеншанцпаркіндегі [[Казактар|казак]] мүсіні, 2025 жылғы қазан Сурет:Viktoria Leléka meets the Ukrainian diaspora in Vienna prior to ESC 2026 – BT0A9702.jpg|Венадағы [[Виктория Лелека]], 2026 жылғы мамыр Сурет:Robert Wallisch 2026-05-12 BT0A9877.jpg|Профессор Роберт Валлиш, 2026 жылғы мамыр </gallery> === Уикипедия қауымдастығымен бірге === <gallery> Сурет:Вики-конференция в Астане 2023-09-02, общее фото.jpg|[[:meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference/2023|Бірінші қазақ уикиконференциясы]], [[Астана]], 2 қыркүйек 2023, [[:commons:Category:Nikolay Bulykin|Николай Булыкин]] түсірген фото Сурет:Қазақ Уикимедиа Конференциясы 2023 (11).jpg|Бірінші қазақ уикиконференциясы, [[:commons:User:Amangeldi Mukhamejan|Амангелді Мұхамеджан]] түсірген фото Сурет:Қазақ Уикимедиа Конференциясы 2023 (05).jpg|Бірінші қазақ уикиконференциясы, [[:commons:User:Amangeldi Mukhamejan|Амангелді Мұхамеджан]] түсірген фото Wikimedia Youth Conference 2025 Prague - Day 1 - 72.jpg|[[:meta:Youth Conference 2025|2025 жылғы Уикимедиа Жастар конференциясы]], [[:meta:User:Richard Sekerak (WMCZ)|Рихард Секерак]] түсірген фото Wikimedia Youth Conference 2025 - Eurovision Final S1.jpg|2025 жылғы Уикимедиа Жастар конференциясы, [[:commons:User:Sciking|Sciking]] түсірген фото Wikimedia Youth Conference 2025 Prague - Day 3 - 12.jpg|2025 жылғы Уикимедиа Жастар конференциясы, Александра Грулихова түсірген фото </gallery> == Марапаттарым == <gallery> Сурет:Administrator Barnstar Hires.png|'''[[Уикипедия:Марапаттама/Еңбегі сіңген админ|Еңбегі сіңген админ]]'''<br>{{small|--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} [[Қатысушы_талқылауы:Nurken/Мұрағат/4#Еңбегі_сіңген_админ_марапаттамасы|00:17, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05)]]}} </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [[Сурет:Wikipedia-logo-v2.svg|15px]] [[Сурет:English language.svg|23px|border]] [[:en:User:Nurken|Ағылшынша Уикипедия]] * [[Сурет:Wikipedia-logo-v2.svg|15px]] [[:ru:Участник:Nurken|Орысша Уикипедия]] * [[Сурет:Wikimedia Community Logo.svg|15px]] [[:meta:User:Nurken|Уикимедиа]] * [[Сурет:Commons logo icon.svg|15px]] [[:commons:User:Nurken|Ортаққор]] j3zo0qrcinur80in6uy87wwfu0s63vn 0 664910 3684792 3447437 2026-10-22T09:54:34Z 1nter pares 146705 3684792 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Светлый |шынайы атауы = {{lang-gag|Svetliy}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1913 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Деневица, Новая Деневица |статус алуы = |жер аумағы = 30,0 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2004 |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = 70 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 13.33%–[[молдовандар]], 12.06%–[[украиндар]], 9.88%–[[орыстар]], 35.85%–[[ғағауыздар]], 27.24%–[[бұлғарлар]], 0.05%–[[поляктар]], 0.16%–[[сығандар]], 1.43%–басқа ұлттар.(2004 ж.) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = 373 298 |пошта индексі = MD-3822 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE -- --- |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Светлый''' ({{lang-gag|Svetliy}}, {{lang-ro|Svetlîi}}) — [[Молдова]]ның оңтүстігінде, [[Ғағауызстан|Ғағауызстан автономиялық аумақтық бірлігіне]] кіретін коммуна. Жерінің аумағы 30,0 ш.км., бұл аудан аумағының 3,5% құрайды. == Сипаттама == Светлый коммунасы [[Ғағауызстан|Ғағауызстан автономиялық аумақтық бірлігі]] кіретін [[Молдова]] Республикасының Комрат ауданында орналасқан. Коммуна екі ауылдан тұрады: Светлый және Алексеевка. Әкімшілік орталығы - Светлый ауылы. Коммуна елдің оңтүстігінде, аудан орталығы Комрат қаласынан 35 км және ел астанасы Кишинёвтан 140 км қашықтықта орналасқан. Бұрынғы атауы - «Новая Деневица». Ауылдың негізі 1913 жылы қаланған. Светлый коммунасы [[Украина]] шекарасынан 30 км (Болград қаласына дейін 45 км) және [[Румыния]] шекарасынан (Еуроодақ) 40 км қашықтықта халықаралық маңызы бар тас жолда орналасқан. Светлый ауылынан екі шақырым жерде Чалык және Самурза ауылдары орналасқан.<ref>https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/komunna-svetlyiy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712041356/https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/komunna-svetlyiy/ |date=2021-07-12 }} Географическое положение. Историческая справка ком. Светлый</ref> == Халқы == 01.01.2015 жылғы жағдай бойынша Светлый коммунасының халқы 2004 адам немесе аудан халқының 3,0% құрады: [[ғағауыздар]] - 733, [[бұлғарлар]] - 453, [[молдовандар]] - 344 адам және басқа ұлттар. Еңбекке қабілетті жастағы халық саны -64,3% (1346 адам) болды.<ref>https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-svetlyij.html Примария с. Светлый</ref> == Тарихы == «Жаңа Деневица» коммунасын 1913 жылы XIX ғасырдың басында [[Пруссия|Шығыс Пруссиядан]] көшіп келген [[неміс]] колонизаторларының ұрпақтары құрды. Бұл 1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысынан және 1812 жылы 16 мамырда Бухарест бейбітшілік келісіміне сәйкес [[Бессарабия]]ның [[Ресей]]ге қосылуынан кейін болды. Басында [[Дунай]]дың арғы жағынан эмигранттар Бессарабияға - [[ғағауыздар]], [[бұлғарлар]], [[гректер]], [[сербтер]] және т.б. қоныс аударды. [[File:MD.GE.Svetlîi.jpg|thumb|right|200px|Светлыйдағы православие шіркеуі]] Бірақ 1814 жылдан бастап император Александр I неміс эмигранттарына Шығыс Пруссиядан және Германияның басқа аймақтарынан қоныс аударуға рұқсат берді, олардың саны XIX ғасырдың 40-жылдарында 26 мың адамға жетті. Немістер жаңа қоныстарды құра отырып, атауларын өздері келген жерімен байланыстырып атады. Осылайша, 1834 жылы Арциз ауданында "Деневица" деп аталатын жаңа қоныс құрылды. Шамамен 100 жыл өткен соң, бұрынғы неміс колонизаторларының ұрпақтары Кишинёв-Болград тас жолында Молдова астанасынан оңтүстікке қарай 150 шақырым жерде Ялпуг өзенінің оң жағалауында "Жаңа Деневица" қонысын құрды. 1913 жылы 21 адамнан тұратын қоныс аударушылардың бірінші тобы бай жер иелері Альфред Шленгер мен Джулия Шпонердің жесірінен әрқайсысы жер сатып алып, келесі жылы 1920-1930 жылдары басқа немістер көшіп келді. Немістер 2-3 отбасына арналған үлкен үйлер салды. Үйлер күйдірілген кірпіштен жасалған және қызыл плиткамен қапталған. Бүгінде Светлыйда осындай екі үй ғана сақталған. 1940 жылға қарай 42 үй салынды.<ref>https://media-inform.com/2094427/1/svetlyy-gagauziya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712041407/https://media-inform.com/2094427/1/svetlyy-gagauziya.html |date=2021-07-12 }} Светлый (Гагаузия)</ref> 1950 жылдың 3 шілдесіндегі МССР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Деневица Светлый селосы, ал Деневица ауылдық кеңесі Светлий селолық кеңесі болып өзгертілді.<ref>https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/s.-svetlyij.html с. Светлый</ref> Светлый кентінің тарихы "Чалык", "Деневица" совхоздарының, "28 маусым" колхозының тарихымен, сондай-ақ Алексеевка, Жаңа Кортен, Самурза, Чалык елді мекендерінің тарихымен тығыз байланысты. Аталған ауылдар ұзақ уақыт бойы Деневица ауылдық кеңесінің әкімшілік бағынысында болды, ал 1954 жылы "Деневица" және "Чалык" совхоздары бір шаруашылыққа – "Чалык"совхозына біріктірілді. 1995 жылдың көктемінде Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігіне кіру мәселесі бойынша жалпыхалықтық референдумда Светлый және Алексеевка ауылдарының тұрғындары автономия құрамына кіруге дауыс берді.<ref>https://gagauznews.md/68745/entsiklopediya-toponimov-gagauznews-svetlyj.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612195347/https://gagauznews.md/68745/entsiklopediya-toponimov-gagauznews-svetlyj.html |date=2021-06-12 }} Энциклопедия топонимов GagauzNews: Светлый</ref> == Шаруашылығы == Ауыл тұрғындарының негізгі кәсібі - ауыл шаруашылығы - [[дәнді дақылдар]], [[күнбағыс]], бақша, [[жүзім]] және басқа да дақылдар өсіріледі. Светлый коммунасында Молдова Республикасының оңтүстігінде ауылшаруашылық мамандарын дайындауда маңызды рөл атқаратын Агро-технологиялық [[колледж]] орналасқан. == Табиғаты == Орман алқабы 35,5 га. мұнда [[акация]], [[жаңғақ]], [[өрік]] ағаштарын кездестіруге болады. 10 га орман бар, онда [[үйеңкі]], [[балқарағай]], [[акация]], [[ақмия]] өседі. Орман екпелерінде [[түлкі]]лер, [[қасқыр]]лар, [[қояндар]], [[күзендер]] кездеседі. Аң аулауға, кейбір түрлеріне рұқсат етіледі, популяция саны бақыланып және реттеліп отырады. Ауданы 6 га Кундук [[көл]]і бар. Ауылдың жанында үлкен Таракли су қоймасы орналасқан, онда балық аулауға арналған аймақ бар. Таракли су қоймасы -елдің оңтүстігіндегі ең үлкен жасанды көлдердің бірі. Ол сексенінші жылдардың соңында құрылды, оның жалпы ауданы 15 шаршы км. Көл өте көркем, мұнда [[бірқазандар]]ды, [[аққулар]]ды, [[үйрек]]терді т.б.кездестіруге болады. == Инфрақұрылымы == Коммунадағы көшелер саны: Светлый ауыылында – 10 көше, Алексеевка ауылында – 4 көше. Жолдардың жалпы ұзындығы 19,3 км құрайды, оның ішінде қатты жабыны бар жол – 6,8 км. Светлый коммунасы Кишинёв-Джурджулешт ұлттық маңызы бар тас жолында орналасқан. 1969 жылы 960 орындық үш қабатты [[орта мектеп]] ғимараты мен мектеп шеберханалары пайдалануға берілді. 1982 жылы 750 орындық мәдениет үйі ашылды. 1972 жылы ауылдық кеңестің әкімшілік ғимараты, тұрмыстық қызмет көрсету үйі, ветеринарлық емхана салынды. 1986 жылы 200 орындық [[балабақша]] пайдалануға берілді.<ref>https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/komunna-svetlyiy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712041356/https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/komunna-svetlyiy/ |date=2021-07-12 }} Администрация Комратского района</ref> Светлый коммунасының аумағында қазір: 2 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 1 лицей, аграрлық-технологиялық колледж, мәдениет үйі, 4 кітапхана, денсаулық орталығы бар. Коммуна аумағында 3 артскважина орналасқан және барлығы жұмыс жағдайында, 147 құдық бар, оның 92-сі санитарлық нормаларға жауап береді. Коммунада 747 үй мен пәтерлер бар, оның 10,0% орталықтандырылған сумен жабдықталған, 73,6% газдандырылған, 43,4% кәріз желісіне қосылған. == Діни ғимараттар == 2007 жылы коммунада жаңа православие [[шіркеу]]і салынды, ол бірден Молдовадағы ең әдемі шіркеулер тізіміне енді. Ол ерекше архитектуралық сымбатымен және стилімен ерекшеленеді. Діни сенімі бойынша, Светлый коммунасы тұрғындарының 95% - ы православтық [[Христиандық|христиандарға]] жатады, қалған 5% - ы Евангелистік христиандар. == Фермерлік шаруашылықтар == Егін жинау маусымында туристерді қызықтыра алатын алма мен шабдалы бақтары бар. 74 ауылшаруашылық кәсіпорны, 1 [[диірмен]], 1 өндірістік және қайта өңдеу кәсіпорны тіркелген. == Қоғамдық тамақтандыру және сауда кәсіпорындары == Шағын кафе, бір бар, 14 сауда кәсіпорны, 2 азық-түлік дүкені және т.б.бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] dwfverddinzsnit2ogfk5ibcsgdzias 0 671010 3684752 2935989 2026-10-22T09:38:19Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3684752 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 30.12.1937 |туған жері = [[Шеффилд]], [[Англия]] |қайтыс болған күні = 12.2.2019 |қайтыс болған жері= [[Стаффордшир]], [[Англия]] |азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]] |бойы = 185 |позиция = қақпашы | клубтары = {{футбол карьерасы |1958—1959|{{ту|Англия}} [[Честерфилд (футбол клубы)|Честерфилд]]|23 (−32) |1959—1967|{{ту|Англия}} [[Лестер Сити]]|293 (−457) |1967—1977|{{ту|Англия}} [[Сток Сити]]|194 (−204) |1967|{{аренда}}{{ту|АҚШ}} [[Кливленд Стокерс]]|7 (-?) |1971|{{аренда}}{{ту|ОАР}} Хелленик|3 (-?) |1977—1978|{{ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл Страйкерс (1977—1983)|Форт-Лодердейл Страйкерс]]|39 (−67) |1977|{{аренда}}{{ту|Ирландия}} [[Сент-Патрикс Атлетик]]|1 (-?)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1963—1972|{{футбол|Англия}}|73 (−57)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1979—1980|{{ту|Англия}} [[Телфорд Юнайтед]]|}} }} '''Гордон Бэнкс''' ({{lang-en|Gordon Banks}}; {{туғанкүні|30|12|1937}}<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/trainer/7644</ref>, [[Шеффилд]] — {{қайтысболғанкүні|12|2|2019}}) — англиялық футболшы, қақпашы, 1966 жылғы әлем чемпионы. Және де 1962, 1970 жылғы әлем чемпионатына, 1968 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты. ХХ ғасырдағы үздік қақпашылар арасында Лев Яшиннен кейінгі екінші орында (ФИФА референдумы бойынша). 1970 жылғы әлем біріншілігінде Бразилиямен ойында жасаған сэйві ӘЧ тарихындағы ең үздік сэйв саналады. == Жетістіктері == === Командалық === ; Англия * Әлем чемпионы: 1966 * Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 1968 * Британия чемпионы (8): 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972 ; Лестер Сити * Лига кубогы 1964 ; Сток Сити * Лига кубогы: 1972 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20151025185418/http://www.gordonbanks.org/ Ресми сайты] {{ref-en}} * [http://englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersB/BioBanksG.html Профилі] * [https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/gordon-banks/ Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Сток Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Сент-Патрикс Атлетик ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] {{England-footy-bio-stub}} i17l7s5ziiupz86fiq8f1w67gxaryy1 0 676648 3684759 3413916 2026-10-22T09:41:40Z 1nter pares 146705 3684759 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league |logo= |pixels= |caption= |sport=[[Самбо]] |founded=1973 |teams=80 ([[2024 жыл]]) |continent=[[Әлем]] ([[Халықаралық самбо федерациясы]]) ''FIAS'' |champion= }} '''Самбодан әлем чемпионаты''' — [[Халықаралық самбо федерация]]мен ({{lang-fr|Federation Internationale de Sambo}}, ''FIAS'') ұйымдастырылатын халықаралық жарыстар. == Чемпионаттар тізімі== {|class="wikitable" |- !Жыл !Қала !Ел |- |'''[[1973]]''' || [[Тегеран]] || {{IRI}} |- |'''[[1974]]''' || [[Ұлан-Батыр]] || {{MGL}} |- |'''[[1975]]''' || [[Минск]] || {{URS}} |- |'''[[1977]]''' || [[Лас-Пальмас]] || {{ESP}} |- |'''[[1979]]''' || [[Мадрид]] || {{ESP}} |- |'''[[1980]]''' || [[Мадрид]] || {{ESP}} |- |'''[[1981]]''' || [[Мадрид]] || {{ESP}} |- |'''[[1982]]''' || [[Париж]] || {{FRA}} |- |'''[[1983]]''' || [[Киев]] || {{URS}} |- |'''[[1984]]''' || [[Мадрид]] || {{ESP}} |- |'''[[1985]]''' || [[Сан-Себастьян]] || {{ESP}} |- |'''[[1986]]''' || [[По]] || {{FRA}} |- |'''[[1987]]''' || [[Милан]] || {{ITA}} |- |'''[[1988]]''' || [[Монреаль]] || {{CAN}} |- |'''[[1989]]''' || [[Вест-Ориндж]] || {{USA}} |- |'''[[1990]]''' || [[Мәскеу]] || {{URS}} |- |'''[[1991]]''' || [[Монреаль]] || {{CAN}} |- |'''[[1992]]''' || [[Тбилиси]] || {{GEO}} |- |'''[[1993]]''' || [[Калининград]] || {{RUS}} |- |'''[[1994]]''' || [[Хихон]] || {{ESP}} |- |'''[[1995]]''' || [[Киев]] || {{UKR}} |- |'''[[1996]]''' || [[Токио]] || {{JPN}} |- |'''[[1997]]''' || [[Тбилиси]] || {{GEO}} |- |'''[[1998]]''' || [[Калининград]] || {{RUS}} |- |'''[[1999]]''' || [[Хихон]] || {{ESP}} |- |'''[[2000]]''' || [[Киев]] || {{UKR}} |- |'''[[2001]]''' || [[Красноярск]] || {{RUS}} |- |'''[[2002]]''' || [[Панама]] || {{PAN}} |- |'''[[2003]]''' || [[Санкт-Петербург]] || {{RUS}} |- |'''[[2004]]''' || [[Кишинёв]] || {{MDA}} |- |'''[[2005]]''' || [[Астана]] || {{KAZ}} |- |'''[[2006]]''' || [[София]] || {{BUL}} |- |'''[[2007]]''' || [[Прага]] || {{CZE}} |- |'''[[2008]]''' || [[Санкт-Петербург]] || {{RUS}} |- |'''[[2009]]''' || [[Салоники]] || {{GRE}} |- |'''[[2010]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2011]]''' || [[Вильнюс]] || {{LTU}} |- |'''[[2012]]''' || [[Минск]] || {{BLR}} |- |'''[[2013]]''' || [[Санкт-Петербург]] || {{RUS}} |- |'''[[2014]]''' || [[Нарита]] || {{JPN}} |- |'''[[2015]]''' || [[Касабланка]] || {{MAR}} |- |'''[[2016]]''' || [[София]] || {{BUL}} |- |'''[[2017]]''' || [[Сочи]] || {{RUS}} |- |'''[[2018]]''' || [[Бухарест]] || {{ROM}} |- |'''[[2019]]''' || [[Сеул]] || {{KOR}} |- |'''[[2020]]''' || [[Нови Сад]] || {{SRB}} |- |'''[[2021]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2022]]''' || [[Бішкек]] || {{KGZ}} |- |'''[[2023]]''' || [[Ереван]] || {{ARM}} |- |'''[[2024]]''' || [[Астана]] || {{KAZ}} |- |'''[[2025]]''' || [[Ашхабад]] || {{TKM}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{RUS}} |163||45||57||'''265''' |- |'''2'''||align=left|{{BLR}} |20||38||51||'''109''' |- |'''3'''||align="left"|{{UKR}} |18||28||65||'''111''' |- |'''4'''||align="left"|{{KAZ}} |18||24||53||'''95''' |- |'''5'''||align="left"|{{BUL}} |12||19||25||'''56''' |- |'''6'''||align="left"|{{GEO}} |12||13||30||'''55''' |- |'''7'''||align="left"|{{UZB}} |10||24||41||'''75''' |- |'''8'''||align="left"|{{MNG}} |6||14||34||'''54''' |- |'''9'''||align="left"|{{TKM}} |3||9||24||'''36''' |- |'''10'''||align="left"|{{TJK}} |3||9||16||'''28''' |- |'''11'''||align="left"|{{ISR}} |3||1||4||'''8''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://sambo.net.ua/?code=19_2&id=141 Ukrainian Sambo Federation: History of sambo] * [http://www.eurosambo.com/ European Sambo Federation] [[Санат:Әлем біріншіліктері]] qe0188m9lx5dyglexoom103pmvptusi 0 679562 3684760 3602964 2026-10-22T09:42:05Z 1nter pares 146705 3684760 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | current = [[Футзалдан жастар арасындағы 2025 жылғы Еуропа чемпионаты]] | logo = | imagesize = 250 | caption = | founded = 2019 | number of teams = 35 (Квалификацияда)<br />8 (Финалда) | region = Eуропа ([[UEFA]]) | current champions ={{POR}}<br>(2 атақ) | most successful team ={{ESP}}<br>(2 атақ) |website=[https://www.uefa.com/futsalunder19/ Euro Futsal U-19]}} '''Футзалдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты''' ({{Lang-en|UEFA Under-19 Futsal Championship}}) — УЕФА аясында жүргізілетін ұлттық жастар құрамалар арасында футзалдан ең басты жарыс. Алғаш рет турнир 2019 жылы өткізілді. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |-bgcolor=#D0E7FF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- align="center" |[[2019]] |{{LAT}}, [[Рига]] |'''{{ESP}}''' |'''6:1''' |{{CRO}} |{{POL}}/{{POR}} | | |- align="center" |[[2022]] |{{ESP}}, [[Хаэн]] |'''{{ESP}}''' |'''6:2''' қос.уақыт |{{POR}} |{{POL}}/{{UKR}} | | |- align="center" |[[2023]] |{{CRO}}, [[Пореч]] |'''{{POR}}''' |'''6:2''' |{{ESP}} |{{SVN}}/{{UKR}} | | |- align="center" |[[2025]] |{{MDA}}, [[Кишинёв]] |'''{{POR}}''' |'''3:2''' (қос.уақыт) |{{ESP}} |{{SVN}}/{{UKR}} | | |- align="center" |[[2027]] |{{KAZ}}, [[Астана]] | | | | | | |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{ESP}} |2||2||0||'''4''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{POR}} |2||1||1||'''4''' |- |'''3'''||align=left|{{CRO}} |0||1||0||'''1''' |- |'''4'''||align="left"|{{UKR}} |0||0||3||'''2''' |- |rowspan=2|'''5'''||align="left"|{{SVN}} |0||0||2||'''2''' |- |align="left"|{{POL}} |0||0||2||'''2''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.uefa.com/futsalunder19/index.html Мини-футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты] [[Санат:Мини-футбол]] q0b301v05tgtdwd4bwt52y4lcqzf0sg 0 679870 3684767 3005061 2026-10-22T09:44:02Z 1nter pares 146705 3684767 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 7.09.1998 | туған жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] | азаматтығы = {{байрақ|Молдова}} | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = {{ту|Словакия}} [[ДАК 1904]] | номері = 98 | клубтары = {{футбол карьерасы |2016—2018|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|25 (5) |2016—2017|{{аренда}}{{ту|Молдова}} [[Зимбру-2]]|36 (13) |2018—2019|{{ту|Беларусь}} [[Шахтер (футбол клубы, Солигорск)|Шахтёр (Солигорск)]]|13 (0) |2020|{{аренда}}{{ту|Беларусь}} [[Витебск (футбол клубы)|Витебск]]|18 (9) |2020—|{{ту|Словакия}} [[ДАК 1904]]|22 (4) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2018—|{{футбол|Молдова}} |18 (2)}} }} '''Ион Николаеску''' ({{lang-ro|Ion Nicolăescu}}; 7 қыркүйек 1998<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/438310 Ион Николаеску]</ref>, [[Кишинёв]], [[Молдова]]) — молдовалық футболшы, [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы]] мен "ДАК 1904" клубының шабуылшысы. == Жүлделері == === Командалық === * Белорусь чемпионатының күміс жүлдегер: 2018 * Белорусь чемпионатының қола жүлдегер: 2019 * Беларусь Кубогы: 2018/19 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.national-football-teams.com/player/71826.html Профилі] {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Солигорск ФК ойыншылары]] [[Санат:ДАК 1904 ФК ойыншылары]] 02rnrvp0cng93pg1zjcxkl12y5zkuwj 0 679874 3684809 3005099 2026-10-22T10:00:01Z 1nter pares 146705 3684809 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | сурет = Loco-Sherif (16).jpg | туған күні = 7.11.1990 | туған жері = Вулканешты, [[Молдова]] | азаматтығы = {{ту|Молдова}} [[Молдавия]] | бойы = 188 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Молдова}} [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]] | номері = 90 | клубтары = {{футбол карьерасы |2009—2012|{{ту|Молдова}} [[Сфынтул Георге]]|96 (5) |2012—2017|{{ту|Молдова}} [[Дачия (футбол клубы, Кишинёв)|Дачия]]|130 (9) |2017—|{{ту|Молдова}} [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|72 (5) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2013—|{{футбол|Молдова}} |41 (2) }} }} '''Вячеслав Николаевич Посмак''' (молд. ''Veaceslav Posmac''; [[7 қараша]] [[1990 жыл]], [[Вулканешты]]<ref>[http://moldova.sports.md/football/national_division/articles/12-02-2015/83798/v_acheslav_posmak_dvoje_p_janyh_na_botanike_chego_to_ot_men_a_khoteli_zacepili_dal_otvetku/ Вячеслав Посмак: «Двое пьяных на Ботанике чего-то от меня хотели, зацепили, дал ответку».]</ref>) — молдовалық футболшы, [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]" клубының қорғаушысы. == Жүлделері == === Клубтық === ; Шериф * Молдова чемпионы: 2017, 2018, 2019, 2020–21 * Молдова кубогы: 2018–19 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *https://www.national-football-teams.com/player/52620.html {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Дачия Кишинёв ФК ойыншылары]] [[Санат:Шериф ФК ойыншылары]] 5jd85g5vwg9986m3ufc6wiubqc1ubhz 0 679876 3684664 3372795 2026-10-22T05:20:42Z 1nter pares 146705 3684664 wikitext text/x-wiki {{клуб маусымы |уақыты = 24 наурыз - 19 қараша |логотипі = Astana Arena 2013-10-24 22.13.46.JPG |өлшемі = 300px |жаттықтырушысы ={{ту|Қазақстан}} [[Андрей Владимирович Карпович|Андрей Карпович]]<br> {{ту|Ресей}} [[Магомед Мұсаұлы Адиев|Магомед Адиев]] |келесі = [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 2023|2023]] |алдыңғы = [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 2021|2021]] |ойналған ойындар саны = 10 (+5 =1 -4, 11-12) |стадионы=[[Астана Арена]], [[Астана]] |ең ірі жеңіс=2-0 ([[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжан]])|бомбардир=[[Абат Қайратұлы Айымбетов|Абат Айымбетов]] (4)|капитаны=[[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Асхат Тағыберген]] | pattern_la1 =_adipro20yn | pattern_b1 = _adipro20yn | pattern_ra1 =_adipro20yn | pattern_sh1 =_adipro20yn | pattern_so1 =_adipro20yn | leftarm1 = ffff00 | body1 = ffff00 | rightarm1 = ffff00 | shorts1 = ffff00 | socks1 = ffff00 | pattern_la2 = _kaz20a | pattern_b2 = _kaz20a | pattern_ra2 = _kaz20a | pattern_sh2 = _kaz20a | pattern_so2 = _kaz20a |leftarm2=FFBF00 |body2=FFBF00 |rightarm2=FFBF00 |shorts2=0000ff |socks2=0000ff}} {{Толық мақала|Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы}} 2022 жылы наурыз айында [[Талғат Маруанұлы Байсуфинов|Талғат Байсуфинов]] баперліктен кетіп, орнына бас бапкер қызметін атқарушы боп Қазақстан құрамасының бұрынғы ойыншысы [[Андрей Владимирович Карпович|Андрей Карпович]] тағайындалды. Ол [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы|Молдовамен]] екі ойын өткізгеннен кейін, оның орнына ресейлік маман [[Магомед Мұсаұлы Адиев|Магомед Адиев]] келді. == Матчтар == === [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|УЕФА Ұлттар лигасы 2020/21]], плей-офф === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 наурыз 2022 |команда1 = {{футбол-rt|Молдова}} |команда2 = {{футбол|Қазақстан}} |есеп= 1:2 |стадион = Зимбру, [[Кишинёв]] |төреші = {{ту|Грекия}} Тасос Сидиропулос |көрермендер = |голдар1 = [[Ион Николаеску]] {{гол|45+1}} |голдар2 = [[Александр Николаевич Марочкин|Александр Марочкин]] {{гол|63}}<br>[[Вячеслав Николаевич Посмак|Вячеслав Посмак]] {{гол|79|авт}} |құрам1 = Намашко, Думбравану, Болохан, Посмак, Рябчук, Ревенко, Ионицэ, Рацэ, Плэтикэ (Гынсарь 76), Каймаков, Николаеску |құрам2 = [[Игорь Валерьевич Шацкий|Шацкий]], [[Ғафуржан Сабыржанұлы Сүйімбаев|Сүйімбаев]], [[Нұралы Пақытұлы Әліп|Әліп]], [[Сергей Викторович Малый|Малый]], [[Александр Николаевич Марочкин|Марочкин]], [[Марат Вячеславович Быстров|Быстров]], [[Думан Ахметтілләұлы Нәрзілдаев|Нарзілдаев]] ([[Айбол Ерболатұлы Әбікен|Әбікен]] 46), [[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Тағыберген]] ([[Абзал Талғатұлы Бейсебеков|Бейсебеков]] 84), [[Владислав Андреевич Васильев|Васильев]] ([[Айбар Болатұлы Жақсылықов|Жақсылықов]] 65), [[Бақтияр Батыржанұлы Зайнутдинов|Зайнутдинов]], [[Алексей Александрович Щёткин|Щеткин]] ([[Роман Валерьевич Муртазаев|Муртазаев]] 65). }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 29 наурыз 2022 |команда1 = {{футбол-rt|Қазақстан}} |команда2 = {{футбол|Молдова}} |есеп= 0:1 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |төреші = |көрермендер = |голдар1 = |голдар2 = [[Игорь Андреевич Армаш|Армаш]] {{гол|13}} |құрам1 = Шацкий, Малый, Әліп (Бейсебеков, 103), Қуат, Тағыберген (к) (Жуков, 103), Васильев (Жаксылықов, 66), Сүйімбаев (Досмағамбетов, 46), Айымбетов (№6 Әбікен, 116), Зайнутдинов, Марочкин, Быстров (Қайыров, 66). '''Жаттықтырушы''' – А.Карпович |құрам2=Райлян, Рябчук, Болохан (Крачун, 64), №4 Армаш, Посмак, Ионицэ (к), Николаеску, М.Плэтикэ (Мандрыченко, 69), Каймаков, Ревенко, Рацэ. '''Жаттықтырушы''' - Сергей Клещенко |пенальти = 5:4 |пенальти1 = [[Айбол Ерболатұлы Әбікен|Әбікен]] {{пенгол}}<br />[[Абзал Талғатұлы Бейсебеков|Бейсебеков]] {{пенмүлт}}<br />[[Тимур Талғатұлы Досмағамбетов|Досмағамбетов]] {{пенгол}}<br />[[Бақтияр Батыржанұлы Зайнутдинов|Зайнутдинов]] {{пенгол}}<br />[[Айбар Болатұлы Жақсылықов|Жаксылыков]] {{пенгол}}<br />[[Георгий Геннадьевич Жуков|Жуков]] {{пенгол}}<br /> |пенальти2 = [[Михаил Андреевич Каймаков|Каймаков]] {{пенгол}}<br />[[Игорь Андреевич Армаш|Армаш]] {{пенгол}}<br />[[Дмитрий Николаевич Мандриченко|Мандрыченко]] {{пенгол}}<br />[[Артур Крачун|Крачун]] {{пенгол}}<br />[[Ион Николаеску|Николаеску]] {{пенмүлт}}<br />[[Йоан-Кэлин Ревенко|Ревенко]] {{пенмүлт}} }} === [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23|УЕФА Ұлттар лигасы 2022/23]] === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Қазақстан}}|4|1|1|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Әзірбайжан}}|3|1|2|7|4}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Словакия}}|2|1|3|5|6|}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Беларусь}}|0|3|3|3|7|түс=#ace1af}} {{ФутболКестеСоңы}} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 4 маусым 2022 |команда1 = {{футбол-rt|Қазақстан}} |команда2 = {{футбол|Әзірбайжан}} |есеп= 2:0 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер = 19823 |голдар1 = [[Абат Қайратұлы Айымбетов|Абат Айымбетов]] {{гол|50}}, {{гол|60}} |голдар2 = |құрам1 = Шацкий, Әліп, Ахметов (Малый, 79), Дарабаев, Тағыберген (к) (Жарынбетов, 84), Байтана (Оразов, 46), Вороговский, Қайыров, Айымбетов (Шушеначев, 79), Марочкин, Э.Астанов (Қуат, 73). Жаттықтырушы – М.Адиев (Россия) |құрам2 = Магомедалиев, Салахлы, Мустафазаде, Медведев (к), Хагверди, Э.Махмудов (Назаров, 79), Рен.Дадашов (Алескеров, 68), Эмрели (Шейдаев, 79), Исрафилов, Б.Гусейнов (Байрамов, 79), Исаев (Нуриев, 68). Жаттықтырушы – Джанни Де Бьязи (Италия) }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 маусым 2022 |команда1 = {{футбол-rt|Словакия}} |команда2 = {{футбол|Қазақстан}} |есеп= 0:1 |стадион = Štadión Antona Malatinského |төрешілер = |төреші = |көрермендер = 4149 |голдар1 = |голдар2 = [[Аслан Қайратұлы Дарабаев|Аслан Дарабаев]] {{гол|26}} |құрам1 = Родак, Хватал, Вайсс (Суслов, 46), Руснак (Боженик, 71), Шкриньяр (к) (Вальент, 43), Дьёмбер, Косцелник (Стрелец, 83), Шранц (Гараслин, 46), Куцка, Алмаши, Лоботка |құрам2 = Шацкий, Малый, Әліп, Куат (к), Дарабаев (Жарынбетов, 73), Айымбетов (Шушеначев, 65), Досмағамбетов, Габышев (Қайыров, 65), Оразов (Вороговский, 59), Марочкин, Э.Астанов (Васильев, 73) }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 10 маусым 2022 |команда1 = {{футбол-rt|Беларусь}} |команда2 = {{футбол|Қазақстан}} |есеп= 1:1 |стадион = [[Нови Сад|Нови-Сад]] ([[Сербия]]), "Stadion Karadjordje |төрешілер = |төреші = |көрермендер = 0 |голдар1 = [[Владислав Сергеевич Малькевич|Малькевич]] {{гол|84}} |голдар2 = [[Абат Қайратұлы Айымбетов|Айымбетов]] {{гол|13}} |құрам1 = Павлюченко, Печенин, Хадаркевич, Быков, Эбонг, Бахар (Малькевич, 65), Яблонский (к) (Климович, 81), Юденков (Громыко, 46), Седько (Богомольский, 46), Волков, Бегунов (Шевченко, 76) |құрам2 = Шацкий, Малый, Әліп, Қуат (к), Дарабаев (Досмағамбетов, 77), Вороговский (Сүйімбаев, 58), Қайыров, Айымбетов (Шушеначев, 67), Оразов (Жарынбетов, 67), Марочкин, Э.Астанов (Васильев, 77) }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 13 маусым 2022 |команда1 = {{футбол-rt|Қазақстан}} |команда2 = {{футбол|Словакия}} |есеп= 2:1 |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |төрешілер = |төреші = |көрермендер = 28 745 |голдар1 = [[Ян Владимирович Вороговский|Ян Вороговский]] {{гол|18}}<br>[[Елхан Астанұлы Астанов|Елхан Астанов]] {{гол|39}} |голдар2 = [[Матуш Беро|Беро]] {{гол|51}} |құрам1 = Шацкий, Малый, Әліп, Э.Астанов (Логвиненко, 83), Дарабаев (Ерланов, 88), Тағыберген (к), Вороговский (Оразов, 73), Айымбетов (Самородов, 88), Досмағамбетов, Габышев (Қайыров, 73), Марочкин |құрам2 = Родак, Пекарик, Вальент, Дуда ({{қуылды|0|88}}), Руснак (Стрелец, 72), Грошовски, Хватал (Де Марко, 46), Дьёмбер, Гараслин (Суслов, 88), Куцка (к), Беро (Алмаши, 82) }} {{матч туралы есептеме|мерзімі={{Start date|2022|9|22|df=y}} |команда1 = {{футбол|Қазақстан|||R}} |есеп= 2:1 |команда2 = {{футбол|Беларусь}} |голдар1 = [[Михаил Вячеславович Габышев|Габышев]] {{гол|29}}<br>[[Бақтияр Батыржанұлы Зайнутдинов|Зайнутдинов]] {{гол|79}} |голдар2 = [[Павел Олегович Савицкий|Савицкий]] {{гол|45+3}} |стадион = «[[Астана Арена]]», [[Астана]] |көрермендер = 29 637 |төреші = |құрам1 = Шацкий, Малый, Әліп, Дарабаев, Тағыберген (к), Вороговский, Габышев (Қайыров, 68), Айымбетов (Аб.Жұмабек, 87), Зайнутдинов (Қуат, 87), Оразов (Э.Астанов, 75), Марочкин. |құрам2 = Хаткевич, Печенин, Швецов, Шевченко (Малькевич, 84), Поляков, Савицкий (Громыко, 76), Эбонг, Богомольский (Бахар, 61), Яблонский (к), Юденков, Климович (Р.Лисакович, 61). Жаттықтырушы – Георгий Кондратьев }} {{матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2022|9|25|df=y}} |команда1={{футбол|Әзірбайжан|||R}} |есеп=3:0 |команда2={{футбол|Қазақстан}} |голдар1=[[Александр Николаевич Марочкин|Марочкин]] {{гол|66|автогол}}<br>[[Филип Озобич]], {{гол|74}}<br> [[Анатолий Анатольевич Нуриев|Анатолий Нуриев]] {{гол|90+1}} |голдар2= |стадион=«Далга Арена», Мәрдәкан |көрермендер=2950 |төреші= |құрам1 = Магомедалиев, Джафаргулиев (Т.Байрамов, 57), Мустафазаде, Хагверди, Э.Махмудов (к), Рен.Дадашов (Гурбанлы, 46), Шейдаев, Исрафилов (Исаев, 46), Б.Гусейнов, Озобич (Нуриев, 88), Кёкчу (Эмрели, 46). Жаттықтырушы – Джанни Де Бьязи (Италия) |құрам2 = Шацкий, Әліп, Қуат (к), Аб.Жұмабек (Малый, 39), Дарабаев (Садыбеков, 80), Э.Астанов (Айымбетов, 67), Қайыров, Досмағамбетов (Вороговский, 67), Оразов (Жарынбетов, 80), Быстров, Марочкин. }} == Жолдастық ойындар == {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 16 қараша 2022 |команда1 ={{футбол-rt|Өзбекстан}} |команда2 ={{футбол|Қазақстан}} |есеп =2-0 |стадион =[[Пахтакор (стадион)|Пахтакор]], [[Ташкент]] |төреші =Сергей Карасёв (Ресей) |көрермендер = |голдар1 =[[Хожимат Ботирович Эркинов|Хожимат Эркинов]] 12<br>[[Эльдор Азаматович Шомурадов|Элдор Шомуродов]] 45 |голдар2 = |құрам1 =Юсупов, Сайфиев, Ашурматов, Шукуров, Саитов (Сабирходжаев, 69), Хамробеков (Абдуллаев, 90), Шомуродов (к) (Сергеев, 83), Эшмурадов, Тургунбоев (Урунов, 69), Эркинов (Насруллаев, 69), Аликулов. Жаттықтырушы – Сречко Катанец (Словения) |құрам2 =Шацкий, Малый, Әліп, Дарабаев (Зайнутдинов, 46), Тағыберген (к), Э.Астанов (Қуат, 78), Габышев (Қайыров, 73), Айымбетов (А.Жаксылыков, 73), Досмағамбетов (Шомко, 73), Оразов (Исламхан, 69), Марочкин. }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі =19 қараша 2022 |команда1 ={{футбол|БАӘ}} |команда2 ={{Футбол|Қазақстан}} |есеп =2-1 |стадион =Al Nahyan Stadium, [[Абу-Даби]] |төреші =? |көрермендер =? |голдар1 =[[Фабио де Лима]] 13, 71 |голдар2 =[[Абат Қайратұлы Айымбетов|Абат Айымбетов]] 62 |құрам1 =Халед Иса (к), Шахин Абдул Рахман (Халед әл-Хашеми, 46), Маджед Рашид, Маджед Хасан, Кайо Канедо (Яхья әл-Гасани, 83), Халифа әл-Хаммади (Абдул Салам Мохаммед, 90+2), Фабио де Лима, Абдулла Рамадан (Тахнун әл-Зааби, 72), Халед әл-Дханани, Ахмед Джамиль, Хариб Абдулла (әл-Хасан Салех, 46). |құрам2 =Шацкий, Малый (Ерланов, 76), Әліп, Қуат, Тағыберген (к) (Исламхан, 76), Э.Астанов (Самородов, 72), Қайыров (Габышев, 63), Айымбетов (А.Жаксылықов, 72), Досмағамбетов (Шомко, 76), Зайнутдинов, Марочкин. }} == Сілтемелер == * [https://www.sports.kz/news/perelomili-ipobedili-video-golov-matcha-moldova-kazahstan-vlige-natsiy 24 наурыз 2022. Молдова-Қазақстан] {{Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы}} [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] [[Санат:2022 жылғы футбол]] d2t4idgr3vxh7rsncqq8x473weeg3oj 0 682427 3684750 3031850 2026-10-22T09:37:46Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3684750 wikitext text/x-wiki {{футболшы |туған күні=18.12.1991 |азаматтығы ={{байрақ|Англия}} |позиция = қорғаушы }} '''Коннор Голдсон''' (ағылш. ''Connor Goldson''; 18 желтоқсан 1992 жыл, Вулверхэмптон, [[Англия]]) — англиялық футболшы, қорғаушы. == Жүлделері == === Командалық === '''Шрусбери Тоун''' * Футбол лигасының финалисі: 2014–15 '''[[Брайтон энд Хоув Альбион|Брайтон]]''' * EFL Championship runner-up: 2016–17 '''[[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]''' * Scottish Premiership: 2020–21 * Шотландия лига кубогының финалисі: 2019–20 * УЕФА Еуропа лигасының финалисі: 2021–22 === '''Жеке''' === * PFA Team of the Year: 2014–15 League Two * PFA Scotland Team of the Year: 2020–21 Scottish Premiership == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Брайтон энд Хоув Альбион ФК ойыншылары]] [[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} cdmjy81jkfqguy1iax8tjnzusxdpzev 0 682977 3684663 3401767 2026-10-22T05:20:22Z 1nter pares 146705 3684663 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат |уақыты = |атауы1 =УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23, Д лигасы |атауы = |логотипі = |өлшемі = |жазу = |қатысушылар саны = 16 |қалалар = |стадиондар = |чемпион = |рет = |2 орын = |3 орын = |дублёрлер = |ойналған ойындар саны = |голдар саны = |голдардың аты = |келушілер_саны = |бомбардир = |бголдар = |ең жақсы ойыншы = |алдыңғы сезон = [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21, Д лигасы|2020/21]] |келесі сезон = [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2024/25, Д лигасы|2024/25]] }} {{Толық мақала|УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23}} 2022/23 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы|УЕФА Ұлттар лигасының]] Д лигасында 7 құрама бақ сынайды. == 1 топ == {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Латвия}}|4|1|1|12|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Молдова}}|4|1|1|10|6}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Андорра}}|2|2|2|6|7}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Лихтенштейн}}|0|0|6|1|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|3|df=y}} |команда1={{футбол|Латвия|||R}} |есеп=3:0 |команда2={{футбол|Андорра}} |голдар1= [[Робертс Улдрикис]] {{гол|9||77}}<br>[[Янис Икауниекс]] {{гол|85|пен.}} |голдар2= |стадион= «[[Даугава (стадион, Рига)|Даугава]]», [[Рига]] |көрермендер=5863 }} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|3|df=y}} |команда1={{футбол|Лихтенштейн|||R}} |есеп=0:2 |команда2={{футбол|Молдова}} |голдар1= |голдар2= [[Ион Николаеску]] {{гол|5|пен.}}<br>[[Вадим Болохан]] {{гол|90+1}} |стадион=«[[Райнпарк (стадион)|Райнпарк]]», [[Вадус|Вадуц]] |көрермендер=903 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|6|df=y}} |команда1={{футбол|Латвия|||R}} |есеп=1:0 |команда2={{футбол|Лихтенштейн}} |голдар1=[[Артур Зюзин]] {{Гол|73}} |голдар2= |стадион=«[[Даугава (стадион, Рига)|Даугава]]», [[Рига]] |көрермендер=5966 }} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|6|df=y}} |команда1={{футбол|Андорра|||R}} |есеп=0:0 |команда2={{футбол|Молдова}} |голдар1= |голдар2= |стадион=«[[Ұлттық стадион (Андорра)|Эстади Насьональ]]», [[Андорра-ла-Велья]] |көрермендер=756 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|10|df=y}} |команда1={{футбол|Молдова|||R}} |есеп=2:4 |команда2={{футбол|Латвия}} |голдар1=[[Ион Николаеску]] {{Гол|5|пен.}}<br>Никита Моцпан {{Гол|64}} |голдар2=[[Владислав Гутковский]] {{Гол|19||60}}<br>[[Янис Икауниекс]] {{Гол|26||75}} |стадион=«[[Зимбру (стадион)|Зимбру]]», [[Кишинёв]] |көрермендер=4842 }} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|10|df=y}} |команда1={{футбол|Андорра|||R}} |есеп=2:1 |команда2={{футбол|Лихтенштейн}} |голдар1=[[Жорди Алаэс]] {{Гол|78|пен.}}<br>[[Жезус Рубьо]] {{Гол|82}} |голдар2=Ливио Майер {{Гол|90+3}} |стадион=«[[Ұлттық стадион (Андорра)|Эстади Насьональ]]», [[Андорра-ла-Велья]] |көрермендер=932 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|14|df=y}} |команда1={{футбол|Молдова|||R}} |есеп=2:1 |команда2={{футбол|Андорра}} |голдар1=[[Михаил Андреевич Каймаков|Михаил Каймаков]] {{Гол|26|пен.}}<br>[[Ион Николаеску]] {{Гол|50|пен.}} |голдар2=[[Марсио Вьейра]] {{Гол|45+4}} |стадион=«[[Зимбру (стадион)|Зимбру]]», [[Кишинёв]] |көрермендер=4275 }} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|14|df=y}} |время=20:45 |команда1={{футбол|Лихтенштейн|||R}} |есеп=0:2 |команда2={{футбол|Латвия}} |голдар1= |голдар2=[[Владислав Гутковский]] {{Гол|20||28}} |стадион=«[[Райнпарк (стадион)|Райнпарк]]», [[Вадус]] |көрермендер=885 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|9|22|df=y}} |команда1={{футбол|Латвия|||R}} |есеп=1:2 |команда2={{футбол|Молдова}} |голдар1=[[Янис Икауниекс]] {{гол|55}} |голдар2=Иоан-Кэлин Ревенко |стадион=«[[Даугава (стадион, Рига)|Даугава]]», [[Рига]] |көрермендер=6711 }} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|9|22|df=y}} |команда1={{футбол|Лихтенштейн|||R}} |есеп=0:2 |команда2={{футбол|Андорра}} |голдар1= |голдар2={{iw|Росас, Альберт|Росас|en|Albert Rosas}} {{гол|4}}<br>[[Жоан Сервос]] {{гол|80}} |стадион=«[[Райнпарк (стадион)|Райнпарк]]», [[Вадус]] |көрермендер=914 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|9|25|df=y}} |команда1={{футбол|Андорра|||R}} |есеп=1-1 |команда2={{футбол|Латвия}} |голдар1= |голдар2= |стадион=«[[Ұлттық стадион (Андорра)|Эстади Насьональ]]», [[Андорра-ла-Велья]] |көрермендер=1102 }} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|9|25|df=y}} |команда1={{футбол|Молдова|||R}} |есеп=2-0 |команда2={{футбол|Лихтенштейн}} |голдар1= |голдар2= |стадион=«[[Зимбру (стадион)|Зимбру]]», [[Кишинёв]] |көрермендер=4775 }} == 2 топ == {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Эстония}}|4|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мальта}}|2|0|2|5|4}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сан-Марино}}|0|0|4|0|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|2|df=y}} |команда1={{футбол|Эстония|||R}} |есеп=2:0 |команда2={{футбол|Сан-Марино}} |голдар1=[[Роберт Кирсс]] {{Гол|24}}<br>[[Йоонас Тамм]] {{Гол|32}} |голдар2= |стадион=«[[А. Ле Кок Арена]]», [[Таллин]] |көрермендер=3533 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|5|df=y}} |время=15:00 |команда1={{футбол|Сан-Марино|||R}} |есеп=0:2 |команда2={{футбол|Мальта}} |голдар1= |голдар2=Ян Бусуттил {{Гол|59}}<br>Мэттью Гийомье {{Гол|75}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Серравалле)|Олимпиада стадионы]], [[Серравалле]] |көрермендер=558 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|9|df=y}} |команда1={{футбол|Мальта|||R}} |есеп=1:2 |команда2={{футбол|Эстония}} |голдар1=[[Карл Якоб Хейн]] {{Гол|56|авт.}} |голдар2=[[Константин Васильев]] {{Гол|21}}<br>[[Хенри Аниер]] {{Гол|90+4}} |стадион=[[Ұлттық стадион (Мальта)|Ұлттық стадион]], [[Та-Кали]] |көрермендер=3422 }} ---- {{матч туралы есептеме |id=Мальта v Сан-Марино |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|6|12|df=y}} |время=20:45 |команда1={{футбол|Мальта|||R}} |есеп=1:0 |команда2={{футбол|Сан-Марино}} |голдар1=[[Зак Мускат]] {{Гол|50}} |голдар2= |стадион=[[Ұлттық стадион (Мальта)|Ұлттық стадион]], [[Та-Кали]] |көрермендер=2646 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|9|23|df=y}} |команда1={{футбол|Эстония|||R}} |есеп=2:1 |команда2={{футбол|Мальта}} |голдар1=[[Рауно Саппинен]] {{гол|45+6}}<br>[[Хенри Аниер]] {{гол|86}} |голдар2=[[Тедди Теума]] {{гол|51|пен.}} |стадион=«[[А. Ле Кок Арена]]», [[Таллин]] |көрермендер=5539 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон = #EBF5FF |мерзімі={{Start date|2022|9|26|df=y}} |команда1={{футбол|Сан-Марино|||R}} |есеп=0:4 |команда2={{футбол|Эстония}} |голдар1= |голдар2=[[Хенри Аниер]] {{гол|8}} {{гол|78}} <br>[[Тайо Тенисте]] {{гол|56}} <br>[[Рауно Саппинен]] {{гол|66}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Серравалле)|Олимпиада стадионы]], [[Серравалле]] |көрермендер= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{УЕФА Ұлттар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23]] [[Санат:2022 жылғы футбол]] 5r3gk891vyk04qdc3l2xasvmyjb62fg 0 684740 3684753 3096597 2026-10-22T09:38:42Z 1nter pares 146705 3684753 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Етулия |шынайы атауы = {{lang-gag|Tülüküü}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =32 |lat_sec =21 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =26 |lon_sec =34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Вулканешт |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1811 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3293 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 90%–[[ғағауыздар]], украиндар |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +373 293 76-/56- |пошта индексі = MD-5352 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE — --- |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Етулия''' — [[Молдова]]ның оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиясындағы]] ауыл.<ref>с. Етулия https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/vulkaneshtskij-rajon/s.-etuliya.html</ref> Етулия 3 бөлікке бөлінеді - бұл ескі Етулия (Tülüküü), Жаңа Етулия (Eni Tülüküü), Етулия (темір жол вокзалы), (Tülüküü, demir yolu).<ref>Этулия https://www.wikiru.wiki/blog/en/Etulia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704051710/https://www.wikiru.wiki/blog/en/Etulia |date=2022-07-04 }}</ref> Халық саны 3293 адам (2020), оның ішінде гагауздар басым бөлігін (90%-дан астам) құрайды. == Сипаттама == Бүгінгі күні Етулия ауылы Ғағауыз АТУ (Ғағауыз жері) құрамына кіреді және 6,2 мың га аумақта орналасқан, оның көп бөлігі ауыл шаруашылығы жерлері. Ауыл аумағынан заңмен қорғалатын, Қызыл кітапқа енген әлемдегі жалғыз өтпелі ашық қызыл саздар бар. Молдовада палеозой дәуірінде (~300 млн. жыл) қалыптасқан тау жыныстарының қабаттары негізінен құмтастар, саздар (аргиллиттер) және әктастардан тұрады. Республиканың оңтүстігінде үлкен тереңдікте бұл жыныстардың үстінде гипсі бар тау жыныстарының қызыл түсті қабаттары жатыр. Балшық тастар мен әктастарда теңіз қосжарнақтарының, брахиоподтардың және тіпті маржандардың көптеген қалдықтары бар. Ауыл Кагул көлінің жағасында орналасқан. Көл жағасында 150 жылдан астам жасы бар Олна атты қуатты бұлақ бар. Бүкіл ауыл арқылы Кагул өзені ағып өтеді.<ref name="Reference1">Етулия - родимый сердца уголок https://vestigagauzii.md/index.php/novosti/obshchestvo/1962-etuliya-rodimyj-serdtsa-ugolok </ref> == Орналасуы == Етулия ауылы Молдованың оңтүстігінде, [[Украина]] мен [[Румыния]] шекарасынан бірнеше шақырым жерде орналасқан. Көрші ауыл – Чишмикой. Молдова аумағындағы ең жақын қала – Вулканешти, Украина аумағында – Рени, Румыния аумағында – Галати. Молдова астанасы - [[Кишинёв]]ке дейінгі шамамен қашықтық - 215 шақырым, Комрат муниципалитетіне дейін - 100 шақырым.<ref name="Reference2">Примария Етулия https://etulia.md/%d0%b3%d0%b5%d0%be%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d0%b8%d1%8f </ref> == Тарихы == Ауыл 18 ғасырдың басында, шамамен 1811 жылы құрылған. Бір кездері ауданда үш ауқатты әулет өмір сүрген, олардың фамилияларынан кейін ауылдардың аты шыққан: Етулияда Тулум әулеті, Чишмикиоеде – Чешмели, Суворовода – Абдула. Етулия Бессарабияның оңтүстігіндегі орташа шаруалардың халқы болып саналды, мұнда жалғыз көше болды. Ауылда негізінен көп балалы отбасылар болды. 1930 жылы халық саны 2600 адамға дейін жетті. Ауылды жиында халық сайлаған басшы басқарды. Ауыл тұрғындарының жадында ең беделді басшы Манзул Михаил болды. Ескі тұрғындардың айтуынша, 1808 жылы ауыл аумағында үш үлкен отбасы қоныстанды - бұл Каранфил, Узун және Топал отбасылары, олардан ауылдың дамуы басталды. Ауылдағы алғашқы мектеп екі жылдық мектеп болды. Содан кейін балалар 5-сыныпты, сәл кейінірек 7-сыныпты бітірді. 7-сыныпты бітіргеннен кейін балалар Хаджи, Абдул немесе Котловина ауылында емтихан тапсырды. Мұғалімдер басқа жерлерден келіп оқытты. Сабақтарға әр түрлі жастағы балалар қатысты. Оқу румын тілінде жүргізілді, гагауз тілінде сөйлесуге қатаң тыйым салынды. Бағалау 10 балдық жүйе бойынша жасалды. 7-сынып соңында аттестат (сертификат) берілді. Бірақ ауылдағылардың көбі қол қоюды да білмеді. Сауатсыздықты жою соғыстан кейін ғана басталды. Еңбек құралдары [[күрек]], [[кетпен]], тырма, балға, [[орақ]] болды. Алғашқы техника 1948 жылы алғашқы колхоздар пайда болған кезде пайда болды. Олар [[жүгері]], [[арпа]], қара бидай өсірді. Мал шектеулі мөлшерде ұсталды, етті сирек жеді. Үлкендер де, балалар да жұмыс істеді. Нан өгіз немесе жылқылар сүйреген шынжырмен немесе таспен ұнтақталған. 1948 жылы 31 тамыз - 1 қыркүйекте Етулия ауылының аумағында Чапаев және Фрунзе атындағы екі [[колхоз]] ұйымдастырылды. Бірінші жылы колхозда 21 [[жылқы]], 7 [[өгіз]], 5 [[сиыр]], 40 [[шошқа]], 35 [[қой]], 8 [[трактор]] болды.<ref>Татьяна НЕДОВА Из истории села Етулия https://gazetapanorama.wordpress.com/2011/07/14/%D0%B8%D0%B7-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%8F/</ref> == Ауылдың назар аударарлық орындары == Етулияда бірнеше ескерткіштер бар, олардың арасында 1964 жылы 5 мамырда колхоз әкімшілігінің алдында тұрғызылған [[Карл Маркс]] ескерткіші бар. 1981 жылы неміс философының туғанына 146 жыл толуына орай ол қалалық әкімдік ғимаратына көшірілді. Ауылға Александр Ион Куза ауылы жағынан кіре берісте Ғағауыздағы бірінші [[обелиск]] орнатылды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Етулия ауылының қайтыс болған тұрғындарын еске алады. Жергілікті қариялардың әңгімесіне қарағанда, 1917 жылы патшалық Ресей үшін шайқасқан 18 Етулилік ауылдастарының ішінен Николай Каранфиль жалғыз өзі майданнан оралған, майдан даласынан оралмаған әріптестерінің алдындағы борышын сезінген ол 1920 жылы ескерткіш орнатып, оған барлық 17 жолдастың есімін қашап жазған. Бүгінгі күні ескерткіш осыдан 100 жыл бұрынғыдай ұрпақтарының бақытты да азат өмірі үшін жанын қиған батырларды еске түсіруде.<ref name="Reference1"/> == Әлеуметтік құрылымдары == Ауыл аумағында 600 орындық мәдениет үйі, [[кітапхана]], [[мұражай]], 640 орындық [[орта мектеп]], 140 орындық [[балабақша]], 20-дан астам сауда кәсіпорны, сауықтыру орталығы, ірі шарап зауыты, екі ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындары мен 40-қа жуық шаруа қожалықтары жұмыс жасайды. Жазда көл жағасында 500 орындық балаларға арналған екі лагерь жұмыс істейді. Жаңа шіркеу ғимараты бар. Ауыл толықтай көгілдір отынмен қамтылған, жаңа су құбырына көптеген үйлер қосылған. Ауылдың аумағында Молдовадан тыс тауарларды жөнелтуді қамтамасыз ететін темір жол учаскесі бар (ауыл Украинамен шекаралас аймақта орналасқандықтан).<ref name="Reference2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] 5zfkc2stylw74kdbqb3vfs1d90v9qek 0 685056 3684755 3400332 2026-10-22T09:39:17Z 1nter pares 146705 3684755 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Чок-Майдан |шынайы атауы = {{lang-gag|ok Maydan}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =21 |lat_sec =29 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =19 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1811 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 926 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 93,1%–[[ғағауыздар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 |пошта индексі = MD-3818 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чок-Майдан''' (молд. ''Cioc-Maidan'', {{lang-gag|ok Maydan}}) — [[Молдова]]дағы ауыл, [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиясындағы]] аумақтық бірлік, Комрат округінің құрамында.<ref>Чок-Майдан http://travellers.ru/city-chok-majjdan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711191035/http://travellers.ru/city-chok-majjdan |date=2022-07-11 }}</ref> <ref>Значение слова чок-майдан https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%87%D0%BE%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD</ref> <ref>Значение слова чок-майдан. Что такое чок-майдан? https://makeword.ru/dictionary/%D1%87%D0%BE%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD</ref> == Сипаттама == Ауыл Комрат муниципалитетінен 18 км және Кишинёвтен 120 км қашықтықта орналасқан. Бұл аймақта егіншілікке қолайсыз, бірақ мал шаруашылығына қолайлы сазды топырақ болды. Кейбір ауыл тұрғындарының 1300-ге дейін қойы болған.<ref>с.Чок-Майдан https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/s.-chok-majdan.html</ref> Географиялық өлшемдері: *Ені (шығыс-батыс): 1,8 км *Ұзындығы (солтүстік-оңтүстік): 4,2 км *Қиғаш бағытта (диагональ) 4,5 км<ref>Чок-Майдан на карте https://webkarta.net/city/map/6776</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша Чок-Майдан ауылында 3926 адам тұрған: 49,49% ер адамдар, 50,51% әйелдер. Халықтың этникалық құрамы: *93,15% -ғағауыздар, *3,80% - молдовандар, *1,14% - орыстар, *0,84% - украиндар, *0,41% - сығандар, *0,35% - бұлғарлар, *0,30% - басқа ұлттар.<ref name="Reference1">Чок-Майдан, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1659</ref> == Тарихы == Чок-Майдан ауылын 1811 жылы [[Болгария]]ның Варница облысы Кисево ауылынан қоныс аударған ғағауыздар құрған. Ауылдың тағы бір атауы сақталған - Қарлық (ғағауыз тілінен -қар көп), ал чок-майдан үлкен кеңістік деп аударылады.<ref name="Reference1"/> Вознесенский [[шіркеу]]ін 1845-1861 жылдары жергілікті тұрғындар салған. Кесілген ағаш иконостаз 1861 жылы [[Кишинёв]]тен жеткізілді. 1874 жылы шіркеудің тас қоршауы салынды. Шіркеуде сирек кездесетін шіркеу литургиялық басылымдары бар кітапхана болды. Шіркеудің солтүстік жағындағы ауласында шіркеу қауымдастығының ортақ келісімі бойынша сол кездегі шіркеуге көп ақша - 500 ресей рублін сыйға тартқан шіркеуіндегі діни қауымның мүшесі Джордан Штирой жерленген.<ref>Исторический очерк прихода селения Чок-Майдан Комратского района http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-16-28/571-2012-02-21-15-49-30{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Әлеуметтік құрылымы == 2004 жылы ауылда 1234 жеке шаруашылық тіркелді, бір шаруашылықтың орташа құрамы 3,2 адамды құрады.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] 75k2yrx2i1jp8ixz1fzcv5apyxg8a6b 0 685405 3684768 3682729 2026-10-22T09:44:23Z 1nter pares 146705 3684768 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Бешалма |шынайы атауы = {{lang-gag|Beşalma}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =09 |lat_sec =56 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =38 |lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1791 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 60,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4441 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 96,67% - [[ғағауыздар]], 0,99% - [[молдовандар]], 0,83% - [[украиндар]], 0,74% - [[орыстар]], 0,56% - [[бұлғарлар]], 0,11% - [[сығандар]], 0,09% - басқа ұлттар. |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3811 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE -- --- |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ветряная мельница в Бешалме |сайты = |сайт тілі = }} '''Бешалма''' ({{lang-gag|Beşalma}}) — [[Молдова]]дағы [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамындағы ауыл.<ref>Значение слова бешалма https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B1%D0%B5%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0</ref><ref>Бешалма на карте Молдовы https://kg.maptons.com/3383450 {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Карта города Бешалма с улицами и домами. Съемки со спутника https://map-time.com/city/84303</ref> == Сипаттама == Аудан орталығы [[Комрат]]тан 28 км. қашықтықта, <ref>ТАЙНЫЕ КОДЫ БЕШАЛМЫ https://aif.md/tajnye-kody-beshalmy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220721170743/https://aif.md/tajnye-kody-beshalmy/ |date=2022-07-21 }}</ref> Молдованың астанасы [[Кишинёв]]тан 121 км. қашықтықта орналасқан. Бешалма ауылы Ғағауыз АТУ Комрат ауданының құрамына кіреді. Аумақтың жалпы ауданы 60,7 шаршы км, бұл ауданның 7,1% құрайды. [[Сурет:Moară de vînt Beșalma.jpg|нобай|оңға|200px|Бешалмадағы жел диірмені]] Ауылда 87 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: *17 ауылшаруашылық кәсіпорны, *4 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, *1 диірмен, *2 май цехы, *1 шағын наубайхана, *24 сауда кәсіпорны, *1 көлік кәсіпорны, *11 азық-түлік дүкені, *1 жанармай құю бекеті. Ауыл аумағында 5 [[артезиан құдығы]], 93 құдық орналасқан.<ref name="Reference1">Примария с. Бешалма https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-beshalma.html</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 4441 адам тұрса, оның 50,53 пайызы ерлер, 49,47 пайызы әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *96,67% - ғағауыздар, *0,99% - молдовандар, *0,83% - украиндар, *0,74% - орыстар, *0,56% - бұлғарлар, *0,11% - сығандар, *0,09% - басқа ұлттар.<ref>Бешалма, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1652#%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5</ref> == Тарихы == Бешалма ауылының негізі 1791 жылы қаланған. Аңыз бойынша, ауылдың алғашқы тұрғындары бес алма ағашын осы жерден кездестірген, сірә, бұрын осында өмір сүрген, ауылға «Бес алма ағашы» – Бешалма деген атау берген татарлардан қалған. 1810 жылы отаршылар ауылда алғашқы [[шіркеу]] салды. Ол кішкентай болды, оған тек діни қызметкер мен шіркеу қызметкерлері кіре алды, діни қауымның мүшелері көшеде дұға етті. 1860 жылы ауыл тұрғындарының өтініші бойынша шіркеуге Георгий есімі берілді. Жаңа шіркеу 1880 жылы ашылды. Ол кезде Бешалма Бендері уезі, Комрат болысының құрамында болған. 1940 жылы [[Бессарабия]] [[Кеңес Одағы]]на қосылғаннан кейін ауылда ауылдық кеңес ашылды. Ол 1941 жылы [[Ұлы Отан соғысы]] басталғаннан кейін 1944 жылға дейін қызметін тоқтатты. 1944 жылы ауылда 5 мың адам тұрған. Ашаршылық 2800 адамды қамтыды. 1948 жылы 4 сәуірде «Заветы Ильича» ұжымшары ұйымдастырылды. 1948 жылы 4 тамызда «Правда» колхозы, 1948 жылы 28 тамызда «Шверник» колхозы құрылды. 1950 жылы 16 тамызда жалпы жиналыстың шешімімен колхоздар бір ұжымға «Заветы Ильича» колхозына біріктірілді. 1965 жылы 20 қаңтарда «Правда» [[колхоз]]ы болып аталды. 1991-2000 жылдар аралығындағы ауылдың тарихы ерекше орын алады, өйткені осы кезеңде [[Молдова]]ның саяси, мәдени және экономикалық өмірінде үлкен өзгерістер болды. Қиындыққа қарамастан «Правда» колхозы жұмысын жалғастырды. Колхоздың негізгі саласы [[темекі]], [[жүзім]], [[астық]], [[мал шаруашылығы]] болды. 1990 жылдардың ортасында бизнес дами бастады.<ref>Все о Комратском районе https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-beshalma/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220721180819/https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-beshalma/ |date=2022-07-21 }}</ref> == Инфрақұрылымы == Бешалма ауылының аумағында әлеуметтік нысандар: [[Сурет:Biserica „Sf. Gheorghe” Beșalma.jpg |нобай|оңға|200px|Шіркеу]] *2 мектепке дейінгі мекеме, *1 лицей,<ref>Теоретический лицей им. М. Кёся с. Бешалма https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-m-kjosya-s-beshalma</ref> *мәдениет үйі, *тарихи-этнографиялық мұражай,<ref>ЭТНОГРАФИЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, БЕШАЛМА https://discovergagauzia.md/ru/attractions/etnograficheskij-muzej-beshalma/</ref><ref>Что показывают туристу в Гагаузии: «Черную метку» главного собора в Комрате, турши, лошадей и самобытное подворье https://www.kp.md/daily/26988/4049212/</ref> *2 кітапхана, *сауықтыру пункті орналасқан.<ref name="Reference1"/> *Православие шіркеуі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] jwoyqs8d8dr8ek97k88hp0hz7glfn4y 0 685412 3684762 3681798 2026-10-22T09:42:36Z 1nter pares 146705 3684762 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Авдарма |шынайы атауы = {{lang-gag|Avdarma}} |сурет = Stefanita Ion - Avdarma, downtown - may 2016 - 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =15 |lat_sec =15 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =50 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1811 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 564 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 94,16% - [[ғағауыздар]], 1,32% - [[орыстар]], 1,21% - [[украиндар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3817 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE XX yyy |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Авдарма''' ({{lang-gag|Avdarma}}) — [[Молдова]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]]нің құрамындағы ауыл.<ref>Avdarma https://www.keeptravel.com/ru/moldova/avdarma {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220721193602/https://www.keeptravel.com/ru/moldova/avdarma |date=2022-07-21 }}</ref><ref>село Авдарма (Комратский район, Автономное территориальное образование Гагаузия, Молдова) https://xn----8sbqinjjbgkiavfo2f1c.xn--p1ai/locality/233152-selo-avdarma/</ref><ref>Авдарма https://www.citipedia.info/city/general/Moldova__G%C4%83g%C4%83uzia_Avdarma_id_618629_lang_ru</ref><ref>Авдарма на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/3383368 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220721193836/https://tm.maptons.com/3383368 |date=2022-07-21 }}</ref> == Сипаттама == Жақын жерде ұзындығы 20 км-дей Лунга өзенінің оң саласы, Ялпуг өзенінің сол саласы Авдарма өзен ағып жатыр. [[Комрат]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км және Кишинёвтен оңтүстікке қарай 123 км қашықтықта орналасқан.<ref>с. Авдарма https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/avdarma.html</ref> Аймақтың жалпы ауданы 23,5 шаршы метрді құрайды, бұл ауданның 7,5% пайызы. Ауылда 23 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: *10 сауда кәсіпорны, *1 диірмен,<ref>Авдарминская мельница возобновила свою деятельность http://old.avdarma.md/ru/index.php?newsid=3940 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722064143/http://old.avdarma.md/ru/index.php?newsid=3940 |date=2022-07-22 }}</ref> *1 шағын наубайхана,<ref>Торты на заказ от пекарни "Bereket" !!! http://www.bereket.md/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220502183242/http://www.bereket.md/ |date=2022-05-02 }}</ref> *1 май цехы, *1 азық-түлік дүкені, *8 аралас дүкен, *1 жанармай құю бекеті, т.б.<ref name="Reference1">Примария с. Авдарма https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-avdarma.html</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 3564 адам тұрса, оның 50,08%-ы ерлер, 49,92%-ы әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *94,16% - [[ғағауыздар]], *1,32% - [[орыстар]], *1,21% - [[украиндар]], *1,18% - [[молдовандар]], *0,90% - [[бұлғарлар]], *0,70% - [[сығандар]], *0,53% - басқа ұлттар.<ref>Авдарма, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1650</ref> == Тарихы == Авдарма ауылы 1811 жылы құрылған. «Авдарма» татар сөзінен шыққан, аң аулайтын жер, аңшылардың тоқтайтын жері дегенді білдіреді. Басқа деректерде бұл термин «алдырма» сөзінен шыққан, ол да татар тілінен шыққан сөз. «Аударм» антропонимі (түбірі «аударм», «авдар» - балық, аң аулау) немесе «аудерма» – кез келген аумақтың бір бөлігіне қатысты термин. Бұл ауыл 1563 жылдан бері бар деген аңызды ауылдың аға буын ата-бабасынан мұра етіп қалдырған. Сондай-ақ, ескілердің айтуы бойынша, осы аңыз бойынша ауылдағы тас көпір орыс-түрік соғысы кезінде салынған және одан Суворов әскері өткен. Болгар деп есептелген ғағауыздар да осында өмір сүрген. [[Кишинёв]] ұлттық мұрағатының қорларында 1841 жылы Авдарма ауылында орыс тілінде оқытатын алғашқы мектеп ашылған құжаттар бар. 1864 жылы бұл мектепте 38 бала оқыды. 1897 жылы мектепте 14 жасқа толмаған 179 бала оқуға ниет білдіргенімен 68 бала ғана оқыды. 1852 жылы ауылда 603 адам (304 еркек пен 289 әйел) тұрған, олардың 5700 десятина жері, 200 [[жылқы]], 300 [[өгіз]], 260 [[сиыр]], 6000 [[қой]]ы болған. Авдарма ауылының тұрғындары 1853-1856 жылдардағы [[Қырым соғысы]]на қатысқан. 1877 жылы орыс әскері Авдарма арқылы Балқанға қарай өтіп, осында әскери бөлім құрады. 1877 жылы [[оба індеті]] 21 маусымнан 1 шілдеге дейін 44 адамның өмірін қиды, 1 шілдеден 15 шілдеге дейін тағы 200 адам, 15 шілдеден 21 шілдеге дейін - 136 адам, 21 шілдеден 1 тамызға дейін - 39 адам қайтыс болды. Осылайша, 1877 жылдың 21 маусымы мен 1 тамызы аралығында 419 адам қайтыс болды, бұл ауыл халқының 40% -ын құрады! 1892 жылы жазда [[дифтерия]]ның жаңа [[эпидемия]]сы пайда болып, 2,5 айда тағы 60 адамның өмірін қиды. [[Сурет:Stefanita Ion - Avdarma, fountain - may 2016.jpg |нобай|солға|200px|Авдарма, субұрқақ ]] [[Сурет: Stefanita Ion - Museum of Avdarma - may 2016 - 04.jpg|нобай|оңға|200px|Авдарма мұражайы]] 1923 жылы ауылда 462 шаруашылық (1165 ер адам, 1101 әйел) болған. Азырақ жері бар отбасылар тағы 874 гектар жері бар «Наш дом» земствосына біріктірілді. 1940 жылы ауылда 3500 адам тұрса, оның 3492-сі ғағауыздар еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әртүрлі депортациялар мен аштықтардың салдарынан ауылда 2060 тұрғын қалды, оның ішінде 2015 ғағауыз. 1969 жылдың басына қарай ауылда 3967 адам болған. Ауылдағы алғашқы [[колхоз]] 1948 жылы 3 наурызда ұйымдастырылды. Содан кейін екі колхоз ұйымдастырылып, олар 1956 жылы [[мал шаруашылығы]]на маманданған «КПСС ХХ съезі» колхозына біріктірілді. 1991 жылы ауылда 3924 адам болды. 80-90-жылдары Авдарма ауылының тұрғындары алдымен 1989 жылы 12 қарашада МССР құрамындағы Ғағауыз АССР-ін, содан кейін 1990 жылы 19 тамызда тәуелсіз [[Ғағауызстан Республикасы]]н құруды белсенді түрде қолдады. 1995 жылы 5 наурызда ауыл тұрғындары абсолютті көпшілікпен АТУ [[Ғағауызстан]]ға (Ғағауыз жері) қосылу үшін дауыс берді. 1995 жылдың желтоқсан айынан бастап ауыл Бессарабия облысынан Ғағауызстан АТУ Комрат аймағына (Ғағауыз жері) ауыстырылды. 1995 жылы бұрынғы «Авдарма» колхозы АҚ болып өзгертілді. 1998 жылы «Агро-Алиман-Прим» АҚ болып қайта құрылды.<ref>Авдарма – древнее село https://lookmaps.3dn.ru/forum/5-16-1</ref> == Инфрақұрылымы == Ауыл аумағында әлеуметтік нысандар:<ref>Примар гагаузского села-сказки Авдарма, которому может позавидовать Кишинёв https://www.kp.md/daily/27039/4103785/</ref> *1 балалар мектепке дейінгі мекеме,<ref>Детский сад «Ивушка» https://old.avdarma.md/ru/index.php?do=static&page=catdsi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722064737/https://old.avdarma.md/ru/index.php?do=static&page=catdsi |date=2022-07-22 }}</ref> *1 лицей,<ref>Теоретический лицей им. Д. Челенгир с. Авдарма https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-d-chelengir-s-avdarma</ref> [[Сурет:Stefanita Ion - Avdarma, tennis court - may 2016 - 02.jpg |нобай|оңға|200px| Авдарма, теннис корты - 02.05.2016 ж.]] *мәдениет үйі,<ref>Дом культуры https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_19i {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722063638/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_19i |date=2022-07-22 }}</ref> *3 кітапхана,<ref>Сельская библиотека Авдармы – место встречи книголюбов https://avdarma1563.md/?p=10815</ref> *1 этнографиялық мұражай,<ref>ИСТОРИКО-КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ АВДАРМА https://discovergagauzia.md/ru/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-ru/avdarma-museum/</ref><ref>Исторический музей села Авдарма Гагаузия (Молдавия, Авдарма) https://otzovik.com/review_6647877.html</ref> *сауықтыру пункті мен фельдшерлік пункт, *күрес залы, *теннис корты,<ref>В селе Авдарма открылся теннисный корт (Фото) https://moldovenii.md/ru/news/view/taxon/1650/id/20910</ref> *шағын футбол алаңы, *Православие шіркеуі бар.<ref>Свято - Михайловская церковь https://old.avdarma.md/ru/index.php?do=static&page=catcer {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722063220/https://old.avdarma.md/ru/index.php?do=static&page=catcer |date=2022-07-22 }}</ref><ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] bpw8b1xneh5g2u5c02ttthrk43ktkib 0 685453 3684763 3649329 2026-10-22T09:42:55Z 1nter pares 146705 3684763 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Комрат |шынайы атауы = {{lang-gag|Komrat}} |сурет = MD.GE.Comrat - Catedrala Sf. Ioan Botezătorul - jun 2017.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec =01 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =39 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1789 |алғашқы дерек = 1750 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 23 327 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 72,85% - [[ғағауыздар]], 8,92% - [[молдовандар]], 7,33% - [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3801, 3802, 3805 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Комрат |сайты = |сайт тілі = }} '''Комрат''' ({{lang-mo|Комрат, Comrat}}, {{lang-gag|Komrat}}) — қала және муниципалитет Молдова Республикасының оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] астанасы. Автономияның халық саны бойынша ең ірі қаласы, маңызды көлік торабы, саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Комрат ауданының әкімшілік орталығы.<ref>Комрат (Республика Молдова, Гагаузия) https://cmefy.3dn.ru/publ/gegraficheskie_obekty/goroda/komra_respublika_moldova_gagauzija/70-1-0-397</ref><ref>Комрат на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/78050</ref><ref>КОМРАТ НА СПУТНИКОВОЙ КАРТЕ https://time365.info/city/komrat-moldova</ref><ref>Город Комрат (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }} https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }}</ref><ref>https://comrat.md/karta.html</ref> == Сипаттама == Комрат Молдованың әкімшілік бөлінісінде ерекше мәртебеге ие. Қала елдің оңтүстігінде, Буджак даласының орталық бөлігінде, Үлкен Ялпуг өзенінің аңғарында, [[Кишинёв]]тен 100 шақырым жерде орналасқан.<ref>Столица маленькой, но гордой Гагаузии. Не слыхали про такую? https://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202011018/http://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ |date=2018-12-02 }}</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша Комрат халқының саны 23327 адам: 46,91% ерлер, 53,09% әйелдер. Этникалық құрамы: *72,85% - [[ғағауыздар]], *8,92% - [[молдовандар]], *7,33% - [[орыстар]], *4,80% - [[украиндар]], *4,56% - [[бұлғарлар]], *0,06% - [[поляктар]], *0,46% - [[сығандар]], *0,03% - [[еврейлер]], *0,7% - басқа ұлт өкілдері.<ref name="Reference1">Комрат, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/87#topicHeader</ref> == Тарихы == Ғалымдар қала атауын «қара ат» деп аударуға болатын түрік тіліндегі «комур ат» деген екі терминнен шығарады. Аңыз бойынша, бәйге кезінде бір бай саудагердің қара тұлпары жеңіске жетіп, ол қуаныштан сол кездегі шағын ауылды оның құрметіне атайды. Атаудың шығу тегінің тағы бір нұсқасы, оның негізінде бұл атау ежелгі дәуірден, осында тұратын көшпелі тайпалардан шыққан.<ref>Комрат https://chrontime.com/city-md-Comrat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723084430/https://chrontime.com/city-md-Comrat |date=2022-07-23 }}</ref> Комрат туралы алғашқы ресми деректер 1750 жылы Буджак төңірегінде қоныстанушылар: [[ғағауыздар]], [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]], [[бұлғарлар]] т.б. шағын қоныстары пайда болған кезден басталады. Комраттың негізі 1789 жылы құрылған.<ref>КОМРАТ https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1896-Komrat.html</ref> 1812 жылы [[Бессарабия]] (Комратпен бірге) [[Ресей]]дің құрамына кірді. 1819 жылы Комратқа [[Осман империясы]]нан қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. 20 ғасырдың аяғында Комрат тұрғындарының 1819 жылға дейінгі азаматтық хал актілерін тіркеу кітаптары табылды. 1906 жылы Бендеры уезіндегі Комрат ауылының шаруалары помещиктердің жерлерін бөлу үшін күресті бастап, жергілікті билік өкілдерін тұтқындап, Комрат республикасын жариялады, ол небәрі 5 күнге созылды. Бұл көтерілісті патша әскерлері басып тастады. Комрат 1918 жылдан 1940 жылға дейін Румынияның құрамында болды. 1932 жылы Комрат алғаш рет елтаңба алды. Бұл үш мұнарасы бар күміс тәжі бар қалқан, ортасында «еркін ат» (ер-тоқымсыз) болды. Комрат (барлық Гагаузиямен бірге) КСРО-ға қосылып, 1940 жылы Молдаван КСР-інің құрамына енді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін румын және неміс әскерлері басып алды. 1957 жылы 13 қыркүйекте Ескі және Жаңа Комрат ауылдарының қосылуы нәтижесінде Комрат қаласы құрылды. Кейіннен осы аттас теміржол вокзалындағы елді мекен қала құрамына енді. 1995 жылы [[Ғағауызстан]] халқының шешімімен Комрат Ғағауыз автономиясының астанасы болды.<ref>г. Комрат https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/g.-komrat.html</ref> == Экономикасы == Экономикалық әлеуеті ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарына негізделген. Жергілікті экономиканың жетекші саласының бірі – [[жүзім шаруашылығы]] мен шарап жасау. «ComratVin» АҚ 8 өндірістік желісі бар және жылына 17,6 мың тонна жүзімді өңдеуге қабілетті. Зауыт жоғары сапалы шараптардың 18 маркасын шығарады: Cabernet Sauvignon, Roșu de Comrat, Comrat, Cahors және т.б. Қаланың сауда желісін 150 дүкен және 2 базар құрайды. Комратта жеті коммерциялық банк<ref>Банки в Комрат (Молдова) Поиск банка https://perevody-deneg.ru/country/MDA/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82/banks/</ref> пен екі сақтандыру компаниясының филиалдары бар.<ref name="Reference1"/> == Әлеуметтік сала == Білім беру жүйесіне 6 [[мектепке дейінгі мекеме]]<ref>Дошкольные учреждения https://guogagauzii.md/doshkolnye-uchrezhdeniya</ref>, 8 [[орта мектеп]],<ref>БАЗА ДАННЫХ ШКОЛ В ГОРОДЕ КОМРАТ, МОЛДОВА https://levardo.com/schools/moldova/komrat/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 [[лицей]],<ref>Теоретический лицея им. Н. Третьякова м. Комрат https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litseya-im-n-tretyakova-m-komrat</ref><ref>Молдавский лицей имени Михая Эминеску https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723105406/https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku |date=2022-07-23 }}</ref><ref>Лицей им. Д.Мавроди м.Комрат https://comrat.md/2781-licej-im-dmavrodi-mkomrat-otmetil-50letnij-jubilej.html</ref> педагогикалық [[колледж]]<ref>Колледж имени Михаила Чакира, http://cpcomrat.educ.md/</ref> және Комрат мемлекеттік [[университет]]і<ref>КОМРАТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ https://kdu.md/ru/</ref> кіреді. Мәдениет саласында өңірлік [[кітапхана]],<ref>Региональная библиотека https://comrat.md/biblioteki.html</ref> түрік кітапханасы, мәдениет сарайы,<ref>ДОМ КУЛЬТУРЫ В КОМРАТЕ https://rutraveller.ru/place/161817</ref> [[мұражай]],<ref>Комратский региональный историко-краеведческий музей https://www.prospect.md/ru/history/muzei-istoriya-muzeev/komratskiy-regionalinyy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey.html</ref> көркемсурет галереясы, муниципалдық [[театр]],<ref>Комратский театр https://gagauz-teatr.com/index.php/komratskij-teatr</ref> екі ансамбль қызмет көрсетеді. Қалада ғағауыз мәдениеті мен дәстүрін насихаттап келе жатқан «Диуз-Ава»<ref>Ansamblul "Diuz-Ava" a primit titlul de "Colectiv artistic emerit" al Republicii Moldova https://noi.md/md/societate/ansamblul-diuz-ava-a-primit-titlul-de-colectiv-artistic-emerit-al-republicii-moldova</ref> кәсіби ғағауыз ансамблі бар. Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне орталық [[аурухана]],<ref>Комратская Центральная Районная Больница https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225164101/https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa |date=2025-02-25 }}</ref> отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем станциясы және профилактикалық емдеу орталығы кіреді.<ref name="Reference1"/> == Қаланың назар аударарлық орындары == *Православие соборы,<ref>Свято-Иоанно-Предтеченский Кафедральный Собор мун. Комрат https://pravoslavie.md/svyato-ioanno-predtechenskij-kafedralnyj-sobor-mun-komrat/</ref><ref>Достопримечательности в Комрате https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g777848-Activities-Comrat_Gagauzia.html</ref> *Өлкетану мұражайы,<ref>ИСТОРИКО–КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, КОМРАТ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/kraevedcheskij-muzej-komrat/</ref> *Ғағауыз өнер галереясы,<ref>Региональная художественная галерея г. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100421/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ |date=2022-07-23 }}</ref> *Мұстафа Кемал Ататүрік атындағы түрік кітапханасы,<ref>Турецкая библиотека им. М. К. Ататюрка https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100651/https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka |date=2022-07-23 }}</ref> *Ғағауыз халқының Даңқ аллеясы,<ref>«Аллея славы» в Комрате https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100820/https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ |date=2022-07-23 }}</ref> *Азат етушілерге арналған ескерткіш,<ref>Памятники и мемориалы | Молдова. Часть 3 https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925020632/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-09-25 }}</ref> *Ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш,<ref>Памятник воинам – интернационалистам, мун.Комрат https://econutag.md/pamyatnik-voinam-internaczionalistam-mun-komrat/</ref> *Танкшілерге арналған ескерткіш,<ref>Памятник танкистам- освободителям мун. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш.<ref>МОЛДОВА, г. Комрат https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=1871</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Девятиэтажка. Ул. Ленина.jpg|Көп қабатты үй Comrat State University.jpg|Комрат мемлекеттік университеті Центральная площадь Комрата.jpg|Орталық алаң Altin palas.jpg|"Алтын палас" қонақ үйі Дом культуры в Комрате.jpg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] tdcoqsmtfrtlmq0wt5phf94lzevzamz 0 685496 3684758 3683642 2026-10-22T09:41:16Z 1nter pares 146705 3684758 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Дезгинжа |шынайы атауы = {{lang-gag|Dezgincä, Dezginҗ}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =25 |lat_sec =28 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =37 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1812 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 99,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 200 |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 4926 [[ғағауыздар]], 108 [[орыстар]], 88 [[молдовандар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3820 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE XX yyy |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дезгинжа''' ({{lang-gag|Dezgincä, Dezginҗ}}) — [[Молдова]]дағы, [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] құрамындағы ауыл.<ref>Значение слова дезгинжа https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B0</ref><ref>Село Дезгинжа (Комратский район, Автономное территориальное образование Гагаузия, Молдова) https://routemaps.ru/l/72757-selo-dezginzha/</ref><ref>Дезгинжа на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/3383349 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724080342/https://tm.maptons.com/3383349 |date=2022-07-24 }}</ref> == Сипаттама == Дезгинжа ауылы Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің солтүстік-батысында, теңіз деңгейінен 85 метр биіктікте орналасқан. [[Комрат]]қа дейінгі қашықтық шамамен 18 км, [[Кишинёв]]ке дейін - шамамен 63 км. Жақын елді мекендер: Ченак ауылы (Цимисли ауданы) (6 км), Топал ауылы (6 км), (Цимисли ауданы), [[Буджак (Ғағауызстан)|Буджак]] ауылы (Комрат ауданы) (7 км), Бороганы ауылы (Леовск ауданы) (10 км).<ref>Все о Комратском районе https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-dezginzha/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Аймақтың жалпы ауданы 99,7 шаршы метр.км, бұл аудан ауданының 11,7% құрайды.<ref name="Reference1">Географическая справка с. Дезгинжа https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-dezginzha.html</ref> == Халқы == 01.01.2015 жылға ауылда 5200 адам немесе аудан халқының 7,5% тұрады: *4926 [[ғағауыздар]], *108 [[орыстар]], *-88 [[молдовандар]] және басқа ұлттар. Еңбекке қабілетті халық құрылымында – 64,5% (3358 адам).<ref name="Reference1"/> == Тарихы == Дезгинжа ауылында татарлар тұрған кезінде мұнда ат жарыстары өткізілген. Түрік тіліндегі "десгинжа" – "секіру" дегенді білдіреді. Ғағауыздар 1812 жылы татарлардан кейін қоныстанды, 1793 жылы Дезгинжа ауылы бұрыннан бар деген мәліметтер бар.<ref>Село Дезгинжа (Dezginc?) http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-54-38/894-dezgincae {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724091535/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-54-38/894-dezgincae |date=2022-07-24 }}</ref> 1835 жылы Дезгинжа Бессарабия облысының Леов уезінің Верхнебуджак округінде, кейінірек 1850 жылы — Бессарабия облысының Кагуль уезінің Верхнебуджак округінде, 1858 жылы — Бессарабия облысының Бендер уезінің Верхнебуджак округінде болды.<ref>ИСТОРИЯ https://dezghingea.md/history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130050510/https://dezghingea.md/history/ |date=2022-11-30 }}</ref> 1842-1843 жылдары қоныс аударушылар ауылдарында патша әкімшілігінің озбырлығына қарсы бағытталған толқулар болды. Ақпан-тамыз айларында Десгинжа колониясында толқулар болды, кедей және орта шаруалар С.Урсуды қызметінен босатуды талап етті, сондықтан осы округтің старшинасы А. Илашковпен қақтығыс болды. Көптеген ауыл тұрғындары билікке қарсылық білдіргені үшін жазаланды. Дезгинжа ауылының тұрғындары 1905-1906 жылдардағы Бессарабиядағы революциялық оқиғаларға қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 ж. жүздеген ауыл тұрғындары майданға жұмылдырылды, ондаған адам қаза тауып, жараланды. 1917 жылы 25 қазанда Қысқы сарайға шабуылға қатысқан Дезгинжа ауылының тумасы Д.И.Чадырян Волынский запастағы полкінде әскери борышын өтеген.<ref>ДЕЗГИНЖА И ЕЕ ЖИТЕЛИ https://gagauzskiebyli.wordpress.com/2015/05/11/%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B0-%D0%B8-%D0%B5%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8/</ref> == Инфрақұрылымы == Ауылда 144 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: *98 ауылшаруашылық кәсіпорны, *1 өнеркәсіптік және қайта өңдеу кәсіпорны, *25 сауда кәсіпорны, *2 азық-түлік дүкені,<ref>Магазин «Дезгинжа» https://gagauzcoop.com/index.php/nashi-magaziny/15-magazin-dezginzha</ref> т.б.бар. Дезгинжа ауылының аумағында әлеуметтік нысандар: 1 [[мектепке дейінгі мекеме]],<ref>Учреждение раннего образования села Дезгинжа https://guogagauzii.md/uchrezhdenie-rannego-obrazovaniya-sela-dezginzha</ref> 1 [[лицей]],<ref>Воскресенье, 24.07.2022, 12:15Приветствую Вас Гость | RSSСАЙТ ТЕОРЕТИЧЕСКОГО ЛИЦЕЯ с. ДЕЗГИНЖА http://licdezginja.do.am/</ref> [[мәдениет үйі]], 2 [[кітапхана]], сауықтыру пункті орналасқан. Православие шіркеуі бар.<ref>Свято-Троицкий храм с.Дезгинжа https://visitgagauzia.com/2021/11/22/%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D1%81-%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B0/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ауылда 1890 үй мен пәтер болса, оның 1252-сі немесе 66,3 пайызы су құбырымен жабдықталған, 660-ы немесе 35 пайызы газдандырылған.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] 7lhyxvs76nukqrvkzx8z749ywu0d6ez 0 685522 3684756 3560475 2026-10-22T09:39:35Z 1nter pares 146705 3684756 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Кирсово |шынайы атауы = {{lang-gag|Başküü, Башкүү}} |сурет = Wjazd do Kirsowa.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =14 |lat_sec =02 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =38 |lon_sec =53 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1811 |алғашқы дерек = 1791 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 102,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 861 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 48,48% - [[бұлғарлар]], 45,59% - [[ғағауыздар]], 2,29% - [[молдовандар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3813 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE XX yyy |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кирсово''' ({{lang-bg|Кирсово}}, {{lang-gag|Başküü, Башкүү}}) — [[Молдова]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] құрамындағы ауыл.<ref>Кирсово http://travellers.ru/city-kirsovo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724185749/http://travellers.ru/city-kirsovo |date=2022-07-24 }}</ref><ref>Где находится Кирсова, Молдова (Гагаузия), расположение на карте https://ru.needcalc.com/place/420174</ref><ref>Chirsova https://www.keeptravel.com/ru/moldova/chirsova {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724190105/https://www.keeptravel.com/ru/moldova/chirsova |date=2022-07-24 }}</ref><ref>Кирсова на карте, Молдова https://ru.2markers.com/363454</ref> == Сипаттама == Кирсово ауылы солтүстік ендіктің 36° 40′ 80″ және батыс бойлығының 46° 10′ 20″ қиылысында, Буджак даласының орталық бөлігіндегі Ялпуг өзенінің аңғарында орналасқан. Кирсово ауылынан Молдова Республикасының астанасы [[Кишинёв]]ке дейінгі қашықтық 113 км, [[Ғағауызстан]] астанасы [[Комрат]]қа дейін – 8 км.<ref>Кирсово https://chirsovo.md/istoria/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724191604/https://chirsovo.md/istoria/ |date=2022-07-24 }}</ref> Жер бедері тегіс. [[Қара теңіз]] деңгейінен ең жоғары биіктігі - 240 метр. Топырағы сазды. Кирсово жері қара топырағымен әйгілі. Климаты континенттік. Қаңтардың температурасы -10°, ал шілдеде +25°. Ауылдан солтүстік-батысқа қарай бес шақырым жерде Кирсов өзенінің құрғақ арнасы бар, оның жайылмасында екі жасанды көл қалыптасқан. Олардың су беті 800 гектарды құрайды. Суды суару үшін пайдаланады. == Халқы == [[Сурет:Dom kultury, symboliczna granica pomiędzy bułgarską a gagauską częścią tej miejscowości.jpg|нобай|солға|200px|Мәдениет үйі]] 2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 6861 адам тұрса, оның 49,05%-ы ерлер, 50,95%-ы әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *48,48% - [[бұлғарлар]], *45,59% - [[ғағауыздар]], *2,29% - [[молдовандар]], *1,73% - [[орыстар]], *1,43% - [[украиндар]], *0,13% - [[сығандар]], *0,35% - басқа ұлттар.<ref>Кирсова, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1658</ref> == Тарихы == Кирсовоның құрылуы деректерде әр түрлі мерзімдермен беріледі: 1791, 1811, 1812.<ref>КИРСОВО https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16701-Kirsovo.html</ref> 1787-1792 жылдардағы орыс-түрік соғысының аяғында бұл аймақ [[ноғайлар]]дың қолында болды. Молдавиялық зерттеуші Ион Дрон ауылдың негізі 1791 жылы қаланған деп есептеген. 1806 жылға дейін 37 қоныстанушы отбасы болды. Бірақ олар басқа ауылдардағы помещиктердің жерлеріне қоныстанды. Кейбір зерттеушілер 1811 жылды дұрыс құрылған жыл деп есептесе, орыс авторы А.Скалковский 1830 жылды айтады. Расында, А.Скалковский орыс болгарлары туралы көлемді де құнды статистикалық және тарихи материал жинап, жариялаған алғашқы зерттеуші болды. «Бессарабия және Новороссийск аймағындағы болгар колониялары» кітабын жазды (I және II бөлімдер. Одесса, 1850 - 1853). Бұл кітапта ол болгарлардың қоныс аударуы, әрбір болгар ауылының іргетасы қаланған уақыты туралы жинақталған мәліметтерді жариялап, болгар отарларының жағдайының статистикалық нобайын келтірді. Өкінішке орай, бұл кітапта көптеген қателер бар (негізінен болгар ауылдарының негізін салу кезінде). Осылайша, Кирсово Скалковский атап өткендей 1830 жылы емес, Бухарест бітім шарты жасалғаннан кейін көп ұзамай құрылды. Александр I-нің 1819 жылғы 29 желтоқсандағы «болгарлар және басқа да қоныстанушылар» мәртебесін реттейтін жарлығында Кирсово Буджак ауданындағы ауыл ретінде көрсетілген. Мұрағат деректерінің арқасында 1810 жылы Кирсовоға 10 қоныстанушы отбасы қоныстанғаны, оның 24-і ер, 29-ы әйел жандар екені белгілі. Бұл мерзімді «1816 жылғы Кирсов селосына қоныстанған болгарлар тізімі» растайды, онда жоғарыда аталған адамдар тобының 1810 жылы қоныстанғаны анық көрсетілген. 1817 жылы 11 Наурызда 18 отбасы Капаклиядан Кирсовоға қоныс аударды. Сол жылдың 11 мамырында Томай, Инжир және Капаклия ауылдарынан шыққан отбасылар тобы Кирсовода да қоныстанды. Нәтижесінде Кирсовоға тағы 37 отбасы қоныс аударды, олардың 103 - і ер адамдар, 97-і әйелдер. 1817-1819 жылдары Буджакты зерттеген орыс шенеунігі Корнилович «Кирсов колониясы алдымен Кирсов өзеніне қоныстанды, кейін 1821 жылы осы өзеннің оң жағалауында екі қатарда орналасқан Ялпуг өзеніне көшті. 1827-1829 жж. Кирсовоға 28 ер адам және 26 әйел жаннан тұратын тағы 15 отбасы қоныстанды. 1830 жылы болгарлар мен ғағауыздар Кирсового Болгарияның Котель қаласынан және Сливен ауданындағы Башкиой (Жеравна) ауылынан келген.<ref>Материалы по истории с. Кирсово http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-57-06/1449-2014-02-06-21-50-45 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725101448/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-57-06/1449-2014-02-06-21-50-45 |date=2022-07-25 }}</ref> 1857 жылы Кирсово шекаралық елді мекен болды. Бессарабия губерниясының Бендери уезінің Комрат болысының құрамында болды. Кейіннен - [[Румыния]]ның (1918/40) және [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдавия КСР-нің]] (1944/91) бір бөлігі болды. == Инфрақұрылымы == Ауылда 249 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: [[Сурет:Centrum handlowe Baş Küü (gagauska nazwa tej miejscowości).jpg |нобай|оңға|200px|Сауда орталығы]] *175 ауылшаруашылық кәсіпорны, *7 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, *1 [[диірмен]], *1 шағын наубайхана, *45 сауда кәсіпорны, 2 *8 азық-түлік дүкені, *1 жанармай құю бекеті, т.б. Кирсово кентінің аумағында әлеуметтік нысандар: 2 мектепке дейінгі мекеме<ref>Дошкольные Учреждения И Детские Сады в Кирсово https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B/{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 1 лицей<ref>Теоретический лицей им. М. Тузлова с. Кирсово https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-m-tuzlova-s-kirsovo</ref>, 1 гимназия,<ref>Гимназия имени Михаила Танасогло с.Кирсово http://gagauzschool.ucoz.ru/</ref> мәдениет үйі,<ref>Дом культуры https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_6I {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725112304/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_6I |date=2022-07-25 }}</ref> тарихи-өлкетану мұражайы,<ref>Историко-этнографический музей истории села Кирсово им. Иона Басс https://visitgagauzia.com/2020/09/07/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203094623/https://visitgagauzia.com/2020/09/07/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-1/ |date=2022-12-03 }}</ref> 4 кітапхана,<ref>Библиотеки в Кирсово https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725114702/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B8/ |date=2022-07-25 }}</ref> сауықтыру пункті, православие шіркеуі<ref>Свято – Успенский православный храм, с.Кирсово https://econutag.md/svyato-uspenskij-pravoslavnyj-hram-s-kirsovo/</ref> орналасқан.<ref>Географическая справка с. Кирсово https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-kirsovo.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] jd07j4x6pwvu39ck1fuufh2sl4wmsw5 0 685542 3684765 3560530 2026-10-22T09:43:15Z 1nter pares 146705 3684765 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Конгаз |шынайы атауы = {{lang-gag|Kongaz}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =06 |lat_sec =33 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =36 |lon_sec =16 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1811 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 129,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 327 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 96,12% - [[ғағауыздар]], 1,22% - [[молдовандар]], 1,04% - [[орыстар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3819 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Конгаз''' ({{lang-gag|Kongaz}}; молд. Congaz) — [[Молдова]]ның оңтүстігіндегі ауыл. [[Ғағауызстан]]ның Комрат ауданының құрамына кіреді.<ref>с.Конгаз https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/s.-kongaz.html</ref><ref>Конгаз на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/3383942</ref> == Сипаттама == Конгаз – осы аттас коммунадағы жалғыз ауыл. Ауыл [[Комрат]]тан 23 км және [[Кишинёв]]тен 125 км қашықтықта орналасқан.<ref>Конгаз https://chrontime.com/city-md-Congas {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725190325/https://chrontime.com/city-md-Congas |date=2022-07-25 }}</ref> Аймақтың жалпы ауданы 129,8 шаршы метр, бұл ауданының 15,2% құрайды. Ауыл аумағының ұзындығы 8 шақырымдай. Ауылдың шығыс шетіне тікелей жақын жерде Ялпуг өзені солтүстіктен оңтүстікке ағып жатыр. Елді мекеннің солтүстік-шығыс шетінен 0,2 км қашықтықта Ялпуг өзенінің оң саласы болып табылатын Карсэу өзенінің сағасы орналасқан. Ауыл маңында орналасқан ең ірі су қоймасы ауылдың солтүстік шетінен 400 метр жерде орналасқан Конгаз су қоймасы.<ref>Село Конгаз, АТО Гагаузия https://www.komandirovka.ru/cities/kongaz/</ref> Бұл ауыл Молдовада ғана емес, бүкіл Еуропадағы, тіпті дүние жүзіндегі ең үлкен ауыл. Мұны, Википедия Гиннестің рекордтар кітабына сілтеме жасай отырып, Конгаз халқының саны бойынша Еуропадағы ең үлкен он ауылдың қатарына кіретінін айтқан.<ref>КОНГАЗ: ЧЕМ ЖИВЁТ САМОЕ БОЛЬШОЕ СЕЛО МОЛДОВЫ https://locals.md/2019/kongaz-chem-zhivyot-samoe-bolshoe-selo-moldovyi/</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 12327 адам тұрса, оның 50,34%-ы ерлер, 49,66%-ы әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *96,12% - [[ғағауыздар]], *1,22% - [[молдовандар]], *1,04% - [[орыстар]], *0,74% - [[украиндар]], *0,50% - [[бұлғарлар]], *0,19% - [[сығандар]], *0,19% - басқа ұлттар.<ref>Конгаз, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1662</ref> == Тарихы == "Конгаз" атауы осы жердегі бұрынғы татар ауылынан атауынан сақталған. [[Түрік тілі]]нде "конгаз" "отырған қаз" дегенді білдіреді. Ғағауздардың онда өмір сүргені туралы алғашқы деректер 1793 жылдан басталады. Алғашқы ағаш [[шіркеу]] 1828 жылы салынған. Оның орнына екінші тас шіркеу 1883 жылы салынған. 1912 жылы Конгазда екі кластық министрлік, бір кластық діни мектеп болды. 1847 жылы Конгаз ауылында 186 отбасы болған, жалпы халық саны 1215 адам болған. 1915 жылы 782 шаруашылық, 3128 ер адам және 2906 әйел адам болған.<ref>Село Конгаз (Kongaz) http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-10-13/889-kongaz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220725185706/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-10-13/889-kongaz |date=2022-07-25 }}</ref> == Экономикасы == Конгаз аумағында 300-ге жуық шаруашылық субъектілері, 6 ірі ауылшаруашылық кәсіпорны және 145 шаруа қожалығы, 12 өнеркәсіптік кәсіпорын тіркелген, оның ішінде «Асена Текстиль» ЖШС зауытының филиалы<ref>«ОБЪЕМЫ ПРОИЗВОДСТВА СОХРАНЯЮТСЯ». НА ФАБРИКЕ В КОНГАЗЕ ВВЕЛИ ПРОГРАММУ ПОДДЕРЖКИ СОТРУДНИКОВ И ИХ СЕМЕЙ https://www.gagauzinfo.md/top2/66953-obemy-proizvodstva-sohranyayutsya-na-fabrike-v-kongaze-vveli-programmu-podderzhki-sotrudnikov-i-ih-semey.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726115118/https://www.gagauzinfo.md/top2/66953-obemy-proizvodstva-sohranyayutsya-na-fabrike-v-kongaze-vveli-programmu-podderzhki-sotrudnikov-i-ih-semey.html |date=2022-07-26 }}</ref>, «Текка» ЖШС шарап зауыты,<ref>ООО «Текка» https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%BE%D0%BE%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726120423/https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD-biz/%D0%BE%D0%BE%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0 |date=2022-07-26 }}</ref> «КСТЕГ» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің шұжық цехы,<ref>Кстег-Конгаз ООО http://b2bpoisk.ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/299141{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> диірмендер «Велимол Прод» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі, «Дермен» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі,<ref>"ДЕРМЕН" ООО https://www.furazh.ru/catalogue/show.php?id=7630</ref> «Морой» ЖШС, ИП.Монолов, жиһаз шығаратын «Кариф Мобила» ЖШС, «Магвилд» ЖШС тігін кәсіпорны, май бұрғылау және шағын наубайхана, т.б.бар. Ауылда 58 сауда кәсіпорны, жиһаз, автобөлшектер, құрылыс материалдары, оргтехника сататын мамандандырылған сауда желісі, 397 сауда орнына арналған базар бар. Тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындарының желісі дамыған. 6 құрылыс ұйымы, 3 көлік компаниясы (оның ішінде RG-Cargo халықаралық тасымалдаумен айналысады), коммерциялық банктердің 3 филиалы және сақтандыру ұйымдарының 3 филиалы бар.<ref>Конгаз http://travellers.ru/city-kongaz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124113848/http://travellers.ru/city-kongaz |date=2020-11-24 }}</ref> == Әлеуметтік салалар == Конгаз ауылының аумағында әлеуметтік нысандар:<ref>Конгаз https://www.congaz.md/istoriya/</ref> *5 мектепке дейінгі мекеме,<ref>Детские дошкольные учреждения Конгазской примэрии http://klise.ru/index.php/2011-06-21-15-24-22/626-2012-03-22-06-33-30{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *1 мектеп-интернат, *2 лицей,<ref>Теоретический лицей им. Т. Занет с. Конгаз https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-t-zanet-s-kongaz</ref> *2 гимназия, *1 сауықтыру лагері,<ref>Детский лагерь «Костёр» села Конгаз готов к открытию. https://nokta.md/detskij-lager-kostjor-sela-kongaz-g/</ref> *мәдениет үйі,<ref>"Дом культуры" https://allrus.business/org/70218053351/</ref> *6 кітапхана, *сауықтыру орталығы *Православие шіркеуі<ref>БЛАГОЛЕПИЕ СВЯТО-ТРОИЦКОГО ХРАМА СЕЛА КОНГАЗ https://pravoslavie.md/foto-blagolepie-svyato-troickogo-xrama-sela-kongaz/</ref> бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] l5zvou83tw20qc9swkf31ysg1bifww8 0 685570 3684769 3631404 2026-10-22T09:44:39Z 1nter pares 146705 3684769 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Котовское |шынайы атауы = {{lang-gag|Kırlannar}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =09 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =38 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = примэри |басшысы = |құрылған уақыты = 1924 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 989 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 95,45% - [[ғағауыздар]], 2,22% - [[молдовандар]], 1,11% - [[бұлғарлар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3815 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Котовское ''' ({{lang-gag|Kırlannar}}) — [[Молдова]]дағы [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамындағы ауыл.<ref>Котовское (АТО Гагаузия) http://travellers.ru/city-kotovskoe-(ato-gagauziya) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726134214/http://travellers.ru/city-kotovskoe-(ato-gagauziya) |date=2022-07-26 }}</ref><ref>Котовское на карте Молдовы, https://kg.maptons.com/3384058</ref> == Сипаттама == Котовское ауылы - Молдова Республикасының оңтүстігіндегі Буджак даласындағы шағын елді мекен, Комрат ауданына кіреді. Ауыл [[Комрат]]тан 35 км қашықтықта және Молдова Республикасының астанасы [[Кишинёв]]тен 134 км қашықтықта орналасқан. Ауыл оңтүстік-батыстан Кантемир ауданы Кыет ауылының жерлерімен, оңтүстік-шығыстан – Комрат ауданы [[Конгаз]] ауылының жерлерімен шектеседі, солтүстік-шығыс жағында Кантемир ауданы Тараклия ауылы, ал солтүстік-батысында Кантемир ауданының Цолика ауылы орналасқан. Қазіргі уақытта жерді пайдалану аумағының жалпы ауданы 15,7 шаршы км, бұл аудан алаңының 1,8%-ын құрайды.<ref name="Reference1">Все о Комратском районе https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-kotovskoe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726142452/https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-kotovskoe/ |date=2022-07-26 }}</ref> == Халқы == 2004 жылғы санақ бойынша Котовское ауылында 989 адам тұрды. (49,44% ерлер және 50,56% әйелдер). Халықтың ұлттық құрамы: *95,45% - [[ғағауыздар]], *2,22% - [[молдовандар]], *1,11% - [[бұлғарлар]], *0,71% - [[украиндар]], *0,40% - [[орыстар]], *0,10% - басқа ұлттар.<ref>Котовское, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1667</ref> == Тарихы == Котовское ауылы 1878 жылы Кырленен деген атпен құжатталған. Аңызда ауылдың аты осы маңнан жер иеленген ауылдың алғашқы тұрғыны болған шопан Тома Қырланның атымен байланысты дейді. 1924 жылы, қазіргі Котовское ауылының аумағында бірнеше үйлер салынды. Аңыз бойынша, Конгаз қаласының примары Георгий Дончу «Қырланнар» деп аталатын жаңа ауылды тіркеуге қол жеткізді. Ол Бухарестке барып, Румыния үкіметіне жаңа ауылды тіркеу туралы өтінішпен жүгінді. Котовское ауылының жеке елді мекен ретіндегі тарихы Молдаван КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1983 жылғы 28 қаңтардағы Жарлығына сәйкес 1983 жылдан басталады. Молдова Республикасының 1994 жылғы 7 ақпандағы No 310-XIII «Жергілікті мемлекеттік басқару туралы» Заңы негізінде Котово ауылдық кеңесінің атқару комитеті примэрия болып өзгертілді. Гагауз автономиясы құрылғаннан кейін, жалпыхалықтық референдумның қорытындысы бойынша Котовское ауылы Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі құрамына енді.<ref name="Reference1"/> == Инфрақұрылымы == Ауылда 10 шаруашылық субъектісі тіркелген, оның ішінде 3 ауылшаруашылық кәсіпорны, 1 диірмен, 1 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, 4 сауда кәсіпорны, 4 азық-түлік дүкені, т.б. Котовское ауылының аумағында әлеуметтік нысандар:<ref>Географическая справка с. Котовское https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-kotovskoe.html</ref> *1 мектепке дейінгі мекеме,<ref>Учреждение раннего образования села Котовское https://guogagauzii.md/uchrezhdenie-rannego-obrazovaniya-sela-kotovskoe</ref> *1 гимназия,<ref>Гимназия им. И. Сынку с. Котовское https://guogagauzii.md/gimnaziya-im-i-synku-s-kotovskoe</ref> *мәдениет үйі, *2 кітапхана, *отбасылық дәрігерлер кабинеті *православие шіркеуі<ref>Праздничное богослужение в честь обновления храма http://gbm.md/index.php/2-uncategorised/42-kotovskoe {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726190813/http://gbm.md/index.php/2-uncategorised/42-kotovskoe |date=2022-07-26 }}</ref> бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] gcbihl2cyrjws6k1p4mzf14lt5ov5r0 0 685595 3684747 3448947 2026-10-22T09:35:51Z 1nter pares 146705 3684747 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Ферапонтьевка |шынайы атауы = {{lang-gag|Parapontika}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =14 |lat_sec =24 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =46 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = примэри |басшысы = |құрылған уақыты = 1930 |алғашқы дерек = 1928 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,04 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 008 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 57,84% - [[украиндар]], 27,98% - [[ғағауыздар]], 5,95% - [[орыстар]], 5,85% - [[молдовандар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3821 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE -- --- |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ферапонтьевка''' ({{lang-gag|Parapontika}}) — Молдованың оңтүстігіндегі ауыл. [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамына кіреді.<ref>Ферапонтьевка http://travellers.ru/city-ferapontevka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201062245/http://www.travellers.ru/city-ferapontevka |date=2012-12-01 }}</ref><ref>с.Ферапонтьевка https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/s.-ferapontevka.html</ref><ref>Значение слова ферапонтьевка https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B0</ref><ref>село Ферапонтьевка (Комратский район, Автономное территориальное образование Гагаузия, Молдова) https://xn----8sbqinjjbgkiavfo2f1c.xn--p1ai/locality/25249-selo-ferapontevka/</ref> == Сипаттама == Ферапонтевка — осы аттас коммунадағы жалғыз ауыл. Ауыл [[Комрат]]тан 15 км және [[Кишинёв]]тен 120 км қашықтықта орналасқан. Ферапонтьевка ауылы Комрат пен Чадыр-Лунге қосылатын жолдың бойында орналасқан.<ref>Неунывающая Ферапонтьевка https://aif.md/neunyvajushhaja-ferapontevka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220727055451/https://aif.md/neunyvajushhaja-ferapontevka/ |date=2022-07-27 }}</ref> Жер аумағы 33,04 км² шамасында, бұл ауданының 3,86% құрайды. Ауыл арқылы Лунгуца өзені ағып өтеді. Жазда өзен құрғақ, сусыз, бірақ жаңбырдан кейін толады. Болжам бойынша, 1986 жылғы жер сілкінісінен кейін оны қоректендіретін бұлақтар жабылған. Өзен арқылы екі көпір салынған. Жалпы ауылдың орман белдеулерінің ауданы 47 гектарды құрайды. Олар негізінен көшкіндерді жақсы тоқтататын ақ [[акация]] егеді. Ферапонтьевка ауылы климаттық жағдайларға сәйкес ауа-райының ылғалдылығының жеткіліксіздігімен, күн сәулесінің көптігімен сипатталатын қоңыржай континенттік климаттық белдеуде орналасқан, жазы ыстық және құрғақ, қысы ұзақ емес, аяздар мен жылылық жиі ауысады.<ref>Все о Комратском районе https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-ferapontevka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220727055205/https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-ferapontevka/ |date=2022-07-27 }}</ref> == Халқы == 2004 жылғы санақ бойынша Ферапонтьевка ауылында 1008 адам тұрды: 47,32% ер адамдар, 52,68% әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *57,84% - [[украиндар]], *27,98% - [[ғағауыздар]], *5,95% - [[орыстар]], *5,85% - [[молдовандар]], *1,69% - [[бұлғарлар]], *0,30% - [[сығандар]], *0,40% - басқа ұлттар.<ref name="Reference1">Ферапонтьевка, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1672</ref> == Тарихы == Ферапонтьевка ауылы туралы алғашқы деректі жазба 27.05.1928 жылдан басталады.<ref>Село Ферапонтьевка (Ferapontyevka) http://klise.ru/index.php/27-/886-ferapontyevka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220727060616/http://klise.ru/index.php/27-/886-ferapontyevka |date=2022-07-27 }}</ref> Бұл атау 27 мамырда атап өтілетін Әулие Ферапон күнін еске алу үшін берілді. Бұл ауылдың негізін ноғай татарлары жер аударылғаннан кейін, Дунайдың оңтүстігінен келген ғағауыз босқындары мен Полтава мен Киев губернияларынан келген украин отаршылары салды, олар патша өкіметінің шақыруымен қоныс аударып, Буджак аймағын дамыту мақсатында оларға жер және салық жеңілдіктерін берді. Ауыл өсіп, 1859 жылға қарай Ферапонтьевкада 96 шаруашылық және 608 тұрғын болды. 1862 жылы мұнда Әулие Иоаннның атына [[шіркеу]] салынды. 1904 жылы Ферапонтьевкада 1230 тұрғыны бар 148 үй, орыс бастауыш мектебі, шіркеу кітаптарының қоры бар шағын кітапхана тіркелді.<ref name="Reference1"/> == Инфрақұрылымы == Ауылда 38 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: 29 ауылшаруашылық кәсіпорны, 3 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, 1 диірмен, 8 сауда кәсіпорны, 3 азық-түлік дүкені, 1 жанармай құю бекеті, т.б. Ауыл аумағындағы әлеуметтік нысандар: *1 гимназия/балабақша,<ref>Гимназия - детский сад им. Марко Вовчок с. Ферапонтьевка https://guogagauzii.md/gimnaziya-detskij-sad-im-marko-vovchok-s-ferapontevka</ref> *мәдениет үйі, *2 кітапхана, *отбасылық дәрігерлер кабинеті. Православие шіркеуі<ref>Ферапонтиевка. Церковь Иоанна Богослова. https://sobory.ru/article/?object=26515</ref> бар - ғибадатхана мерекесі 9-қазанда тойланады.<ref>Географическая справка с. Ферапонтьевка Примария с. Ферапонтьевка</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] i81m8h6g8pq8eoi3a24eglky811wbq6 0 685618 3684770 3619285 2026-10-22T09:45:11Z 1nter pares 146705 3684770 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Вулканешты |шынайы атауы = {{lang-gag|Valkaneş}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =41 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =24 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1605 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 462 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 70,25% - [[ғағауыздар]], 11,31% - [[молдовандар]], 7,67% - [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 293 ----- |пошта индексі = MD-5301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вулканешты''' (молд. Vulcănești, Вулкэнешть, {{lang-gag|Valkaneş}}) — [[Молдова]]дағы [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамындағы қала.<ref>г. Вулканешты https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/vulkaneshtskij-rajon/g.-vulkaneshtyi.html</ref><ref>Откройте Молдову: Вулкэнешть – древнее и легендарное поселение https://noi.md/ru/obshhestvo/otkrojte-moldovu-vulkjeneshti-drevnee-i-legendarnoe-poselenie</ref><ref>Официальный сайт города Вулканешты https://www.vulcanestimd.com/vulkaneshty</ref><ref>Значение слова вулканешты https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B</ref> == Сипаттама == Вулканешты - Вулканешты ауданының әкімшілік орталығы, Кагул өзенінің бойында. [[Кишинёв]]тан 180 км, [[Украина]] шекарасынан 7 км, [[Румыния]] шекарасынан 35 км қашықтықта орналасқан.<ref>Вулканешты https://chrontime.com/city-md-vulcanesti{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша Вулканешты қаласының халқы 15462 адамды құрайды: 47,69% ерлер, 52,31% әйелдер. Ұлттық құрамы: *70,25% - [[ғағауыздар]], *11,31% - [[молдовандар]], *7,67% - [[орыстар]], *5,46% - [[украиндар]], *4,13% - [[бұлғарлар]], *0,08% - [[сығандар]], *0,01% - [[еврейлер]], *1,06% - басқа ұлт өкілдері.<ref name="Reference1">Вулкэнешть, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/130</ref> == Тарихы == Вулканешты қаласының қашан құрылғанын нақты айту қиын.<ref>Пять исторических фактов о городе Вулканешты https://laf.md/2021/10/14/pjat-istoricheskih-faktov-o-gorode-vulkaneshty/</ref> Қалаға Кагул жағынан кіре берістегі стелада 1712 жылы деп көрсетілген.«Бессарабияның өзі немесе Буджака деп аталатын статистикалық сипаттамасы» (Акерман, 1899) кітабында 1703 жылы «Вулканешты колониясының» болғаны туралы ақпарат берілген. Бірақ Вулканешты ауылы туралы алғашқы ескерту 1605 жылдан басталады. Владимир Никудің «Молдавияның қоныстары құжаттарда және көне (ескі) кітаптарда» библиографиялық нұсқаулығында Вулканешты ауылы 1605 жылы 12 сәуірде аттестациядан өткені айтылады, бірақ бұл елді мекеннің нақты қай жерде орналасқаны туралы нақты мәлімет жоқ. Ғағауыз ағартушысы Михаил Чакир «Вулканешты» сөзі татар тілінен шыққан және «көп қан» дегенді білдіреді деп есептеген. Өйткені 250 жыл бұрын 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысының Кагул шайқасы деп аталатын басты шайқастарының бірі қазіргі Вулканешты қаласының маңындағы Кагул өзенінің бойында өтті. Ақын Александр Пушкиннің де табаны Вулканешты жерін басып өткен. 1823 жылы оңтүстікке жер аударылған кезде Гречен жолының бойымен Кагул ұрыс даласынан өткені туралы, онымен бірге болған мемлекеттік шенеунік Липрандидің жазбаша дәректері бар. 1940 жылы қарашада Вулканешты аудан орталығы болды.<ref>ВУЛКАНЕШТЫ https://gazetapanorama.wordpress.com/2011/10/13/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B/</ref> 1965 жылы Вулканешты ауылы қала типтес елді мекен, 1995 жылы қала мәртебесін алды.<ref>Вулканешты – город неразгаданных тайн https://vestigagauzii.md/index.php/novosti/obshchestvo/2179-vulkaneshty-gorod-nerazgadannykh-tajn</ref> 1993 жылдың 23 желтоқсанынан бастап Вулканешты [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамына кіреді.<ref>Вулканешты http://moldova-inform.ru/?p=60 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220728063714/http://moldova-inform.ru/?p=60 |date=2022-07-28 }}</ref> == Экономикасы == Вулканешті Кишинёв, Румыния, Украинамен байланыстыратын Вулканешты теміржол торабы бар.<ref>Вулканешты http://travellers.ru/city-vulkaneshty {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220728063106/http://travellers.ru/city-vulkaneshty |date=2022-07-28 }}</ref> Қала аумағы арқылы Кишинёв-Джурджулести-Галати халықаралық тас жолы өтеді. Резидент-фирмалардың негізгі қызметі: шарап өндіру, тігу, сұрыптау, орау, таңбалау және тауарлармен басқа да операциялар, көтерме сауда. Қаланың аграрлық секторын жүзім шаруашылығы, бау-бақша және мал шаруашылығы кәсіпорындары құрайды. Жетекші кәсіпорындарға «Agro-Gigant» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі<ref>ООО "Гигант-Агро" https://reabiz.ru/company/60717</ref> мен «Nezetli-Iuzium»<ref>Незетли юзюм ООО https://newotzyv.ru/nezetli-yuzyum-ooo</ref> жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жатады. == Әлеуметтік салалар == Білім беру жүйесіне *6 мектепке дейінгі мекеме,<ref>Дошкольные Учреждения И Детские Сады в Вулканешты https://xn----8sbnadqrtzjid0d5cj.cybo.com/MD/%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B/%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B/{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2 жалпы білім беретін мектеп,<ref>Средняя школа в городе Вулканешты http://vulcanesti.wikimapia.org/tag/44794/{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *гимназия,<ref>Гимназия им. С. Руденко г.Вулканешты https://guogagauzii.md/gimnaziya-im-s-rudenko-g-vulkaneshty</ref> *2 теориялық лицей кіреді.<ref>Теоретический лицей им. А. Должненко г. Вулканешты https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litsej-im-a-dolzhnenko-g-vulkaneshty</ref><ref>Лицей №1 https://proshkolu.ru/org/vulkaneshty1/</ref> Қалада музыка<ref>Детская музыкальная школа г. Вулканешты https://guogagauzii.md/detskaya-muzykalnaya-shkola-g-vulkaneshty</ref> және өнер мектебі, <ref>Художественная школа города Вулканешты http://vulcanesti.md/component/k2/item/2950-khudozhestvennaya-shkola-goroda-vulkaneshty-ob-yavlyaet-nabor-uchashchikhsya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220728133131/http://vulcanesti.md/component/k2/item/2950-khudozhestvennaya-shkola-goroda-vulkaneshty-ob-yavlyaet-nabor-uchashchikhsya |date=2022-07-28 }}</ref> балалар шығармашылық үйі,<ref>Вулканештский Дом детского творчества https://guogagauzii.md/vulkaneshtskij-dom-detskogo-tvorchestva</ref> кітапхана,<ref>Публичная библиотека района Вулканешть https://www.prospect.md/ru/business/biblioteki/publichnaya-biblioteka-rayona-vulkaneshti.html</ref> мұражай<ref>ИСТОРИЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, ВУЛКАНЕШТЫ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/istoricheskij-muzej-vulkaneshty/</ref> бар. Вулканешты тұрғындарына медициналық қызметтерді аудандық аурухана мен отбасылық дәрігерлер орталығы көрсетеді.<ref name="Reference1"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] nukh24d2yeeqfuxd1q7x49l1zlyuzv6 0 685645 3684771 3497283 2026-10-22T09:45:33Z 1nter pares 146705 3684771 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Чишмикиой |шынайы атауы = {{lang-gag|Çeşmäküü, Чешмякюю}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =32 |lat_sec =40 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =22 |lon_sec =58 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = коммуна |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1809 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 054 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 94,42% - [[ғағауыздар]], 3,15% - [[молдовандар]], 0,85% - [[орыстар]], |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 293 63xxx,64xxx |пошта индексі = MD-5351 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GE XX yyy |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Чишмикиой''' (молд. Cişmichioi, {{lang-gag|Çeşmäküü, Чешмякюю}}) — [[Молдова]]дағы [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігі]] құрамындағы ауыл.<ref>Село Чишмикиой https://hram.md/selo-cesmakuu/</ref><ref>Село Чишмикиой (Вулканештский район, Автономное территориальное образование Гагаузия, Молдова) https://routemaps.ru/l/48215-selo-chishmikioi/</ref><ref>Краткая информация о Чишмикиое https://www.komandirovka.ru/cities/chishmikioj/</ref> == Сипаттама == Ауылдың ауданы шамамен 6,4 км², периметрі 13,67 км. Чишмикиой – коммунадағы аттас жалғыз ауыл. Ауыл [[Комрат]]тан 108 км және [[Кишинёв]]тен 207 км қашықтықта орналасқан.<ref name="Reference1">Чишмикёй, Гагаузия, АТО http://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/1660</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша ауылда 5054 адам тұрды: 49,51% ерлер және 50,49% әйелдер. Халықтың ұлттық құрамы: *94,42% - [[ғағауыздар]], *3,15% - [[молдовандар]], *0,85% - [[орыстар]], *0,77% - [[украиндар]], *0,49% - [[бұлғарлар]], *0,32% - басқа ұлттар.<ref name="Reference1"/> == Тарихы == Вулканешт ауданының Чишмикиой ауылы 1809 жылы құрылған.<ref>История села https://cismichioi.md/istoriya-sela/</ref> Ғағауыз 16 қоныс аударушылар отбасы Ресейдің Бессараб өлкесінің генерал-губернаторынан Вулканешты, Этулия және Джурджулешты ауылдарының арасында Кагул көлінен бес шақырым жерде екі баурайдың түйіскен жеріне қоныстануға рұқсат алды.<ref>Чишмикиой http://klise.ru/index.php/2011-04-02-17-15-06/205-2011-04-02-17-13-17 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414114934/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-17-15-06/205-2011-04-02-17-13-17 |date=2021-04-14 }}</ref> Мұнда қоныс аударушылар сол жақ беткейдің астынан су көзін (чешма) тауып, оның жанына қоныстанды және ауыл орыс тіліне аударғанда "бұлақтың жанындағы орын"дегенді білдіретін Чишмикиой ауылы деп аталды.<ref>Чишмикиой http://travellers.ru/city-chishmikiojj {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220213715/http://www.travellers.ru/city-chishmikiojj |date=2020-02-20 }}</ref> == Инфрақұрылымы == Ауылда 71 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде 41 ауылшаруашылық кәсіпорны, 4 өнеркәсіп және қайта өңдеу кәсіпорны, 1 диірмен, 1 наубайхана, 32 сауда кәсіпорны, 25 аралас цех, 3 өнеркәсіптік цех, 1 жанармай құю бекеті, т.б. Чишмикиой ауылының аумағында әлеуметтік нысандар:<ref>Географическая справка с.Чишмикиой https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-chishmikioj.html</ref> *5 балабақша, *1 лицей,<ref>Теоретический лицей села Чишмикиой https://ctl.md/</ref> *1 гимназия, *мәдениет үйі,<ref>"Дом культуры" https://allrus.business/org/6618623958/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *3 кітапхана, *1 стадион, *3 спорт залы, *1 шағын футбол алаңы, *сауықтыру орталығы, *1 мұражай,<ref>Историко — краеведческий музей с. Чишмикиой https://visitgagauzia.com/2020/09/07/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220729093747/https://visitgagauzia.com/2020/09/07/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-2/ |date=2022-07-29 }}</ref> т.б.бар. Православиелік Успен шіркеуінде жексенбілік мектеп бар, онда көптеген игі және рухани пайдалы іс-шаралар өткізіледі.<ref>ХРАМ УСПЕНИЯ ПРЕСВЯТОЙ БОГОРОДИЦЫ (С. ЧИШМИКИОЙ, МОЛДОВА) https://exstro.ru/chishmikioj/</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] tgu16jkmm9hj9b9hmbr5lizwijqe8gc 2 691452 3684470 3257735 2026-10-21T16:12:42Z 1nter pares 146705 3684470 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |уақыты = [[30 шілде]] [[2022 жыл|2022]] — [[мамыр]] [[2023 жыл|2023]] |қатысушылар саны = 8 |алдыңғы сезон = [[Футболдан Молдова чемпионаты 2021/22|2021/22]] |келесі сезон = }} '''Футболдан Молдова чемпионаты 2022/23''' — [[Футболдан Молдова чемпионаты|Молдова Супер Лига]] 32-шы маусымы. 8 клуб Молдова чемпионы атану үшін сынға түсТі. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !Клуб !Қала !Стадион !Сыйымдылығы |- | [[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]] | [[Бельцы]] | [[Городской стадион (Бельцы)|Городской (Бельцы)]] | 5,953 |- | [[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Зимбру-2]] | 1,500 |- | [[Динамо-Авто (футбол клубы)|Динамо-Авто]] | [[Тирасполь]] | [[Динамо-Авто (стадион)|Динамо-Авто]] | 1,300 |- | [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Арена Зимбру]] | 10,400 |- | [[Милсами]] | [[Орхей]] | Оргеевский РСК | 2,539 |- | [[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]] | [[Хынчешты]] | [[Городской стадион (Хынчешты)|Городской (Хынчешты)]] | 1,500 |- | [[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]] | [[Суручены]] | [[Суручены (стадион)|Суручены]] | 1,500 |- | [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]] | [[Тирасполь]] | [[Шериф (спортивный комплекс)|СК Шериф]] | 12,746 |} == 1-кезең == {{ФутболКесте|ескертпе=1}} {{ФК-команда|1|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|10|3|1|24|6|[[#2-кезең|2-кезең]]|ескЖол=6|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|2|[[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]]|8|3|3|20|11|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|3|[[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|4|7|3|17|17|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|4|[[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]]|6|1|7|18|22|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|5|[[Милсами]]|4|5|5|12|14|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|6|[[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]]|5|2|7|13|13|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|7|[[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]]|4|4|6|14|14|[[Молдова Лигасы 1|Лигасы 1]] 2-кезең|ескЖол=2|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|8|[[Динамо-Авто (футбол клубы)|Динамо-Авто]]|1|3|10|5|26|түс=#ffc9c9}} {{ФутболКестеСоңы}} Дереккөз: [https://fmf.md/home/competitii/masculin/super-liga-1655466311.html?menu=tournamentgrid FMF], [http://www.uefa.com/memberassociations/association=mda/domesticleague/standings/index.html UEFA], [https://int.soccerway.com/national/moldova/divizia-naional/20222023/regular-season/r69983/ Soccerway] == 2-кезең == {{ФутболКесте|ескертпе=1}} {{ФК-команда|1|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|7|3|0|15|3|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2023/24]]|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|2|[[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]]|6|3|1|16|6|[[УЕФА Конференциялары лигасы 2023/24]]|ескЖол=3|түс=#FFFFC2}} {{ФК-команда|3|[[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|3|3|4|10|9|түс=#FFFFC2}} {{ФК-команда|4|[[Милсами]]|3|2|5|10|16|түс=#FFFFC2}} {{ФК-команда|5|[[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]]|1|4|5|4|13}} {{ФК-команда|6|[[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]]|0|5|5|5|13}} {{ФутболКестеСоңы}} Дереккөз: [https://fmf.md/home/competitii/masculin/super-liga-faza-2-1674774840?menu=tournamentgrid FMF], [https://int.soccerway.com/national/moldova/divizia-naional/20222023/championship-round/r71276/ Soccerway] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://fmf.md/ Ресми сайт] {{Футболдан Молдова Чемпионаты}} t5xajlqiuy8iv57ejb5yxelguk6vjza 0 694219 3684748 3229315 2026-10-22T09:36:12Z 1nter pares 146705 3684748 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Diplomatic missions of Kazakhstan.PNG|thumb|400x400px|Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктері]] '''Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктерінің тізімі''' — Қазақстанның ТМД, Еуропа мен Азияның басқа елдерінде орналасқан дипломатиялық өкілдіктері тізімі. == Еуропа == {{columns-list|2| * {{Байрақ|Аустрия}}, [[Вена]] (елшілік) * {{Байрақ|Әзірбайжан}}, [[Баку]] (елшілік) * {{Байрақ|Армения}}, [[Ереван]] (елшілік) * {{Байрақ|Беларусь}}, [[Минск]] (елшілік) * {{Байрақ|Бельгия}}, [[Брюссель]] (елшілік) * {{Байрақ|Болгария}}, [[София]] (елшілік) * {{Байрақ|Хорватия}}, [[Загреб]] (елшілік) * {{Байрақ|Чехия}}, [[Прага]] (елшілік) * {{Байрақ|Франция}}, [[Париж]] (елшілік) * {{Байрақ|Финляндия}}, [[Хельсинки]] (елшілік) * {{Байрақ|Германия}}, [[Берлин]] (елшілік) ** [[Майндағы Франкфурт]] (негізгі консулдық) ** [[Ганновер]] (консулдық) ** [[Мюнхен]] (консулдық) * {{Байрақ|Грекия}}, [[Афина]] (елшілік) * {{Байрақ|Грузия}}, [[Тбилиси]] (елшілік) * {{Байрақ|Мажарстан}}, [[Будапешт]] (елшілік) * {{Байрақ|Италия}}, [[Рим]] (елшілік) * {{Байрақ|Латвия}}, [[Рига]] (консулдық) * {{Байрақ|Литва}}, [[Вильнюс]] (елшілік) * {{Байрақ|Молдова}} , [[Кишинёв]] (елшілік) * {{Байрақ|Нидерланд}}, [[Гаага]] (елшілік) * {{Байрақ|Норвегия}}, [[Осло]] (елшілік) * {{Байрақ|Польша}}, [[Варшава]] (елшілік) * {{Байрақ|Румыния}}, [[Бухарест]] (елшілік) * {{Байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]] ([[Қазақстанның Ресейдегі Елшілігі|елшілік]]) ** [[Санкт-Петербург]] (генеральное консулдық) ** [[Астрахан]] (консулдық) ** [[Омбы]] (консулдық) * {{Байрақ|Словакия}}, [[Братислава]] (консулдық) * {{Байрақ|Испания}}, [[Мадрид]] (елшілік) * {{Байрақ|Швеция}}, [[Стокгольм]] (елшілік) * {{Байрақ|Швейцария}}, [[Берн]] (елшілік) * {{Байрақ|Украина}}, [[Киев]] (елшілік) * {{Байрақ|Ұлыбритания}}, [[Лондон]] ([[Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілігі|елшілік]]) ** [[Абердин]] (консулдық) }} == Америка == * {{BRA}}, [[Бразилиа]] (елшілік) * {{CAN}}, [[Оттава]] (елшілік) ** [[Торонто]] (консулдық) * {{CUB}}, [[Гавана]] (консулдық) * {{MEX}}, [[Мехико]] (елшілік) * {{USA}}, [[Вашингтон]] ([[Қазақстанның АҚШ-тағы елшілігі|елшілік]]) ** [[Нью-Йорк]] (консулдық) ** [[Сан-Франциско]] (консулдық) == Африка == {{columns-list|2| * {{EGY}}, [[Каир]] (елшілік) * {{ETH}}, [[Аддис-Абеба]] (елшілік) * {{ZAF}}, [[Претория]] (елшілік) * {{Байрақ|Марокко}} (елшілік) }} == Таяу және Орта Шығыс == {{columns-list|2| * {{Байрақ|Иран}}, [[Тегеран]] (елшілік) ** [[Машһад]] (консулдық) * {{Байрақ|Израиль}}, [[Тель-Авив]] (елшілік) * {{Байрақ|Иордания}}, [[Амман]] (елшілік) * {{Байрақ|Ливан}}, [[Бейрут]] (елшілік) * {{Байрақ|Катар}}, [[Доһа]] (елшілік) * {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}, [[Эр-Рияд]] (елшілік) * {{Байрақ|Түркия}}, [[Анкара]] (елшілік) ** [[Ыстанбұл]] (консулдық) * {{Байрақ|Оман}}, [[Маскат]] (елшілік) * {{Байрақ|БАӘ}} , [[Абу-Даби]] (елшілік) ** [[Дубай]] (консулдық) }} == Азия == {{columns-list|2| * {{Байрақ|Ауғанстан}}, [[Кабул]] (елшілік) * {{Байрақ|Қытай}}, [[Бейжің]] (елшілік) ** [[Гонконг]] (негізгі консулдық) ** [[Шаңхай]] (негізгі консулдық) * {{Байрақ|Үндістан}}, [[Дели]] (елшілік) * {{Байрақ|Жапония}}, [[Токио]] (елшілік) * {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}, [[Сеул]] (елшілік) * {{Байрақ|Қырғызстан}}, [[Бішкек]] (елшілік) * {{Байрақ|Малайзия}}, [[Куала-Лумпур]] (елшілік) * {{Байрақ|Моңғолия}}, [[Ұланбатыр]] (елшілік) * {{Байрақ|Оман}}, [[Маскат]] (елшілік) * {{Байрақ|Пәкістан}}, [[Исламабад]] (елшілік) * {{Байрақ|Сингапур}} [[Сингапур]] (елшілік) * {{Байрақ|Тайланд}}, [[Бангкок]] (елшілік) * {{Байрақ|Тәжікстан}}, [[Душанбе]] (елшілік) * {{Байрақ|Түрікменстан}}, [[Ашхабад]] (елшілік) * {{Байрақ|Өзбекстан}}, [[Ташкент]] (елшілік) ** [[Самарқан]] (негізгі консулдық) }} == Халықаралық ұйымдар == {{columns-list|2| * [[Женева]] ([[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мекемелеріндегі тұрақты өкілдік) * [[Нью-Йорк]] ([[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] тұрақты өкілдік) * [[Париж]] ([[ЮНЕСКО]] мекемелеріндегі тұрақты өкілдік) }} == Галерея == <gallery widths="150px" heights="150px"> Сурет:Be Kazakhstanian Embassy 02.jpg|Берлиндегі елшілік Сурет:Embassy of the Republic of Kazakhstan, 2017 Vérhalom.jpg|Будапешттегі елшілік Сурет:Embassy of Kazakhstan in London 1.jpg|Лондондағы елшілік Сурет:Madrid - Embajada de Kazajstán 1.jpg|Мадридтегі елшілік Сурет:Embajada de Kazajstan en Mexico 1.jpg|Мехикодағы елшілік Сурет:Kazakhstan embassy in Moscow.jpg|Мәскеудегі елшілік Сурет:Konsulstvo Sankt-Peterburg 3653.jpg|Санкт-Петербургтағы елшілік Сурет:Consulate of Kazakhstan in Omsk.jpg|Омбыдағы негізгі консулдық Сурет:Nedre Vollgate 3 - 2009-06-20 at 15-46-09.jpg|Ослодағы елшілік Сурет:Kazakhstan-56 Hawthorn-Ottawa.JPG|Оттавадағы елшілік Сурет:3 Rue de Tilsitt, Paris - panoramio (650).jpg|Париждегі елшілік Сурет:Kazakhstan embassy Prague 2332.JPG|Прагадағы елшілік Сурет:Kazakh and South Korean Embassies, Riga 111634.jpg|Ригадағы елшілік Сурет:Kazakh Embassy Seoul.jpg|Сеулдегі елшілік Сурет:Embassy of Kazakhstan in Sweden.JPG|Стокгольмдегі елшілік Сурет:カザフスタン大使館全景.jpg|Токиодағы елшілік Сурет:Wien 04 Prinz-Eugen-Straße 34 a.jpg|Венадағы елшілік Сурет:Kazakh Embassy in Warsaw.jpg|Варшавадағы елшілік Сурет:Embassy of Kazakhstan in Washington.jpg|Вашингтондағы елшілік Сурет:Embassy of Kazakhstan in Armenia.jpg|Еревандағы елшілік </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан елшілерінің тізімі]] {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] qzo09quamsio4dog80ibfhodejs9uly 0 703778 3684665 3177602 2026-10-22T05:21:05Z 1nter pares 146705 3684665 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |уақыты = [[30 шілде]] [[2022 жыл|2022]] — [[мамыр]] [[2023 жыл|2023]] |қатысушылар саны = 8 |алдыңғы сезон = [[Футболдан Молдова чемпионаты 2021/22|2021/22]] |келесі сезон = [[Футболдан Молдова чемпионаты 2023/24|2023/24]] |чемпион=[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|рет=21}} '''Футболдан Молдова чемпионаты 2022/23''' — [[Футболдан Молдова чемпионаты|Молдова Супер Лигасының]] 32-ші маусымы. 8 клуб Молдова чемпионы атану үшін сынға түсті. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !Клуб !Қала !Стадион !Сыйымдылығы |- | [[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]] | [[Бельцы]] | [[Городской стадион (Бельцы)|Городской (Бельцы)]] | 5,953 |- | [[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Зимбру-2]] | 1,500 |- | [[Динамо-Авто (футбол клубы)|Динамо-Авто]] | [[Тирасполь]] | [[Динамо-Авто (стадион)|Динамо-Авто]] | 1,300 |- | [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Арена Зимбру]] | 10,400 |- | [[Милсами]] | [[Орхей]] | Оргеевский РСК | 2,539 |- | [[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]] | [[Хынчешты]] | [[Городской стадион (Хынчешты)|Городской (Хынчешты)]] | 1,500 |- | [[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]] | [[Суручены]] | [[Суручены (стадион)|Суручены]] | 1,500 |- | [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]] | [[Тирасполь]] | [[Шериф (спортивный комплекс)|СК Шериф]] | 12,746 |} == 1-кезең == {{ФутболКесте|ескертпе=1}} {{ФК-команда|1|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|10|3|1|24|6|[[#2-кезең|2-кезең]]|ескЖол=6|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|2|[[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]]|8|3|3|20|11|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|3|[[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|4|7|3|17|17|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|4|[[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]]|6|1|7|18|22|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|5|[[Милсами]]|4|5|5|12|14|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|6|[[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]]|5|2|7|13|13|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|7|[[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]]|4|4|6|14|14|[[Молдова 1 Лигасы |1 Лига]] 2-кезең|ескЖол=2|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|8|[[Динамо-Авто (футбол клубы)|Динамо-Авто]]|1|3|10|5|26|түс=#ffc9c9}} {{ФутболКестеСоңы}} Дереккөз: [https://fmf.md/home/competitii/masculin/super-liga-1655466311.html?menu=tournamentgrid FMF], [http://www.uefa.com/memberassociations/association=mda/domesticleague/standings/index.html UEFA], [https://int.soccerway.com/national/moldova/divizia-naional/20222023/regular-season/r69983/ Soccerway] == 2-кезең == {{ФутболКесте|ескертпе=1}} {{ФК-команда|1|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|7|3|0|15|3|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2023/24]]|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|2|[[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]]|6|3|1|16|6|[[УЕФА Конференциялары лигасы 2023/24]]|ескЖол=3|түс=#FFFFC2}} {{ФК-команда|3|[[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|3|3|4|10|9|түс=#FFFFC2}} {{ФК-команда|4|[[Милсами]]|3|2|5|10|16|түс=#FFFFC2}} {{ФК-команда|5|[[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]]|1|4|5|4|13}} {{ФК-команда|6|[[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]]|0|5|5|5|13}} {{ФутболКестеСоңы}} Дереккөз: [https://fmf.md/home/competitii/masculin/super-liga-faza-2-1674774840?menu=tournamentgrid FMF], [https://int.soccerway.com/national/moldova/divizia-naional/20222023/championship-round/r71276/ Soccerway] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://fmf.md/ Ресми сайт] {{Футболдан Молдова Чемпионаты}} [[Санат:2022 жылғы футбол]] [[Санат:2023 жылғы футбол]] [[Санат:Футболдан Молдова чемпионаты]] nxsf7rs828gggx4dujswho8q8v10dbn 2 703880 3684469 3257736 2026-10-21T16:12:19Z 1nter pares 146705 3684469 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ұлттық чемпионат |уақыты = [[5 тамыз]] [[2023 жыл|2023]] — [[мамыр]] [[2024 жыл|2024]] |қатысушылар саны = 8 |алдыңғы сезон = [[Футболдан Молдова чемпионаты 2022/23|2022/23]] |келесі сезон = }} '''Футболдан Молдова чемпионаты 2023/24''' — [[Футболдан Молдова чемпионаты|Молдова Супер Лига]] 33-шы маусымы. 8 клуб Молдова чемпионы атану үшін сынға түсті. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !Клуб !Қала !Стадион !Сыйымдылығы |- | [[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]] | [[Бельцы]] | [[Городской стадион (Бельцы)|Городской (Бельцы)]] | 5,953 |- | [[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Зимбру-2]] | 1,500 |- | [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Арена Зимбру]] | 10,400 |- | [[Милсами]] | [[Орхей]] | Оргеевский РСК | 2,539 |- | [[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]] | [[Хынчешты]] | [[Городской стадион (Хынчешты)|Городской (Хынчешты)]] | 1,500 |- | [[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]] | [[Суручены]] | [[Суручены (стадион)|Суручены]] | 1,500 |- | [[Флорешть (футбол клубы)|Флорешть]] | [[Флорешть]] | - | - |- | [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]] | [[Тирасполь]] | [[Шериф (спортивный комплекс)|СК Шериф]] | 12,746 |} == 1-кезең == {{ФутболКесте|ескертпе=1}} {{ФК-команда|1|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|0|0|0|0|0|[[#2-кезең|2-кезең]]|ескЖол=6|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|2|[[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]]|0|0|0|0|0|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|3|[[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|0|0|0|0|0|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|4|[[Сфынтул Георге (футбол клубы)|Сфынтул Георге]]|0|0|0|0|0|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|5|[[Милсами]]|0|0|0|0|0|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|6|[[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]]|0|0|0|0|0|түс=#ace1af}} {{ФК-команда|7|[[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]]|0|0|0|0|0|[[Молдова Лигасы 1|Лигасы 1]] 2-кезең|ескЖол=2|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|8|[[Флорешть (футбол клубы)|Флорешть]]|0|0|0|0|0|түс=#ffc9c9}} {{ФутболКестеСоңы}} Дереккөз: [http://www.uefa.com/memberassociations/association=mda/domesticleague/standings/index.html UEFA], [https://int.soccerway.com/national/moldova/divizia-naional/20232024/regular-season/r76378/ SoccerWay] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://fmf.md/ Ресми сайт] {{Футболдан Молдова Чемпионаты}} 4somg0jw4b35h1t6whadz3surpqek0m 0 703982 3684666 3367042 2026-10-22T05:21:21Z 1nter pares 146705 3684666 wikitext text/x-wiki {{ұлттық чемпионат |уақыты = [[5 тамыз]] [[2023 жыл|2023]] — [[мамыр]] [[2024 жыл|2024]] |қатысушылар саны = 8 |алдыңғы сезон = [[Футболдан Молдова чемпионаты 2022/23|2022/23]] |келесі сезон =[[Футболдан Молдова чемпионаты 2024/25|2024/25]] |чемпион=[[Петрокуб]]|ойналған ойындар саны=86|голдар саны=254 |2 орын = [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]}} '''Футболдан Молдова чемпионаты 2023/24''' — [[Футболдан Молдова чемпионаты|Молдова Супер Лигасының]] 33-шы маусымы. 8 клуб Молдова чемпионы атану үшін сынға түседі. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !Клуб !Қала !Стадион !Сыйымдылығы |- | [[Бэлць (футбол клубы)|Бэлць]] | [[Бельцы]] | [[Городской стадион (Бельцы)|Городской (Бельцы)]] | 5,953 |- | [[Дачия Буюкань (футбол клубы)|Дачия Буюкань]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Зимбру-2]] | 1,500 |- | [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] | [[Кишинёв]] | [[Зимбру (стадион)|Арена Зимбру]] | 10,400 |- | [[Милсами]] | [[Орхей]] | Оргеевский РСК | 2,539 |- | [[Петрокуб (футбол клубы)|Петрокуб]] | [[Хынчешты]] | [[Городской стадион (Хынчешты)|Городской (Хынчешты)]] | 1,500 |- | [[Спартаний (футбол клубы)|Спартаний]] | [[Селемет]] | [[Суручены (стадион)|Суручены]] | 1,500 |- | [[Флорешть (футбол клубы)|Флорешть]] | [[Флорешть]] | - | - |- | [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]] | [[Тирасполь]] | [[Шериф (спортивный комплекс)|СК Шериф]] | 12,746 |} == 1-кезең == {| class="wikitable" !<abbr>№</abbr> !Команда !<abbr>О</abbr> !<abbr>Ж</abbr> !<abbr>Т</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !<abbr>СД</abbr> !<abbr>ЖД</abbr> !<abbr>+-</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !Квалификация |- |1 ![[Шериф (футбол клубы)|Шериф]] |14 |11 |1 |2 |35 |7 |<nowiki>+28</nowiki> |34 | rowspan="6" |2 кезең |- |2 ![[Петрокуб]] |14 |8 |4 |2 |29 |7 |<nowiki>+22</nowiki> |28 |- |3 ![[Милсами]] |14 |9 |1 |4 |20 |14 |<nowiki>+6</nowiki> |28 |- |4 ![[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] |14 |8 |1 |5 |17 |11 |<nowiki>+6</nowiki> |25 |- |5 ![[Бэлць]] |14 |7 |1 |6 |26 |22 |<nowiki>+4</nowiki> |22 |- |6 !Дачия-Буюкань |14 |3 |3 |8 |14 |32 |−18 |12 |- |7 !Флорешты |14 |3 |1 |10 |18 |33 |−15 |10 | rowspan="2" |1 лига, 2 кезең |- |8 !Спартаний |14 |0 |2 |12 |9 |42 |−33 |2 |} == 2 кезең == {| class="wikitable" !<abbr>№</abbr> !Команда !<abbr>О</abbr> !<abbr>Ж</abbr> !<abbr>Т</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !<abbr>СД</abbr> !<abbr>ЖД</abbr> !<abbr>+-</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !Квалификация |- |1 !Петрокуб |10 |7 |3 |0 |30 |5 | +25 |24 | rowspan="1" |Чемпиондар лигасы |- |2 !Шериф |10 |5 |3 |2 |16 |9 | +7 |18 | rowspan="1" |Еуропа лигасы |- |3 !Зимбру |10 |5 |2 |3 |16 |12 | +4 |17 | rowspan="1" |Конференциялар лигасы |- |4 !Милсами |10 |2 |4 |4 |11 |12 |−1 |10 | rowspan="3" | |- |5 !Бэлць |10 |2 |2 |6 |7 |22 |−15 |8 |- |6 !Дачия-Буюкань |10 |0 |4 |6 |6 |26 |−20 |4 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://fmf.md/ Ресми сайт] {{Футболдан Молдова Чемпионаты}} [[Санат:2023 жылғы футбол]] [[Санат:2024 жылғы футбол]] [[Санат:Футболдан Молдова чемпионаты]] gojs2ik53b59ixlb8ei6gzll6pww132 0 704444 3684667 3346725 2026-10-22T05:21:57Z 1nter pares 146705 3684667 wikitext text/x-wiki == [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009/10]]== === 2 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[15 шілде]] [[2009 жыл]] |көрермендер = 2 000 |төреші = {{ту|Польша}} Роберт Малек |стадион = [[Каплакрики (стадион)|Каплакрики]], [[Хабнарфьордюр]] |команда1 ={{ту|Исландия}} [[Хабнарфьордюр (футбол клубы)|Хабнарфьордюр]] |команда2 ={{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |есеп = 0:4 |голдар1 = |голдар2 = [[Мұрат Әзімбекұлы Тілешев|Мұрат Тілешев]] 48'<br> [[Константин Головской]] 57', 85'<br> [[Марат Наильевич Хайруллин|Хайруллин]] 70' }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[22 шілде]] [[2009 жыл]] |көрермендер = 13 000 |төреші = {{ту|Беларусь}} Алексей Кульбаков |стадион = [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Орталық]], [[Ақтөбе]] |команда1 = [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |команда2 = [[Хабнарфьордюр (футбол клубы)|Хабнарфьордюр]] |есеп = 2:0 |голдар1 = [[Самат Қабирұлы Смақов|Самат Смақов]] 20'<br> [[Мұрат Әзімбекұлы Тілешев|Тілешев]] 67' |голдар2 = }} === 3 раунд === {{матч туралы есептеме |протокол = [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2010/matches/round=2000026/match=2000319/index.html УЕФА] |мерзімі = [[28 маусым]] [[2009 жыл]] |көрермендер = 12 850 |төреші = {{ту|Аустрия}} Томас Айнваллер |стадион = [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Орталық]], [[Ақтөбе]] |команда1 ={{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |команда2 ={{ту|Израиль}} [[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби (Хайфа)]] |есеп = 0:0 |голдар1 = |голдар2 = }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[4 тамыз]] [[2009 жыл]] |көрермендер = 12 000 |төреші = {{ту|Бельгия}} Серж Гумьенни |стадион = [[Кирьят Элизер]], [[Хайфа]] |команда1 = {{ту|Израиль}} [[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби (Хайфа)]] |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |есеп = 4:3 |голдар1 = [[Янив Катан]] 26'<br> [[Эяль Голаса]] 34'<br> [[Владимир Двалишвили |Владимир Двалишвили]] 59', 62' |голдар2 = [[Евгений Николаевич Аверченко|Евгений Аверченко]] 8'<br> [[Антон Борисович Чичулин|Антон Чичулин]] 13'<br> [[Марат Наильевич Хайруллин|Хайруллин]] 15' }} == [[УЕФА Еуропа лигасы 2009/10|УЕФА Еуропа Лигасы 2009/10]] == === 1 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[2 шілде]] [[2009 жыл]] |стадион = [[Зимбру (стадион)|Зимбру]], [[Кишинёв]] |команда1 ={{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] |команда2 ={{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] |есеп = 1:2 (0:0) |голдар1 = [[Ион Демержи]] {{гол|48}} |голдар2 = [[Қуаныш Білянұлы Қарақұлов|Қуаныш Қарақұлов]] {{гол|72}}<br> [[Гахрыманберды Чонкаев]] {{гол|74}} |көрермендер = 3 062 |төреші = {{ту|Аустрия}} Герхард Гробельник |протокол = [http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2010/matches/round=2000033/match=2000498/index.html УЕФА] }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[9 шілде]] [[2009 жыл]] |стадион = [[Оқжетпес (стадион)|Оқжетпес]], [[Көкшетау]] |команда1 ={{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] |команда2 ={{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] |есеп = 0:2 (0:2) |голдар1 = |голдар2 = [[Олег Андроник]] {{гол|16}}<br> [[Георгий Андроник]] {{гол|19}} |көрермендер = 3 500 |төреші = {{ту|Украина}} Андрей Шандор }} ----------- {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[2 шілде]] [[2009 жыл]] |стадион = [[Рохонци Ут (стадион)|Рохонци Ут]], [[Сомбатхей]] |команда1 ={{ту|Мажарстан}} [[Халадаш (футбол клубы)|Халадаш]] |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс Павлодар]] |есеп = 1:0 (0:0) |голдар1 = [[Кристиан Кенешеи]] {{гол|79}} |голдар2 = |көрермендер = 3 500 |төреші = {{ту|Албания}} Албано Янку }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[9 шілде]] [[2009 жыл]] |стадион = [[Шахтёр (стадион, Қарағанды)|Шахтёр]], [[Қарағанды]] |команда1 ={{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс Павлодар]] |команда2 = {{ту|Мажарстан}} [[Халадаш (футбол клубы)|Халадаш]] |есеп = 2:1 (2:1) |голдар1 = [[Игорь Юрин]] {{гол|20}}<br> [[Габор Райош]] {{гол|36|авт.}} |голдар2 = [[Владислав Чернышов]] {{гол|24|авт.}} |көрермендер = 12 000 |төреші = {{ту|Түркия}} Халис Озкайя }} === 2 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = 16 шілде 2009 |команда1 = [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]] {{ту|Қазақстан}} |команда2 = {{ту|Түркия}} [[Галатасарай]] |есеп = 1:1 (1:0) |голдар1 = [[Нұрбол Жәрдемұлы Жұмасқалиев|Нұрбол Жұмасқалиев]] {{гол|2}} |голдар2 = [[Милан Барош]] {{гол|58}} |стадион = [[Орталық стадион (Қостанай)|Орталық стадион]], [[Қостанай]] |көрермендер = 8 320 |төреші = {{ту|Чехия}} Либор Коваржик }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = 23 шілде 2009 |команда1 = [[Галатасарай]] {{ту|Түркия}} |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]] |есеп = 2:0 (0:0) |голдар1 = [[Мустафа Сарп]] {{гол|63}}<br>[[Сервет Четин]] {{гол|90}} |голдар2 = |стадион = [[Али Сами Ен (стадион)|Али Сами Ен]], [[Ыстанбұл]] |көрермендер = 16 955 |төреші = {{ту|Испания}} Антонио Рубинос Перес }} === Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі = 20 тамыз 2009 |команда1 = [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]] {{ту|Германия}} |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |есеп = 6:3 (3:2) |голдар1 = [[Себастьян Бениш]] {{гол|17}}<br>[[Клаудио Писарро]] {{гол|28}}<br>[[Роналдо Апаресидо Родригес|Налдо]] {{гол|36||65}}<br>[[Угу Алмейда]] {{гол|60}}<br>[[Месут Өзіл|Месут Озил]] {{гол|67|пен.}} |голдар2 = [[Сергей Струков]] {{гол|21||32}}<br>[[Самат Қабирұлы Смақов|Самат Смақов]] {{гол|87}} |стадион = [[Везерштадион]], [[Бремен]] |көрермендер = 21 446 |төреші = {{ту|Финляндия}} Тони Асумаа }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = 27 тамыз 2009 |команда1 = [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] {{ту|Қазақстан}} |команда2 = {{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]] |есеп = 0:2 (0:2) |голдар1 = |голдар2 = [[Клаудио Писарро]] {{гол|10||45+1}} |стадион = [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Орталық стадион]], [[Ақтөбе]] |көрермендер = 11 000 |төреші = {{ту|Словакия}} Владимир Гриняк }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан клубтары құрлықтық кубоктарда}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда]] [[Санат:2009 жылғы футбол]] jcfg8qxrfep6awx88mjz9yoj39y5hlp 0 710467 3684668 3479433 2026-10-22T05:22:51Z 1nter pares 146705 3684668 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан — Молдова қатынастары''' — [[Қазақстан]] мен [[Молдова]] арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар. == Дипломатия == [[Сурет:Stamp of Moldova md449.jpg|нобай|253x253 нүкте|Кишинёвтегі 2002 жылғы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] саммитінің пошта маркасы]] 1992 жылғы 16 қыркүйекте Қазақстан Республикасы мен Молдова Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды. 1994 жылы Украинада және Молдова Республикасында ҚР елшілігі ашылды. 2014 жылы Кишинёв қаласында ҚР Бас консулдығы Бас консул Мусалимов Игорь Идеалович ашылды. 2017 жылғы 23 наурыздан бастап Ордабаев Самат Исламұлы Қазақстан Республикасының Молдова Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі (қоса атқарушы) болып табылады. Молдова тарапынан дипломатиялық қатынастар Қазақстан Республикасындағы Молдова Республикасының Мәскеудегі резиденциясы бар елшілігі арқылы жүзеге асырылады. 2017 жылдың мамыр айынан бастап Андрей Негуца Молдова Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды (Мәскеуде сенім грамоталарын тапсыру 2017 жылдың 3 қазанында өтті). == Саяси қатынас == 1999 жылдың қыркүйегінде Молдова Республикасының Президенті Петр Лучинскийдің Қазақстанға ресми сапары өтті. 2002 жылдың қазан айында Молдоваға ресми сапармен Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Иманғали Тасмағамбетов келді. 2003 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Молдова Республикасына ресми сапармен келді.<ref>{{кітап|тақырыбы= 2003. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2005 |беттері= 299—302|барлық беті= 592| isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref> 2010 жылғы 31 наурыз — 1 сәуірде [[ЕҚЫҰ]] — ның қазіргі Төрағасы [[Шығыс Еуропа]] елдері бойынша гастрольдік сапары аясында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы-Сыртқы істер министрі Қанат Саудабаевтың Кишинёв пен Тираспольге (Приднестровье) сапары өтті. Сапар барысында Қанат Саудабаев Молдова Республикасының басшылығымен және [[Транснистрия|Приднестровье]] басшыларымен ЕҚЫҰ күн тәртібіндегі өзекті мәселелерді, сондай-ақ Приднестровье жанжалын реттеу мәселелерін талқылау үшін келіссөздер жүргізді. Сапарлардың аздығына қарамастан, тараптар халықаралық ұйымдардың саммиттері аясында бірнеше рет кездесті. [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Үкімет Басшылары Кеңесінің отырысы шеңберінде 2015 жылғы 29 мамырда Бурабайда Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Кәрім Мәсімов Молдова Республикасының Премьер-Министрі Кирилл Габуричпен екіжақты кездесу өткізді. 2015 жылғы 27 тамызда ҚР Премьер-Министрі Кәрім Мәсімов Молдова министрлер кабинетінің басшысы Валериу Стрелецпен телефон арқылы сөйлесті. Әңгімелесу барысында тараптар барлық бағыттар бойынша өзара тиімді ынтымақтастықты одан әрі дамытуға өз көзқарастарын растады. Молдова Республикасы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2017-2018 жылдарға арналған тұрақты емес мүшелігіне сайлауда Қазақстан Республикасының кандидатурасын, сондай-ақ Қазақстанның Еуропа Кеңесінің қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы төрт нысаналы конвенциясына қосылуын қолдады. 2017 жылғы 14 сәуірде Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысына қатысу шеңберінде Қазақстан Президенті Н.Назарбаев Молдова тарапының бастамасымен Молдова Президенті и. Додонмен кездесті. Әңгімелесу барысында Мемлекет басшылары Қазақстан мен Молдова арасындағы ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын талқылады. Екіжақты ынтымақтастықтың басым бағыттары сауда-экономикалық және мәдени-гуманитарлық салалар болып белгіленді. Сыртқы саяси ведомстволар арасында тұрақты байланыс сақталады. Өзара түсіністік пен түйінді халықаралық проблемаларға жақындық Қазақстан-Молдавия саяси диалогына тән белгі болып табылады. Шарттық-құқықтық база 24 халықаралық шарттар мен келісімдерден тұрады, олардың 15-і мемлекетаралық және үкіметаралық деңгейде қол қойылған. == Экономикалық қатынас == Екі ел арасындағы экономикалық қатынастарды реттейтін базалық екіжақты құжат өзара саудада тарифтік және сандық шектеулерді алып тастауды және одан әрі қолданбауды көздейтін 1995 жылғы еркін сауда туралы келісім болып табылады. Бұдан басқа, Қазақстан мен Молдова 2011 жылы Санкт-Петербург қаласында ТМД Үкімет Басшылары Кеңесі отырысының қорытындысы бойынша қол қойылған Еркін сауда аймағы туралы шартқа қатысушы мемлекеттер болып табылады. Шарт оған қол қойған елдер арасындағы сауда-экономикалық қатынастардың құқықтық негіздерін жеңілдетуді, бірқатар көпжақты және Достастық кеңістігіндегі еркін сауда режимін реттейтін 100-ге жуық екіжақты құжаттарды ауыстыруды қамтиды. Шартты Молдова 2012 жылдың 20 қыркүйегінде ратификациялады. Екіжақты экономикалық ынтымақтастықтың негізгі бағыттары сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан-Молдова Үкіметаралық комиссиясы шеңберінде талқылануда. Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы бірінші вице-министрі Қайрат Айтуганов Үкіметаралық комиссияның қазақстандық бөлігінің тең төрағасы болып табылады. Молдова бөлімінің төрағасы бекітілмеген (Молдова Республикасының Үкіметі РМ ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі Вице-министрі Ион Паряның кандидатурасын қарастыруда). 2015 жылғы 22 Шілдеде [[Кишинёв]]те Үкіметаралық комиссияның бесінші отырысы өтті. Кезекті отырысты 2017 жылдың екінші жартысында Астана қаласында өткізу жоспарлануда. 2014-2016 жылдар аралығында Қазақстан мен Молдова арасындағы өзара сауда көлемі үш есеге қысқарды (91,6-дан 31,8 млн.). Ресей Федерациясының аумағы арқылы Украинадан тауарларды әкелуге және транзиттеуге тыйым салудың енгізілуіне байланысты өзара сауда көлемінің төмендеуінің негізгі себебі көлік-логистикалық қызметтердің қымбаттауы болып табылады. Еуропа елдері мен транскавказдық маршрут арқылы өтетін баламалы логистикалық маршруттар Молдовадан Қазақстанға тауарларды жеткізу құны мен мерзімін едәуір арттырады. 2017 жылдың басынан бастап екі ел арасындағы өзара саудада оң үрдістер байқалды: Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетінің деректері бойынша 2017 жылғы қаңтар-тамызда тауар айналымы 24,3 млн. бұл 2016 жылдың сәйкес кезеңінен 39,6% — ға жоғары (17,4 млн.), экспорт — 16,2 млн., 80,8% — ға өсу (2016 жылы 8,9 млн.), импорт-8,1 млн., 3,8% - ға төмендеу (2016 жылы 8,4 млн.). == Инвестициялар == Молдова Республикасының мемлекеттік тіркеу палатасының мәліметтері бойынша, елде жарғылық капиталға қазақстандық инвестициялардың жалпы көлемі 10,5 млн лей (шамамен 40,8 млн доллар) мөлшерінде 29 кәсіпорын тіркелген. АҚШ). == Мәдени байланыс == 2012 жылғы 10 желтоқсанда Комрат қаласында ([[Ғағауызстан]]) Даңқ аллеясында Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орай Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бюстінің салтанатты ашылу рәсімі өтті. 2008 жылғы 9 мамырда Анений Ной ауданы Гура-Быкулуй ауылының Теориялық лицейінің ғимаратында Қазақстандық жауынгер, Кеңес Одағының Батыры Қанаш Қамзиннің құрметіне мемориалдық тақта орнатылды. 2012 жылғы 10 желтоқсанда Комрат қаласында аллеяда Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығын мерекелеу аясында Қазақстан Республикасының Кишинёвтегі Бас консулдығының бастамасымен 2015 жылғы 24 сәуірде Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарды еске алу үшін "Мәңгілік" мемориалдық кешеніне Ақсу қаласының делегациясы Молдоваға әкелген алма ағаштарының көшеттері отырғызылды. Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орай Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бюстінің салтанатты ашылу рәсімі өтті. 2008 жылғы 9 мамырда Анений Ной ауданы Гура-Быкулуй ауылының Теориялық лицейінің ғимаратында Қазақстандық жауынгер, Кеңес Одағының Батыры [[Қанаш Қамзин|Қанаш Қамзиннің]] құрметіне мемориалдық тақта орнатылды. <ref>{{Cite web|title=Қарым-қатынас|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kishinev/about?lang=kk|accessdate=14.09.2023|author=Қазақстан Республикасының Молдова Республикасындағы Елшілігі|lang=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]] [[Санат:Молдованың халықаралық қатынастары]] op1pvmtjtsobzp7aruue44yptw58i3a 3 718937 3684729 3232739 2026-10-22T08:23:03Z Manchiu 69832 Manchiu [[Қатысушы талқылауы:Suxrob1018]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user f45a88afc7360318a6975620b32c7887]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Suxrob1018|Suxrob1018]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user f45a88afc7360318a6975620b32c7887|Renamed user f45a88afc7360318a6975620b32c7887]]" 3232739 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Suxrob1018}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:48, 2023 ж. қарашаның 19 (+06) ia2e5w2rgj7yut7uxmqa1h8jgqurjzn 0 719926 3684560 3377960 2026-10-21T17:19:08Z Casserium 68287 3684560 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[13 қаңтар]] [[2006 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 үй, "Министрліктер үйі" ғимараты, №11 кіреберіс |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/bala?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитеті''' — балалардың құқықтарын қорғау саласында реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == Балалардың құқықтарын қорғау комитеті 2006 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің құрамында құрылды. 2022 жылы министрліктің екіге бөлінуіне байланысты ҚР Оқу-ағарту министрлігіне берілді. == Міндеттері == # баланың құқықтарын қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру # балаларды кемсітуге жол бермеу арқылы олардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету # балалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің негізгі кепілдіктерін нығайту, сондай-ақ бұзылған жағдайларда олардың құқықтарын қалпына келтіру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23HP000337 Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі ведомстваларының ережелерін бекіту туралы]</ref> == Төрағалары == # Оспанова Насымжан Жамбекқызы (10.2022-10.2026) # Иманғалиев Есенғазы Нұртілеуұлы (07.2020-09.2022) # Оршыбеков Нұрбек Әбубекұлы (11.2017-2018) # Оразалиева Забира Жандарқызы (08.2014-04.2017); # Шер Раиса Петровна (11.2009-08.2014); # Жүкенов Жұмажан Қамкенұлы # Сыздықова Бақыт Ахметқызы (02.2006-07.2007); == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Б]] 0wgfr7gi9a6xfvwy0vmm0cn2v8z2jcc 0 719970 3684561 3659372 2026-10-21T17:20:06Z Casserium 68287 3684561 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[14 тамыз]] [[2014 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 19, А блогы |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Ернар Мұхтарұлы Хасенов |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kaenk?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті''' — электр энергетикасы саласындағы басшылықты жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == Энергетика министрлігінің Атомдық және энергетикалық қадағалау мен бақылау комитеті 2014 жылы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігіне қараған Атом энергиясы комитеті мен Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитетінің бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400000933 Қазақстан Республикасы орталық атқарушы органдарының ведомстволары туралы]</ref> 2025 жылы Энергетика министрлігінен [[Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі|Атом энергиясы агенттігі]] бөлініп шығуына байланысты комитеттің атауы Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті болып өзгертілді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-1823022 "Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы" Қазақстан Республикасы Президентінің 2025 жылғы 18 наурыздағы № 818 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]</ref> ; Энергетикалық қадағалау саласына жауапты болған ведомстволар * ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау жөнiндегі комитеті (1999-2000) * ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлiгiнің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау комитеті (2000-2010) * ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау комитеті (2010-2011) * ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті (2011-2014) * ҚР Энергетика министрлігінің Атомдық және энергетикалық қадағалау мен бақылау комитеті (2014-2025) * ҚР Энергетика министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті (2025-) == Міндеттері == # Электр энергетикасын пайдалану саласындағы мемлекеттiк саясатты іске асыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1400009795 "Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Атомдық және энергетикалық қадағалау мен бақылау комитеті" мемлекеттік мекемесінің және оның аумақтық органдарының ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == Комитеттің 9 басқармаcы бар (2023 жылға): # Қаржы және мемлекеттік сатып алу басқармасы # Ішкі әкімшілік ету басқармасы # Ядролық физикалық қауіпсіздік және техникалық кооперация басқармасы # Ядролық және радиациялық қауіпсіздік басқармасы # Лицензиялау басқармасы # Аумақтық департаменттерді мониторингілеу, құқықтық қамтамасыз ету және білімді біліктілік тексеру басқармасы # Материалдарды бақылау және халықаралық кепілдіктер басқармасы # Электр желілері және қондырғыларын бақылау басқармасы # Электр-жылу өндіруші станцияларын бақылау басқармасы == Қарамағындағы мекемелер == * Облыстар және Алматы, Астана, Шымкент қалалары бойынша аумақтық департаменттері == Төрағалары == # [[Сұңғат Қуатұлы Есімханов|Сұңғат Есімханов]] (2014-2018) # Серік Сүлейменов (2019-2020) # Абай Шаңғытбаев (2020-2022) # [[Сұңғат Қуатұлы Есімханов|Сұңғат Есімханов]] (2022-2024) # Ержан Ертаев (2024-2026) # Ернар Хасенов (2026 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|А]] rqout83r81yhivgyqxbogs9cfg7s4f3 0 720216 3684559 3511079 2026-10-21T17:17:47Z Casserium 68287 3684559 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[15 қараша]] [[2016 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік ел даңғылы, № 55/5 ғимарат |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/infsecurity?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті''' — ақпараттандыру саласындағы, дербес деректер және оларды қорғау, сондай-ақ Қазақстан Республикасының электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы заңнамасын сақтау тұрғысынан электрондық құжат пен электрондық цифрлық қолтаңба саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету аясындағы реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == Ақпараттық қауіпсіздік комитеті 2016 жылы ҚР Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің құрамында құрылды. 2019 жылы ақпанда комитет ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлiгiнiң, сол жылы маусым айында ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің, 2025 жылы ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің құрамына берілді. == Міндеттері == # ақпараттандыру саласындағы, дербес деректер және оларды қорғау саласындағы ақпараттық қауіпсіздік саласындағы сондай-ақ Қазақстан Республикасының электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы заңнамасын сақтау тұрғысынан электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру # мемлекеттік органдардың, жеке және заңды тұлғалардың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мониторинг жүргізу # ақпараттық қауіпсіздіктің оқыс оқиғаларының, оның ішінде әлеуметтік, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар, төтенше немесе соғыс жағдайы енгізілген жағдайларда алдын алу және оларға жедел ден қою<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G1900000169 "Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == Комитеттің 5 басқармаcы бар (2023 жылға): # Ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылымның аса маңызды объектілерін үйлестіру басқармасы # Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыздандыру саласындағы мемлекеттік бақылау басқармасы # Ақпараттық қауіпсіздік жобаларын іске асыру жөніндегі басқармасы # Дербес деректерді қорғау басқармасы # Киберқауіпсіздікті дамыту және әкімшілік жұмысы басқармасы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|А]] 1kiuosont44e2rznc67jk12u1l85phk 2 720849 3684549 3242356 2026-10-21T16:58:35Z Nurken 111493 3684549 wikitext text/x-wiki {{userbox|#FFFF00|#EAEAFF|[[File:Kazakh Tamga 57.svg|40px|none|Төре]]| <center>Бұл қатысушы '''[[Төре]]''' руынан}}</center> <noinclude> [[Санат:Үлгілер:Ру бойынша қатысушылар|Төре]]</noinclude><includeonly> [[Санат:Уикипедия:Төре қатысушылар]] </includeonly> <noinclude> {{User:Box/doc-inline}} </noinclude> 3l3tzpk70lgclkagrvih24ooqbrk1da 3684551 3684549 2026-10-21T17:00:04Z Nurken 111493 3684551 wikitext text/x-wiki {{userbox|#FFFF00|#DCEEFF|[[File:Kazakh Tamga 57.svg|40px|none|Төре]]| <center>Бұл қатысушы '''[[Төре]]''' руынан}}</center> <noinclude> [[Санат:Үлгілер:Ру бойынша қатысушылар|Төре]]</noinclude><includeonly> [[Санат:Уикипедия:Төре қатысушылар]] </includeonly> <noinclude> {{User:Box/doc-inline}} </noinclude> ex86s1mnjf1qt6u0eae1fwj6ehmtuew 0 724773 3684749 3354310 2026-10-22T09:36:47Z 1nter pares 146705 3684749 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Льюис Майлстоун |шынайы есімі = {{lang-en|Lewis Milestone}} |сурет = Milestone1.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Льюис Майлстоун (1930) |туған кездегі есімі = Лейб Менделевич Мильштейн |туған күні = 30.09.1895 |туған жері = {{Туғанжері|Кишинёв|Кишинёвта}}, [[Ресей империясы]] |қайтыс болған күні = 25.09.1980 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = [[1915 жыл|1915]] — [[1964 жыл|1964]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1929, 1930) |imdb_id = 0587277 |сайты = |ортаққор = Lewis Milestone }} '''Льюис Майлстоун''' ({{lang-en|Lewis Milestone}}, туған кездегі есімі — '''Лейб Менделевич Мильштейн'''; {{Туғанкүні|30|09|1895}}, [[Кишинёв]], [[Ресей империясы]] — {{Қайтысболғанкүні|25|09|1980}}, [[Лос Анжелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. Американдық киноның классигі, екі «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының алғашқы иегері. == Өмірбаяны == [[Кишинёв]]те дүниеге келген Лейб Милштейн бай [[еврейлер|еврей]] отбасындағы алты баланың үшіншісі болды. Оның әкесі Менахем-Мендл Монисович (Мендель Манусович) Милштейн (1864-1939)<ref name="автоссылка1">[https://ridero.ru/books/gorovic_byl_mne_kak_brat/freeText Юрий Зильберман. «Горовиц был мне, как брат…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210213912/https://ridero.ru/books/gorovic_byl_mne_kak_brat/freeText |date=2022-02-10 }}.</ref> тоқыма өндірісімен айналысқан; анасы Ципа Иосифовна Талал (1872—?), үй шаруасымен айналысқан. Атасы, Монис Лейбович Милштейн (?-1904), 2-ші гильдияның саудагері болды. Ол еврей мектебінде және Кишинёв нағыз мектебінде оқыды, 1912 жылдан бастап [[Бельгия]]дағы Гент университетінде және Германиядағы Митвайда қаласындағы Инженерлік мектепте оқыды. 1913 жылы АҚШ — қа қоныс аударып, фотографтың көмекшісі болып жұмыс істеді. 1917 жылы ол ерікті ретінде [[АҚШ әскері|Америка армиясына]] жазылды және [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғанға дейін [[Франция]]да қызмет етті. Әскери қызметінде ол алғаш рет әскери іс-қимылдар мен оқу-жаттығу таспаларының деректі хроникаларын түсіруге қатысты (АҚШ армиясының сигналдық корпусының фотосурет бөлімі ішінде) және киноға қызығушылық танытты. 1919 жылы ол Америка азаматтығын алып, тегін Майлстоун деп американдандырды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodsgoldenage.com/moguls/lewis-milestone.html |title=Lewis Milestone (1895—1978) — Hollywood's Golden Age |access-date=2022-02-10 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107085632/http://www.hollywoodsgoldenage.com/moguls/lewis-milestone.html |deadlink=no }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=FGc1EAAAQBAJ&pg=PT15&lpg=PT15&dq= Harlow Robinson. Lewis Milestone: Life and Films] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210215752/https://books.google.com/books?id=FGc1EAAAQBAJ&pg=PT15&lpg=PT15&dq= |date=2022-02-10 }}</ref> Сол жылы Майлстоун [[Голливуд]]қа қоныстанып, Генри Кинг пен Уильям Сатирдің көмекшісі, содан кейін әртүрлі студияларда редактор болып жұмыс істеді. Режиссер ретінде алғаш рет 1925 жылы «Жеті күнәкар» комедиясында жұмыс атқарды. Екі жылдан кейін ол әскери материалға негізделген «Екі араб рыцарлары» фильмін қойды. Фильм көрермендер мен киносыншылар арасында үлкен жетістікке жетті және 1929 жылы [[Оскар (1929)|алғашқы]] «Оскар» марапаттау рәсімінде «Үздік режиссер (комедия)» номинациясында Майлстоун өзінің алғашқы Оскарына ие болды. 1930 жылы Майлстоунның әскери тақырыбындағы екінші жұмысы [[Эрих Мария Ремарк|Э.М. Ремарк]]тың аттас романы бойынша «[[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]]» фильмі үлкен жетістікке жетіп, «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «Оскар» алды. Осылайша, Майлстоун екі Оскар жүлдесіның алғашқы лауреаты атанды. Сонымен қатар, ол көптеген фильмдерінің сценарийшісі және продюсері болып, кейін тағы екі рет «Оскарға» ұсынылды (1931 және 1940). Одан кейінгі шығармалар, әсіресе, «Алдыңғы бет» (1931) және «Күндегі серуен» (1945) бірқатар стильдік және технологиялық жаңалықтармен ерекшеленді, әсіресе дыбыстық эффектілер саласында дыбыстық киноның одан әрі дамуына айтарлықтай әсер етті. Мысалы, «Күнмен серуендеу» шығармасында дауысты баяндау қайталанатын музыкалық лейтмотивпен ұштасып, жекелеген сарбаздардың ойлары мен монологтарын ұштастырып, грек трагедиясындағы хорға ұқсас рөл атқарады. Жалпы алғанда, Майлстоунның ең маңызды жетістіктері комедия және соғыс туралы кинофильмдер салаларында болған. 1946 жылы Майлстоун Сенаттың Америкаға қарсы әрекеттер жөніндегі комитетінің алдында жауап берді және 1954 жылға дейін Франция мен Италияда жұмыс істеді. 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында ол 1964 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін негізінен телехикаялардың эпизодтарын түсірді. 1980 жылдың қыркүйек айында 85 жасқа толуына бес күн қалғанда [[Лос Анжелес]]те қайтыс болды. == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1927|Екі арабиялық рыцарь|Two Arabian Knights|режиссёр}} {{Фильмде|1930|[[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]]|All Quiet on the Western Front|режиссёр}} {{ФильмдеТөм}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар]] [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] qga7d3zqn3ixrwjqkywqx8hllizz9u6 0 725424 3684733 3662860 2026-10-22T09:04:13Z Nurken 111493 Кеми Баденок премьер болып көрмеген 3684733 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Консервативті партия | шынайы атауы = {{lang-en|Conservative Party}} | аббревиатура = | логотипі = | логотип ені = | сурет атауы = | басшысы = [[Кеми Баденок]] | негіздеуші = [[Роберт Пиль]] | құрылуы = 1834 (тұңғыш құрылды)<br>1912 (қазіргі түрінде) | таратылуы = | штаб-пәтері = 4 Мэттью Паркер көшесі, [[Лондон]] SW1H 9HQ | идеологиясы = [[консерватизм]]<ref name="parties">{{Cite web|url=http://www.parties-and-elections.eu/unitedkingdom.html|title=United Kingdom|lang=en|publisher=Parties and elections in Europe|accessdate=2023-12-10}}</ref><br>[[экономикалық либерализм]]<ref name="parties" /><br>[[ұлыбританиялық юнионизм|юнионизм]]<ref name="unionism">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/home_rule_movement_01.shtml|title=Irish Home Rule: An imagined future|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Dr. McConnell, James|date=2011-02-17|accessdate=2023-12-10}}</ref><br>[[оңшыл центризм]]<ref name="falkenbach">{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=495BEAAAQBAJ|авторы=Falkenbach, Michelle; Greer, Scott|жыл=2021|шынайы атауы=The Populist Radical Right and Health National Policies and Global Trends|тақырыбы=Популист Радикалдық Оңшылдар және Денсаулық сақтау ұлттық саясаты және жаһандық трендтер|беттері=143|isbn=9783030707095}}</ref><ref name="reuters">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/uk-britain-eu-business-idUKKBN1WG49G/|title=Never mind the politics, get a Brexit deal done, says UK business|lang=en|publisher=[[Reuters]]|author=William James|date=2019-10-01|accessdate=2023-12-10}}</ref><ref name="vries">{{кітап|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=tRYoEAAAQBAJ&redir_esc=y|авторы=Vries, Catherine; Hobolt, Sara; Proksch, Sven-Oliver; Slapin, Jonathan|жыл=2021|шынайы атауы=Foundations of European Politics A Comparative Approach|тақырыбы=Еуропалық саясаттың негіздері: Салыстырмалы байқау|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|беттері=145|isbn=9780198831303}}</ref> | интернационалы = {{ту|Еуропа одағы}} [[Еуропалық консервативтер және реформистер альянсы]]<br>[[Халықаралық демократиялық одақ]] | одақтастар = | жастар ұйымы = Жас Консерваторлар | мүшелер саны = {{өсім}}172,437 (2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/uk-politics-62760180?pinned_post_locator=urn:asset:343a0159-4b24-498a-86d8-79ceb11e434b&pinned_post_asset_id=6315ef435406b91fca2cd224&pinned_post_type=share|title=Tory membership figure revealed|lang=en|publisher=[[BBC]]|date=2022-09-05|accessdate=2023-12-10}}</ref> | ұраны = | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|269|784|DodgerBlue}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Лордтар палатасы]] | Жоғарғы палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|350|650|DodgerBlue}} | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://www.Консервативтіs.com/ conservaties.com] }} '''Консервативті және юнионистік партия''' ({{lang-en|Conservative and Unionist Party}}, кейде '''Торилер''' делінеді, {{lang-en|The Tories}}<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20220709124148/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/tory-definition-what-is-Консервативті-party-values-Уиг-history-uk-britain-a8622246.html|title=What does Tory mean and where does this term come from?|lang=en|publisher=Indepedent|author=BUCHAN, Lizzy|accessdate=2023-12-10}}</ref>) — [[Ұлыбритания саяси партиялары|ұлыбритания]]лық [[Консерватизм|консервативті]],<ref name="parties" /> [[Ұлыбританиялық юнионизм|юнионистік]]<ref name="unionism" /> және [[Оңшыл центризм|оңшыл центристік]]<ref name="falkenbach" /><ref name="reuters" /><ref name="vries" /> саяси партия. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2024)|2024 жылғы парламент сайлауы]]нда жеңілген торилер — елдегі екінші партия. Партия түрлі идеологиялық фракцияларды қамтиды, соның ішінде [[Тэтчеризм|тэтчерші]]лер және дәстүрлі консерваторлар да бар. Консервативті партия 1834 жылы [[Тори (саяси партия)|Тори партиясы]]нан құрылды және [[Ұлыбритания либералды партиясы|Либералды партия]]мен бірге XIX ғасырдағы екі басым саяси партияның бірі болды. [[Бенджамин Дизраэли]]дің тұсында ол [[Британ империясы]]ның шыңында саясатта маңызды рөл атқарды. 1912 жылы [[Либералды юнионистік партия]] партиямен бірігіп, Консервативті және юнионистік партияны құрады. 1920 жылдардан бастап [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партиясы]] консерваторлардың басты бәсекелесі болды және консерваторлар-лейбористер саяси бәсекелестігі өткен ғасырдағы қазіргі британ саясатын қалыптастырды. [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024 жылғы сайлау]]дағы консерваторлардың жеңілісінен олар [[Ресми оппозиция (Ұлыбритания)|Ресми оппозиция]]ға айналды да, содан бері партияның басшысы бірден [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция көшбасшысы]] да болады. Екі лауазымның қазіргі иесі — [[Кеми Баденок]]. == Идеологиясы == Партия 1980 жылдардан бастап еркін нарықтарды қолдайтын [[Экономикалық либерализм|либералды экономикалық саясатты]], соның ішінде реттеуді жоюды, жекешелендіруді және нарықтандыруды қабылдады, дегенмен ол тарихи тұрғыдан протекционизмді жақтады. Бұл партия біріккен [[Біріккен Ирландия|Ирландия]]ға, сондай-ақ [[Шотландия]] мен [[Уэльс]]тің тәуелсіздігіне қарсы тұратын және тарихы бойы Британ империясын қолдайтын. Партия мүшелерінің [[Еуропа одағы]]на түр-түрлі көзқарасы бар, көпшілігі [[Еуроскептицизм|еуроскептикалық]] болса, фракция арасында еуропашыл мүшелер де бар. == Тарихы == 1846 жылы [[Тори (саяси партия)|Тори]] саяси партиясы [[Фритредерлік|еркін сауда]] жайлы келіспеушілікке түсті де, оның протекционистік мүшелері партиядан бас тартты. 1859 жылы [[Роберт Пиль]]ді қолдаған [[пильшілер]] ({{lang-en|Peelites}}) [[уигтер]] мен радикалдармен бірігіп, [[Ұлыбритания либералды партиясы|Либералды партия]]ның негізін қаласа, [[Эдуард Смит-Стэнли, Дербидің 14-графы|Дерби графы Эдуард Смит-Стэнли]] мен [[Бенджамин Дизраэли]] көшбасшылығындағы қалған торилер '''Консервативті партияны''' құрды. Партияның құрылуына үлкен үлес қосқан [[Бенджамин Дизраэли]] еді. 1870—1880 жылдары бастапқыда ақсүйек жер иеленушілерінің мүдделерін орындаған Консервативті партияның құрамына бұрын либерал болған отаршыл банк, өндіріс иелері кіретін болды. Сонымен Консервативті партия біртіндеп ағылшын монополиясының мүдделерін орындайтын басты партияға айналды. Партия идеологиясының көбін [[Джозеф Чемберлен]] жасаған. Империялық кеден одағын құрып және протекционизмге жол беріп ол ағылшын монополиясын Британ иегілінде болған өзге өлкелерге де таратты және басқа мемлекеттерге, соның ішінде Германияға қарсы бәсекеге түсті. [[Роберт Гаскойн-Сесил Солсбери|Роберт Солсбери]] мен [[Артур Бальфур]] басшылығында болған консерваторлар 1885—1886, 1886—1892, 1895—1902, 1902—1905 жылдары билікте болған. Либерал мен лейбористермен біріккен консерваторлар 1916—1919 және 1919—1922 жылдары да билікте еді (ол жылдары көшбасшысы [[Эндрю Бонар Лоу]] болған). Екі дүниежүзілік соғыс аралығында партия бүкіл уақыт бойы дерлік билікте еді. [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1945)|1945 жылғы жалпы сайлау]]да көрген жеңілістен кейін Консервативті партияның өз құрылымын өзгертуге тура келді. Партия қайта құрылғандай болады, негізгі сайлаушылар шеңберін кеңейтті, әлеуметтік саясат бойынша кең бағдарлама ұйымдастырды. 1951—1964 жылдар аралығында партия тоқтаусыз билікте отырған, 1970 жылы қайта жеңіске жетті. 1972 жылы партия мүшелерінің саны 3 миллионға жетті. Біраз өкілеттікке ие болған партия көшбасшысы еді, партияның жалпы сайлауда жеңіске жеткенінде ол [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министр]] лауазымына тағайындалады. [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979 жылғы жалпы сайлау]] нәтижесінде партия қайта жеңіске жетуі және [[Маргарет Тэтчер]]дің премьер-министр лауазымына орналасуы партия тарихындағы сәтті дәуірге әкеп соқты. Билікке келген Тэтчер өзінің кәсіподақтарға қарсы күресін және елдегі жалпылама [[жекешелендіру]] саясатын бастады. Ереуілге шыққан кеншілер мен көп келіспеушілікке түскен халық Тэтчер премьерлігінің символы болды. [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987 жылғы жалпы сайлау]]дан кейін орын алған партия арасындағы келіспеушіліктер нәтижесінде Тэтчер көшбасшы лауазымынан отставкаға кетуге мәжбүр болды да, [[Джон Мейджор]] партияны және үкіметті басқарып кетті. Мейджордың басшылығы кезінде Ұлыбританияның [[Еуропа]]дағы рөлі жайлы партия мүшелерінің арасында тағы келіспеушілік болды. [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1992)|1992 жылғы сайлау]]да консерваторлар билікте қала алса да, оларды қолдайтындар саны күрт азая бастады. Түрлі санақтар бойынша 1990 жылдардың басында партияның 1 миллион мүшесі болса, онжылдықтың соңына қарай бұл сан 250—400 мыңға түсіп кетті.<ref>{{Cite web|url=http://www.ieras.ru/pub/monografii/britash.pdf|title=Великобритания: Эпоха реформ|lang=ru|publisher=ieras.ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150924033011/http://www.ieras.ru/pub/monografii/britash.pdf}}</ref> [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1997)|1997 жылғы сайлау]]да консерваторлар ірі жеңіліске жетті, лейбористер 418 мандатқа қол жеткізде, торилер 165 мандат алды. Тори қарсыластарының ең жетістіктісі болған [[Тони Блэр]]дің премьерлігі кезінде партия түрлі өзгеріс көрді. Біреулер партия ұстамды [[социал-либерализм]]ге көшті десе, торилердің өздері бұл тұжырымды жоққа шығарған. Партия әкімшілігіне жас саясаткерлер тағайындалатын болды. 2008 жылғы жергілікті сайлауларда торилер лейбористерге қарсы ірі жеңіске жетті және консерватор ([[Борис Джонсон]]) тұңғыш рет [[Лондон]] мэрі болды. [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2010)|2010 жылғы 6 мамырда өткен жалпы сайлау]]да консерваторлар 306 орынға ие болды, бұл бір партиялық үкімет құру үшін жеткіліксіз болды. Сондықтан 12 мамырда үкіметтік коалиция құрылды, оның құрамына екі партия: консерваторлар мен [[либералды демократтар (Ұлыбритания)|либералды демократтар]] кірді. Премьер-министр болып [[Дэвид Кэмерон]] тағайындалды. Дэвид Кэмерон Ұлыбританияның [[Еуропа одағы|ЕО]] мүшелігіне референдум өткізуге шақырды. Референдум алдындағы пікірталастар кезінде ол Ұлыбританияның ЕО құрамында қалуын жақтады. 2016 жылғы 23 маусымда бұл референдум өтті. [[Ұлыбританияның Еуропа одағындағы мүшелігі туралы референдум|Ұлыбританияның Еуроодақ құрамына кіруі туралы референдум]]ның қорытындысы бойынша корольдіктің Еуроодақтан шығуын жақтаушылар жеңіске жетті. Нәтижелердің жариял болғанынан кейін премьер-министр Дэвид Кэмерон халық алдында сөйлеп, отставкаға кететінін жариялады. Қазіргі Консервативті партия бұрынғыға қарағанда [[Гейлер|гей]], [[Лесбияндар|лесбиян]] және [[Бисексуалдылық|бисексуал]] құқықтарына айтарлықтай оң көзқараспен қарайды, бірақ [[трансгендерлер]]дің құқықтарына өте теріс көзқараста.<ref>{{кітап|авторы=Magni G., Reynolds A.|тақырыбы=Еуропаның оңшылдары гей құқықтарын қолдап жүргенінің себебі // Демократия журналы|шынайы атауы=Why Europe’s Right Embraces Gay Rights // Journal of Democracy.|жыл=2023|беттері=50-64}}</ref> === Консервативті премьер-министрлер тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ XIX ғасырдан бергі Консервативті партиядан сайланған премьер-министрлер !№ ! width=1% | Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Қызметі !Сайлауы |- | rowspan="2"|1 | rowspan="2"|[[Сурет:Benjamin Disraeli cph.3a37860 (cropped).jpg|99px]] |rowspan="2"|[[Бенджамин Дизраэли]]<br>{{small|(1804–1881)}} |27 ақпан<br>1868 |1 желтоқсан<br>1868 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1868)|1868]] |- |20 ақпан<br>1874 |21 сәуір<br>1880 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1874)|1874]] |- | rowspan="3"|2 | rowspan="3"|[[Сурет:Robert cecil (cropped).jpg|99px]] | rowspan="3"|[[Роберт Гаскойн-Сесил Солсбери]]<br>{{small|(1830–1903)}} |23 маусым<br>1885 |28 қаңтар<br>1886 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1885)|1885]] |- |25 шілде<br>1886 |11 тамыз<br>1892 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1886)|1886]] |- |25 маусым<br>1895 |11 шілде<br>1902 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1885)|1885]] |- |3 |[[Сурет:Gws balfour 02.jpg|99px]] |[[Артур Бальфур]]<br>{{small|(1848–1930)}} |11 шілде<br>1902 |5 желтоқсан<br>1905 |— |- |4 |[[Сурет:A. Bonar Law LCCN2014715818 (cropped).jpg|99px]] |[[Эндрю Бонар Лоу]]<br>{{small|(1858–1923)}} |23 қазан<br>1922 |22 мамыр<br>1923 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1922)|1922]] |- | rowspan="3"|5 | rowspan="3"|[[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233 (cropped).jpg|99px]] | rowspan="3"|[[Стэнли Болдуин]]<br>{{small|(1867–1947)}} |23 мамыр<br>1923 |16 қаңтар<br>1924 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1923)|1923]] |- |4 қараша<br>1924 |5 маусым<br>1929 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1924)|1924]] |- |7 маусым<br>1935 |28 мамыр<br>1937 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1935)|1935]] |- |6 |[[Сурет:Chamberlain Neville.jpg|99px]] |[[Невилл Чемберлен]]<br>{{small|(1869–1940)}} |28 мамыр<br>1937 |10 мамыр<br>1940 |— |- | rowspan="2"|7 | rowspan="2"|[[Сурет:Sir Winston Churchill - 19086236948 (cropped2).jpg|99px]] | rowspan="2"|[[Уинстон Черчилль]]<br>{{small|(1874–1965)}} |10 мамыр<br>1940 |26 шілде<br>1945 |— |- |26 қазан<br>1951 |5 сәуір<br>1955 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1951)|1951]] |- |8 |[[Сурет:Georges Bidault, Anthony Eden and John Foster Dulles (cropped).jpg|99px]] |[[Энтони Иден]]<br>{{small|(1897–1977)}} |6 сәуір<br>1955 |10 қаңтар<br>1957 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1955)|1955]] |- |9 |[[Сурет:Harold Macmillan in 1961 (cropped).jpg|99px]] |[[Гарольд Макмиллан]]<br>{{small|(1896–1986)}} |10 қаңтар<br>1957 |18 қазан<br>1963 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1959)|1959]] |- |10 |[[Сурет:Alec Douglas-Home (c1963) (cropped).jpg|99px]] |[[Александр Дуглас-Хьюм]]<br>{{small|(1903–1995)}} |18 қазан<br>1963 |16 қазан<br>1964 |— |- |11 |[[Сурет:Edward Heath (cropped).jpg|99px]] |[[Эдвард Хит]]<br>{{small|(1916–2005)}} |19 маусым<br>1970 |4 мамыр<br>1974 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1970)|1970]] |- |12 |[[Сурет:Margaret Thatcher (1983).jpg|99px]] |[[Маргарет Тэтчер]]<br>{{small|(1925–2013)}} |4 мамыр<br>1979 |28 қараша<br>1990 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979]]<br>[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1983)|1983]]<br>[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987]] |- |13 |[[Сурет:Major PM full (cropped).jpg|99px]] |[[Джон Мейджор]]<br>{{small|(1943 туған)}} |28 қараша<br>1990 |2 мамыр<br>1997 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1992)|1992]] |- |14 |[[Сурет:David Cameron official (cropped).jpg|99px]] |[[Дэвид Кэмерон]]<br>{{small|(1966 туған)}} |11 мамыр<br>2010 |13 шілде<br>2016 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2010)|2010]]<br>[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015]] |- |15 |[[Сурет:Theresa May election infobox.jpg|99px]] |[[Тереза Мэй]]<br>{{small|(1956 туған)}} |13 шілде<br>2016 |24 шілде<br>2019 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017]] |- |16 |[[Сурет:Boris Johnson election infobox.jpg|99px]] |[[Борис Джонсон]]<br>{{small|(1964 туған)}} |24 шілде<br>2019 |6 қыркүйек<br>2022 |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019]] |- |17 |[[Сурет:Liz Truss Official Photo (cropped).jpg|99px]] |[[Лиз Трасс]]<br>{{small|(1975 туған)}} |6 қыркүйек<br>2022 |25 қазан<br>2022 |— |- |18 |[[Сурет:Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg|99px]] |[[Риши Сунак]]<br>{{small|(1980 туған)}} |25 қазан<br>2022 |2 қараша<br>2024 |— |- |} == Сайлаулардағы нәтижелері == Төменгі кестеде Консервативті партияның 1835 жылдан бергі әр жалпы сайлаудағы қол жеткізген нәтижесі көрсетілген. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- |+ [[Ұлыбритания парламенті]] |- ! rowspan=2|Сайлауы ! rowspan=2|Көшбасшысы ! colspan=2|Дауыс саны ! colspan=3|Мандат саны ! rowspan=2|Орны ! rowspan=2|Үкіметі |- ! Саны ! % ! Саны ! ± ! % |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1835)|1835]] |rowspan="3"|[[Роберт Пиль]] |style="text-align:right;"|261,269 |style="text-align:right;"|40.8% |{{Партия/Орындар|273|658|DodgerBlue}} |{{өсім}} 98 |style="text-align:right;"|41.5% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|[[Уигтер|Уиг]]}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1837)|1837]] |style="text-align:right;"|379,694 |style="text-align:right;"|48.3% |{{Партия/Орындар|314|658|DodgerBlue}} |{{өсім}} 41 |style="text-align:right;"|47.7% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Уиг}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1841)|1841]] |style="text-align:right;"|379,694 |style="text-align:right;"|56.9% |{{Партия/Орындар|367|658|DodgerBlue}} |{{өсім}} 53 |style="text-align:right;"|55.8% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1847)|1847]] | rowspan="5"|[[Эдуард Смит-Стэнли, Дербидің 14-графы|Дерби графы]] |style="text-align:right;"|205,481 |style="text-align:right;"|42.7% |{{Партия/Орындар|325|656|DodgerBlue}}[[Пильшілер]]мен бірге |{{құлдырау}} 42 |style="text-align:right;"|49.5% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{no2|Уиг}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1852)|1852]] |style="text-align:right;"|311,481 |style="text-align:right;"|41.9% |{{Партия/Орындар|330|654|DodgerBlue}}Пильшілерді санағанда |{{өсім}} 5 |style="text-align:right;"|50.5% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1857)|1857]] |style="text-align:right;"|239,712 |style="text-align:right;"|34.0% |{{Партия/Орындар|264|654|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 66 |style="text-align:right;"|40.4% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Уиг}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1859)|1859]] |style="text-align:right;"|193,232 |style="text-align:right;"|34.3% |{{Партия/Орындар|298|654|DodgerBlue}} |{{өсім}} 34 |style="text-align:right;"|45.6% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Уиг}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1865)|1865]] |style="text-align:right;"|346,035 |style="text-align:right;"|40.5% |{{Партия/Орындар|289|658|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 9 |style="text-align:right;"|43.9% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|[[Либералды партия (Ұлыбритания)|Либералды]]}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1868)|1868]] | rowspan="3"|[[Бенджамин Дизраэли]] |style="text-align:right;"|903,318 |style="text-align:right;"|38.4% |{{Партия/Орындар|271|658|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 18 |style="text-align:right;"|41.2% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Либералды}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1874)|1874]] |style="text-align:right;"|1,091,708 |style="text-align:right;"|44.3% |{{Партия/Орындар|350|652|DodgerBlue}} |{{өсім}} 79 |style="text-align:right;"|53.7% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1880)|1880]] |style="text-align:right;"|1,462,351 |style="text-align:right;"|42.5% |{{Партия/Орындар|237|652|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 113 |style="text-align:right;"|36.3% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Либералды}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1885)|1885]] | rowspan="5"|[[Роберт Гаскойн-Сесил Солсбери|Солсберидің 3-маркизі]] |style="text-align:right;"|2,020,927 |style="text-align:right;"|43.5% |{{Партия/Орындар|247|670|DodgerBlue}} |{{өсім}} 10 |style="text-align:right;"|36.9% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Либералды азшылық}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1886)|1886]] |style="text-align:right;"|1,520,886 |style="text-align:right;"|51.1% |{{Партия/Орындар|317|670|DodgerBlue}} |{{өсім}} 70 |style="text-align:right;"|47.3% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–[[Либералды юнионистік партия|Либералды Юнионистік]] |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1892)|1892]] |style="text-align:right;"|2,159,150 |style="text-align:right;"|47.0% |{{Партия/Орындар|268|670|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 49 |style="text-align:right;"|40.0% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Либералды}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1895)|1895]] |style="text-align:right;"|1,894,772 |style="text-align:right;"|49.0% |{{Партия/Орындар|340|670|DodgerBlue}} |{{өсім}} 72 |style="text-align:right;"|50.7% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–Либералды Юнионистік |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1900)|1900]] |style="text-align:right;"|1,767,958 |style="text-align:right;"|50.3% |{{Партия/Орындар|335|670|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 5 |style="text-align:right;"|50.0% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–Либералды Юнионистік |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1906)|1906]] | rowspan="3"|[[Артур Бальфур]] |style="text-align:right;"|2,422,071 |style="text-align:right;"|43.4% |{{Партия/Орындар|131|670|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 204 |style="text-align:right;"|19.6% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Либералды}} |- |data-sort-value="1910-1"|[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1910 қаңтар)|қаңтар 1910]] |style="text-align:right;"|3,104,407 |style="text-align:right;"|46.8% |{{Партия/Орындар|240|670|DodgerBlue}} |{{өсім}} 109 |style="text-align:right;"|35.8% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Либералды азшылық}} |- |data-sort-value="1910-2"|[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1910 желтоқсан)|желтоқсан 1910]] |style="text-align:right;"|2,420,169 |style="text-align:right;"|46.6% |{{Партия/Орындар|235|670|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 5 |style="text-align:right;"|35.1% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Либералды азшылық}} |- |colspan="9" data-sort-value="1912" style="text-align: center;" |''[[Либералды юнионистік партия]]мен бірге 1912 жылы қосылып, Консервативті және Юнионистік партияға айналды'' |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1918)|1918]]<ref group="fn">21 жастан үлкен ерлер және 30 жастан үлкен әйелдердің көбіне сайлау құқығы берген 1918 жылғы Халық өкілдігі актісінің қабылдануынан кейін орын алған тұңғыш сайлау.</ref> | rowspan="2"|[[Эндрю Бонар Лоу]] |style="text-align:right;"|3,472,738 |style="text-align:right;"|38.4% |{{Партия/Орындар|379|707|DodgerBlue}} |{{өсім}} 108 |style="text-align:right;"|53.6% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}[[Либералды коалиция]]–Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1922)|1922]] |style="text-align:right;"|5,294,465 |style="text-align:right;"|38.5% |{{Партия/Орындар|344|615|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 35 |style="text-align:right;"|55.9% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1923)|1923]] | rowspan="5"|[[Стэнли Болдуин]] |style="text-align:right;"|5,286,159 |style="text-align:right;"|38.0% |{{Партия/Орындар|258|625|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 86 |style="text-align:right;"|41.3% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{no2|Лейбористік азшылық}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1924)|1924]] |style="text-align:right;"|7,418,983 |style="text-align:right;"|46.8% |{{Партия/Орындар|412|615|DodgerBlue}} |{{өсім}} 124 |style="text-align:right;"|67.0% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1929)|1929]]<ref group="fn">21 жастан үлкен барлық әйелдерге сайлау құқығын берген 1928 жылғы Халық өкілдігі актісінің қабылдануынан кейін орын алған тұңғыш сайлау.</ref> |style="text-align:right;"|8,252,527 |style="text-align:right;"|38.1% |{{Партия/Орындар|260|615|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 152 |style="text-align:right;"|42.3% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Лейбористік азшылық}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1931)|1931]] |style="text-align:right;"|11,377,022 |style="text-align:right;"|55.0% |{{Партия/Орындар|470|615|DodgerBlue}} |{{өсім}} 210 |style="text-align:right;"|76.4% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–Либералды–[[Национал-Лейбористік ұйым|Национал-Лейбористік]] |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1935)|1935]] |style="text-align:right;"|10,025,083 |style="text-align:right;"|47.8% |{{Партия/Орындар|386|615|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 83 |style="text-align:right;"|62.8% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–[[Национал-Либералды партия (Ұлыбритания, 1931)|Национал-Либералды]]–Национал-Лейбористік |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1945)|1945]] | rowspan="3"|[[Уинстон Черчилль]] |style="text-align:right;"|8,716,211 |style="text-align:right;"|36.2% |{{Партия/Орындар|197|640|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 189 |style="text-align:right;"|30.8% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1950)|1950]] |style="text-align:right;"|11,507,061 |style="text-align:right;"|40.0% |{{Партия/Орындар|282|625|DodgerBlue}} |{{өсім}} 85 |style="text-align:right;"|45.1% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1951)|1951]] |style="text-align:right;"|13,724,418 |style="text-align:right;"|48.0% |{{Партия/Орындар|302|625|DodgerBlue}} |{{өсім}} 20 |style="text-align:right;"|48.3% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–[[Национал-Либералды партия (Ұлыбритания, 1931)|Национал-Либералды]] |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1955)|1955]] |data-sort-value="eden"|[[Энтони Иден]] |style="text-align:right;"|13,310,891 |style="text-align:right;"|49.7% |{{Партия/Орындар|324|630|DodgerBlue}} |{{өсім}} 22 |style="text-align:right;"|51.4% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–Национал-Либералды |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1959)|1959]] |data-sort-value="macm"|[[Гарольд Макмиллан]] |style="text-align:right;"|13,750,875 |style="text-align:right;"|49.4% |{{Партия/Орындар|345|630|DodgerBlue}} |{{өсім}} 21 |style="text-align:right;"|54.8% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–Национал-Либералды |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1964)|1964]] |data-sort-value="dougl"|[[Алек Дуглас-Хьюм]] |style="text-align:right;"|12,002,642 |style="text-align:right;"|43.4% |{{Партия/Орындар|298|630|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 47 |style="text-align:right;"|47.3% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1966)|1966]] | rowspan="4"|[[Эдвард Хит]] |style="text-align:right;"|11,418,455 |style="text-align:right;"|41.9% |{{Партия/Орындар|250|630|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 48 |style="text-align:right;"|39.7% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1970)|1970]]<ref group="fn">18 жастан үлкен азаматтарға сайлау құқығын берген 1969 жылғы Халық өкілдігі актісінің қабылдануынан кейін орын алған тұңғыш сайлау.</ref> |style="text-align:right;"|13,145,123 |style="text-align:right;"|46.4% |{{Партия/Орындар|330|630|DodgerBlue}} |{{өсім}} 80 |style="text-align:right;"|52.4% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |data-sort-value="1974-1"|[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1974 ақпан)|ақпан 1974]] |style="text-align:right;"|11,872,180 |style="text-align:right;"|37.9% |{{Партия/Орындар|297|635|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 33 |style="text-align:right;"|46.8% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Лейбористік азшылық}} |- |data-sort-value="1974-2"|[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1974 қазан)|қазан 1974]] |style="text-align:right;"|10,462,565 |style="text-align:right;"|35.8% |{{Партия/Орындар|277|635|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 20 |style="text-align:right;"|43.6% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979]] | rowspan="3"|[[Маргарет Тэтчер]] |style="text-align:right;"|13,697,923 |style="text-align:right;"|43.9% |{{Партия/Орындар|339|635|DodgerBlue}} |{{өсім}} 62 |style="text-align:right;"|53.4% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1983)|1983]] |style="text-align:right;"|13,012,316 |style="text-align:right;"|42.4% |{{Партия/Орындар|397|650|DodgerBlue}} |{{өсім}} 38 |style="text-align:right;"|61.1% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987]] |style="text-align:right;"|13,760,935 |style="text-align:right;"|42.2% |{{Партия/Орындар|376|650|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 21 |style="text-align:right;"|57.8% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1992)|1992]] | rowspan="2"|[[Джон Мейджор]] |style="text-align:right;"|14,093,007 |style="text-align:right;"|41.9% |{{Партия/Орындар|336|651|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 40 |style="text-align:right;"|51.6% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1997)|1997]] |style="text-align:right;"|9,600,943 |style="text-align:right;"|30.7% |{{Партия/Орындар|165|659|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 171 |style="text-align:right;"|25.0% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2001)|2001]] |data-sort-value="hag"|[[Уильям Хейг]] |style="text-align:right;"|8,357,615 |style="text-align:right;"|31.7% |{{Партия/Орындар|166|659|DodgerBlue}} |{{өсім}} 1 |style="text-align:right;"|25.2% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2005)|2005]] |data-sort-value="how"|[[Майкл Говард]] |style="text-align:right;"|8,785,941 |style="text-align:right;"|32.4% |{{Партия/Орындар|198|646|DodgerBlue}} |{{өсім}} 32 |style="text-align:right;"|30.7% |{{өзгеріссіз}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2010)|2010]] | rowspan="2"|[[Дэвид Кэмерон]] |style="text-align:right;"|10,704,647 |style="text-align:right;"|36.1% |{{Партия/Орындар|306|650|DodgerBlue}} |{{өсім}} 108 |style="text-align:right;"|47.1% |{{өсім}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті–[[Либералды демократтар (Ұлыбритания)|Либералды демократтар]] |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015]] |style="text-align:right;"|11,334,920 |style="text-align:right;"|36.9% |{{Партия/Орындар|330|650|DodgerBlue}} |{{өсім}} 24 |style="text-align:right;"|50.8% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017]] |data-sort-value="may"|[[Тереза Мэй]] |style="text-align:right;"|13,632,914 |style="text-align:right;"|42.3% |{{Партия/Орындар|317|650|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 13 |style="text-align:right;"|48.8% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті азшылық |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019]] |data-sort-value="johnson"|[[Борис Джонсон]] |style="text-align:right;"|13,966,451 |style="text-align:right;"|43.6% |{{Партия/Орындар|365|650|DodgerBlue}} |{{өсім}} 48 |style="text-align:right;"|56.2% |{{өзгеріссіз}} 1-орында |{{yes2}}Консервативті |- |[[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024]] |data-sort-value="johnson"|[[Риши Сунак]] |style="text-align:right;"|6,828,925 |style="text-align:right;"|23.7% |{{Партия/Орындар|121|650|DodgerBlue}} |{{құлдырау}} 244 |style="text-align:right;"|18.6% |{{құлдырау}} 2-орында |{{no2|Лейбористік}} |- |} ;Қосымша ақпарат: {{reflist|group="fn"}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы| ]] [[Санат:1834 жылы құрылған саяси партиялар|Консервативті]] [[Санат:Ұлыбритания саяси партиялары|Консервативті]] [[Санат:Оңшыл центристік саяси партиялар|Консервативті]] l1xaoads7pmergfusdeu34nsmezb2z1 2 725520 3684412 3684350 2026-10-21T12:51:18Z 1nter pares 146705 /* Білім */ 3684412 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 obph8f4dhibx90v5fxcf03lpua9af77 2 727013 3684552 3270738 2026-10-21T17:00:39Z Nurken 111493 3684552 wikitext text/x-wiki {{Userbox |id= [[Сурет:Vote 12345-en.svg|40px]] |id-c = white |info = Бұл қатысушы '''[[демократия]]''' идеяларын қолдайды |info-a = center |info-c = #FFE6E6 |border-c = red }}<noinclude> == Көшіріп алу үшін == <pre> {{Қатысушы:Box/Демократия}} </pre> == Тағы қараңыз == * [[:Қатысушы:Box/Либерал]] </noinclude> [[Санат:Уикипедия:Юзербокстар]] isen3tkl9xlrrpuutaluov4ypk6x4iv 2 732605 3684468 3294755 2026-10-21T16:10:56Z 1nter pares 146705 3684468 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Baccara - 1977 жылы испандық әртістер Майте Матео ([[1951]] жылы 7 ақпанда туған) және Мария Мендиола (4 сәуір [[1952]] - 2021 ж. 11 қыркүйек) құрған испандық әйел вокалдық дуэті. == Түпнұсқа құрамның тарихы (1976 - 1981) == Дуэт ''Yes Sir, I Can Boogie'' дебюттік синглімен тез халықаралық жетістікке жетті, ол Еуропаның көп бөлігінде бірінші орынға шықты және әйелдер тобының барлық уақыттағы ең көп сатылған сингліне айналды, ақырында бүкіл әлем бойынша 16 миллионнан астам көшірме сатылды. [[File:Ad Visser geeft het zangduo Baccara een gouden plaat Vlnr Mayte Mateos (Ba, Bestanddeelnr 929-3096.jpg|thumb|Baccara 1978 жылы]] Сәтті сингл ''Sorry I'm a lady'' және еуропалық тур бірқатар альбомдардың шығарылымына, көптеген теледидарлық көрсетілімдерге және [[1978]] жылғы Eurovision ән байқауында Люксембургті көрсету үшін дуэтті таңдауға әкелді. [[1980]] жылы Мария Мендиола мен Мэйте Матеоc арасында Baccara төртінші альбомын жазу кезінде жанжал пайда болды. Испанияда, Германияда және Жапонияда айтарлықтай ізбасарларға қарамастан, [[1981]] жылға қарай олардың дискотека, поп және испан халық музыкасының араласуы сәннен шығып кетті, ал 1983 жылға қарай Матеос пен Мендиола жеке жобалармен жұмыс істеді. Жеке әнші ретінде аз ғана жетістікке жеткен екі түпнұсқа әншінің әрқайсысы өз дуэтін құрды. Мария Мендиола сахналық атауды '''New Baccara''', ал Мэйте Матеос '''Baccara 2000''' атауын пайдаланды. == Мэйте Матеостың Баккарасы (1983 - қазір) == Соңғы 40 жыл ішінде Майте Матео оннан астам сахналық серіктестермен жұмыс істеді. [[1990]] жылдардың соңында Матеос австралиялық әнші Джейн Комерфордпен жұмыс істеді. [[File:Baccara (4954751989).jpg|thumb|Мэйте Матеостың Баккарасы, 2010]] [[1999]] жылы Майте Матеос испандық әнші Кристина Севильямен бірге өнер көрсетіп, жазуды бастады. '''Baccara 2000''' көркем атауымен Матеос пен Севилья американдық рэпер Майкл Юниверсалдың қатысуымен ''Yes sir, I can boogie '99'' рэп-нұсқасын неміс рекордтық BMG-де шығарды. ''Baccara 2000''<ref>https://hitparade.ch/album/Baccara/Baccara-2000-5445</ref> деп аталатын альбом BMG – RCA белгісімен шығарылды. Альбомды [[1995]] жылы Томас Андерспен бірге клавиатурашы ретінде Ресейге гастрольдік сапарда болған және [[1992]] жылдан [[1997]] жылға дейін Blue System жазбаларына қатысқан Торстен Броцман <ref>https://www.discogs.com/artist/173202-Thorsten-Br%C3%B6tzmann</ref> шығарды. [[2004]] жылдың басында сахналық атаудағы «2000» жұрнағын алып тастап, «Baccara» сахналық атын қолдана бастаған Матеос пен Севилья ''Soy tu Venus'' синглін шығарып, Швециядағы Мелодифестивалге<ref>https://eurovisionworld.com/national/sweden/melodifestivalen-2004/baccara-soy-tu-venus</ref> қатысты. 7-ші орынға көтерілді. Кейінірек [[2004]] жылы ''Soy tu Venus''<ref>https://hitparade.ch/song/Baccara/Soy-tu-Venus-27611</ref> альбомы шведтік «Lionheart records» рекордсмені шығарды. [[2005]] жылдан бастап Мэйте Матеос Палома Бланкомен бірге сахнада өнер көрсетіп, студияда жазба жазды. [[2008]] жылы олар ''Nights in black satin'' синглін және ''Satin... in black and white''<ref>https://hitparade.ch/album/Baccara/Satin...-In-Black-&-White-89582</ref> альбомын «Edel» неміс рекордтық жапсырмасында шығарды. Альбомның продюсері Ральф Сожа мен Фрэнк Достал. Пандемиядан кейін Мэйте Матео бар болғаны 3 рет өнер көрсетті. Бір шоу оның туған қаласы Логроно қаласында [[2022]] жылы өтті. [[2023]] жылы екі шоу Майте Майтеос қазір тұратын Майорка аралында өтті. == Мария Мендиоланың Баккарасы (1985 - 2021) == Мария Мендиола [[1985]] жылдан бері Мариса Переспен бірге өнер көрсетіп, жазды. 1986 жылы '''New Baccara''' көркем атауымен олар «Sanni records» рекордтық жапсырмасында ''Call me up''<ref>https://hitparade.ch/song/New-Baccara/Call-Me-Up-70652</ref> синглін шығарды. Синглды [[Modern Talking]] және C.C.Catch бағдарламаларының бірлескен продюсері Луис Родригес шығарды. Сол әннің испандық нұсқасы ''Талисман'' үшін Мендиола сөзін жазды. [[1988]] жылы Мендиола мен Перес «New Baccara» көркем атауын қолдана отырып, «Bellaphon» жазба жапсырмасында ''Fantasy boy''<ref>https://hitparade.ch/song/New-Baccara/Fantasy-Boy-70651</ref> синглін шығарды. Жоғарыда аталған екі ән «New Baccara» Латын Америкасында<ref>https://periodicocorreo.com.mx/ocio/baccara-el-duo-femenino-legendario-regresa-con-nuevo-sencillo-y-un-legado-innegable-20231204-87223.html</ref> үлкен танымалдылыққа әкелді. [[1989]] жылы ''Touch me''<ref>https://hitparade.ch/song/New-Baccara/Touch-Me-63273</ref> синглы қайтадан «Bellaphon» жазба жапсырмасында жарық көрді. [[1990]] жылы олар ''F.U.N.'' альбомын шығарды. Dureco рекордтық жапсырмасында. [[1990]] жылдардың басында Мендиола мен Перес «new» префиксін алып тастап, Baccara ретінде жаза бастады. [[File:Jubilee Kotlas PPM, 50 years (024).jpg|thumb|Мария Мендиоланың Баккарасы, 2011]] [[1993]] жылы Мария Мендиоланың Баккарасы британдық "Loading Bay" рекордтық жапсырмасында ''Wind Beneath My Wings'' синглін шығарды. Бұл сингл Ұлыбританияда клубтық хитке айналды. Баккара ретінде Мендиола мен Перес Шығыс Еуропаны белсенді түрде гастрольдік сапарда болды. [[2004]] жылы олар Мәскеуде (Ресей) өткен «Дискотека 80»<ref>https://disco80.ru/video-tag/2004/</ref> фестивалінде өнер көрсетті. [[2008]] жылы Мариса Перес денсаулығына байланысты сахнадан кетуге мәжбүр болды. [[2011]] жылдан бастап Мария Мендиола сахнада өнер көрсетіп, Кристина Севильямен бірге жазды, ол бұрын Майте Матеоспен екі альбом жазды. [[2012]] жылы Мендиола мен Севилья Баккара рөлінде Мәскеуде (Ресей) «Ретро FM аңыздарында»<ref>https://legendy.retrofm.ru/photo/2012/msk</ref> өнер көрсетті. [[2017]] жылы Мендиола мен Севилья «Team 33 Music» белгісінде Луис Родригес шығарған ''Gimme your love''<ref>https://topdiscoradio.com/baccara-gimme-your-love-bobby-to-extended-mix-nuevo-disco/</ref> синглін шығарды. Көп ұзамай ''I belong to your heart''<ref>https://hitparade.ch/song/Baccara/I-Belong-To-Your-Heart-1669614</ref> альбомы шықты. [[2018]] жылдың наурыз айында Мария Мендиола мен Кристина Севилья Алматыда «Наурыз дискотека стилінде» фестивалінде өнер көрсетті. [[2019]] жылы Мария Мендиоланың Баккарасы Шығыс Еуропаға гастрольдік сапарын жалғастырды. Наурызда олар Молдованың [[Кишинёв]] қаласында өткен Martisor<ref>https://www.fest.md/ru/events/concerts/retro-legendi-martisor-2019</ref> фестивалінде өнер көрсетті. 2019 жылдың маусым айында Мария Мендиоланың Баккарасы [[Румыния]], Бухарестте өткен Retro Music фестивалінде<ref>https://retromusicfestival.ro/</ref> өнер көрсетті. 2019 жылдың қазан айында олар Будапештте ([[Мажарстан]]) Arena Retro Party<ref>https://www.setlist.fm/festivals/arena-retro-party-2bd6741a.html</ref> кешінде өнер көрсетті. [[2020]] жылы Мендиола мен Севилья Baccara ретінде шотланд ремиксері Джордж Бенсонға арналған ''Yes sir, I can boogie''<ref>https://www.thenational.scot/news/20375208.yes-sir-can-boogie-band-says-first-scottish-gig-one-best-ever/</ref> алғашқы Baccara хитін қайта жазды. Сингл «GBX featuring Baccara» ретінде шығарылды. Мария Мендиола [[2021]] жылы 11 қыркүйекте Мадридте<ref>https://www.gazeta.ru/culture/2021/09/12/a_13977248.shtml</ref>қайтыс болды. == Кристина Севильяның Баккарасы (2022 – қазір) == [[2022]] жылы жанкүйерлердің көптеген өтініштерінен кейін және Мария Мендиоламен жұмыс істеген кезде қол қойылған келісім-шарттарды орындау үшін Кристина Севилья жобаны қайта жандандыруды шешті. 2022 жылдың 26 қаңтарында Севильяның жаңа сахналық серіктесі Хелен де Кироганы таныстыру туралы хабарландыру жасалды. Де Кирога бұған дейін Алехандро Санц және Мигель Бозе сияқты әртістермен бэк-вокалист болып жұмыс істеген, «Мысықтар» мюзикліне және Дисней фильмдерінің «Кішкентай су перісі» және «Арыстан патшасы» испан саундтректерінің жазбаларына қатысқан. Baccara жаңа құрамының бірінші рет сахнаға шығуы 2022 жылдың ақпанында<ref>https://www.libertaddigital.com/chic/corazon/2022-03-13/las-nuevas-baccara-debutaron-en-kiev-una-semana-antes-de-la-invasion-rusa-6875464/</ref> Киевте, Украинада өтті. 2022 жылдың маусым айында Севилья мен де Кирога Баккара рөлінде Испанияның Севилья қаласында өткен Cristian Dior круиздік топтамасының<ref>https://www.revistavanityfair.es/articulos/desfile-dior-sevilla-analisis-carmen-amaya</ref> тұсаукесерінде өнер көрсетті. 2022 жылдың шілдесінде олар Мадридте (Испания) MaDo-да Baccara-ның ең үлкен хиттерін орындады; Шотландиядағы 'Doune the Rabbit Hole' фестивалінде; және Гилфордтағы 'Guilfest', Ұлыбритания. 2022 жылдың тамызында Баккара Эстониядағы Куремаадағы Kuuslagufestival пайда болды. 2022 жылдың қыркүйегінде олар «Team 33 music» жазба жапсырмасында ''Don't let this feeling go away'' сандық синглін шығарды. 2022 жылдың қазан айында Севилья мен де Кирога Бранденбургте (Германия) бақша мен гүлдер көрмесінде Баккара ретінде өнер көрсетті және Мадридтегі (Испания) Elle Cancer Ball-да пайда болды. 2022 жылдың қарашасында олар Джина Т-мен бірге екі шоу көрсету үшін Америка Құрама Штаттарына барды. 2023 жылдың ақпан айында Баккара Боливияның Оруро қаласында өнер көрсетті. 2023 жылдың мамыр айында ELLE журналының испандық басылымы Баккараға 4 беттен тұратын мақала арнады. Кейінірек 2023 жылдың мамыр айында испандық «in out records» лейблі жоғарыда аталған әннің кеңейтілген нұсқасы мен «New Baccara» хиттері ''Call me up'' және Севилья мен де Кироганың қайта жазған ''Fantasy boy''. 2023 жылдың маусымында Севильяның Бакарасы Ригадағы (Латвия) Nostalgia Fest-те және, Хьюстондағы (Техастағы, Калифорниядағы) және, Сан-Хоседегі (Калифорния) Жаңа толқын фестивалінде өнер көрсетті. 2023 жылдың шілде айында Baccara Қазақстанның Орал қаласында жеке концертін өткізді. 2023 жылдың тамызында Севилья мен де Кирога Румынияның Ботосани қаласында өткен өнер және мәдениет фестивалінде Баккара мен Ричард Клайдерман ретінде өнер көрсетті. 2023 жылдың қыркүйегінде Baccara француздық ETAM іш киім лейблімен Париж сән апталығында Etam тікелей шоуында өздерінің «Yes sir, I can boogie» хитін орындау үшін таңдалды. Шоуды француздық TCM телеарнасы тікелей эфирде көрсетті. 2023 жылдың қарашасында Севилья мен де Кирога Молдованың Комрат қаласында өткен шарап фестивалінде Baccara ретінде өнер көрсетті. dcrajqptii1ak3r9v03071q7vr4r309 0 735977 3684772 3320882 2026-10-22T09:45:52Z 1nter pares 146705 3684772 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = София Ротару |Атауы ={{lang-uk|Софія Ротару}}<br>{{lang-ro|Sofia Rotaru}} |Сурет = Софія Ротару (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Толық аты = София Михайловна Ротару |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1962 — осы уақытқа шейін |Мемлекет = {{UKR}} |Мамандықтары = {{әнші|Украина}}, актриса, кәсіпкер |Дауыс түрі =сопрано |Аспаптары =[[Баян (музыкалық аспап)|баян]], [[перкуссия]], домра |Жанры = [[эстрада]], [[Поп-музыка|поп]], [[диско]], [[поп-фолк]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = Украина қаһарманы, {{Республика ордені (Молдова)}}, {{Құрмет ордені (Ресей)}}, {{Халықтар Достығы ордені}}, {{Құрмет Белгісі ордені}}, {{Ленин комсомол сыйлығы}}, {{Достастық ордені}}, {{КСРО халық әртісі}}, [[Алтын граммофон]] |Сайты = https://sofiarotaru.com/ |Туған күні=7.08.1947}} '''София Михайловна Ротару''' — кеңестік, сосын украиндық әнші. Репертуарында [[Орыс тілі|орыс]], [[Украин тілі|украин]], [[Молдаван тілі|молдаван]], [[Болгар тілі|болгар]], [[Серб тілі|серб]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Француз тілі|француз]], [[Италиян тілі|италиян]], [[Испан тілі|испан]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде орындалатын 500-ден астам әні бар Көптеген халықаралық ән байқауларының жеңімпазы болып, ол жиырмадан аса альбом шығарды, оның біразы миллиондаған көшірме таралыммен сатылды. 1988 жылы оған [[КСРО халық әртісі]] атағы берілді. 2002 жылы ол [[Украина қаһарманы]] атанды.<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=691%2F2002 Ротаруға қатысты Украина президентінің жарлығы], zakon.rada.gov.ua</ref> 1973 жылдан 2021 жылға дейін (2018 жылды санамай) «Жыл әні» фестивалінің қатысушысы болды.<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/culture/2022/12/04/allegrova-rydala-kirkorov-celovalsya-pesnya-goda-proshla-bez-pugachevoy-i-rotaru.html|title=Аллегрова рыдала, Киркоров целовался: «Песня года» прошла без Пугачёвой и Ротару|author=Сорокин Денис|website=www.mk.ru|date=2022-12-04|publisher=Московский комсомолец|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102214502/https://www.mk.ru/culture/2022/12/04/allegrova-rydala-kirkorov-celovalsya-pesnya-goda-proshla-bez-pugachevoy-i-rotaru.html|archive-date=2023-01-02|access-date=|url-status=live}}</ref> «Алтын граммофон» сыйлығының 12 дүркін иегері, оның ішінде «Поп-музыкаға қосқан үлесі үшін» арнайы сыйлығы да бар.<ref>{{Cite web|url=https://lisa.ru/zvezdy/90818-kakie-zvezdy-stali-obladatelyami-premii-zolotoj-grammofon-2017/|title=Какие звезды стали обладателями премии «Золотой граммофон-2017»?|lang=ru}}</ref> == Өмірбаяны == София Ротару 1947 жылы [[Черновцы облысы]]ндағы [[Маршинцы]] ауылында дүниеге келді. Ол алты баланың ішінде екіншісі болды. Оның әкесі жүзім өсірумен айналысқан, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та кеңестік жауынгер ретінде Берлинге дейін жеткен. Мектепте София бірінші сыныптан бастап хорға қатысқан. Сондай-ақ спортта да жетістіктерімен мақтана алған. 1963 жылы облыстық, ал 1964 жылы республикалық дарындар фестивалінде жеңімпаз болды. Осыған орай оның фотографиясы 1965 жылғы [[Україна]] журналының мұқабасында басылды. 1964 жылы мектеп бітірісімен жергілікті музыкалық училищиге оқуға түседі. Бұл уақытта ол Черновцы университетінің студенттер оркестрінде трубада ойнаған Анатолий Евдокименкомен танысады. Төрт жылдан кейін олар үйленеді. 1968 жылы ол училищені бітіреді, [[Болгария]]да өткен IX Бүкіләлемдік жастар мен студенттер фестиваліне жіберіледі. 1970 жылы София мен Анатолийде бала туады. 1971 жылы Украинада «[[Червона рута]]» атты фильм-концерт түсірілді. Көрерменнің ықыласына бөленген бұл фильмде София Ротару басты рөлде ойнаған. Бұған орай Черновцы филармониясы оны жұмысқа шақырады және «Червона рута» атты ансамбль ұйымдастырады. Осы кезеңде әншінің украиналық сазгер Владимир Ивасюкпен ынтымақтастығы орнығады. Нәтижеде поп-музыканың сарынымен ойнайтын фольклорға еліктеген көптеген әндер жазылады. 1973 жылы София Ротару Болгарияда өткен «Алтын Орфей» байқауында екі ән орындап, бірінші сыйлыққа ие болды. Сол жылы оған Украин КСР-ң еңбегі сіңген әртісі атағы берілді. Сондай-ақ ол «Жыл әні» фестивалінің финалына қатысады. Бұл фестивальге содан бері үзбей қатысқан (2018 жылға дейін). Көптеген авторлар оған ән жаза бастайды. 1974 жылы ол [[Кишинёв]]тегі Мемлекеттік өнер институтын бітіреді. Сол жылы [[Польша]]дағы Сопотта өткен ән фестивалінің лауреаты атанды. 1976 жылы ол Украин КСР-ң халық әртісі атанады. [[Германия]]ға шақырылып, екі неміс әнінен тұратын винилді мини-альбом жаздырады, талай-талай концерт береді. 1980 жылы [[Токио]]дағы ән байқауында бірінші сыйлықты иеленді. Мәскеуде өткен [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиадада]] екі жаңа әнін орындайды. Сол жылы «[[Қайдасың, махаббатым?]]» атты музыкалық көркем фильмінде басты рөлде түсті. 1983 жылы [[Канада]]да концерт береді. Осыдан кейін оған бес жылға КСРО-дан шығуға тиым салынды. Сол жылы Молдав КСР-ң халық әртісі атағы берілді. 1985 жылы оның «София Ротару» және «Нежная мелодия» атты екі күйтабағы КСРО-да ең көп таралыммен сатылып, әншіге «Алтын диск» сыйлығы берілді. Сол жылы [[Халықтар Достығы ордені]] де табысталды. Сондай-ақ «Сізді София Ротару шақырады» атты фильм-концерт шықты. Келесі жылы «Махаббат туралы монолог» деген музыкалық фильм көрсетілді. 1986 жылы София Ротару орыс композиторы Владимир Матецкиймен жұмыс істей бастайды, бұл әріптестік 15 жылға созылады. Екі жылдан кейін оған [[КСРО халық әртісі]] атағы берілді. [[КСРО ыдырауы]]нан кейін де оның шығармашылығы мен концерттік белсенділігі дами берді. [[Сурет:Alexei Leonov and Sofia Rotaru during a gala ceremony (cropped).jpg|нобай|София Ротару және ғарышкер Алексей Леонов, 2011 жыл]] Кезекті «Жыл әні» фестивалінде ол «1996 жылдың үздік эстрадалық әншісі» болып танылды. 1997 жылы [[Қазақстан]]да өткен [[Азия дауысы]] фестиваліне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://voxpopuli.kz/2215-aziya-dauysy-kak-gremel-golos-azii/|title=«Азия дауысы»: как гремел «Голос Азии»|lang=ru|access-date=2023-08-24|archive-date=2022-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114071505/https://voxpopuli.kz/2215-aziya-dauysy-kak-gremel-golos-azii/|url-status=live}}</ref> Сол жылы оған [[Молдавия]]ның Республика ордені берілді. Келесі жылдары да ол әртүрлі жүлделер мен атақтарға ие болып жүрді. 2002 жылы София Ротаруға [[Украина қаһарманы]] деген елдегі ең жоғарғы атақ берілді. Ал Ресей президенті оған [[Құрмет ордені (Ресей)|Құрмет орденін]] сыйлады. Сол жылы әншінің «Я тебя по-прежнему люблю» атты жаңа альбомы және басқа да жинақтары шығады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozon.ru/context/detail/id/1090712/?item=1066824|title=София Ротару. Я тебя по-прежнему люблю|publisher=Ozon.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-15|archive-date=2018-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315195856/https://www.ozon.ru/context/detail/id/1090712/?item=1066824|url-status=live}}</ref> 2007 жылы оған Беларусь президентінің «Өнер арқылы — бейбітшілікке және түсінушілікке» сыйлығы табысталды.<ref>{{cite web|url=http://festival.vitebsk.by/en/news/2007/07/13/143200.html|title=Contrasts of "Slavianski Bazaar"|date=13 July 2007|access-date=22 May 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080325234252/http://festival.vitebsk.by/en/news/2007/07/13/143200.html|archive-date=25 March 2008}}</ref> 2010 жылы ол Украинадағы ең көп табыс түсірген әнші болды, сондай-ақ жалпы посткеңестік кеңістікте ең бай әртіс атанған кездері де көп болды.<ref>[https://muz.ru/Store/NewsDetails.aspx?NewsId=77260 За 2010 год София Ротару заработала больше всех.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312093715/http://muz.ru/store/newsdetails.aspx?newsid=77260 |date=2016-03-12 }} // muz.ru</ref> 2021 жылы Украина президенті оған [[Украинаның ұлттық аңызы]] атты ерекшелік белгісін сыйлады.<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/3742021-39765 Про нагородження відзнакою Президента України "Національна легенда України"]</ref> == Дискография == * 1972 — «Червона рута» * 1973 — «Поёт София Ротару» * 1974 — «София Ротару» (немесе «Баллада о скрипках») * 1976 — «София Ротару» (немесе «Лебединая верность») * 1977 — «Пісні Володимира Івасюка співає Софія Ротару» * 1978 — «Deine Zärtlichkeit» * 1978 — «София Ротару» (немесе «Родина моя») * 1979 — «Только тебе» * 1981 — «Где ты, любовь?» * 1981 — «София Ротару и Червона Рута» * 1985 — «Нежная мелодия» * 1987 — «Монолог о любви» * 1987 — «Lavanda» * 1988 — «Золотое сердце» * 1991 — «Караван любви» * 1995 — «Хуторянка» * 1998 — «Люби меня» * 2002 — «Я тебя по-прежнему люблю» * 2004 — «Небо — это я» * 2005 — «Я же его любила» * 2008 — «Я — твоя любовь!» * 2010 — «Я не оглянусь» * 2014 — «Давай устроим лето» * 2016 — «Зима» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Sofia Rotaru|София Ротару}} == Сілтемелер == * [https://ria.ru/20070807/70527690.html София Ротару фотогалереяда] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Контральто]] [[Санат:Поп-фолк әншілер]] [[Санат:Овация сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын граммофон сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:София Ротару| ]] pvnt59oo351b69otjbiydgnmwy10rcl 0 736070 3684741 3458755 2026-10-22T09:22:15Z 1nter pares 146705 3684741 wikitext text/x-wiki {{Шахматшы | есімі = Нино Хурцидзе | шынайы есімі = {{Lang-ka|ნინო ხურციძე}} | суреті = Nino Khurtsidze 2013.jpg | сурет тақырыбы = Хурцидзе 2013 жылы | мемлекеттер = | туған кездегі есімі = | туған күні = 28.9.1975 | туған жері = Тбилиси, Грузин КСР | қайтыс болған күні = 22.4.2018 | қайтыс болған жері = Тбилиси, Грузия | тұрғылықты жері = | лауазымы =Халықаралық шебер (1999)<br>Әйелдер гроссмейстері (1993) | максималды рейтингі =2472 (шілде 1999) | марапаттары мен сыйлықтары = | ФИДЕ нөмірі = | сайты = | Commons = }} '''Нино Хурцидзе''' (28 қыркүйек 1975 жыл – 22 сәуір 2018 жыл) — [[Грузия|грузин]] [[Шахмат|шахматшысы]]. Ол 1993 жылы FIDE әйел гроссмейстері (WGM) және 1999 жылы халықаралық шебер (IM) атақтарына ие болды<ref>Шульц, Андре (24 апреля 2018 г.). «Нино Хурцидзе 1975-2018» . Шахматные новости. Перевод Маколи Петерсона с немецкого. ЧессБейс. <nowiki>http://en.chessbase.com/post/nino-khurtsidze-1975-2018</nowiki></ref>. Ол 1993 және 1995 жылдары [[Жасөспірімдер арасындағы шахматтан әлем чемпионаты|20 жасқа дейінгі қыздар арасындағы шахматтан әлем чемпионатында]] жеңіске жетті. Хурцидзе сонымен қатар 1991 жылы Гуарапуавада (Бразилия) [[Жастар арасындағы шахматтан әлем чемпионаты|өткен 16 жасқа дейінгі қыздар арасындағы шахматтан әлем чемпионатында]], 1992 жылы 20 жасқа дейінгі қыздар арасындағы Еуропа чемпионатында, 1998 жылы шахматтан ерлер арасындағы Грузия чемпионатында (осылай жасаған жалғыз грузиялық әйел ойыншы) және әйелдер арасындағы Грузия чемпионатында бес рет (1989, 1993, 2005, 2006 және 2013 жылдары) жеңімпаз атанды. Ол 1993 жылы Индонезияның [[Джакарта]] қаласында және 1995 жылы Молдованың [[Кишинёв]] қаласында өткен әйелдер арасындағы аймақаралық турнирге қатысты. Бұл оқиғалар тиісінше 1996 және 1999 жылдардағы әйелдер арасындағы шахматтан әлем чемпионаты циклінің бөлігі болды. 1998 жылы ол [[Роттердам|Роттердамда]] [[Халықаралық студенттік спорт федерациясы|FISU]] ұйымдастырған университеттер арасындағы әйелдер чемпионатында жеңіске жетті<ref><nowiki>http://www.fisu.net/medias/fichiers/wuc_chess_medallists.pdf</nowiki></ref>. Хурцидзе 2000, 2001, 2004, 2006, 2008, 2012, 2015 және 2017 жылдары нокаутпен өткен әйелдер арасындағы әлем чемпионатында өнер көрсетті. Оның ең жақсы нәтижелері 2001 жылы Мәскеуде (8 финалға жету, онда ол соңғы жеңімпаз Чжу Ченнен жеңілді), 2006 жылы [[Екатеринбург|Екатеринбургте]] (финалда - Алиса Галлиамовадан жеңілді) және 2017 жылы [[Тегеран|Тегеранда]] (16 финалда - Антоанетадан жеңілді) Стефанова )<ref>[http://www.mark-weeks.com/chess/wcc-womn.htm Mark Weeks Chess Pages]</ref>. Хурцидзе 1998, 2000, 2002, 2006 және 2012 жылдардағы әйелдер шахмат олимпиадасында командалық жарыстарда, 2007, 2011 жылдары шахматтан әйелдер командалық әлем чемпионатында қола медаль жеңіп алып, 2013 жылы Еуропа әйелдер құрамасында Грузия үшін бақ сынады. Шахматтан әлем чемпионатында 1999, 2003, 2005, 2007, 2009, 2011 және 2013 жылдары өнер көрсетті. Ол 1997 жылы Швейцарияның Люцерн қаласында өткен 4-ші шахматтан әлем чемпионатында Грузия әйелдер құрамасында болды. Хурцидзе сонымен қатар әйелдер арасындағы клубтық Еуропа Кубогына 1996, 1999, 2001, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009 және 2010 жылдары бес түрлі командамен қатысты. 2004 жылы [[Эссен|Essen]] Open турнирінде Евгений Шапошниковтан кейін екінші орынға ие болды<ref>{{Cite web|url=http://www.chess-international.de/ticker/borbeck04/tabelle.html|title=Schach-Ticker: Osteropen des SC WDB Essen|publisher=Chess-International.de|lang=German|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306225113/http://www.chess-international.de/ticker/borbeck04/tabelle.html|archivedate=6 March 2012}}</ref>. 2005 жылы ол [[ФИДЕ|FIDE]] рейтингі бойынша 2420 ұпаймен Грузиядағы рейтингтік екінші әйел шахматшы болды. 2012 жылы Хурцидзе Арменияның Джермук қаласында өткен әйелдер арасындағы ФИДЕ Гран-при турниріне қатысты<ref>{{Cite web|url=http://en.chessbase.com/post/fifth-fide-women-s-grand-prix-starts-in-jermuk|title=Fifth FIDE Women's Grand Prix starts in Jermuk|date=|work=Chess News|publisher=ChessBase|accessdate=}}</ref>. Ол [[Тбилиси|Тбилисиде]] тұрды<ref>[http://chess-news.ru/node/23447 Нино Хурцидзе нужна ваша помощь]</ref> және ұзақ жылдар бойы ГМ Константин Асеевты жаттықтырды<ref name=":1"><nowiki>http://chess-news.ru/node/24588</nowiki></ref>. Хурцидзе 2018 жылдың сәуір айында қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.chessbase.com/post/nino-khurtsidze-1975-2018|title=Nino Khurtsidze 1975-2018|author=Schulz|first=André|date=|work=Chess News|publisher=ChessBase|accessdate=}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шахмат гроссмейстерлері]] [[Санат:Грузия шахматшылары]] a9ag7j3d33ez3xsnhl34rru1gs1nmmh 0 738012 3684742 3368752 2026-10-22T09:22:57Z 1nter pares 146705 3684742 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Григорий Николаевич Чапкис |шынайы есімі = Григо́рій Микола́йович Ча́пкіс |сурет = Chapkis (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 24.02.1970 |туған жері = {{туғанжері|Кишинёв|Кишинёвте}}, Румыния корольдігі |қайтыс болған күні = 13.06.2021 |қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Киев|Киевте}} [[Украина]] |білімі = Киев мәдениет институты |мамандығы = [[биші]], [[хореограф]] |азаматтығы = {{Байрақ|Украина}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = {{5 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}} {{Украин КСР еңбек сіңірген әртісі}} {{Украинаның халық әртісі}} |imdb_id = |сайты = |ортаққор = Grigoriy Chapkis }} '''Григорий Николаевич Чапкис ''' ({{lang-uk|Григо́рій Микола́йович Ча́пкіс; [[24 ақпан]] [[1930 жыл]], [[Кишинёв]], [[Румыния Корольдігі]] - [[13 маусым]] [[2021 жыл]], [[Киев]], [[Украина]]}}) — украиндық биші және хореограф, үш халықаралық байқаудың лауреаты, Украинаның халық әртісі (2010). == Отбасы == Ол төрт рет үйленді, алғашқы әйелі Людмила болды. 1968 жылы ерлі-зайыптылардың Лилия есімді қызы дүниеге келді, ол қазір Италияда тұрады және сол жерде Chapkis Dance балет мектебін басқарады. Қызынан екі немересі бар, үлкені актриса және сұлулық байқауларының жеңімпазы, ал кішісі Киев хореографиялық академиясында оқиды. 2006 жылы Людмила мәңгілікке қайтыс болды. Чапкис екінші рет 1980 жылы шәкірті Наталья есімді қызға үйленді. Олардан Григорий атты ұл дүниеге келді. Алайда, ерлі-зайыптылар Натальяның АҚШ-та тұруды қалауына байланысты ажырасты, бірақ Чапкис оны қолдамады. Қазір ол Америкада тұрады, онда хореограф болып жұмыс істейді және әлемнің басты жұлдыздарына балет қойылымдарын қояды.<ref>{{cite web|url=https://showbiz.24tv.ua/ru/umer-grigorij-chapkis-biografija-vydajushhegosja-poslednie-novosti_n1601045|title=Григорий Чапкис қайтыс болды: көрнекті украин биінің өмірбаяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> Хореографтың үшінші әйелі Үшінші әйелі Ұлттық авиация университетінің оқытушысы және оқу-әдістемелік бөлімінің меңгерушісі болған Алла болды, олар 24 жыл бірге тұрды. Алайда Алла зейнеткерлікке шыққанда, 2016 жылы ерлі-зайыптылар ажырасуға шешім қабылдады. Бұл оқиға барлығын таң қалдырды, бірақ егде жастағы жұлдыздар ажырасу себебін ашпады. 2020 жылы Григорий Чапкис төртінші рет үйленді. Оның таңдаған адамы өзінен әлдеқайда жас болды. Оның есімі Людмила, ол зергерлік бұйымдар дүкенінің директоры болып жұмыс істейді. Григорий Чапкистің жаңа әйелі хореографтан 51 жас кіші және оның 39 жастағы немересімен құрдас. Жұртшылық бойжеткенді жасы үлкен кісімен қарым-қатынаста болғаны үшін бірден айыптай бастады. Бірақ Григорий Николаевичтің балалары мұндай одаққа қарсы болған жоқ.<ref>{{cite web|url=https://odnaminyta.mirtesen.ru/blog/43985911050/Vse-zhenschinyi-umershego-horeografa-Grigoriya-CHapkisa-kak-oni-?ysclid=lvoswlyva308593462|title=Қайтыс болған хореограф Григорий Чапкистің барлық әйелдері: олар кімге ұқсайды және олар кім болды?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> == Білімі == Григорий Николаевич Киев мәдениет институтын және опера театры жанындағы студияны бітірген. Борис Гринченко атындағы Киев университетінің өнер институтының хореография кафедрасының профессоры болды. Ол өзінің би мектебін ашып, көптеген қайырымдылық жобаларына қатысты. Ол «Махаббат пен би – ұзақ өмір сүрудің құпиялары» кітабын жазды.<ref>{{cite web|url=https://kp.ua/culture/698245-hryhoryi-chapkys-do-posledneho-luibyl-zhyzn-y-seks|title=Григорий Чапкис өмірді соңына дейін жақсы көрді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> == Григорий Чапкистің балалық және жастық шағы == Григорий Чапкис 1930 жылы 24 ақпанда ол кезде Румыния аумағына қарайтын Кишинёв қаласында дүниеге келген. Одан басқа отбасында тағы алты аға-әпкесі болды. Григорий Николаевич билеуді бала кезінен үйренді. Хореограф сұхбатында оның балалық шағының кедей болғанын, отбасында тек екі адам жұмыс істегенін айтты. <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Төрт-бес жаста билейтінбіз. Бас киімді ортаға қойып, оған әркім қолынан келгенше ақша салатын. Кейде бір-екі лей тауып, жүгіріп келіп: "Анашым, мен оны таптым» дейтінмін. Сегіз жаста мейрамханалардың жанында отырдым және аяқ киім тазаладым» </blockquote> - деп есіне алды Чапкис өзінің балалық шағы туралы. Сол кезде ол өзінің алғашқы аяқ киімін алды. Бұған дейін болашақ биші жалаң аяқ жүрді, ал қыста қолдан жасалған шикі теріден жасалған аяқ киім киді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Чапкис отбасымен Қазақстанға эвакуацияланған,<ref>{{cite web|url=https://pronedra.ru/legenda-nikogda-ne-umret-nazvana-prichina-smerti-legendarnogo-horeografa-grigoriya-chapkisa-577626.html|title=Аңыз ешқашан өлмейді: аты аңызға айналған хореограф Григорий Чапкистің өлімінің себебі анықталды.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> көмір толтырылған вагондармен Қазақстанға барып, совхозда жұмыс істеді, ал кішкентай Григорий жылқы бақты. Соғыстан кейін олар Кишинёвке қайтып келе жатқанда, бүкіл отбасы іш сүзегімен ауырып, Киевте пойыздан түсірілді. Сауыққаннан кейін Григорий Чапкис Бірінші теміржол мектебінде оқуға, қабылдау комиссиясын өзінің биімен таң қалдырды. Шындығында, олар оны қабылдағысы келмеді - жасөспірім сауатсыз және орыс немесе украин тілін білмейтін. Бірақ бидің тамаша орындауы бағаланып, биші мектепке қабылданды. Жатақханадан орын алған Григорий түске дейін оқып, түстен кейін соғыстан кейін қираған Крещатиктегі қирандыларды тазалады, сонымен қатар барлық мерекелер мен концерттерде мектеп ансамблінде би биледі.<ref>{{cite web|url=https://focus.ua/culture/485415-grigorij-chapkis-umer-v-91-god-samyj-izvestnyj-horeograf-ukrainy|title=Григорий Чапкистің жұлдызы: ол көше бишісі ретінде басталды және әйгілі хореограф болды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> 1940 жылы ол жергілікті Пионерлер сарайының би клубында өнер көрсете бастады, ал Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін отбасы Киевке қоныстанды, онда Григорий Чапкис Еңбек резервтері қоғамының ән-би ансамбліне болды. 1945 жылы осы топтың құрамында ол Кремльде, Иосиф Сталиннің алдында өнер көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://apostrophe.ua/news/society/2021-06-14/ushel-iz-jizni-legendarnyiy-ukrainskiy-horeograf--chto-myi-budem-pomnit-o-grigorii-chapkise/235195|title=Аты аңызға айналған украиндық хореограф қайтыс болды: Григорий Чапкис туралы не есте қалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> == Шығармашылық жолы == 1946 жылы ақпанда Чапкис Украинаның мемлекеттік ән және би ансамбліне балет әртісі ретінде қабылданды. Чернышева, кейіннен КСРО халық әртісі П.Вирскийдің жетекшілігімен Украина КСР-нің Мемлекеттік еңбек сіңірген академиялық би ансамблі (қазіргі уақытта П.Вирский атындағы Украинаның Ұлттық еңбек сіңірген академиялық би ансамблі) деген атпен танымал болды. 1946-1972 жылдары Украина ән және би ансамблінде жұмыс істеді. Вирскийдің «Повзунец» биіндегі ең күрделі элементтің аңызға айналған және қайталанбас орындаушысы.Осы өнер ұжымындағы 26 жыл жұмыс істеген уақытында ол хореографиялық қойылымдардың барлығына дерлік қатысып, 70 тен астам шетелдік гастрольге қатысқан. Бұл кезең Григорий Николаевич өміріндегі ең жарқын кезеңдердің бірі болып табылады. Сонымен қатар, 1949 жылдан - Иван Франко атындағы Киев театрының бірінші хореографы. Мәдениет министрлігі оны алты балет жұбына жетекшілік ету үшін Франко театрына жіберді. «Ұрланған бақыт», «Украина даласында», «Мартин Боруля», «Аймақтарда күн ашық, шық жарқырап тұр» спектакльдерінде қосалқы биші ретінде өнер көрсетті. 20 жасында олар алғаш рет шетелге - Польшаға аттанды, онда оларды толық жеңіс күтіп тұрды. Олар Польша Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Беруттың қолынан сыйлық алды. Ол «Ломбард», «Ешқайда жол», «Күзгі вальс» фильмдерінде ойнады.<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2021/06/14/umer-tancevavshij-dlia-stalina-akter-grigorij-chapkis.html?ysclid=lvostxoz2r378498427|title=Сталин үшін билеген актер Григорий Чапкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> 1973-1988 жылдары «Юность» концерттік-би залын басқарды, ал сексенінші жылдары Днепрдің сол жағалауындағы драма және комедия театры директорының орынбасары болды. 1988 жылдан 1990 жылға дейін Григорий Николаевич Италияда тұрды, кейін Киевке оралды. Уақыт өте Чапкис Украинада өзінің би мектебін ашты. 76 жасында оның танымалдылығы күрт өсті. Дәл осы жаста ол алғаш рет «Жұлдыздармен билеу» би жобасының төрешісі ретінде қатысты. Егде жасына қарамастан, ол бірнеше рет еденге шығып, оның өнерімен таң қалдырды.<ref>{{cite web|url=https://tsn.ua/ru/glamur/grigoriy-chapkis-umer-biografiya-legendarnogo-horeografa-i-sudi-shou-tancy-so-zvezdami-1762360.html|title=Григорий Чапкис қайтыс болды: аты аңызға айналған хореографтың өмірбаяны және «Жұлдыздармен билеу» шоуының судьясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> == Өлімі == Чапкистің өлімінің ресми себебі әлі жарияланған жоқ. Бір нұсқаға сәйкес, бұл коронавирус болуы мүмкін. Соңғы жылдыры Григорий Чапкистің денсаулығы нашарлады. 2020 жылдың желтоқсан айында ол пневмониямен ауруханаға жатқызылды (Ковид-19 сынамасы теріс болды). Қаңтар айында ол қайтадан ауруханаға жатқызылды. Емделмеген пневмония оның тыныс алуын қиындатқан. Оның ауруынан айығуына көп уақыт қажет болды. Соңғы жарты жылда омыртқасы ауырып, үшінші рет ауруханаға барды. 2021 жылы 13 маусымда дүниеден өтті.<ref>{{cite web|url=https://strana.best/news/317836-biohrafija-hrihorija-chapkisa-semja-i-lichnaja-zhizn.html|title=Григорий Чапкистің өмірбаяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> == Марапаттары == *«Ерен еңбегі үшін» медалі (30.06.1951) *«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (24.11.1960) *Украина КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Украинаның халық әртісі (08.02.2010) *V дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені(24.02.2020)<ref>{{cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/star/251260/bio/?ysclid=lvosrlt1l5721057489|title=Григорий Чапкис|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-02|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина халық әртістері]] 4r4a5a24e0hnq4gfqt7gdtra599kshy 0 739040 3684547 3497143 2026-10-21T16:47:04Z 1nter pares 146705 3684547 wikitext text/x-wiki '''[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] мүше мемлекеттердің Үкімет басшылары кеңесі қарамағындағы [[Интернационалист-жауынгерлер істері жөніндегі комитет|Интернационалист-жауынгерлер істері жөніндегі комитеттің]] марапаттау қызметі''' осы ұйым қызметінің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Комитет басшысы [[Руслан Сұлтанұлы Аушев|Руслан Аушевтің]] өзі атап өткендей, ұйым жұмысының ең маңызды бөлігі әртүрлі әскери қақтығыстарға қатысқан ардагерлердің ерліктері мен әскери қызметін мәңгі есте қалдыру болып табылады. == Марапаттар тізбесі == === «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 15 жыл» медалі === {{Жүлде | атауы = «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 15 жыл» медалі | суреті = [[Сурет:15 anniv of Afghan withdrawal rib.png|left|100px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{Байрақ|ТМД}} | түрі = [[ТМД органдары|ТМД органының]] марапаты | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = [[5 қыркүйек]] [[2003 жыл]] | алғашқы иегері = [[14 ақпан]] [[2004 жыл]] | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{multiple image <!-- Essential parameters --> | align = left | direction = vertical | header = | width = 100 <!-- Image 1 --> | image1 = SU Medal For Courage ribbon.svg | alt1 = Colored dice with white background | caption1 = «Ерлігі үшін» <!-- Image 2 --> | image2 = SU Medal For Battle Merit ribbon.svg | alt2 = Colored dice with checkered background | caption2 = «Әскери қызметі үшін» <!-- Image 3 --> | image3 = 15 anniv of Afghan withdrawal rib.png | alt3 = Colored dice with checkered background | caption3 = «Кеңес әскерлерінің АДР шығарылғанына 15 жыл» }} Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылғанына 15 жыл толуына орай, комитет медалдарды жеке әзірлеуші ​​және өндіруші ретінде әрекет еткен «Марс» Ресей рәміздер академиясымен бірлесіп, келесі марапаттарды тағайындады: Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 15 жыл» естелік медалі және «Әскери әрекеттер ардагері». Медалдар Достастыққа қатысушы мемлекеттердің Үкімет басшылары кеңесі қарамағындағы Интернационалист-жауынгерлер істері жөніндегі комитеттің шешіміне сәйкес беріледі. Комитет Ресей Федерациясының үкіметіне мемлекеттік марапат — «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 15 жыл» медалін беру туралы өтініш жасады. Бірақ бұл жобаны қаржыландыру болмағандықтан қолдау таппады. Кеңес әскерлерінің Ауғанстан жерінен шығарылғанына 15 жыл толуына арналған мерейтойлық медальді бекіту 2003 жылы 5 шілдеде Екатеринбург қаласында өткен ТМД интернационалист-жауынгерлерінің конференциясында өтті. РФ Қорғаныс министрлігі Әскери тарих институтының бөлім меңгерушісі, тарих ғылымдарының кандидаты Виктор Стрельниковтың атап өткеніндей, марапаттың мәртебесі мемлекеттік емес мекемелік мерейтойлық медалға сәйкес келеді. Марапат туралы ережеге сәйкес «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 15 жыл» медалімен Ауғанстандағы ұрыс қимылдары мен арнайы операцияларға қатысушылар марапатталады. Сыйлық сонымен қатар, басқа да жергілікті соғыстар мен қақтығыстарға қатысушыларды, мемлекеттік және қоғам қайраткерлерін, ардагерлер қозғалысының дамуына елеулі үлес қосқан ардагерлер ұйымдарының атқарушы билік органдарының басшыларын, қоғамдық, жергілікті соғыстар мен қақтығыстар ардагерлерін медициналық оңалту жұмыстарына белсенді қатысқаны үшін марапатталады. Медальдың бет жағында Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылуының соңғы көрінісі бейнеленген: [[Әмудария]] арқылы өтетін Достық көпірінен тау шыңдарының аясында [[Бронетранспортер|бронетранспортердың]] шығуы. Құрыш киген әскерилер қолдарында желбіреп тұрған қызыл туды ұстап тұр. Таспаның түс тоқтамы – көк, сары және сұр – «Ерлігі үшін» және «Әскери қызметі үшін» медалдарын білдіреді. «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 15 жыл» медалінің алғашқы марапаттары 2004 жылы Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылғанына 15 жыл толуы қарсаңында өтті. === «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 20 жыл» медалі === {{Жүлде | атауы = «Кеңес әскерлерінің Ауғанстан Демократиялық Республикасынан шығарылғанына 20 жыл» медалі | суреті = [[Сурет:20 anniv of Afghan withdrawal rib.png|left|100px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{Байрақ|ТМД}} | түрі = [[ТМД органдары|ТМД органының]] марапаты | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = [[27 қыркүйек]] [[2008 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} «Кеңес әскерлерінің шығарылғанына 20 жыл» медаліне арналған таспаның түс тоөтамы алдыңғы марапаттың түс композициясын шамалы өзгерістермен қайталайды. Бұл желісіне де қатысты. Медалдың бет жағында Мәскеудегі Поклонная төбесінде орнатылған «Интернационалист жауынгер» мүсіндік композициясы (мүсінші: РФ еңбек сіңірген суретшісі С. А. Щербаков) және Панж өзені арқылы өтетін көпірдің бейнесі бар. Медалдың жоғарғы оң жақ бөлігінде рим цифры «XX» және {{lang-ru|{{comment|«ЛЕТ»|ЖЫЛ}}}} деген жазу бар. Медалдің артқы жағында: айналасын бойлай {{lang-ru|{{comment|«20 лет вывода советских войск из Афганистана»|Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылғанына 20 жыл}}}} деген жазу бар; төменгі бөлігінде бесбұрышты жұлдыздар бейнеленген; ортасында бас әріппен {{lang-ru|{{comment|«Честь, доблесть, мужество и слава»|Намыс, ерлік, батылдық және даңқ}}}} деген жол-жол жазуы жазылған<ref>{{cite web|url=http://www.simvolika.org/project01_15.htm|title=Положение о памятной медали «20 лет вывода советских войск из Афганистана»|author=Аушев Р.|date=2008-09-27|format=HTML|work=Социально-культурные проекты|publisher=Академия русской символики «Марс»|accessdate=2012-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120827210146/http://www.simvolika.org/project01_15.htm|archivedate=2012-08-27|deadlink=no}}</ref>. Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылғанына 20 жылдықты 2009 жылы 15 ақпанда мерекеледі. Ардагерлер ұйымдары мерекеге бір жарым жыл бұрын дайындала бастады. Сонымен бірге бұл датаға дайындық үшін ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Мәскеу облысының губернаторы, Бүкілресейлік «Жауынгерлік бауырластық» ұйымының төрағасы, Кеңес Одағының Батыры Борис Громов, «Ауған ардагерлерінің ресейлік одағы» бүкілресейлік қоғамдық ұйымы басшысы, РФ Мемлекеттік Думасының ардагерлер істері жөніндегі комитеті төрағасының бірінші орынбасары Франц Клинцевич, ТМД мүше мемлекеттердің Үкімет басшылары кеңесі қарамағындағы интернационалист-жауынгерлер істері жөніндегі комитеттің төрағасы, Кеңес Одағының Батыры Руслан Аушев кірді. Бұл есте қаларлық датаға орай осы ардагерлер ұйымдарының әрқайсысы өз марапаттарын белгіледі. Айта кету керек, Ауған соғысына арналған қоғамдық және ардагерлер ұйымдарының марапаттары осымен ғана шектелмейді. «Ауғанстандағы 1979-1989 жылдардағы соғысқа қатысушы», «Кеңес әскерлерінің Ауғанстаннан шығарылғанына онжылдықты еске алу», «1989-2004 жж. Ауғанстаннан Кеңес әскерлерінің шығарылуы» деген медалдар да бар. Еске алу марапаттар ТМД-ның басқа елдерінде де, мысалы, [[Беларусь]], [[Украина]] және [[Молдова|Молдовадағы]] ардагерлер ұйымдары тарапынан берілді. === «Әскери әрекеттер ардагері» медалі === {{Жүлде | атауы = «Әскери әрекеттер ардагері» медалі | суреті = [[Сурет:Combat Veteran medal rib.png|left|100px]] | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{Байрақ|ТМД}} | түрі = [[ТМД органдары|ТМД органының]] марапаты | үшін марапатталған = | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = [[19 ақпан]] [[2005 жыл]] | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} «Әскери әрекеттер ардагері» медалі 2005 жылы 19 ақпанда [[Кишинёв]] қаласында өткен Үйлестіру кеңесінің отырысында бекітілді. Марапат туралы ережеге сәйкес, «Әскери әрекеттер ардагері» медалімен соғысқа қатысушы куәлігі немесе Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттерде белгіленген ұрысқа қатысушы куәлігі бар жергілікті соғыстардың, бұрынғы КСРО-дан тыс жердегі соғыстардың, әскери қақтығыстардың ардагерлері, сондай-ақ ұрыс қимылдары кезінде КСРО әскери қақтығыстар аймақтарында қызмет етуге жіберілген адамдар марапатталды. «Әскери әрекеттер ардагері» медалі диаметрі 32 мм болатын алтын шеңбер болып табылады. Медалдың алдыңғы жағында параллельдер мен меридиандар сызығы бар стильдендірілген [[Жер|жер шары]] (кеңестік азаматтардың әлемнің көптеген басқа елдерінің аумағындағы соғыс қимылдарына қатысуын білдіреді) бейнеленген. Шеңбердің ортасында лавр бұтағы (даңқ пен ерлік нышаны) және Калашников автоматы (жердегі ең көп таралған қару түрі) айқыш орналасқан. Медальді айналдыра, жоғарғы бөлігінде {{lang-ru|{{comment|«Честь», «Слава», «Отвага»|«Намыс», «Даңқ», «Ерлік»}}}} деген жазу бар; төменгі жағында бесбұрышты жұлдыз бар. Медалдың артқы жағында үш жолдан тұратын {{lang-ru|{{comment|«Ветеран боевых действий»|«Әскери әрекеттер ардагері»}}}} деген жазу, бесбұрышты жұлдыз және ою-өрнек жолағы бар. Жазу мен ою-өрнек жолағы арасында нөмірді оюға арналған орын бар. Таспаның қызыл түсі соғыс қимылдарына қатысушылардың батылдығын, қайсарлығын және қаһармандығын, сондай-ақ КСРО Мемлекеттік туын білдіреді. Оң және сол жағында көк жолақтармен жиектелген сұр жолақ ең құрметті әскери марапаттардың бірі – «Ерлігі үшін» медалін білдіреді. Марапаттау туралы ереже осы медалмен марапатталатын соғыстар мен қақтығыстардың тізбесімен қоса беріледі: {{Col-begin}} {{Col-break}} * [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы әскери әрекеттер]] * Қытайдағы әскери әрекеттер * [[Корей соғысы|Кореядағы әскери әрекеттер]] {{Col-break}} * [[Мажарстандағы көтеріліс (1956)|Мажарстандағы әскери әрекеттер]] * [[Алжир тәуелсіздігі үшін соғыс|Алжирдегі әскери әрекеттер]] * [[Мысыр-Израиль арасындағы әлсірету соғысы|Мысырдағы әскери әрекеттер]] (БАӘ) {{Col-break}} * [[Солтүстік Йемендегі азамат соғысы|Йемендегі әскери әрекеттер]] (ЙАР) * [[Вьетнам соғысы|Вьетнамдағы әскери әрекеттер]] * [[Араб-Израиль қақтығыстары|Сириядағы әскери әрекеттер]] {{Col-break}} * [[Анголадағы азамат соғысы|Анголадағы әскери әрекеттер]] * [[Мозамбиктегі азамат соғысы|Мозамбиктегі әскери әрекеттер]] * [[Эфиопиядағы азамат соғысы|Эфиопиядағы Әскери әрекеттер]] {{Col-break}} * [[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауғанстандағы әскери әрекеттер]] * [[Камбоджадағы азамат соғысы|Камбоджадағы әскери әрекеттер]] * Бангладештегі әскери әрекеттер {{Col-break}} * [[Лаостағы азамат соғысы|Лаостағы әскери әрекеттер]] * [[Ливан соғысы (1982)|Сирия мен Ливандағы әскери әрекеттер]] {{Col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша марапаттар]] 8kqg2xyw4y7e796g4ylwlwcwabqshkz 0 739222 3684789 3336777 2026-10-22T09:52:29Z 1nter pares 146705 3684789 wikitext text/x-wiki {{Тағам|сурет=Plăcintă_cu_brânză.jpg|сурет атауы=Ірімшік пен мейіз қосылған плацинда|шыққан мемлекеті=Румыния|негізгі құрамы=Ашытқысыз қамыр, салмасы|ұлттық асхана=молдаван, румын, украин асханалары}} '''Плацинда''' (молд. плэчинтэ, плэчинта; {{lang-ro|plăcintă}} {{IPA|[pləˈtʃintə]}} {{lang-la|placenta}} — бәліш, {{lang-el|πλακοῦς}} — жалпақ бәліш<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/placenta|title=Oxford Dictionaries|accessdate=2018-11-01|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303221228/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/placenta|deadlink=no}}</ref>; {{lang-uk|плачинда}}) — молдаван, румын және украиндық, салмасы бар дөңгелек (кейде төртбұрышты) шелпек түріндегі бәліш түрі. Плациндалар созылған, ашытқы және қатпарлы қамырдан жасалған. Салманы шелпектердің ортасына салады, шелпектердің шеттерін шетінен ұшын шымшып, қабаттап, ортасынан алшақтайтын сәулелер түрінде және басқа тәсілдермен салады. Пісіруге дайындалған өнімдер параққа немесе қуыруға арналған табаға салынып, тігіс жағын жоғары қаратып, жұмыртқа жағылады (міндетті емес). Салма ретінде кесілген [[Жапырақты қырыққабат|қырыққабат]], фета ірімшігі, шөп қосылған сүзбе, тәтті сүзбе, тұздалған сүзбе, [[картоп]], ұсақ текшелерге кесілген ет, [[асқабақ]], алма қолданылады. <gallery class="center" widths="190px" heights="140px"> Сурет:Placinta.jpg|Сүзбе қосылған плацинда Сурет:Bucharest,_Greek_pie-maker,_1880.jpg|Плацинда жасаушы (грек), [[Бухарест]], 1880 ж. </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Бәліш]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * Похлёбкин В. В. Плэчинта (молдова асханасы) // Біздің халықтардың ұлттық тағамдары. — М.: Жеңіл және тамақ өнеркәсібі, 1983. — С. 112—113. — 304 с. * Похлёбкин В. В. Плэчинта // Аспаздық сөздік. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 294. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3. * Плэчинта // Тамақтану мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-е издание. — Мн.: «Петрусь Бровка атындағы беларус энциклопедиясы», 1993. — С. 282. — 540 с. — ISBN 5-85700-122-6. * Мельник В. 155. Плэчинтэ ку вишине // Молдова асханасы. — Кишинёв: Картя молдовеняскэ, 1961. — С. 87—89, 187—188. — 248 с. * 2624. Плэчинтэ молдовеняскэ // Пісіру / Гл. ред. М. О. Лифшиц. — М.: Госторгиздат, 1955. — С. 816. — 960 с. [[Санат:Молдова асханасы]] [[Санат:Румын асханасы]] 3iltxnj1ku1zc04o01ymlweup9wv1rm 0 743463 3684546 3475467 2026-10-21T16:46:42Z 1nter pares 146705 3684546 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат |атауы1 = УЕФА Конференция Лигасы 2024/25 |уақыты=[[11 шілде]] [[2024 жыл|2024]] — [[28 мамыр]] [[2025 жыл|2025]] |қатысушылар саны=145 |алдыңғы сезон=[[УЕФА Конференция Лигасы 2023/24|2023/24]] |келесі сезон=[[УЕФА Конференция лигасы 2025/26|2025/26]]|ойналған ойындар саны=153|голдар саны=457|2 орын={{ту|Испания}} [[Реал Бетис]]|чемпион={{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|рет=1}} '''УЕФА Конференция Лигасы 2024/25''' ({{lang-en|2024–25 UEFA Conference League}}) — [[УЕФА Конференция Лигасы|турнирдің]] төртінші маусымы. Лондонның "Челси" клубы тұңғыш рет жеңімпаз атанды. == 1 раунд == {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[Вележ (футбол клубы)|Вележ]]|{{flagicon|BIH}}|2:6|'''[[Интер (футбол клубы, Эскальдес)|Интер Эскальдес]]'''|{{flagicon|AND}}|1:1|1:5}} {{TwoLegResult|'''[[Флориана (футбол клубы)|Флориана]]'''|{{flagicon|MLT}}|4:2|[[Тре-Пенне|Тре Пенне]]|{{flagicon|SMR}}|3:1|1:1}} {{TwoLegResult|[[Торпедо-БелАЗ]]|{{flagicon|Беларусь}}|2:4|'''[[Милсами]]'''|{{flagicon|MDA}}|2:4|0:0}} {{TwoLegResult|[[ФА Шяуляй|Шяуляй]]|{{flagicon|LTU}}|0:2|'''[[Левадия ФКИ]]'''|{{flagicon|EST}}|0:2|0:0}} {{TwoLegResult|[[Бала Таун]]|{{flagicon|WAL}}|2:3|'''[[Пайде (футбол клубы)|Пайде]]'''|{{flagicon|EST}}|1:2|1:1}} {{TwoLegResult|'''[[Ла Фиорита]]'''|{{flagicon|SMR}}|1:1 пен-4:2|[[Ислочь (футбол клубы)|Ислочь]]|{{flagicon|Беларусь}}|0:1|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Карнарвон Таун]]'''|{{flagicon|WAL}}|3:3 пен-8:7|[[Крусейдерс (футбол клубы)|Крусейдерс]]|{{flagicon|NIR}}|2:0|1:3}} {{TwoLegResult|[[Калев (футбол клубы, Таллин)|Калев]]|{{flagicon|EST}}|1:4|'''[[Урарту (футбол клубы)|Урарту]]'''|{{flagicon|Армения}}|1:2|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Валюр]]'''|{{flagicon|Исландия}}|6:2|[[Влазния (футбол клубы)|Влазния]]|{{flagicon|Албания}}|2:2|4:0}} {{TwoLegResult|'''[[Бруно’с Мэгпайс]]'''|{{flagicon|Гибралтар}}|3:2|[[Дерри Сити]]|{{flagicon|IRL}}|2:0|1:2}} {{TwoLegResult|[[Малишева (футбол клубы)|Малишева]]|{{flagicon|KOS}}|1:3|'''[[Будучност (футбол клубы, Подгорица)|Будучност]]'''|{{flagicon|Черногория}}|1:0|0:3}} {{TwoLegResult|[[Атлетик (футбол клубы, Эскальдес)|Атлетик Эскальдес]]|{{flagicon|AND}}|0:3|'''[[Ф91 Дюделанж]]'''|{{flagicon|Люксембург}} |0:1|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Партизани (футбол клубы)|Партизани]]'''|{{flagicon|Албания}}|3:2|[[Марсашлокк (футбол клубы)|Марсашлокк]]|{{flagicon|MLT}}|1:1|2:1}} {{TwoLegResult|'''[[Ауда (футбол клубы)|Ауда]]'''|{{flagicon|LAT}}|3:0|[[Б-36 (футбол клубы)|Б-36]]|{{flagicon|Фарер аралдары}}|2:0|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Стьярнан]]'''|{{flagicon|Исландия}}|4:3|[[Линфилд]]|{{flagicon|NIR}}|2:0|2:3}} {{TwoLegResult|'''[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо Кутаиси]]'''|{{flagicon|GEO}}|2:1|[[Тирана (футбол клубы)|Тирана]]|{{flagicon|Албания}}|1:1|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Шелбурн]]'''|{{flagicon|IRL}}|3:2|[[Сент-Джозефс]]|{{flagicon|Гибралтар}}|2:1|1:1}} {{TwoLegResult|[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|{{flagicon|KAZ}}|3:3 пен-3:4|'''[[Сараево (футбол клубы)|Сараево]]'''|{{flagicon|BIH}}|0:1|3:2 }} {{TwoLegResult|'''[[Браво (футбол клубы)|Браво]]'''|{{flagicon|SLO}}|2:1|[[Коннас-Ки Номадс]]|{{flagicon|WAL}}|0:1|2:0 }} {{TwoLegResult|[[Лиепая (футбол клубы)|Лиепая]]|{{flagicon|LAT}}|1:3|'''[[Викингур (футбол клубы, Гота)|Викингур]]'''|{{flagicon|Фарер аралдары}}|1:1|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Ноа (футбол клубы)|Ноа]]'''|{{flagicon|Армения}}|4:1|[[Шкендия]]|{{flagicon|Македония}}|2:0|2:1}} {{TwoLegResult|[[Тиквеш (футбол клубы)|Тиквеш]]|{{flagicon|Македония}}|4:5|'''[[Брейдаблик]]'''|{{flagicon|Исландия}}|3:2|1:3}} {{TwoLegResult|'''[[Морнар (футбол клубы)|Морнар]]'''|{{flagicon|Черногория}}|3:2|[[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|Динамо Тбилиси]]|{{flagicon|GEO}}|2:1|1:1}} {{TwoLegResult|[[УНА Штрассен]]|{{flagicon|Люксембург}}|0:5|'''[[КуПС]]'''|{{flagicon|FIN}}|0:0|0:5}} {{TwoLegResult|[[ВПС (футбол клубы)|ВПС]]|{{flagicon|FIN}}|1:3|'''[[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]'''|{{flagicon|LTU}}|1:2|0:1}} |}<section end=Q1 /> == 2 раунд == ===Чемпиондар жолы=== {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[Дифферданж 03]]|{{flagicon|Люксембург}}|4:4 пен-3:4|'''[[Ордабасы]]'''|{{flagicon|KAZ}}|1:0|3:4 }} {{TwoLegResult|'''[[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]]'''|{{flagicon|Исландия}}|2:1|[[Эгнатия (футбол клубы)|Эгнатия]]|{{flagicon|Албания}}|0:1|2:0}} {{TwoLegResult|[[Виртус (футбол клубы)|Виртус]]|{{flagicon|SMR}}|2:5|'''[[Флора (футбол клубы)|Флора]]'''|{{flagicon|EST}}|0:0|2:5}} {{TwoLegResult|[[Струга (футбол клубы)|Струга]]|{{flagicon|Солтүстік Македония}}|3:4|'''[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]'''|{{flagicon|Армения}}|2:1|1:3}} {{TwoLegResult|[[Динамо (футбол клубы, Батуми)|Динамо Батуми]]|{{flagicon|GEO}}|0:2|'''[[Дечич (футбол клубы)|Дечич]]'''|{{flagicon|Черногория}}|0:2|0:0}} {{TwoLegResult|'''[[Балкани (футбол клубы, Сува-Река)|Балкани]]'''|{{flagicon|KOS}}|2:0|[[Хамрун Спартанс]]|{{flagicon|MLT}}|0:0|2:0}} |}<section end=Q2 /> === Лига өкілдерінің жолы === {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[Гоу Эхед Иглз]]|{{flagicon|NED}}|1:2|'''[[Бранн (футбол клубы)|Бранн]]'''|{{flagicon|NOR}}|0:0|1:2}} {{TwoLegResult|'''[[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]]'''|{{flagicon|CYP}}|5:2|[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо Кутаиси]]|{{flagicon|GEO}}|3:1|2:1}} {{TwoLegResult|[[Брейдаблик]]|{{flagicon|Исландия}}|1:3|'''[[Дрита (футбол клубы, Гнилане)|Дрита]]'''|{{flagicon|KOS}}|1:2|0:1}} {{TwoLegResult|'''[[Осиек (футбол клубы)|Осиек]]'''|{{flagicon|CRO}}|6:1|[[Левадия ФКИ]]|{{flagicon|EST}}|5:1|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]]'''|{{flagicon|SLO}}|4:1|[[Полесье (футбол клубы, Житомир)|Полесье]]|{{flagicon|UKR}}|2:0|2:1}} {{TwoLegResult|'''[[АЕК (футбол клубы, Афина)|АЕК Афина]]'''|{{flagicon|GRE}}|8:3|[[Интер (футбол клубы, Эскальдес)|Интер Эскальдес]]|{{flagicon|AND}}|4:3|4:0}} {{TwoLegResult|[[КуПС]]|{{flagicon|FIN}}|0:2|'''[[Тромсё (футбол клубы)|Тромсё]]'''|{{flagicon|NOR}}|0:1|0:1}} {{TwoLegResult|[[Валюр]]|{{flagicon|Исландия}}|1:4|'''[[Сент-Миррен]]'''|{{flagicon|SCO}}|0:0|1:4}} {{TwoLegResult|[[Сумгаит (футбол клубы)|Сумгаит]]|{{flagicon|AZE}}|1:2|'''[[Фехервар]]'''|{{flagicon|HUN}}|1:2|0:0}} {{TwoLegResult|'''[[Ильвес (футбол клубы)|Ильвес]]'''|{{flagicon|FIN}}|5:5 пен-5:4|[[Аустрия (футбол клубы, Вена)|Аустрия Вена]]|{{flagicon|AUT}}|2:1|3:4}} {{TwoLegResult|'''[[ЦСКА 1948]]'''|{{flagicon|BUL}}|2:1|[[Будучност (футбол клубы, Подгорица)|Будучност]]|{{flagicon|Черногория}}|1:0|1:1}} {{TwoLegResult|'''[[Зиря (футбол клубы)|Зиря]]'''|{{flagicon|AZE}}|6:1|[[ДАК 1904]]|{{flagicon|SVK}}|4:0|2:1}} {{TwoLegResult|'''[[Марибор (футбол клубы)|Марибор]]'''|{{flagicon|SLO}}|4:3|[[Университатя (футбол клубы, Крайова)|Университатя Крайова]]|{{flagicon|ROU}}|2:0|2:3}} {{TwoLegResult|'''[[Сент-Патрикс Атлетик]]'''|{{flagicon|IRL}}|5:3|[[Вадуц (футбол клубы)|Вадуц]]|{{flagicon|Лихтенштейн}}|3:1|2:2}} {{TwoLegResult|[[Бруно’с Мэгпайс]]|{{flagicon|Гибралтар}}|1:8|'''[[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]]'''|{{flagicon|DEN}}|0:3|1:5}} {{TwoLegResult|'''[[Ыстанбұл Башахшехир]]'''|{{flagicon|TUR}}|10:1|[[Ла Фиорита]]|{{flagicon|SMR}}|6:1|4:0}} {{TwoLegResult|'''[[Легия (футбол клубы)|Легия]]'''|{{flagicon|POL}}|11:0|[[Карнарвон Таун]]|{{flagicon|WAL}}|6:0|5:0}} {{TwoLegResult|[[Днипро-1 (футбол клубы)|Днепр-1]]|{{flagicon|UKR}}| -:+ тех.|'''[[Пушкаш Академия]]'''|{{flagicon|HUN}}||}} {{TwoLegResult|[[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|{{flagicon|LTU}}|2:4|'''[[Пафос (футбол клубы)|Пафос]]'''|{{flagicon|CYP}}|2:1|0:3 }} {{TwoLegResult|'''[[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]'''|{{flagicon|SWE}}|3:1|[[Прогресс Нидеркорн]]|{{flagicon|Люксембург}}|3:0|0:1}} {{TwoLegResult|'''[[Гент (футбол клубы)|Гент]]'''|{{flagicon|BEL}}|7:1|[[Викингур (футбол клубы, Гота)|Викингур]]|{{flagicon|Фарер аралдары}}|4:1|3:0}} {{TwoLegResult|[[Ф91 Дюделанж]]|{{flagicon|Люксембург}}|3:12|'''[[Хеккен (футбол клубы)|Хеккен]]'''|{{flagicon|SWE}}|2:6|1:6}} {{TwoLegResult|'''[[Хапоэль (футбол клубы, Беэр-Шева)|Хапоэль Беэр-Шева]]'''|{{flagicon|ISR}}|2:1|[[Черно Море]]|{{flagicon|BUL}}|0:0|2:1}} {{TwoLegResult|'''[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]]'''|{{flagicon|CRO}}|2:0|[[ХБ Торсхавн]]|{{flagicon|Фарер аралдары}}|2:0|0:0}} {{TwoLegResult|'''[[Зриньски]]'''|{{flagicon|BIH}}|3:2|[[Браво (футбол клубы)|Браво]]|{{flagicon|SLO}}|0:1|3:1}} {{TwoLegResult|[[Рига (футбол клубы, 2015)|Рига]]|{{flagicon|LAT}}|2:3|'''[[Шлёнск (футбол клубы)|Шлёнск]]'''|{{flagicon|POL}}|1:0|1:3}} {{TwoLegResult|[[Флориана (футбол клубы)|Флориана]]|{{flagicon|MLT}}|0:5|'''[[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]]'''|{{flagicon|POR}}|0:1|0:4}} {{TwoLegResult|[[Стьярнан]]|{{flagicon|Исландия}}|2:5|'''[[Пайде (футбол клубы)|Пайде]]'''|{{flagicon|EST}}|2:1|0:4}} {{TwoLegResult|[[Клифтонвилл (футбол клубы)|Клифтонвилл]]|{{flagicon|NIR}}|1:4|'''[[Ауда (футбол клубы)|Ауда]]'''|{{flagicon|LAT}}|1:2|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]]'''|{{flagicon|SUI}}|5:1|[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|{{flagicon|KAZ}}|4:1|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]]'''|{{flagicon|CZE}}|3:0|[[Трансинвест (футбол клубы)|Трансинвест]]|{{flagicon|LTU}}|2:0|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Ноа (футбол клубы)|Ноа]]'''|{{flagicon|Армения}}|7:0|[[Слима Уондерерс]]|{{flagicon|MLT}}|7:0|0:0}} {{TwoLegResult|'''[[Баник (футбол клубы, Острава)|Баник Острава]]'''|{{flagicon|CZE}}|7:1|[[Урарту (футбол клубы)|Урарту]]|{{flagicon|Армения}}|5:1|2:0}} {{TwoLegResult|'''[[Цюрих (футбол клубы)|Цюрих]]'''|{{flagicon|SUI}}|3:0|[[Шелбурн]]|{{flagicon|IRL}}|3:0|0:0}} {{TwoLegResult|'''[[Брондбю]]'''|{{flagicon|DEN}}|8:2|[[Лапи (футбол клубы)|Лапи]]|{{flagicon|KOS}}|6:0|2:2}} {{TwoLegResult|'''[[ЧФР (футбол клубы, Клуж)|ЧФР Клуж]]'''|{{flagicon|ROU}}|5:0|[[Неман (футбол клубы, Гродно)|Неман]]|{{flagicon|Беларусь}}|0:0|5:0}} {{TwoLegResult|[[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|{{flagicon|MDA}}|1:6|'''[[Арарат-Армения]]'''|{{flagicon|Армения}}|0:3|1:3}} {{TwoLegResult|[[Раднички (футбол клубы, Крагуевац)|Раднички 1923]]|{{flagicon|SRB}}|2:2 пен-3:4|'''[[Морнар (футбол клубы)|Морнар]]'''|{{flagicon|Черногория}}|1:0|1:2 }} {{TwoLegResult|[[Сараево (футбол клубы)|Сараево]]|{{flagicon|BIH}}|0:3|'''[[Спартак (футбол клубы, Трнава)|Спартак Трнава]]'''|{{flagicon|SVK}}|0:0|0:3}} {{TwoLegResult|[[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби Хайфа]]|{{flagicon|ISR}}|6:6 пен-2:3|'''[[Сабах (футбол клубы, Баку)|Сабах]]'''|{{flagicon|AZE}}|0:3|6:3 }} {{TwoLegResult|'''[[Пакш (футбол клубы)|Пакш]]'''|{{flagicon|HUN}}|5:0|[[АЕК (футбол клубы, Ларнака)|АЕК Ларнака]]|{{flagicon|CYP}}|3:0|2:0}} {{TwoLegResult|'''[[Иберия 1999]]'''|{{flagicon|GEO}}|2:0|[[Партизани (футбол клубы)|Партизани]]|{{flagicon|Албания}}|2:0|0:0}} {{TwoLegResult|[[Милсами]]|{{flagicon|MDA}}|1:2|'''[[Астана (футбол клубы)|Астана]]'''|{{flagicon|KAZ}}|1:1|0:1}} |}<section end=Q2 /> == 3 раунд == === Чемпиондар жолы === {{TwoLegStart}} |+ {{TwoLegResult|'''[[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]]'''|{{flagicon|Исландия}}|3:2|[[Флора (футбол клубы)|Флора]]|{{flagicon|EST}}|1:1|2:1}} {{TwoLegResult|[[Ордабасы]]|{{flagicon|KAZ}}|0:2|'''[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]'''|{{flagicon|Армения}}|0:1|0:1}} {{TwoLegResult|[[Балкани (футбол клубы, Сува-Река)|Балкани]]|{{flagicon|KOS}}|1:1 пен-1:4|'''[[Ларн (футбол клубы)|Ларн]]'''|{{flagicon|NIR}}|0:1|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[ХИК]]'''|{{flagicon|FIN}}|2:2 пен-4:3|[[Дечич (футбол клубы)|Дечич]]|{{flagicon|Черногория}}|1:0|1:2 }} |}<section end=Q3 /> === Лига өкілдерінің жолы === {{TwoLegStart}} |+ {{TwoLegResult|'''[[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]]'''|{{flagicon|CZE}}|5:3|[[Хапоэль (футбол клубы, Беэр-Шева)|Хапоэль Беэр-Шева]]|{{flagicon|ISR}}|1:1|4:2}} {{TwoLegResult|'''[[Килмарнок (футбол клубы)|Килмарнок]]'''|{{flagicon|SCO}}|3:2|[[Тромсё (футбол клубы)|Тромсё]]|{{flagicon|NOR}}|2:2|1:0}} {{TwoLegResult|[[Арарат-Армения]]|{{flagicon|Армения}}|3:4|'''[[Пушкаш Академия|Пушкаш Академиясы]]'''|{{flagicon|HUN}}|0:1|3:3}} {{TwoLegResult|[[Цюрих (футбол клубы)|Цюрих]]|{{flagicon|SUI}}|0:5|'''[[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]]'''|{{flagicon|POR}}|0:3|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Пакш (футбол клубы)|Пакш]]'''|{{flagicon|HUN}}|5:2|[[Морнар (футбол клубы)|Морнар]]|{{flagicon|Черногория}}|3:0|2:2}} {{TwoLegResult|'''[[Хеккен (футбол клубы)|Хеккен]]'''|{{flagicon|SWE}}|7:2|[[Пайде (футбол клубы)|Пайде]]|{{flagicon|EST}}|6:1|1:1}} {{TwoLegResult|'''[[Марибор (футбол клубы)|Марибор]]'''|{{flagicon|SLO}}|2:2 пен-4:2|[[Войводина (футбол клубы)|Воеводина]]|{{flagicon|SRB}}|2:1|0:1 }} {{TwoLegResult|[[Спартак (футбол клубы, Трнава)|Спартак Трнава]]|{{flagicon|SVK}}|4:4 пен-11:12|'''[[Висла (футбол клубы, Краков)|Висла Краков]]'''|{{flagicon|POL}}|3:1|1:3}} {{TwoLegResult|'''[[Сент-Патрикс Атлетик]]'''|{{flagicon|IRL}}|2:0|[[Сабах (футбол клубы, Баку)|Сабах]]|{{flagicon|AZE}}|1:0|1:0}} {{TwoLegResult|[[Сент-Миррен]]|{{flagicon|SCO}}|2:4|'''[[Бранн (футбол клубы)|Бранн]]'''|{{flagicon|NOR}}|1:1|1:3}} {{TwoLegResult|[[ЦСКА (футбол клубы, София)|ЦСКА 1948]]|{{flagicon|BUL}}|2:5|'''[[Пафос (футбол клубы)|Пафос]]'''|{{flagicon|CYP}}|2:1|0:4}} {{TwoLegResult|[[Ильвес (футбол клубы)|Ильвес]]|{{flagicon|FIN}}|2:4|'''[[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]'''|{{flagicon|SWE}}|1:1|1:3}} {{TwoLegResult|[[Корвинул (футбол клубы)|Корвинул]]|{{flagicon|ROU}}|2:8|'''[[Астана (футбол клубы)|Астана]]'''|{{flagicon|KAZ}}|1:2|1:6}} {{TwoLegResult|'''[[Ружомберок (футбол клубы)|Ружомберок]]'''|{{flagicon|SVK}}|1:0|[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]]|{{flagicon|CRO}}|0:0|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Ноа (футбол клубы)|Ноа]]'''|{{flagicon|Армения}}|3:2|[[АЕК (футбол клубы, Афина)|АЕК Афина]]|{{flagicon|GRE}}|3:1|0:1}} {{TwoLegResult|[[Ауда (футбол клубы)|Ауда]]|{{flagicon|LAT}}|2:3|'''[[Дрита (футбол клубы, Гнилане)|Дрита]]'''|{{flagicon|KOS}}|1:0|1:3}} {{TwoLegResult|[[Иберия 1999]]|{{flagicon|GEO}}|0:3|'''[[Ыстанбұл Башахшехир]]'''|{{flagicon|TUR}}|0:1|0:2}} {{TwoLegResult|[[Брондбю]]|{{flagicon|DEN}}|3:4|'''[[Легия (футбол клубы)|Легия]]'''|{{flagicon|POL}}|2:3|1:1}} {{TwoLegResult|[[Маккаби (футбол клубы, Петах-Тиква)|Маккаби Петах-Тиква]]|{{flagicon|ISR}}|0:2|'''[[ЧФР (футбол клубы, Клуж)|ЧФР Клуж]]'''|{{flagicon|ROU}}|0:1|0:1}} {{TwoLegResult|[[Силькеборг (футбол клубы)|Силькеборг]]|{{flagicon|DEN}}|4:5|'''[[Гент (футбол клубы)|Гент]]'''|{{flagicon|BEL}}|2:2|2:3}} {{TwoLegResult|[[Осиек (футбол клубы)|Осиек]]|{{flagicon|CRO}}|3:3 пен-1:2|'''[[Зиря (футбол клубы)|Зиря]]'''|{{flagicon|AZE}}|1:1|2:2 }} {{TwoLegResult|'''[[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]]'''|{{flagicon|SUI}}|4:3|[[Шлёнск (футбол клубы)|Шлёнск]]|{{flagicon|POL}}|2:0|2:3}} {{TwoLegResult|[[Ботев (футбол клубы, Пловдив)|Ботев Пловдив]]|{{flagicon|BUL}}|2:3|'''[[Зриньски]]'''|{{flagicon|BIH}}|2:1|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]]'''|{{flagicon|CYP}}|3:0|[[Фехервар]]|{{flagicon|HUN}}|1:0|2:0}} {{TwoLegResult|'''[[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]]'''|{{flagicon|DEN}}|1:1 пен-2:1|[[Баник (футбол клубы, Острава)|Баник Острава]]|{{flagicon|CZE}}|1:0|0:1 }} {{TwoLegResult|'''[[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]]'''|{{flagicon|SLO}}|4:0|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|{{flagicon|MDA}}|3:0|1:0}} |}<section end=Q3 /> == Плей-офф == === Чемпиондар жолы === {{TwoLegStart}} |+ {{TwoLegResult|[[Линкольн Ред Импс]]|{{flagicon|Гибралтар}}|3:4|'''[[Ларн (футбол клубы)|Ларн]]'''|{{flagicon|NIR}}|2:1|1:3}} {{TwoLegResult|[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|{{flagicon|Армения}}|2:4|'''[[Целе (футбол клубы)|Целе]]'''|{{flagicon|Словения}}|1:0|1:4}} {{TwoLegResult|'''[[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]]'''|{{flagicon|Исландия}}|5:0|[[УЭ Санта-Колома]]|{{flagicon|AND}}|5:0|0:0}} {{TwoLegResult|[[Паневежис (футбол клубы)|Паневежис]]|{{flagicon|LIT}}|0:3|'''[[Нью-Сейнтс]]'''|{{flagicon|WAL}}|0:3|0:0}} {{TwoLegResult|[[КИ Клаксвик]]|{{flagicon|Фарер аралдары}}|3:4|'''[[ХИК]]'''|{{flagicon|FIN}}|2:2|1:2}} |}<section end=Q4 /> ==== Лига өкілдерінің жолы ==== {{TwoLegStart}} |+ {{TwoLegResult|'''[[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]]'''|{{flagicon|CYP}}|6:1|[[Зиря (футбол клубы)|Зиря]]|{{flagicon|AZE}}|6:0|0:1}} {{TwoLegResult|'''[[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]]'''|{{flagicon|SUI}}|1:1 пен 5:4|[[Трабзонспор (футбол клубы)|Трабзонспор]]|{{flagicon|TUR}}|0:0|1:1}} {{TwoLegResult|[[Ланс (футбол клубы)|Ланс]]|{{flagicon|FRA}}|2:3|'''[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]'''|{{flagicon|GRE}}|2:1|0:2}} {{TwoLegResult|[[Хеккен (футбол клубы)|Хеккен]]|{{flagicon|SWE}}|3:5|'''[[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]]'''|{{flagicon|GER}}|1:2|2:3}} {{TwoLegResult|'''[[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]]'''|{{flagicon|DEN}}|3:1|[[Килмарнок (футбол клубы)|Килмарнок]]|{{flagicon|SCO}}|2:0|1:1}} {{TwoLegResult|'''[[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]]'''|{{flagicon|POR}}|7:0|[[Зриньски]]|{{flagicon|BIH}}|3:0|4:0}} {{TwoLegResult|[[Бранн (футбол клубы)|Бранн]]|{{flagicon|NOR}}|2:3|'''[[Астана (футбол клубы)|Астана]]'''|{{flagicon|KAZ}}|2:0|0:3}} {{TwoLegResult|'''[[Легия (футбол клубы)|Легия]]'''|{{flagicon|POL}}|3:0|[[Дрита (футбол клубы, Гнилане)|Дрита]]|{{flagicon|KOS}}|2:0|1:0}} {{TwoLegResult|[[Риека (футбол клубы)|Риека]]|{{flagicon|CRO}}|1:6|'''[[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]]'''|{{flagicon|Словения}}|1:1|0:5}} {{TwoLegResult|'''[[Фиорентина]]'''|{{flagicon|ITA}}|4:4 пен-5:4|[[Пушкаш Академия]]|{{flagicon|HUN}}|3:3|1:1}} {{TwoLegResult|'''[[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]'''|{{flagicon|SWE}}|2:0|[[Марибор (футбол клубы)|Марибор]]|{{flagicon|Словения}}|1:0|1:0}} {{TwoLegResult|[[Висла (футбол клубы, Краков)|Висла Краков]]|{{flagicon|POL}}|5:7|'''[[Серкль Брюгге]]'''|{{flagicon|BEL}}|1:6|4:1}} {{TwoLegResult|'''[[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]]'''|{{flagicon|CZE}}|5:2|[[Пакш (футбол клубы)|Пакш]]|{{flagicon|HUN}}|2:2|3:0}} {{TwoLegResult|[[Сент-Патрикс Атлетик]]|{{flagicon|IRL}}|0:2|'''[[Ыстанбұл Башахшехир]]'''|{{flagicon|TUR}}|0:0|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]'''|{{flagicon|ENG}}|3:2|[[Серветт (футбол клубы)|Серветт]]|{{flagicon|SUI}}|2:0|1:2}} {{TwoLegResult|[[ЧФР (футбол клубы, Клуж)|ЧФР Клуж]]|{{flagicon|ROU}}|1:3|'''[[Пафос (футбол клубы)|Пафос]]'''|{{flagicon|CYP}}|1:0|0:3}} {{TwoLegResult|[[Партизан (футбол клубы, Белград)|Партизан]]|{{flagicon|SRB}}|0:2|'''[[Гент (футбол клубы)|Гент]]'''|{{flagicon|BEL}}|0:1|0:1}} {{TwoLegResult|[[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|{{flagicon|UKR}}|0:5|'''[[Реал Бетис]]'''|{{flagicon|ESP}}|0:2|0:3}} {{TwoLegResult|'''[[Ноа (футбол клубы)|Ноа]]'''|{{flagicon|Армения}}|4:3|[[Ружомберок (футбол клубы)|Ружомберок]]|{{flagicon|SVK}}|3:0|1:3}} |}<section end=Q4 /> == Жалпы топтық турнир == === Қорытынды кесте === * 1-8 орын — 1/8 финалға шығады. * 9-16 орын: — 1/16 финалға шығады {{ФутболКесте2}} {{ФК-команда|1|{{flagicon|ENG}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|6|0|0|26|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{flagicon|POR}} [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория]]|4|2|0|13|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{flagicon|ITA}} [[Фиорентина]]|4|1|1|18|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{flagicon|AUT}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид]]|4|1|1|11|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{flagicon|Швеция}} [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]|4|1|1|11|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{flagicon|SUI}} [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]]|4|1|1|11|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{flagicon|POL}} [[Легия (футбол клубы)|Легия]]|4|0|2|13|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{flagicon|BEL}} [[Серкль Брюгге]]|3|2|1|14|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{flagicon|POL}} [[Ягеллония]]|3|2|1|10|5|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|10|{{flagicon|IRL}} [[Шемрок Роверс]]|3|2|1|12|9|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|11|{{flagicon|CYP}} [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]]|3|2|1|8|5|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|12|{{flagicon|CYP}} [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]]|3|1|2|11|7|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|13|{{flagicon|GRE}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинайкос]]|3|1|2|10|7|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|14|{{flagicon|SLO}} [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия]]|3|1|2|7|6|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|15|{{flagicon|ESP}} [[Реал Бетис]]|3|1|2|6|5|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|16|{{flagicon|GER}} [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]]|3|1|2|7|7|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|17|{{flagicon|BEL}} [[Гент (футбол клубы)|Гент]]|3|0|3|8|8|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|18|{{flagicon|DEN}} [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]]|2|2|2|8|9|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|19|{{flagicon|Исландия}} [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]]|2|2|2|7|8|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|20|{{flagicon|BIH}} [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]]|2|2|2|4|7|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|21|{{flagicon|SLO}} [[Целе (футбол клубы)|Целе]]|2|1|3|13|13|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|22|{{flagicon|CYP}} [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]]|2|1|3|7|7|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|23|{{flagicon|NOR}} [[Мольде (футбол клубы)|Мольде]]|2|1|3|10|11|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|24|{{flagicon|SRB}} [[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]]|2|1|3|10|13|түс=#d0f0c0}} {{ФК-команда|25|{{flagicon|SCO}} [[Харт оф Мидлотиан|Харт Оф Мидлотиан]]|2|1|3|6|9|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|26|{{flagicon|TUR}} [[Ыстанбұл Башахшехир|Истанбул Башакшехир]]|1|3|2|9|12|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|27|{{flagicon|CZE}} [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада Болеслав]]|2|0|4|7|10|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|28|{{flagicon|KAZ}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |1|2|3|4|8|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|29|{{flagicon|SUI}} [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]]|1|2|3|10|18|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|30|{{flagicon|FIN}} [[ХИК]]|1|1|4|3|9|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|31|{{flagicon|Армения}} [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]]|1|1|4|6|16|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|32|{{flagicon|WAL}} [[Нью-Сейнтс]]|1|0|5|5|10|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|33|{{flagicon|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]]|1|0|5|4|13|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|34|{{flagicon|NIR}} [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]]|1|0|5|3|12|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|35|{{flagicon|AUT}} [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]]|0|3|3|4|14|түс=#ffc9c9}} {{ФК-команда|36|{{ту|Молдова}} [[Петрокуб]]|0|2|4|4|13|түс=#ffc9c9}} {{ФутболКестеСоңы}} === 1 тур === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 2 қазан 2024 |команда1 = [[Ыстанбұл Башахшехир]] {{flagicon|TUR}} |есеп = 1 : 2 |команда2 = {{flagicon|AUT}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид Вена]] |стадион = «[[Башакшехир Фатих Терим]]» |көрермендер = 7622 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Vitória de Guimarães v Celje |мерзімі = 2 қазан 2024 |time = 16:30&nbsp;({{small|15:30 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]] {{flagicon|POR}} |есеп = 3 : 1 |команда2 = {{flagicon|SLO}} [[Целе (футбол клубы)|Целе]] |goals1 =* [[Саму (футболист)|Саму]] {{гол|7}} * [[Силва, Густаво|Густаво]] {{гол|36}} * [[Силва, Тиагу (португальский футболист)|Тиагу Силва]] {{гол|62}} |goals2 =* [[Матко, Алёша|Матко]] {{гол|90+1}} |стадион = «[[Афонсу Энрикиш (стадион)|Афонсу Энрикиш]]» |location = [[Гимарайнш]] |көрермендер = 10263 |referee = {{flagicon Бельгии}} [[Дхондт, Лотар|Лотар Дхондт]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042224/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = 1. FC Heidenheim v Olimpija Ljubljana |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]] {{flagicon|GER}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|SLO}} [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]] |стадион = «[[Фойт-Арена]]» |location = [[Хайденхайм-ан-дер-Бренц]] |көрермендер = 12887 |referee = {{flagicon Албании}} [[Йорги, Энеа|Энеа Йорги]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042231/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Cercle Brugge v St. Gallen |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Серкль Брюгге]] {{flagicon|BEL}} |есеп = 6 : 2 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]] |стадион = «[[Ян Брейдел (стадион)|Ян Брейдел]]» |location = [[Брюгге]] |көрермендер = 5195 |referee = {{flagicon Турции}} [[Кердешлер, Арда|Арда Кердешлер]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042234/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 3 қазан 2024 |команда1 = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] {{flagicon|KAZ}} |есеп = 1 : 0 |команда2 = {{flagicon|SRB}} [[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]] |стадион = «[[Орталық стадион (Алматы)]]» |көрермендер = 6576 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 3 қазан 2024 |команда1 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]] {{flagicon|Беларусь}} |есеп = 1 : 2 |команда2 = {{flagicon|SCO}} [[Харт оф Мидлотиан]] |стадион = «\Мехти Гусейнзаде» |көрермендер = 0 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Noah v Mladá Boleslav |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|20:45 [[UTC+04:00|UTC+4]]}}) |команда1 = [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]] {{flagicon|Армения}} |есеп = 2 : 0 |команда2 = {{flagicon|CZE}} [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]] |goals1 =* [[Айяс, Матеус|Айяс]] {{гол|58}} * [[Пинсон, Виржиль|Пинсон]] {{гол|76}} |goals2 = |стадион = Вазгена Саркисян |location = [[Ереван]] |көрермендер = 8000 |referee = {{flagicon Болгарии}} [[Гидженов, Радослав|Радослав Гидженов]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042240/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 3 қазан 2024 |команда1 = [[Легия (футбол клубы)|Легия]] {{flagicon|POL}} |есеп = 1 : 0 |команда2 = {{flagicon|ESP}} [[Реал Бетис]] |стадион = Юзеф Пилсудско |көрермендер = 25385 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Molde v Larne |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Мольде (футбол клубы)|Мольде]] {{flagicon|NOR}} |есеп = 3 : 0 |команда2 = {{flagicon|NIR}} [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]] |стадион = «[[Акер (стадион)|Акер]]» |location = [[Молде]] |көрермендер = 3400 |referee = {{flagicon Хорватии}} [[Бель, Дарио|Дарио Бель]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042229/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Omonia v Víkingur Reykjavík |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 4 : 0 |команда2 = {{flagicon|Исландия}} [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]] |стадион = «[[ГСП (стадион)|ГСП]]» |location = [[Никосия]] |көрермендер = 11153 |referee = {{flagicon Нидерландов}} [[Ван дер Эйк, Сандер|Сандер ван дер Эйк]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042232/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Fiorentina v The New Saints |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Фиорентина]] {{flagicon|ITA}} |есеп = 2 : 0 |команда2 = {{flagicon|WAL}} [[Нью-Сейнтс]] |стадион = «[[Артемио Франки (стадион, Флоренция)|Артемио Франки]]» |location = [[Флоренция]] |көрермендер = 10751 |referee = {{flagicon Австрии}} [[Гисхамер, Себастьян|Себастьян Гисхамер]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042227/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Chelsea v Gent |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|20:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Челси (футбол клубы)|Челси]] {{flagicon|ENG}} |есеп = 4 : 2 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Гент (футбол клубы)|Гент]] |стадион = «[[Стэмфорд Бридж]]» |location = [[Лондон]] |көрермендер = 38546 |referee = {{flagicon Германии}} [[Шлагер, Даниэль|Даниэль Шлагер]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042225/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Copenhagen v Jagiellonia Białystok |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] {{flagicon|DEN}} |есеп = 1 : 2 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Ягеллония]] |стадион = «[[Паркен (стадион)|Паркен]]» |location = [[Копенгаген]] |көрермендер = 22393 |referee = {{flagicon Ирландии}} [[Харви, Роберт|Роберт Харви]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042226/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Lugano v HJK |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 3 : 0 |команда2 = {{flagicon|FIN}} [[ХИК]] |goals1 =* [[Пападопулос, Антониос|Пападопулос]] {{гол|34}} * [[Маркеш, Мартин|Маркеш]] {{гол|56}} * [[Дос Сантос, Даниэль|Дос Сантос]] {{гол|90+1}} |goals2 = |стадион = «[[Стокгорн-Арена]]» |location = [[Берн]] |көрермендер = 932 |referee = {{flagicon Шотландии}} [[Дикинсон, Дэвид|Дэвид Дикинсон]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042236/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Petrocub Hîncești v Pafos |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|22:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[Петрокуб]] {{flagicon|MDA}} |есеп = 1 : 4 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] |goals1 =* [[Лунгу, Теодор|Лунгу]] {{гол|26|пен.}} |goals2 =* [[Коррейя, Жуан (футболист)|Коррейя]] {{гол|33}} {{гол|52}} * [[Жажа (футболист, 2001)|Жажа]] {{гол|37}} * [[Нейм, Мустафа|Нейм]] {{гол|82}} |стадион = «[[Зимбру (стадион)|Зимбру]]» |location = [[Кишинёв]] |көрермендер = 3148 |referee = {{flagicon Дании}} [[Реддер, Миккель|Миккель Реддер]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042237/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 3 қазан 2024 |команда1 = [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац Баня-Лука]] {{flagicon|BIH}} |есеп = 1 : 1 |команда2 = {{flagicon|GRE}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]] |стадион = «[[Қалалық стадион (Баня-Лука)]]» |көрермендер = 4208 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = LASK v Djurgårdens IF |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]] {{flagicon|AUT}} |есеп = 2 : 2 |команда2 = {{flagicon|SWE}} [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]] |goals1 =* [[Бериша, Валён|Бериша]] {{гол|26}} * [[Флеккер, Флориан|Флеккер]] {{гол|49}} |goals2 =* [[Приске, Аугуст|Приске]] {{гол|58}} * [[Нгуен, Токмак|Нгуен]] {{гол|65}} |стадион = «Raiffeisen Arena» |location = [[Линц]] |көрермендер = 8500 |referee = {{flagicon Казахстана}} [[Сариев, Булат|Булат Сариев]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042228/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Shamrock Rovers v APOEL |мерзімі = 3 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|20:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Шемрок Роверс]] {{flagicon|IRL}} |есеп = 1 : 1 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]] |goals1 =* [[Уоттс, Дилан|Уоттс]] {{гол|90+2}} |goals2 =* [[Лайфис, Константинос|Лайфис]] {{гол|59}} |стадион = «[[Талла (стадион)|Стадион Талла]]» |location = [[Талла]] |көрермендер = 7111 |referee = {{flagicon Франции}} [[Пиньяр, Жереми|Жереми Пиньяр]] |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042235/ }} ---- === 2 тур === {{Матч туралы есептеме |id = APOEL v Borac Banja Luka |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 0-1 |команда2 = {{flagicon|BIH}} [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац Баня-Лука]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[ГСП (стадион)|Стадион ГСП]]» |location = [[Никосия]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042244/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Djurgårdens IF v Vitória de Guimarães |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]] {{flagicon|SWE}} |есеп = 1-2 |команда2 = {{flagicon|POR}} [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Tele2 Арена]]» |location = [[Стокгольм]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042243/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = St. Gallen v Fiorentina |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 2-4 |команда2 = {{flagicon|ITA}} [[Фиорентина]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Кибунпарк]]» |location = [[Санкт-Галлен]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042251/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Heart of Midlothian v Omonia |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|17:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Харт оф Мидлотиан]] {{flagicon|SCO}} |есеп = 2-0 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Тайнкасл Парк]]» |location = [[Эдинбург]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042249/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 қазан 2024 |команда1 = [[Ягеллония]] {{flagicon|POL}} |есеп = 2-0 |команда2 = {{flagicon|MDA}} [[Петрокуб]] |стадион = «Муниципал» |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Gent v Molde |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Гент (футбол клубы)|Гент]] {{flagicon|BEL}} |есеп = 2-1 |команда2 = {{flagicon|NOR}} [[Мольде (футбол клубы)|Молде]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Планета (арена, Гент)|Стадион Планета]]» |location = [[Гент]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042241/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Larne v Shamrock Rovers |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|17:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]] {{flagicon|NIR}} |есеп = 1-4 |команда2 = {{flagicon|IRL}} [[Шемрок Роверс]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Уиндзор Парк]]» |location = [[Белфаст]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042256/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Celje v İstanbul Başakşehir |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Целе (футбол клубы)|Целе]] {{flagicon|SLO}} |есеп = 5-1 |команда2 = {{flagicon|TUR}} [[Ыстанбұл Башахшехир]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Здежеле]]» |location = [[Целе]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042255/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Panathinaikos v Chelsea |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]] {{flagicon|GRE}} |есеп = 1-4 |команда2 = {{flagicon|ENG}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Олимпиада стадионы (Афина)]]» |location = [[Афины]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042252/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Rapid Wien v Noah |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид Вена]] {{flagicon|AUT}} |есеп = 1-0 |команда2 = {{flagicon|Армения}} [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Альянц (стадион)|Альянц]]» |location = [[Вена]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042245/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Mladá Boleslav v Lugano |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]] {{flagicon|CZE}} |есеп = 0-1 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Қалалық стадион (Млада-Болеслав)]]» |location = [[Млада-Болеслав]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042250/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = TSC v Legia Warsaw |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]] {{flagicon|SRB}} |есеп = 0-3 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Легия (футбол клубы)|Легия]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[ТСЦ Арена]]» |location = [[Бачка-Топола]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042253/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = HJK v Dinamo Minsk |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|22:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[ХИК]] {{flagicon|FIN}} |есеп = 1-0 |команда2 = {{flagicon|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Bolt Arena]]» |location = [[Хельсинки]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042246/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Olimpija Ljubljana v LASK |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]] {{flagicon|SLO}} |есеп = 2-0 |команда2 = {{flagicon|AUT}} [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Стожице (стадион)|Стожице]]» |location = [[Любляна]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042247/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Pafos v 1. FC Heidenheim |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|22:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 0-1 |команда2 = {{flagicon|GER}} [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Альфамега (стадион)|Альфамега]]» |location = [[Лимасол]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042257/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Real Betis v 1. Copenhagen |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Реал Бетис]] {{flagicon|ESP}} |есеп = 1-1 |команда2 = {{flagicon|DEN}} [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[Бенито Вильямарин]]» |location = [[Севилья]] |көрермендер = |referee = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042242/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = The New Saints v Astana |мерзімі = 24 қазан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|20:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Нью-Сейнтс]] {{flagicon|WAL}} |есеп = 2-0 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |goals1 = |goals2 = |стадион = «[[New Meadow]]» |location = [[Шрусбери]] |көрермендер = |referee = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 қазан 2024 |команда1 = [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур Рейкьявик]] {{flagicon|Исландия}} |есеп = 3-1 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Серкль Брюгге]] |стадион = «Kópavogsvöllur» |location = [[Коупавогюр]] |көрермендер = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042258/ }} ---- === 3 тур === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Петрокуб]] {{flagicon|MDA}} |есеп = 0 : 3 |команда2 = {{flagicon|AUT}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид Вена]] |стадион = «[[Зимбру (стадион)|Зимбру]]», [[Кишинёв]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = TSC v Lugano |мерзімі = 7 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]] {{flagicon|SRB}} |есеп = 4 : 1 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]] |стадион = «[[ТСЦ (стадион)|ТСЦ]]», [[Бачка-Топола]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = HJK v Olimpija Ljubljana |мерзімі = 7 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[ХИК]] {{flagicon|FIN}} |есеп = 0 : 2 |команда2 = {{flagicon|SLO}} [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]] |стадион = «[[Bolt Arena]]», [[Хельсинки]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Гент (футбол клубы)|Гент]] {{flagicon|BEL}} |есеп = 1 : 0 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]] |стадион = «Planet Group Arena», [[Гент]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Легия (футбол клубы)|Легия]] {{flagicon|POL}} |есеп = 4 : 0 |команда2 = {{flagicon|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]] |стадион = «Юзеф Пилсудски», [[Варшава]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 1 : 0 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |стадион = «Alphamega стадион», [[Лимасол]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Шемрок Роверс]] {{flagicon|IRL}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|WAL}} [[Нью-Сейнтс]] |стадион = «[[Талла (стадион)|Талла]]», [[Дублин]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]] {{flagicon|Исландия}} |есеп = 2 : 0 |команда2 = {{flagicon|BIH}} [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]] |стадион = «Kópavogsvöllur», [[Коупавогюр]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|ITA}} [[Фиорентина]] |стадион = «[[ГСП (стадион)|ГСП]]», [[Никосия]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Челси (футбол клубы)|Челси]] {{flagicon|ENG}} |есеп = 8 : 0 |команда2 = {{flagicon|Армения}} [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]] |стадион = «[[Стэмфорд Бридж]]», [[Лондон]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]] {{flagicon|SWE}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|GRE}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]] |стадион = «[[Tele2 Арена]]», [[Стокгольм]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] {{flagicon|DEN}} |есеп = 2 : 2 |команда2 = {{flagicon|TUR}} [[Ыстанбұл Башахшехир]] |стадион = «[[Паркен (стадион)|Паркен]]» ,[[Копенгаген]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Харт оф Мидлотиан]] {{flagicon|SCO}} |есеп = 0 : 2 |команда2 = {{flagicon|GER}} [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]] |стадион = «[[Тайнкасл Парк]]» ,[[Эдинбург]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Ягеллония]] {{flagicon|POL}} |есеп = 3 : 0 |команда2 = {{flagicon|NOR}} [[Мольде (футбол клубы)|Молде]] |стадион = «Муниципалды стадион», Белосток }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]] {{flagicon|NIR}} |есеп = 1 : 2 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]] |стадион = «[[Уиндзор Парк]]», Бельфаст ,[[Белфаст]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]] {{flagicon|AUT}} |есеп = 0 : 0 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Серкль Брюгге]] |стадион = «Raiffeisen Arena» }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Реал Бетис]] {{flagicon|ESP}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|SLO}} [[Целе (футбол клубы)|Целе]] |стадион = «[[Бенито Вильямарин]]» ,[[Севилья]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 7 қараша 2024 |команда1 = [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]] {{flagicon|POR}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|CZE}} [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]] |стадион = «[[Афонсу Энрикиш (стадион)|Афонсу Энрикиш]]» }} === 4 тур === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 27 қараша 2024 |команда1 = [[Ыстанбұл Башахшехир]] {{flagicon|TUR}} |есеп =1:1|команда2 = {{ту|Молдова}} [[Петрокуб]] |стадион = «[[Башакшехир Фатих Терим]]», [[Ыстанбұл|Ыстамбұл]] |көрермендер=4350 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 қараша 2024 |команда1 = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] {{flagicon|KAZ}} |есеп = 1:1 |команда2 = {{flagicon|POR}} [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]] |голдар1 = [[Бранимир Калайца|Бранимир Калаица]] {{гол|40}} |голдар2 = [[Жезус Рамирес|Рамирес]] {{гол|89}} |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)]] |көрермендер=3562 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]] {{flagicon|GER}} |есеп = 0:2 |команда2 = {{flagicon|ENG}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |стадион = «[[Фойт-Арена]]», [[Хайденхайм-ан-дер-Бренц]] |көрермендер=15000 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Cercle Brugge v Heart of Midlothian |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Серкль Брюгге]] {{flagicon|BEL}} |есеп = 2:0 |команда2 = {{flagicon|SCO}} [[Харт оф Мидлотиан]] |стадион = «[[Ян Брейдел (стадион)|Ян Брейдел]]», [[Брюгге]] |көрермендер=7722 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Dinamo Minsk v Copenhagen |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|21:45 [[UTC+04:00|UTC+4]]}}) |команда1 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]] {{flagicon|Беларусь}} |есеп = 1:2 |команда2 = {{flagicon|DEN}} [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] |стадион = «Мехти Гусейнзаде», [[Сумгаит]] |көрермендер=0 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Noah v Víkingur Reykjavík |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|21:45 [[UTC+04:00|UTC+4]]}}) |команда1 = [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]] {{flagicon|Армения}} |есеп = 0:0 |команда2 = {{flagicon|Исландия}} [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]] |стадион = «Вазген Саркисян,» [[Ереван]] |көрермендер=5000 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = St. Gallen v TSC |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 2:2 |команда2 = {{flagicon|SRB}} [[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]] |стадион = «[[Кибунпарк]]», [[Санкт-Галлен]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Borac Banja Luka v LASK |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]] {{flagicon|BIH}} |есеп = 2:1 |команда2 = {{flagicon|AUT}} [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]] |стадион =Қалалық стадион, [[Баня-Лука]] |көрермендер=7238 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Molde v APOEL |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Мольде (футбол клубы)|Мольде]] {{flagicon|NOR}} |есеп = 0:1 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]] |стадион = «[[Акер (стадион)|Акер]]», [[Мольде]] |көрермендер=2916 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Celje v Jagiellonia Białystok |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Целе (футбол клубы)|Целе]] {{flagicon|SLO}} |есеп = 3 : 3 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Ягеллония]] |стадион = «[[Здежеле]]», [[Целе]] |көрермендер=3520 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Panathinaikos v HJK |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]] {{flagicon|GRE}} |есеп = 1 : 0 |команда2 = {{flagicon|FIN}} [[ХИК]] |стадион = «[[Олимпиада стадионы (Афина)]]» |көрермендер=18822 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = The New Saints v Djurgårdens IF |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|17:45 [[UTC+00:00|UTC+0]]}}) |команда1 = [[Нью-Сейнтс]] {{flagicon|WAL}} |есеп = 0 : 1 |команда2 = {{flagicon|SWE}} [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]] |стадион = «New Meadow», [[Шрусбери]] |көрермендер=3568 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Fiorentina v Pafos |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Фиорентина]] {{flagicon|ITA}} |есеп = 3 : 2 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] |стадион = «[[Артемио Франки (стадион, Флоренция)|Артемио Франки]]», [[Флоренция]] |көрермендер=11145 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Lugano v Gent |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 2 : 0 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Гент (футбол клубы)|Гент]] |стадион = «[[Стокгорн-Арена]]», [[Берн]] |көрермендер=2672 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Mladá Boleslav v Real Betis |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]] {{flagicon|CZE}} |есеп = 2 : 1 |команда2 = {{flagicon|ESP}} [[Реал Бетис]] |стадион = «Қалалық стадион», [[Млада-Болеслав]] |көрермендер=3960 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Olimpija Ljubljana v Larne |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия]] {{flagicon|SLO}} |есеп = 1 : 0 |команда2 = {{flagicon|NIR}} [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]] |стадион = «[[Стожице (стадион)|Стожице]]», [[Любляна]] |көрермендер=4954 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Omonia v Legia Warsaw |мерзімі = 28 қараша 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|22:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 0 : 3 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Легия (футбол клубы)|Легия]] |стадион = «[[ГСП (стадион)|ГСП]]», [[Никосия]] |көрермендер=8009 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Rapid Wien v Shamrock Rovers |мерзімі = 28 қараша 2024 |команда1 = [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид Вена]] {{flagicon|AUT}} |есеп = 1 : 1 |команда2 = {{flagicon|IRL}} [[Шемрок Роверс]] |стадион = «[[Альянц (стадион)|Альянц]]», [[Вена]] |көрермендер=20700 }} ---- === 5 тур === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] {{flagicon|KAZ}} |есеп = 1:3 |команда2 = {{flagicon|ENG}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |голдар1 = [[Марин Томасов]] {{гол|45}} |голдар2 =[[Марк Гиу]] {{гол|14||19}}<br>[[Ренату Вейга]] {{гол|39}} |стадион = «[[Орталық стадион (Алматы)]]» |көрермендер = 20,982 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Фиорентина]] {{flagicon|ITA}} |есеп = 7:0 |команда2 = {{flagicon|AUT}} [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]] |стадион = «[[Артемио Франки (стадион, Флоренция)|Артемио Франки]]», [[Флоренция]] |көрермендер = 9,211 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] {{flagicon|DEN}} |есеп = 2:0 |команда2 = {{flagicon|SCO}} [[Харт оф Мидлотиан]] |стадион = «[[Паркен (стадион)|Паркен]]», [[Копенгаген]] |көрермендер = 24,207 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|21:45 [[UTC+04:00|UTC+4]]}}) |команда1 = [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]] {{flagicon|Беларусь}} |есеп = 2:0 |команда2 = {{flagicon|NIR}} [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]] |стадион = «Мехти Гусейнзаде», [[Сумгаит]] |көрермендер = 0 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Noah v APOEL |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|21:45 [[UTC+04:00|UTC+4]]}}) |команда1 = [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]] {{flagicon|Армения}} |есеп = 1:3 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]] |стадион = «Вазген Саркисян», [[Ереван]] |көрермендер = 7,500 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Petrocub Hîncești v Real Betis |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Петрокуб]] {{flagicon|MDA}} |есеп = 0:1 |команда2 = {{flagicon|ESP}} [[Реал Бетис]] |стадион = «[[Зимбру (стадион)|Зимбру]]», [[Кишинёв]] |көрермендер = 5,354 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = HJK v Molde |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|19:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[ХИК]] {{flagicon|FIN}} |есеп = 2:2 |команда2 = {{flagicon|NOR}} [[Мольде (футбол клубы)|Мольде]] |стадион = «[[Bolt Arena]]», [[Хельсинки]] |көрермендер = 4,454 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = İstanbul Başakşehir v 1. FC Heidenheim |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|20:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]}}) |команда1 = [[Ыстанбұл Башахшехир]] {{flagicon|TUR}} |есеп = 3:1 |команда2 = {{flagicon|GER}} [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]] |стадион = «[[Башакшехир Фатих Терим]]», Стамбул |көрермендер = 4,769 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Legia Warsaw v Lugano |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Легия (футбол клубы)|Легия]] {{flagicon|POL}} |есеп = 1:2 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]] |стадион = «Юзеф Пилсудск», [[Варшава]] |көрермендер = 21,767 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Olimpija Ljubljana v Cercle Brugge |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 18:45&nbsp;({{small|18:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия]] {{flagicon|SLO}} |есеп = 1:4 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Серкль Брюгге]] |стадион = «[[Стожице (стадион)|Стожице]]», [[Любляна]] |көрермендер = 5,646 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = St. Gallen v Vitória de Guimarães |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 1:4 |команда2 = {{flagicon|POR}} [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]] |стадион = «[[Кибунпарк]]», [[Санкт-Галлен]] |көрермендер = 16,249 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Mladá Boleslav v Jagiellonia Białystok |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]] {{flagicon|CZE}} |есеп = 1:0 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Ягеллония]] |стадион = «[[Қалалық стадион]]», [[Млада-Болеслав]] |көрермендер = 3,316 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Gent v TSC |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|21:00 [[UTC+01:00|UTC+1]]}}) |команда1 = [[Гент (футбол клубы)|Гент]] {{flagicon|BEL}} |есеп = 3:0 |команда2 = {{flagicon|SRB}} ТСЦ |стадион = «Planet Group Arena», [[Гент]] |көрермендер = 5,423 }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Omonia v Rapid Wien |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|22:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 3:1 |команда2 = {{flagicon|AUT}} [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид Вена]] |стадион = «[[ГСП (стадион)|ГСП]]», [[Никосия]] |көрермендер = 7,801 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 2:0 |команда2 = {{flagicon|SLO}} [[Целе (футбол клубы)|Целе]] |стадион = «[[Альфаомега (стадион)|Альфаомега]]», [[Лимассол]] |көрермендер = 2,051 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Шемрок Роверс]] {{flagicon|IRL}} |есеп = 3:0 |команда2 = {{flagicon|BIH}} [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац Баня-Лука]] |стадион = «[[Талла (стадион)|Талла]]», [[Дублин]] |көрермендер = 7,442 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Нью-Сейнтс]] {{flagicon|WAL}} |есеп = 0:2 |команда2 = {{flagicon|GRE}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]] |стадион = «New Meadow», [[Шрусбери]] |көрермендер = 5,716 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 12 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]] {{flagicon|Исландия}} |есеп = 1:2 |команда2 = {{flagicon|SWE}} [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]] |стадион = «Kópavogsvöllur», [[Коупавогюр]] |көрермендер = 1,450 }} ---- === 6 тур === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]] {{flagicon|GER}} |есеп = 1:1 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Санкт-Галлен (футбол клубы)|Санкт-Галлен]] |стадион = «[[Фойт-Арена]]», [[Хайденхайм-ан-дер-Бренц]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]] {{flagicon|CYP}} |есеп = 1:1 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |стадион = «[[ГСП (стадион)|Стадион ГСП]]», [[Никосия]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Серкль Брюгге]] {{flagicon|BEL}} |есеп = 1:1 |команда2 = {{flagicon|TUR}} [[Ыстанбұл Башахшехир|Истанбул Башакшехир]] |стадион = «[[Ян Брейдел (стадион)|Ян Брейдел]]», [[Брюгге]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Челси (футбол клубы)|Челси]] {{flagicon|ENG}} |есеп = 5:1 |команда2 = {{flagicon|IRL}} [[Шемрок Роверс]] |стадион = «[[Стэмфорд Бридж]]», [[Лондон]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]] {{flagicon|SWE}} |есеп = 3:1 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Легия (футбол клубы)|Легия]] |стадион = «[[Tele2 Арена]]», [[Стокгольм]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Лугано (футбол клубы)|Лугано]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 2:2 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] |стадион = «[[Стокгорн-Арена]]», [[Берн]] |көрермендер = |report = https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2042323/ }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Borac Banja Luka v Omonia |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац Баня-Лука]] {{flagicon|BIH}} |есеп = 0:0 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]] |стадион = «Қалалық стадион», [[Баня-Лука]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]] {{flagicon|SRB}} |есеп = 4:3 |команда2 = {{flagicon|Армения}} [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]] |стадион = «[[ТСЦ Арена]]», [[Бачка-Топола]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Heart of Midlothian v Petrocub Hîncești |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|20:00 [[UTC+00:00|UTC+0]]}}) |команда1 = [[Харт оф Мидлотиан]] {{flagicon|SCO}} |есеп = 2:2 |команда2 = {{flagicon|MDA}} [[Петрокуб]] |стадион = «[[Тайнкасл Парк]]», [[Эдинбург]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Jagiellonia Białystok v Olimpija Ljubljana |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[Ягеллония]] {{flagicon|POL}} |есеп = 0:0 |команда2 = {{flagicon|Словения}} [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия Любляна]] |стадион = «Муниципалды стадион», [[Белосток]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Larne v Gent |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|20:00 [[UTC+00:00|UTC+0]]}}) |команда1 = [[Ларн (футбол клубы)|Ларн]] {{flagicon|NIR}} |есеп = 1:0 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Гент (футбол клубы)|Гент]] |стадион = «[[Уиндзор Парк]]», [[Белфаст]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = LASK v Víkingur Reykjavík |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[ЛАСК (футбол клубы)|ЛАСК]] {{flagicon|AUT}} |есеп = 1:1 |команда2 = {{flagicon|Исландия}} [[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур Рейкьявик]] |стадион = «Райффайзен Арена», [[Линц]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Molde v Mladá Boleslav |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[Мольде (футбол клубы)|Мольде]] {{flagicon|NOR}} |есеп = 4:3 |команда2 = {{flagicon|CZE}} [[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада-Болеслав]] |стадион = «[[Акер (стадион)|Акер]]», [[Молде]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Celje v The New Saints |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[Целе (футбол клубы)|Целе]] {{flagicon|Словения}} |есеп = 3:2 |команда2 = {{flagicon|WAL}} [[Нью-Сейнтс]] |стадион = «[[Здежеле]]», [[Целе]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Panathinaikos v Dinamo Minsk |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00&nbsp;({{small|22:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]}}) |команда1 = [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]] {{flagicon|GRE}} |есеп = 4:0 |команда2 = {{flagicon|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо Минск]] |стадион = «[[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиядалық стадион]]», [[Афина]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |id = Real Betis v HJK |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[Реал Бетис]] {{flagicon|ESP}} |есеп = 1:0 |команда2 = {{flagicon|FIN}} [[ХИК]] |стадион = «[[Бенито Вильямарин]]», [[Севилья]] }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |time = 21:00 |команда1 = [[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид Вена]] {{flagicon|AUT}} |есеп = 3:0 |команда2 = {{flagicon|DEN}} [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] |стадион = «[[Альянц (стадион)|Альянц]]», [[Вена]] |көрермендер = }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 19 желтоқсан 2024 |команда1 = [[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория Гимарайнш]] {{flagicon|POR}} |есеп = 1:1 |команда2 = {{flagicon|ITA}} [[Фиорентина]] |стадион = «[[Афонсу Энрикиш (стадион)|Афонсу Энрикиш]]», [[Гимарайнш]] |көрермендер = }} == Плей-офф == {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[Гент (футбол клубы)|Гент]]|{{flagicon|BEL}}|1:3|'''[[Реал Бетис]]'''|{{flagicon|ESP}}|0:3|1:0}} {{TwoLegResult|[[ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)|ТСЦ]]|{{flagicon|SRB}}|2:6|'''[[Ягеллония]]'''|{{flagicon|POL}}|1:3|1:3}} {{TwoLegResult|'''[[Целе (футбол клубы)|Целе]]'''|{{flagicon|SLO}}|4:2|[[АПОЭЛ (футбол клубы)|АПОЭЛ]]|{{flagicon|CYP}}|2:2|2:0}} {{TwoLegResult|[[Викингур (футбол клубы, Рейкьявик)|Викингур]]|{{flagicon|Исландия}}|2:3|'''[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]'''|{{flagicon|GRE}}|2:1|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]]'''|{{flagicon|BIH}}|1:0|[[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия]]|{{flagicon|SLO}}|1:0|0:0}} {{TwoLegResult|[[Омония (футбол клубы, Никосия)|Омония]]|{{flagicon|CYP}}|2:3|'''[[Пафос (футбол клубы)|Пафос]]'''|{{flagicon|CYP}}|1:1|1:2}} {{TwoLegResult|'''[[Мольде (футбол клубы)|Молде]]'''|{{flagicon|NOR}}|1:1 ^{пен 5:4}|[[Шемрок Роверс]]|{{flagicon|IRL}}|0:1|1:0}} {{TwoLegResult|'''[[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]]'''|{{flagicon|DEN}}|4:3|[[Хайденхайм (футбол клубы)|Хайденхайм]]|{{flagicon|GER}}|1:2|3:1}} |} == 1/8 финал == {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''[[Реал Бетис]]'''|{{flagicon|ESP}}|6:2|[[Витория (футбол клубы, Гимарайнш)|Витория]]|Португалия|2:2|4:0}} {{TwoLegResult|'''[[Ягеллония]]'''|Польша|3:2|[[Серкль Брюгге]]|Бельгия|3:0|0:2}} {{TwoLegResult|'''[[Целе (футбол клубы)|Целе]]'''|Словения|5:5 <small>(3:1 пен)</small>|[[Лугано (футбол клубы)|Лугано]]|Швейцария|1:0|4:5}} {{TwoLegResult|[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]|Грекия|4:5|'''[[Фиорентина]]'''|Италия|3:2|1:3}} {{TwoLegResult|[[Борац (футбол клубы, Баня-Лука)|Борац]]|Босния және Герцеговина|2:3|'''[[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид]]'''|Аустрия|1:1|1:2}} {{TwoLegResult|[[Пафос (футбол клубы)|Пафос]]|Кипр|1:3|'''[[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]'''|Швеция|1:0|0:3}} {{TwoLegResult|[[Мольде (футбол клубы)|Мольде]]|Норвегия|3:4|'''[[Легия (футбол клубы)|Легия]]'''|Польша|3:2|0:2}} {{TwoLegResult|[[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]]|Дания|1:3|'''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]'''|Англия|1:2|0:1}} |} == 1/4 финал == {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''[[Реал Бетис]]'''|Испания|3:1|[[Ягеллония]]|Польша|2:0|1:1}} {{TwoLegResult|[[Целе (футбол клубы)|Целе]]|Словения|3:4|'''[[Фиорентина]]'''|Италия|1:2|2:2}} {{TwoLegResult|'''[[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]'''|Швеция|4:2|[[Рапид (футбол клубы, Вена)|Рапид]]|Аустрия|0:1|4:1}} {{TwoLegResult|[[Легия (футбол клубы)|Легия]]|Польша|2:4|'''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]'''|Англия|0:3|2:1}} |} == Жартылай финал == {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''[[Реал Бетис]]'''|{{ту|Испания}}|4:3|[[Фиорентина]]|{{ту|Италия}}|2:1|2:2}} {{TwoLegResult|[[Юргорден (футбол клубы)|Юргорден]]|{{ту|Швеция}}|1:5|'''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]'''|{{ту|Англия}}|1:4|0:1}} |} == Финал == {{Толық мақала|УЕФА Конференция Лигасы финалы 2025}} {{матч туралы есептеме |мерзімі=28 мамыр 2025 |команда1= [[Реал Бетис]] {{ту|Испания}} |команда2= {{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |есеп=1:4<ref>[https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/match/2044464/ Статистика]</ref> |голдар1=[[Абде Эззалзули]] {{гол|9}} |голдар2= [[Энцо Фернандес]] {{гол|65}}<br /> [[Николас Джексон]] {{гол|70}}<br /> [[Джейдон Санчо]] {{гол|83}}<br /> [[Мойсес Кайседо]] {{гол|90+1}} |стадион= «[[Вроцлав (стадион)|Вроцлав]]», [[Вроцлав]] |көрермендер=39754 |referee= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{УЕФА Конференция Лигасы}} [[Санат:2024 жылғы футбол]] [[Санат:УЕФА Конференция Лигасы 2024/25]] [[Санат:2025 жылғы футбол]] 6t1lpel5gyxyzope6qh3t0k9g99giv4 0 744016 3684545 3370474 2026-10-21T16:45:46Z 1nter pares 146705 3684545 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 05.09.1976 | азаматтығы = {{ту|Молдова}} [[Молдова]] | бойы = 178 | прозвище = | позиция = жартылай қорғаушы | клубтары = {{футбол карьерасы |1993—2001|{{ту|Молдова}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|159 (27) |2001—2005|{{ту|Молдова}} [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|50 (12) |2004|{{аренда}}{{ту|Молдова}} [[Тирасполь (футбол клубы)|Тирасполь]]|13 (0) |2005|{{аренда}}{{ту|Польша}} [[Дискоболия]]|2 (0) |2005—2008|{{ту|Әзербайжан}} [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи (Баку)]]|63 (7) |2008—2012|{{ту|Әзербайжан}} [[Баку (футбол клубы)|Баку]]|77 (1)}} | национальная сборная = {{футбол карьерасы |1999—2011|{{ту|Молдова}} [[Сборная Молдавии по футболу|Молдова]]|40 (1)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2016|{{ту|Молдова}} Молдова-16| |2016|{{ту|Молдова}} [[Унгень (футбол клубы)|Унгень]]| |2016—2017|{{ту|Молдова}} [[Сфынтул Георге]]| |2019—2020|{{ту|Армения}} [[Ноа (футбол клубы)|Ноа]]|}} }} '''Вадим Борец''' ({{lang-ro|Vadim Boreț}}; [[5 қыркүйек]] [[1976 жыл|1976]], [[Кишинёв]]) — молдовалық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Жетістіктері == === Ойыншы=== *Молдова чемпионы: 1994, 1995, 1996, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003 *Молдова кубогы: 1997, 1998, 2002 *Молдова суперкубогы: 2003 *Достастық кубогы: 2003, 2006 *Әзербайжан чемпионы: 2009 * Әзербайжан суперкубогы: 2010, 2012 === Бапкер === *Армения чемпионатының күміс жүлдегері: 2019/20 *Армения кубогы: 2019/20 == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] [[Санат:Шериф ФК ойыншылары]] [[Санат:Тирасполь ФК ойыншылары]] [[Санат:Доскоболия ФК ойыншылары]] [[Санат:Нефтчи Баку ФК ойыншылары]] [[Санат:Баку ФК ойыншылары]] [[Санат:Молдова футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Ноа ФК жаттықтырушылары]] bkzsm07z1dhxm9qv893cobhosju06zl 0 744430 3684543 3402728 2026-10-21T16:45:25Z 1nter pares 146705 3684543 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат |атауы1 = Ұлттар лигасы 2024/25, Д лигасы |уақыты = 5 қыркүйек - 19 қараша 2024 |қатысушылар саны = 6 |қалалар = |стадиондар = |чемпион = {{футбол|Сан-Марино}}<br>{{футбол|Молдова}} |рет = |2 орын = |3 орын = |ойналған ойындар саны = 12 |голдар саны = 19 |бомбардир = |бголдар = |алдыңғы сезон = [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2022/23, Д лигасы|2022/23]] |келесі сезон = [[УЕФА ұлттар лигасы 2025/26, Д лигасы|2025/26 ]] }} {{Толық мақала|УЕФА ұлттар лигасы 2024/25}} 2024/25 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасы]]ның Д дивизионында 6 құрама С дивизионына өту үшін күш сынасады. Топ жеңімпаздары С лигасына өтеді. Екінші орын алғандар С лигасында 4-орын алғандармен лигаралық плей-офта ойнайды. == Матчтар == === 1 топ === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Сан-Марино}}|2|1|1|5|3 |түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гибралтар}}|1|3|0|4|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Лихтенштейн}}|0|2|2|3|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|9|5|df=y}} |time=20:45 |команда1={{футбол-rt|Сан-Марино}} |есеп=1–0 |команда2={{футбол|Лихтенштейн}} |голдар1=[[Нико Сенсоли]] {{гол|53}} |голдар2= |стадион=Олимпиада стадионы, [[Серревалле]] |көрермендер= 914 |төреші=[[Андрес Треманис]] ([[Латвия]]) }} -------------------- {{матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|9|8|df=y}} |time=18:00 |команда1={{футбол-rt|Гибралтар}} |есеп=2–2 |команда2={{футбол|Лихтенштейн}} |голдар1=[[Лиам Уокер]] {{гол|8}}<br />Джеймс Скэнлон {{гол|90+7}} |голдар2=[[Ферхат Саглам]] {{гол|53}}<br />[[Николас Хаслер]] {{гол|90+14|pen.}} |стадион= Europa Sports Park, Europa Point |көрермендер=681 }} {{Матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|10|10|df=y}} |команда1={{футбол-rt|Гибралтар}} |есеп=1–0 |команда2={{футбол|Сан-Марино}} |голдар1=[[Этан Бритто]] {{гол|62}} |голдар2= |стадион= Europa Sports Park, Еуропа |көрермендер=677 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|10|13|df=y}} |команда1={{футбол-rt|Лихтенштейн}} |есеп=0–0 |команда2={{футбол|Гибралтар}} |голдар1= |голдар2= |стадион=Rheinpark Stadion, [[Вадуц]] |көрермендер=1,510 }} --------- {{матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|11|18|df=y}} |команда1={{футбол-rt|Лихтенштейн}} |есеп=1–3 |команда2={{футбол|Сан-Марино}} |голдар1=[[Арон Селе]] {{гол|40}} |голдар2=[[Лоренцо Лаццари]] {{гол|46}}<br />[[Никола Нанни]] {{гол|66|пен}}<br />[[Алессандро Голинуччи]] {{гол|76}} |стадион=Райнпарк, [[Вадус]] |көрермендер=1,157<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/newsfiles/UNL/2025/2040183_FR.pdf |title=Full Time Report League phase – Liechtenstein v San Marino|work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=18 November 2024 |access-date=18 November 2024}}</ref> }} ===2 топ=== {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Молдова}}|3|0|1|5|1 |түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Мальта}}|2|1|1|2|2}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Андорра}}|0|1|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = {{Start date|2024|9|7|df=y}} | time = 18:00&nbsp;{{small|(19:00 [[UTC+03:00|UTC+3]])}} | команда1 = {{футбол-rt|Молдова}} | есеп = 2–0 | команда2 = {{футбол|Мальта}} | голдар1 = [[Михаил Андреевич Каймаков|Михаил Каймаков]] {{гол|32}}<br />[[Ион Николаеску]] {{гол|45+4|пен}} | стадион = Зимбру, [[Кишинёв]] | көрермендер = 6,142 | төреші = Николай Балакин ([[Украина]]) }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|9|10|df=y}} |time=20:45 |команда1={{футбол-rt|Андорра}} |есеп=0-1 |команда2={{футбол|Мальта}} |голдар1= |голдар2=[[Раян Камензули]] {{гол|}} |стадион=[[Ұлттық стадион (Андорра)|Насьонал]], [[Андорра-ла-Велья]] |көрермендер= |төреші=Мохамед Әл-Хаким ([[Швеция]]) }} ---- {{Матч туралы есептеме | мерзімі = {{Start date|2024|10|10|df=y}} | команда1 = {{футбол-rt|Молдова}} | есеп = 2–0 | команда2 = {{футбол|Андорра}} | голдар1 = [[Артур Ионицэ]] {{гол|31}}<br>[[Максим Гойокари]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = Зимбру, [[Кишинёв]] | көрермендер = 6,442 }} ---- {{Матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|10|13|df=y}} |команда1={{футбол-rt|Мальта}} |есеп=1–0 |report=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2040121/ |команда2={{футбол|Молдова}} |голдар1=[[Тедди Теума]] {{гол|87|pen.}} |голдар2= |стадион=Ұлттық стадион, [[Та' Кали]] |көрермендер=5,754 }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі={{Start date|2024|11|19|df=y}} |time=20:45 |команда1={{футбол-rt|Мальта}} |есеп=0-0 |команда2={{футбол|Андорра}} |голдар1= |голдар2= |стадион=Ұлттық стадион, [[Та' Кали]] |көрермендер=3142 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *https://www.uefa.com/uefanationsleague/ {{УЕФА Ұлттар Лигасы}} [[Санат:УЕФА ұлттар лигасы 2024/25]] [[Санат:2024 жылғы футбол]] 9djbdr8wab6mn5ius8vvuq5cfir9jy2 0 744913 3684613 3684339 2026-10-21T21:28:09Z RuslanTemp02 186933 Ақпаратты өзектендірді. Беттің орыс тіліндегі нұсқасындағыдай Almaty Marathon бөлімін қосты. Және соңғы 2 абзац қосылды. Болашақта алдыңғы абзацтарды қосамын 3684613 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер |Есімі = Ғалымжан Шахмарданұлы Есенов |Шынайы есімі = |Сурет = Galimzhan Yessenov.jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.03.1982 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Компания 1 = [[Jusan Bank]] |Лауазымы 1 = директорлар кеңесінің төрағасы<br> (2023-2024)<ref> https://kapital.kz/naznacheniya/129713/galimzhan-yesenov-pokinul-post-predsedatelya-soveta-direktorov-jusan-bank.html</ref> |Компания 2 = [[АТФ Банк]] |Лауазымы 2 = директорлар кеңесінің төрағасы<br> (2013-2020) |Компания 3 = Дельта Банк |Лауазымы 3 = директорлар кеңесінің төрағасы<br> (2007-2011) |Компания 4 = |Лауазымы 4 = |Білімі = 1. «Еуразиялық нарық институты» Экономика және басқару академиясы<br>2. [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]<br>3. [[Чикаго университетінің Бут бизнес мектебі]] |Марапаттары = |Commons = |Жұбайы= }} '''Ғалымжан Шахмарданұлы Есенов''' ([[10 наурыз]] [[1982 жыл|1982]], [[Алматы|Алматы,]] [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — Қазақстандық бизнесмен, филантроп. <ref>https://galimzhanyessenov.kz/ru/</ref> [[Shakhmardan Yessenov Foundation|Шахмардан Есенов атындағы ғылыми білім беру қоры]]ның негізін қалаушы.<ref>https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/51610/{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Еуразиялық инновациялық экономика және менеджмент академиясын “экономика және менеджмент”, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]н “құқықтану” мамандығы бойынша, [[Чикаго университеті]]нің [[Чикаго университетінің Бут бизнес мектебі|Бут бизнес мектебі]]н аяқтаған. == Еңбек жолы == * 1999—2002 — «Алтын дән» агроөнеркәсіп кешенінің жабдықтарды пайдалану және жанар-жағармаймен қамтамасыз ету бөлімінің менеджері; * 1999—2002 — Golden Grain директорының орынбасары; * 2003—2007 — Seimar инвестициялық тобының жоба менеджері; * 2007—2011 — Delta Bank директорлар кеңесінің төрағасы; * 2011—2013 — «KNG Finance» ЖШС бас директоры; * 2015—2020 — Қазақстан шахмат федерациясының президенті; * 2017 — «Бірінші болу батылдық» корпоративтік қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы; * 2017—2022 — Алматы триатлон федерациясының басшысы, вице-президенті; * 2019—2020 — “ММА бойынша Қазақстан Біріккен Федерациялары Ассоциациясының”, “Қазақстан аралас жекпе-жек ММА федерациясының” президенті; * 2019—2022 — Орталық Азия триатлон қауымдастығының президенті; * 2013—2020 — [[АТФ Банк]] директорлар кеңесінің төрағасы; * 2018—2021 — [[Қазфосфат]] бақылау кеңесінің төрағасы; * 2023—2024 — [[Jusan Bank]] директорлар кеңесінің төрағасы. == Almaty Marathon == 2025 жылғы 28 қыркүйекте өткен он төртінші Almaty Marathon жарысына әлемнің 60 елінен 16 149 адам қатысты. Марафонда 42,2 шақырымдық қашықтыққа жүгірушілер саны бойынша рекорд орнатылып, аталған қашықтықты 1 500 адам бағындырды.<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/almaty-marathon-2025-zavershilsya-so-mnojestvom-rekordov-581833/</ref> Қайырымдылық бастамалары аясында AYALA қорымен бірлесіп, балалардағы паталогияларды емдеуге арналған медициналық жабдықтармен клиникаларды қамтамасыз етуге 145 миллион теңге бөлінді. 2026 жылғы 27 қыркүйекте он бесінші Almaty Marathon өтті. Оған әлемнің 66 елінен 16 000 адам қатысты. Ұйымдастырушылар 2018 жалдан бері алғаш рет барлық қашықтықтардың бағыттарын толығымен жаңартты. Ал марафонның 42,2 шақырымдық бағыты алғаш рет Алматының орталық және тарихи бөліктерін қамтитын бір айналымдық трасса бойынша өтті.<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/yubileynyiy-almaty-marathon-sobral-rekordnoe-chislo-609500/</ref> == Білімі == 2013 жылдың ақпан айында Галимжан Есенов академик Шахмардан Есенов атындағы ғылыми білім беру қорын құрды.<ref>https://yessenovfoundation.org/en/about-us/the-board-of-trustees/</ref> Қор студенттер мен ғалымдарға арналған шәкіртақы бағдарламаларын жүзеге асырады, ғылыми тағылымдамалар ұйымдастырады, студенттер мен оқытушыларға ағылшын тілін үйретіп, IELTS халықаралық шақырылған сарапшылар мен ғалымдардың дәрістерін өткізеді.<ref>https://yessenovfoundation.org/en/about-us/programs/</ref> Қордың басты мақсаты — Қазақстандағы жоғары білім, ғылым және инновация салаларының дамуына ықпал ету. 2020 жылға дейін қор еліміздің мектептерінде шахматты кеңінен насихаттау ісімен де белсенді айналысты.<ref>https://lib.yessenovfoundation.org/cat/118-shahmaty-v-shkole-2-klass.html</ref> Осы бастама аясында мұғалімдерге арнайы оқу курстары өткізіліп, шахмат оқулықтары жарық көрді.<ref>https://total.kz/ru/news/sport/chto_izvestno_o_nauchnom_fonde_osnovannom_galimzhanom_esenovim_date_2022_07_04_21_37_03</ref> Бұл оқулықтарды бүгінде қордың ресми сайтынан тегін жүктеп алуға болады.<ref>https://lib.yessenovfoundation.org/cat/120-mektepteg-shahmat-3-synyp.html</ref><ref>https://lib.yessenovfoundation.org/cat/132-mektepteg-shahmat-4-synyp.html</ref> 2013 жылы құрылғаннан бері Шахмардан Есенов атындағы қордың гранттық бағдарламалары аясында Қазақстанның 2,7 мыңнан астам дарынды студенті мен ғалымына қолдау көрсетілді. Олардың бірқатары АҚШ, Ұлыбритания, Канада және Швейцарияның жетекші ғылыми зертханаларында зерттеу тағылымдамаларынан өтуге, сондай-ақ Кремний алқабындағы IT-стартаптарда кәсіби тәжірибе жинақтауға мүмкіндік алды.<ref>https://total.kz/ru/news/sport/chto_izvestno_o_nauchnom_fonde_osnovannom_galimzhanom_esenovim_date_2022_07_04_21_37_03</ref> 2026 жылы Шахмардан Есенов атындағы қор әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан алтты талапкерге білім грантын тағайындады.<ref>https://tengrinews.kz/news/fond-imeni-esenova-vyidelyaet-10-grantov-maloobespechennyim-471726/</ref> Сол жылы Қазақстанның жоғары оқу сайын өткізетін Есенов шәкіртақысы байқауының жеңімпазы атанды.<ref>https://yessenovfoundation.org/19-kazahstanczev-poluchili-stipendiyu-esenova/</ref> Жалпы, қордың 13 жылдық қызметі барысында аталған стипендияға 216 студент ие болды.<ref>https://yessenovfoundation.org/en/19-kazahstanczev-poluchili-stipendiyu-esenova/</ref> * [[Құрмет ордені]] (2018). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] 3lzz24u5t2ac16jvktu6gfavckavnh3 0 747782 3684541 3624795 2026-10-21T16:44:03Z 1nter pares 146705 /* */ 3684541 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = Тирасполь |сурет = Тирасполь._Дом_Советов.jpg |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 50 |lat_sec = 25 |lon_dir = E |lon_deg = 29 |lon_min = 38 |lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Транснистрия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |құрылған уақыты = 1972 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 55,56 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 129000 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 533 xxxxx |пошта индексі = MD-3300 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Т— |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Тирасполь''' — [[Молдова]]дағы қала, [[Днестр|Днестр өзені]] бойында орналасқан, тәуелсіздігі мойындалмаған [[Транснистрия]] Республикасының астанасы. Халқы 129 мың адам (2022 жыл)<ref>https://novostipmr.com/ru/news/23-02-06/chislennost-naseleniya-tiraspolya-sostavlyaet-pochti-129-tysyach {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231102201727/https://novostipmr.com/ru/news/23-02-06/chislennost-naseleniya-tiraspolya-sostavlyaet-pochti-129-tysyach |date=2023-11-02 }}</ref> Тирасполь - ірі өнеркәсіптік орталық. Қалада машиналар жасау, электроника, тоқыма және тамақ өндіру кәсіпорындары жұмыс істейді. Тираспольда тұратындардың көпшілігі орыс тілінде сөйлейді, бірақ украин және молдован тілдері де кең таралған. == Тарихы == 1792 жылы Тираспольдың негізін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] әскери қолбасшысы Александр Суворов қалады. Қала Ресей империясының шекарасын қорғау мақсатында салынған. Бастапқыда қала “Тирасполь кенті” деп аталды және әскери қоныс болып саналды. 19 ғасырда Тираспольда сауда және өнеркәсіп дамыды. Қалада тоқыма, былғары және тамақ өндірісі жұмыс істей бастады. 1795 жылы Тираспольға қала статусы беріледі. 1929-40 жылдары Тирасполь Молдова АССР-інің астанасы болады. 1991 жылы Молдова тәуелсіздік алғаннан кейін, Транснистрия Республикасы өзін тәуелсіз деп жариялайды, Тирасполь оның астанасы болды. == Бауырлас қалалар == * {{ту|Украина}} '''[[Украина]]''': [[Николаев]], [[Тернополь]], [[Херсон]], [[Черкассы]]<ref>{{Cite web|url=https://tirasadmin.gospmr.org/tiraspol-istoriya-i-sovremennost/partnerskie-svyazi/goroda-pobratimy/ukraina/|title=Бауырлас қалалар. Украина|lang=ru-RU|last=|website=Государственная администрация г.Тирасполь и г.Днестровск|date=2021-10-25|access-date=2024-02-09|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508074907/https://tirasadmin.gospmr.org/tiraspol-istoriya-i-sovremennost/partnerskie-svyazi/goroda-pobratimy/ukraina/|url-status=live}}</ref> * {{ту|Германия}} '''[[Германия]]''': [[Айленбург]]<ref>{{cite web|url=http://www.tirasadmin.org/germany.htm|title=Германия-Айленбург|website=|publisher=tirasadmin.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021220645/http://www.tirasadmin.org/germany.htm|archive-date=2013-10-21|access-date=2013-10-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://buergerinfo.ratsinfo-eilenburg.de/vo0050.php?__kvonr=1403|title=SessionNet {{!}} Aufhebung Städtepartnerschaftsvertrag mit Tiraspol|website=buergerinfo.ratsinfo-eilenburg.de|access-date=2022-09-06|archive-date=2022-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813160125/https://buergerinfo.ratsinfo-eilenburg.de/vo0050.php?__kvonr=1403|url-status=live}}</ref> * {{ту|Ресей}} '''[[Ресей]]''': [[Волгоград]] * {{ту|Беларусь}} '''[[Беларусь]]''': [[Минск]]<ref>{{cite news|url=http://www.olvia.idknet.com/ol280-04-12.htm|title=Минск жәнк Тирасполь|work=|publisher=Ольвия-пресс|access-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113111007/http://www.olvia.idknet.com/ol280-04-12.htm|archive-date=2013-11-13}}</ref> * {{ту|Абхазия}} '''[[Абхазия]]''': [[Сухум]] * {{ту|Норвегия}} '''[[Норвегия]]''': [[Тронхейм]] * {{ту|Израиль}} '''[[Израиль]]''': [[Ашдод]] * {{ту|Португалия}} '''[[Португалия]]''': [[Сантарен (Португалия)|Сантарен]] * {{ту|Молдова}} '''[[Молдова]]''': [[Бельцы]], [[Комрат]] * {{ту|Оңтүстік Осетия}} '''[[Оңтүстік Осетия]]''': [[Цхинвал]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Еуропа елордалары}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Транснистрия]] [[Санат:Еуропа елордалары]] syoldsspp7hdcj29fz3kzhwp7vrckj2 0 749706 3684612 3684266 2026-10-21T20:26:51Z 05Julio 187332 3684612 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Венесуэла-Гайана дағдарысы|сурет=Guyana Venezuela Locator.png|сурет атауы=Оңтүстік Американың солтүстігіндегі картада Венесуэла (қызғылт сары), Гайана (жасыл) және даулы Гуаяна-Эсекиба (ашық жасыл) аумақтары|дата=2023 жыл 1 қараша — 2024 жыл 3 сәуір|орын=[[Гуаяна-Эсекиба]]|қарсылас1={{VEN}}<br>'''Саяси қолдау:'''<br>{{IRI}}<ref>[https://dialogo-americas.com/articles/irans-stealthy-steps-in-the-region-latin-america-under-threat/ Iran’s Stealthy Steps in the Region: Latin America under Threat – PART I - Diálogo Américas<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br> {{ту|Никарагуа}} [[Никарагуа]]<ref>{{cite web |date=2023-12-04|title=Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo |url=https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |website=[[Prensa Latina]] |access-date=2023-12-11 |archive-date=2023-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205024309/https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |url-status=live }}</ref>|қарсылас2={{GUY}}<br>'''Саяси қолдау:'''<br> {{BRA}}<br> {{UK}}<ref>{{cite web|date=2023-12-07|title=UK express es support guyanas|url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/|access-date=2023-12-21|archive-date=2023-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219215735/https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/|url-status=live}}</ref><br> {{USA}}<ref>{{cite web|date=2023-12-07|title=USA express es support guyanas|url=https://www.reuters.com/world/americas/us-expresses-support-guyanas-sovereignty-amid-border-tensions-with-venezuela-2023-12-07/|access-date=2023-12-21|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209033318/https://www.reuters.com/world/americas/us-expresses-support-guyanas-sovereignty-amid-border-tensions-with-venezuela-2023-12-07/|url-status=live}}</ref>|командир1={{ту|Венесуэла}} [[Николас Мадуро]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Делси Родригес]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Силия Флорес]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Диосдадо Кабелло]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Хорхе Родригес|Хорхе Родригес Гомес]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Хорхе Арреаза]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Владимир Падрино Лопес]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Иван Хиль]]|командир2={{ту|Гайана}} [[Ирфаан Али]]<br>{{ту|Гайана}} [[Марк Филлипс]]<br>{{ту|Гайана}} [[Омар Хан]]<br>{{ту|Гайана}} [[Роберт Персауд]]<br>{{ту|Гайана}} [[Хью Тодд]]<br>{{ту|Бразилия}} [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула да Силва]]<br>{{ту|Ұлыбритания}} [[Риши Сунак]]<br>{{ту|Ұлыбритания}} [[Кир Стармер]]<BR>{{ту|АҚШ}} [[Джо Байден]]|шығындар1=жоқ|шығындар2=Bell 412 тікұшағы<ref>{{Cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/348662 |title=Incident Bell 412EP 8R-AYA<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-12-07 |archive-date=2023-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234324/https://aviation-safety.net/wikibase/348662 |url-status=live }}</ref> <br>5 өлді, 2 жараланды}} '''Венесуэла-Гайана дағдарысы''' ({{Lang-es|Crisis de la Guayana Esequiba (2023-presente)}}; {{Lang-en|Guyana–Venezuela crisis (2023–present)}}) — [[Венесуэла]] мен [[Гайана]] арасындағы Гуаяна-Эсекибадағы аумақтық дауға байланысты және 2023 жылы шиеленіскен дипломатиялық дағдарыс.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/endi-ontustik-amerikada-zhana-sogys-orti-tutangaly-tur|title=Енді Оңтүстік Америкада жаңа соғыс өрті тұтанғалы тұр|author=Жанат Ардақ|date=2023-12-11|work=|publisher=Inbusiness.kz|accessdate=2025-04-07|lang=kk}}</ref> == Тарихы == [[Испан империясы]] Венесуэланың генерал-капитандығын құрды, оның ішінде қазіргі уақытта даулы Гуаяна-Эсекиба территориясы Венесуэла революциялық соғыс аяқталғаннан кейін босатылды. Көп ұзамай [[Британ империясы]] Гайананы оның батыс шекарасын анықтамайтын шарттармен [[Нидерланд|Нидерландымен]] сауда келісімі арқылы отарлады, содан кейін Британ империясы 1840 жылы аумақты талап етті және 1886 жылы одан да үлкен аумақты талап етіп, 1841 жылы басып алды.<ref name=":0">{{Cite web|date=2023-11-24|title=Esequibo: qué riquezas hay en el territorio que se disputan Guyana y Venezuela desde hace casi dos siglos|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cpwp4lyp902o}}</ref> [[Монро доктринасы|Монро доктринасына]] сәйкес АҚШ шекараның «жұмбақ түрде» кеңейтілгенін айыптап, жанжалды халықаралық арбитраж арқылы шешуді ұсынды. 1899 жылы Париж конференциясында 1895 жылғы дағдарысқа қатысты дипломатиялық шешім қабылданғаннан кейін аумақтардың көпшілігі Британдық Гвианаға берілді.<ref name=":1">{{Cite web |last=Taglioni |first=Augusto |title=Lula quiere evitar una guerra entre Venezuela y Guyana y manda a un hombre de confianza a mediar |url=https://www.lapoliticaonline.com/internacionales/lula-quiere-evitar-una-escalada-entre-venezuela-y-guyana-y-manda-a-un-hombre-de-confianza-a-mediar/ |website=[[La Política Online]] |access-date=2023-11-30 |archive-date=2023-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129050447/https://www.lapoliticaonline.com/internacionales/lula-quiere-evitar-una-escalada-entre-venezuela-y-guyana-y-manda-a-un-hombre-de-confianza-a-mediar/ |url-status=live }}</ref> 1949 жылы Париж арбитражында Венесуэланы қорғауға қатысқан американдық заңгер Северо Маллет-Превоттың меморандумы жария болды және Британдық Гвиананың пайдасына шешкендіктен бейтарап емес судьяларды айыптады. === Гайана мұнай кен орындарын ашады === [[Сурет:Arbv GC23.jpg|нобай|2021 жылдың қаңтарында Гайана кемелерін басып алған комендант ''Уго Чавеске'' ұқсас Венесуэлалық Гуайкамакуто класындағы патрульдік қайық]] Венесуэла президенті [[Николас Мадуро]] билігі кезінде Венесуэла Гайанаға агрессивті болды. Венесуэла Әскери-теңіз күштері 2013 жылдың 10 қазанында Гайана үкіметі атынан теңіз түбін зерттеу жүргізіп жатқан мұнай барлау кемесін ұстады, кеме мен оның экипажы сотқа тартылу үшін Венесуэланың Маргарита аралына жеткізілді.<ref>{{cite news |date=12 October 2013 |title=Gov't protests after Venezuela holds oil research boat |newspaper=Stabroek News |url=http://www.stabroeknews.com/2013/news/stories/10/12/govt-protests-after-venezuela-holds-oil-research-boat/ |access-date=3 December 2023 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406032234/http://www.stabroeknews.com/2013/news/stories/10/12/govt-protests-after-venezuela-holds-oil-research-boat/ |url-status=live }}</ref> Гайана Сыртқы істер министрлігі кеменің Гайана суларында болғанын айтты, бірақ оның венесуэлалық әріптесі Гайанаға дипломатиялық нота жолдап, кеменің Венесуэла суларында елдің рұқсатынсыз мұнай зерттеулерін жүргізіп жатқанын айтып, түсініктеме талап етті. Мадуро Гайанаға барып, дауды талқылады. Джорджтаун қаласында Мадуро Женева келісіміне «ескі Acción Democrática үкіметі мен ескі Британ империясы» «псиоп, менсінбеушілік пен нәсілшілдік арқылы Гайанаға басып кірудің» бөлігі ретінде қол қойғанын растады.<ref name=":8">{{Cite web |last=Suñer |first=Marc |date=2023-12-01 |title=How Chávez Softened Down on the Esequibo |url=https://www.caracaschronicles.com/2023/12/01/how-chavez-softened-down-on-the-esequibo/ |access-date=2023-12-06 |website=Caracas Chronicles |language=en-US |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205071237/https://www.caracaschronicles.com/2023/12/01/how-chavez-softened-down-on-the-esequibo/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Exxon Mobil Logo.svg|нобай|Гайана эксклюзивті экономикалық аймағында ExxonMobil трансұлттық мұнай корпорациясына концессия берді.]] Гайана 2014 жылы ExxonMobil компаниясына жаңа мұнай концессияларын берді, оның венесуэлалық активтері Чавес жеті жыл бұрын ұлттандырылған болатын.<ref>{{Cite web |title=Venezuela-Guyana: fricciones por el Esequibo – DW – 31/12/2014 |url=https://www.dw.com/es/venezuela-guyana-fricciones-por-el-esequibo/a-18164117 |access-date=2023-12-06 |website=dw.com |language=es |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812153852/https://www.dw.com/es/venezuela-guyana-fricciones-por-el-esequibo/a-18164117 |url-status=live }}</ref> 2015 жылы Венесуэла ExxonMobil компаниясын Гайанадағы мұнайды бұрғылау кезінде халықаралық құқықты бұзды деп айыптады және кішігірім дағдарыс басталды, онда Гайана билігі Гайананың аумақтық суларында Венесуэла «Якуана» кемесін басып алды, екі бөлік екіншісіне түсініктеме беруді талап етті; олар кейінірек бір-бірінің аумақтық суларын делимитациялауды жақсарту үшін кездесуге келісті.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2015-04-13 |title=Venezuela accuses ExxonMobil of breaching international laws over Guyana drilling |url=https://www.stabroeknews.com/2015/04/13/news/guyana/venezuela-accuses-exxonmobil-of-breaching-international-laws-over-guyana-drilling/ |access-date=2023-12-06 |website=Stabroek News |language=en-us |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080728/https://www.stabroeknews.com/2015/04/13/news/guyana/venezuela-accuses-exxonmobil-of-breaching-international-laws-over-guyana-drilling/ |url-status=live }}</ref> Мадуро 2015 жылы дауды [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық Сотқа]] жіберетінін мәлімдеді және 2018 жылы Гайана 1899 жылғы Париж сыйлығының жарамдылығын шешу үшін Венесуэлаға қарсы арбитраждық процесті бастады. 2015 және 2021 жылдар аралығында Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Гайанада шамамен 8 миллиард баррель мұнай қоры табылғанын, Гайана дәлелденген мұнай қоры бойынша жетекші жиырма елдің қатарына кіргенін жазды. 2023 жылға қарай BBC News Гайана 11 миллиард баррель мұнай қорын ашты деп хабарлады.<ref>{{Cite news |title=Guyana scrambles to make the most of oil wealth |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66715777 |access-date=2023-12-03 |website=[[BBC News]] |date=10 September 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201132411/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66715777 |url-status=live }}</ref> Гайананың табиғи ресурстар министрі Рафаэль Тротман ExxonMobil сол кездегі президент Дэвид Гренжердің айтуынша, ExxonMobil төлеген «жарияланбайтын қол қою бонусынан» басқа, Гайанаға құқықтық даулар үшін қаржылық қолдау көрсеткенін мойындады.<ref>{{Cite web |date=2023-07-09 |title=Former oil minister explains circumstances behind controversial Exxon 'signing bonus' {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/former-oil-minister-explains-circumstances-behind-controversial-exxon-signing-bonus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080709/https://oilnow.gy/featured/former-oil-minister-explains-circumstances-behind-controversial-exxon-signing-bonus/ |archive-date=7 December 2023 |access-date=2023-12-07 |website=OilNOW |language=en-US}}</ref> ExxonMobil елдегі менеджері Род Хенсон төлемдер мұнай келісімдері үшін әдеттегі және әдеттегідей екенін айтты. Гайандық сарапшылар үкіметтің қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне мән бермегенін және ExxonMobil компаниясының бақылауы болмағанын және оның басшыларының жоғарғы шенеуніктермен жиі кездесетінін, ExxonMobil қоғаммен байланыс және реттеуді басып алу науқанын бастағанын атап өтті. [[Сурет:Venezuelan Air Force Sukhoi SU-30MK2 AADPR.jpg|нобай|2021 жылдың наурыз айында Гайана әуе кеңістігіне енген екі жойғыш ұшағына ұқсас Венесуэла Сухой Су-30]] 2021 жылдың 7 қаңтарында Президент Мадуро №4415 жарлық шығарды, онда Ориноко атырауынан Венесуэла үшін 200 [[Теңіз милясы|теңіз миліясын]] теңіз түбін талап етіп, Гайана мұнай ашқан жерлерге дейін созылды. Бірнеше күннен кейін 21 қаңтарда ''Guaicamacuto'' класындағы патрульдік қайық ''Commandante Hugo Chavez GC 24'' Гайананың ЕЭА аумағында екі Гайана балық аулау қайықтарын басып алды. Бірнеше айдан кейін 2021 жылдың 2 наурызында Венесуэла Әскери-әуе күштерінің екі Су-30 жойғыш ұшағы Гайананың Этерингбанг қаласының үстінен 1500 фут (460 м) биіктікте төмен өту жасады. Гайана Сыртқы істер министрі Хью Тодд оқиғаға бір күннен кейін жауап беріп, «Венесуэланың екі жойғыш ұшағы біздің аумаққа басып кіруі Венесуэла үкіметінің заңмен орындалмайтын нәрсені жүзеге асыру үшін агрессия мен қорқытуды қолдануға дайын екендігінің айқын көрсеткіші» деп мәлімдеді. дегенді білдіреді: Гайананың өз мұрасынан бас тартуы». 2023 жылдың сәуірінде ICJ даулы аумақты қай елдің бақылайтынын анықтау үшін Гайананың 2018 жылы берген сот ісі бойынша даудың юрисдикциясы бар деп шешті.<ref>{{Cite news |last1=Berg |first1=Stephanie van den |last2=Buitrago |first2=Deisy |last3=Buitrago |first3=Deisy |date=2023-04-06 |title=World Court says it can rule on Guyana-Venezuela border dispute |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/world-court-says-it-can-rule-guyana-venezuela-border-dispute-2023-04-06/ |access-date=2023-11-30 |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128023225/https://www.reuters.com/world/americas/world-court-says-it-can-rule-guyana-venezuela-border-dispute-2023-04-06/ |url-status=live }}</ref> Мұнай және газ кен орындарының одан әрі ашылуынан кейін 2023 жылдың 19 қыркүйегінде Гайана алты шетелдік мұнай компаниясына,<ref name=":4">{{Cite web |date=14 November 2023 |title=Venezuela y Guyana se enfrentan en La Haya por el Esequibo |url=https://www.dw.com/es/venezuela-y-guyana-se-enfrentan-en-la-haya-por-el-esequibo/a-67401460 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201183949/https://www.dw.com/es/venezuela-y-guyana-se-enfrentan-en-la-haya-por-el-esequibo/a-67401460 |url-status=live }}</ref> соның ішінде ExxonMobil компаниясына Венесуэла талап еткен суларда бұрғылауға рұқсат берді.<ref name=":3">{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera |url=https://www.swissinfo.ch/spa/afp/guyana-se-planta-en-zona-reclamada-por-venezuela-y-estudia-presencia-militar-extranjera/49005318 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125015716/https://www.swissinfo.ch/spa/afp/guyana-se-planta-en-zona-reclamada-por-venezuela-y-estudia-presencia-militar-extranjera/49005318 |archive-date=25 November 2023 |access-date=29 November 2023 |website=[[Swissinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Veiga |first=Gustavo |date=2023-11-12 |title=Venezuela, Guyana y el conflicto del Esequibo {{!}} El 3 de diciembre los venezolanos votan un referéndum sobre la región en disputa |url=https://www.pagina12.com.ar/615827-venezuela-guyana-y-el-conflicto-del-esequibo |website=[[Página 12]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125054351/https://www.pagina12.com.ar/615827-venezuela-guyana-y-el-conflicto-del-esequibo |url-status=live }}</ref> Қазан айында ExxonMobil Guyana Limited (EMGL) президенті Алистер Роутледж журналистерге "біз Венесуэладан қорықпадық... сондықтан біз Гайанада әлі де жұмыс істеп жатырмыз. Сондықтан біз оны алдағы онжылдықтарда жалғастырамыз деп күтеміз" деді.<ref>{{Cite web |last=Dey |first=Shikema |date=2023-10-18 |title="We have not been scared away by Venezuela" says head of Exxon's Guyana operations {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/we-have-not-been-scared-away-by-venezuela-routledge/ |access-date=2023-12-06 |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080708/https://oilnow.gy/featured/we-have-not-been-scared-away-by-venezuela-routledge/ |url-status=live }}</ref> Гайана сонымен қатар Венесуэланы оның орнына тікелей келіссөздер жүргізу туралы ұсынысын қабылдамаған соң, ХҚЖ-ның бұл мәселе бойынша шешім қабылдау құқығын қабылдамағаны үшін сынға алды.<ref>{{Cite web |date=2023-09-27 |title=Guyana rejects Venezuela's attempt to sideline World Court in favour of direct talks {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/guyana-rejects-venezuelas-attempt-to-sideline-world-court-in-favour-of-direct-talks/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205052420/https://oilnow.gy/featured/guyana-rejects-venezuelas-attempt-to-sideline-world-court-in-favour-of-direct-talks/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=2023-12-06 |website=OilNOW |language=en-US}}</ref> == Хронологиясы == === Венесуэла референдум жариялады === [[Сурет:Nicolás Maduro in 2023.jpg|нобай|260x260 нүкте|Николас Мадуро, 2023 жылғы Венесуэла референдумының негізгі жақтаушысы]] 2023 жылғы 23 қазанда Ұлттық сайлау кеңесі бірнеше мәселені мақұлдады, Жоғарғы Соттың Конституциялық кеңесі оны 2023 жылғы 1 қарашада ресми түрде растады.<ref>{{Cite web |url=https://demerarawaves.com/2023/10/23/venezuelan-electoral-council-approves-five-questions-for-referendum-on-essequibo/ |title=Venezuelan electoral council approves five questions for referendum on Essequibo |date=23 October 2023 |access-date=19 December 2023 |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082209/https://demerarawaves.com/2023/10/23/venezuelan-electoral-council-approves-five-questions-for-referendum-on-essequibo/ |url-status=live }}</ref> Николас Мадуро үкіметі Венесуэлада 2023 жылдың 3 желтоқсанында консультативтік референдум өткізуді қолдады. азаматтарға бес сұрақ қойылды, олардың арасында «заңға сәйкес барлық жолмен қарсы тұруға Гайананың заңсыз және халықаралық құқықты бұза отырып, делимитацияны күтіп тұрған теңізге біржақты тәртіппен иелік ету туралы талабы »және олар Эссекибоның 125 000 тұрғынына Венесуэла азаматтығын беруді жақтайды ма.<ref>{{Cite news |date=20 October 2023 |title=Venezuela fija para 3 de diciembre referendo sobre territorio en disputa con Guyana |agency=[[Reuters]] |url=https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-fija-diciembre-referendo-disputa-guyana-/7319868.html |access-date=29 November 2023 |archive-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115130937/https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-fija-diciembre-referendo-disputa-guyana-/7319868.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-17|title=Peligro de conflicto armado entre Venezuela y Guyana es "grande y real" advierten expertos|url=https://www.vozdeamerica.com/a/peligro-conflicto-armado-entre-venezuela-guyana-es-grande-real-advierten-expertos/7357626.html|website=[[Voice of America]]|access-date=29 November 2023|archive-date=22 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231122193823/https://www.vozdeamerica.com/a/peligro-conflicto-armado-entre-venezuela-guyana-es-grande-real-advierten-expertos/7357626.html|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera |url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20231124-guyana-plantea-bases-militares-con-apoyo-extranjero-en-una-zona-reclamada-por-venezuela |website=[[France 24]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=27 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127053523/https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20231124-guyana-plantea-bases-militares-con-apoyo-extranjero-en-una-zona-reclamada-por-venezuela |url-status=live }}</ref> Үкімет Венесуэла патриотизміне үндейтін БАҚ науқанын жүргізіп, «ExxonMobil» мен Америка Құрама Штаттарының Оңтүстік қолбасшылығын сынады.<ref name=":3"/><ref name=":2"/><ref>{{Cite web|date=2023-11-21|title=Venezuela recurre a reguetón patriótico y videos para avivar disputa territorial con Guyana|url=https://apnews.com/world-news/general-news-f222185e01dfd9cc8339ccece5d579f9|website=[[Associated Press]]|access-date=29 November 2023|archive-date=27 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127232427/https://apnews.com/world-news/general-news-f222185e01dfd9cc8339ccece5d579f9|url-status=live}}</ref> Оппозиция жетекшілері референдумға әртүрлі жауап берді. Оппозициялық саяси коалицияның президенттікке кандидаты Мария Корина Мачадо егемендік туралы кеңес берілмейді, керісінше жүзеге асырылады деп сендірді және ХҚКО-ға шағым беру мақсатында ұлттық команда құру үшін референдумды тоқтатуды сұрады,<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Venezuela: María Corina Machado dice que el referendo por el Esequibo es un "error" y considera que "debe suspenderse" |url=https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-maria-corina-machado-dice-que-el-referendo-por-el-esequibo-es-un-error-y-considera-que-debe-suspenderse-/7365933.html |website=[[Voice of America]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125015641/https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-maria-corina-machado-dice-que-el-referendo-por-el-esequibo-es-un-error-y-considera-que-debe-suspenderse-/7365933.html |url-status=live }}</ref> Мануэль Розалес пен Анрике Каприлес, бұрынғы оппозициялық президенттікке кандидаттардың екеуі де қолдады. Розалес венесуэлалықтарды референдумға дауыс беруге шақырды, Каприлес референдумға қатысатынын хабарлады. Референдум екі ел арасында дипломатиялық дағдарыс тудырды.<ref>{{Cite web |last=Sourtech |title=Sube la tensión entre Venezuela y Guyana |url=https://eleconomista.com.ar/internacional/sube-tension-venezuela-guyana-n68741 |website=[[El Economista (Argentina)|El Economista]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130203532/https://eleconomista.com.ar/internacional/sube-tension-venezuela-guyana-n68741 |url-status=live }}</ref> === Әскери күштердің күшеюі туралы хабарлауы === 2023 жылдың қазан айында Венесуэла әскерилері аймақты «дамыту» үшін Гайананың Эссекибо шекарасына жақын жерде [[Ұшу-қону жолағы|ұшу-қону жолағын]] салып жатқаны хабарланды. Гайана президенті Ирфаан Али ел аймақтың «бір дюймінен» де бас тартпайды деп жауап берді.<ref>{{Cite web |date=20 October 2023 |title=Venezuela construye pista de aterrizaje cerca del Esequibo |url=https://www.dw.com/es/venezuela-construye-pista-de-aterrizaje-cerca-del-esequibo/a-67246404 |access-date=2023-11-04 |website=[[Deutsche Welle]] |language=es |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114195605/https://www.dw.com/es/venezuela-construye-pista-de-aterrizaje-cerca-del-esequibo/a-67246404 |url-status=live }}</ref> Гайана Венесуэладан шекарада әскерлерін жинауды түсіндіруді сұрады, ал Венесуэла елшісі Карлос Амадор Перес Силва әскерлер аймақтағы заңсыз кен өндіруді тоқтату үшін жұмылдырылғанын айтты.<ref>{{Cite web |last=Chabrol |first=Denis |date=2023-10-18 |title=Guyana asks Venezuela to explain troop buildup; informs international, regional partners |url=https://demerarawaves.com/2023/10/18/guyana-asks-venezuela-to-explain-troop-buildup-informs-international-regional-partners/ |access-date=2023-12-06 |website=Demerara Waves Online News- Guyana |language=en-US |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029092954/http://demerarawaves.com/2023/10/18/guyana-asks-venezuela-to-explain-troop-buildup-informs-international-regional-partners/ |url-status=live }}</ref> Екі ел арасындағы шиеленістің күшеюі аясында Гайананың негізгі оппозициялық партиясы «Өзгеріс үшін альянс» 4 қарашада Гайана азаматтығы бар венесуэлалықтардың сайлауға қатысуына тыйым салуға, сондай-ақ көрші елден көбірек адамдарға азаматтық бермеуге шақырды.<ref>{{cite web|access-date=2023-12-03|date=2023-11-04|title=Oposición guyanesa pide prohibir votar a los venezolanos y no otorgarles más la ciudadanía|url=https://www.swissinfo.ch/spa/guyana-venezuela_oposici%C3%B3n-guyanesa-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-m%C3%A1s-la-ciudadan%C3%ADa/48952726|website=[[Swissinfo]]|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173644/https://www.swissinfo.ch/spa/guyana-venezuela_oposici%C3%B3n-guyanesa-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-m%C3%A1s-la-ciudadan%C3%ADa/48952726|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite news|access-date=3 December 2023|date=4 November 2023|periodical=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]]|title=Oposición de Guyana pide prohibir votar a los venezolanos y no otorgarles más la ciudadanía|url=https://www.elnacional.com/mundo/oposicion-de-guyana-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-mas-la-ciudadania/|archive-date=7 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107051321/https://www.elnacional.com/mundo/oposicion-de-guyana-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-mas-la-ciudadania/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Венесуэланың да, Гайананың да өкілдері 2023 жылдың қараша айының ортасында [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық Сотта]] өткен тыңдауда Сот олардың Эссекибодағы егемендігін мойындауды сұрады. Гайана сондай-ақ Венесуэла бұл аумақты аннексиялауға ниетті деп мәлімдеп, референдумның күшін жоюды сұрады, Венесуэла үкіметі бұл өтінішті қабылдамады. Гайана премьер-министрі Марк Энтони Филлипс істі Америка мемлекеттері ұйымына (OAS) апарды, онда Венесуэланы Эссекибо шекарасына жақын жерде әскери жинақтауды айыптады және оның Гайананың егемендігі үшін салдары туралы ескертті. [[Америка мемлекеттері ұйымы|АМҰ]] Бас хатшысы Луис Альмагро, Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Америка Құрама Штаттары үкіметі Гайанаға қолдау білдірді.<ref>{{Cite web |last=Ferreira |first=Gonzalo |date=2023-11-01 |title=Guyana acusó a Venezuela ante la OEA de haber "aumentado considerablemente sus fuerzas militares" en la frontera |url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2023/11/01/guyana-acuso-a-venezuela-ante-la-oea-de-haber-aumentado-considerablemente-sus-fuerzas-militares-en-la-frontera/ |access-date=2023-11-04 |website=[[Infobae]] |language=es-ES |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106074618/https://www.infobae.com/america/america-latina/2023/11/01/guyana-acuso-a-venezuela-ante-la-oea-de-haber-aumentado-considerablemente-sus-fuerzas-militares-en-la-frontera/ |url-status=live }}</ref> 23 қарашада Гайана қорғаныс күштері мен Бразилия қарулы күштерінің жоғары лауазымды офицерлері әскери алмасу үшін кездесті. Бразилия шекара дауында Гайананы қатты жақтады. Қазіргі уақытта Бразилия қарулы қақтығысты болдырмау үшін екі ел арасында келіссөздер орнатуға тырысуда. Қараша айының соңында Гайанаға АҚШ-тың Қорғаныс министрлігінің екі командасы барады деп жоспарланған болатын. Гайана өз елінде шетелдік әскери базалар құруды ұсынды. Бразилия армиясы Венесуэланың ықтимал басып кіруін болжап, екі елдің шекарасына жұмылды.<ref>{{Cite web |date=2023-11-29 |title=El Ejército de Brasil se moviliza por una posible invasión de Venezuela a Guyana |url=https://www.escenariomundial.com/2023/11/29/el-ejercito-de-brasil-se-dispone-en-alerta-maxima-por-una-posible-invasion-de-venezuela-a-guyana/ |website=Escenario Mundial |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130061414/https://www.escenariomundial.com/2023/11/29/el-ejercito-de-brasil-se-dispone-en-alerta-maxima-por-una-posible-invasion-de-venezuela-a-guyana/ |url-status=live }}</ref> Желтоқсан айының басындағы Бразилия барлауының есептері Венесуэла армиясының жақын күндері Гайанаға қарсы әскери әрекетін болжады, бұл Оңтүстік Америкадағы аймақтық тұрақтылық пен аумақтық дауларға қатысты алаңдаушылық туғызды.<ref>{{Cite web |title=Venezuela prepares for possible invasion into Guyana |url=https://defence-blog.com/venezuela-prepares-for-invasion-into-guyana/ |access-date=3 December 2023 |website=Defense Blog |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202035337/https://defence-blog.com/venezuela-prepares-for-invasion-into-guyana/ |url-status=live }}</ref> Бразилияның сыртқы істер министрлігі ''Итамараты'' 22 қарашада Оңтүстік Америка елдерінің сыртқы істер және қорғаныс министрлері арасында саммит өткізді, онда Венесуэла сыртқы істер министрі Феликс Осорио Венесуэланы «халық шара қолдануға мәжбүр етуі мүмкін» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Autoridades da Venezuela fizeram discurso de ameaça contra Guiana no Itamaraty |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/11/autoridades-da-venezuela-fizeram-discurso-de-ameaca-contra-guiana-no-itamaraty.shtml |access-date=2023-12-06 |website=Folha de S.Paulo |language=pt-BR |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203031515/https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/11/autoridades-da-venezuela-fizeram-discurso-de-ameaca-contra-guiana-no-itamaraty.shtml |url-status=live }}</ref> Селсо Аморим Каракасқа келді, онда Мадуромен тікелей сөйлесті, оған соғыс болмайтынын айтты, бірақ Бразилия үкіметі алаңдаушылық танытты, Аморим жағдай «бақылаудан шығып кетуі мүмкін» деп ескертті.<ref>{{Cite web |last=Landim |first=Raquel |date=4 December 2023 |title=Amorim alerta Maduro que situação com a Guiana pode sair de controle, dizem interlocutores |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/amorim-alerta-maduro-que-situacao-com-a-guiana-pode-sair-de-controle-dizem-interlocutores/ |access-date=2023-12-06 |website=CNN Brasil |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206024552/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/amorim-alerta-maduro-que-situacao-com-a-guiana-pode-sair-de-controle-dizem-interlocutores/ |url-status=live }}</ref> Аморим Бразилия «бейбіт емес кез келген шешімді қабылдамайды» деп мәлімдеді. 30 қарашада Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилия армиясы Венесуэламен шекаралық өткелдегі қауіпсіздікті күшейту үшін [[Пакарайма|Пакараймаға]] 60 әскер жіберіп, Венесуэланың Бразилия аумағынан Гайанаға әлеуетті өтуіне кедергі келтіретінін хабарлады.<ref name="g1">{{cite web |last1=Mosquéra |first1=Júlio |last2=Barreto |first2=Kellen |date=30 November 2023 |title=Exército reforça fronteira com Venezuela e Guiana para evitar uso do território brasileiro em disputa por petróleo, diz Múcio |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/11/30/exercito-envia-reforcos-a-fronteira-com-venezuela-e-guiana-para-evitar-uso-do-territorio-brasileiro-em-disputa-por-petroleo-diz-mucio.ghtml |access-date=1 December 2023 |publisher=[[G1 (website)|G1]] |language=pt |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201162942/https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/11/30/exercito-envia-reforcos-a-fronteira-com-venezuela-e-guiana-para-evitar-uso-do-territorio-brasileiro-em-disputa-por-petroleo-diz-mucio.ghtml |url-status=live }}</ref> 1 желтоқсанда [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық сот]] Венесуэланы Гайанамен шекарадағы даудағы статус-квоны өзгерту үшін әрекет етуден бас тартуды бұйырды. «Сот қазіргі уақытта даулы аумақта қалыптасқан жағдай Гайананың сол аумақты басқарып, бақылауды жүзеге асырып жатқанын байқайды», — деді төрағалық етуші судья Джоан Доногью. «Венесуэла бұл жағдайды өзгертетін кез келген әрекеттен бас тартуы керек», — деп қосты.<ref>{{Cite web |last1=Berg |first1=Stephanie van den |last2=Sequera |first2=Vivian |last3=Sequera |first3=Vivian |date=1 December 2023 |title=World Court orders Venezuela to refrain from action in border dispute with Guyana |url=https://www.reuters.com/world/americas/world-court-orders-venezuela-refrain-action-border-dispute-with-guyana-2023-12-01/ |website=[[Reuters]] |via= |access-date=2 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202042521/https://www.reuters.com/world/americas/world-court-orders-venezuela-refrain-action-border-dispute-with-guyana-2023-12-01/ |url-status=live }}</ref> 4 желтоқсанда бразилиялық Defesa Net қорғаныс порталы Гайана офицерінің анонимді дереккөзінің мәлімдеуінше, 200-ге жуық Венесуэла арнайы жасақтары диверсия және басқа да дайындық операцияларын жүргізу үшін Гайана аумағына бейбіт тұрғындардың киімін киіп кіргені туралы мақала жариялады.<ref>{{Cite web |last= |date=2023-12-04 |title=Exclusivo – Venezuela inicia operações com Forças Especiais junto à fronteira com o Brasil e Guiana |url=https://www.defesanet.com.br/ghl/exclusivo-venezuela-inicia-operacoes-com-forcas-especiais-junto-a-fronteira-com-o-brasil-e-guiana/ |access-date=2023-12-06 |website=DefesaNet |language=pt-BR |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204130110/https://www.defesanet.com.br/ghl/exclusivo-venezuela-inicia-operacoes-com-forcas-especiais-junto-a-fronteira-com-o-brasil-e-guiana/ |url-status=live }}</ref> 6 желтоқсанда Венесуэла Сыртқы істер министрі Иван Хиль мен Гайананың Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық министрі Хью Тодд Гайананың өтініші бойынша телефон арқылы сөйлесті және Венесуэла үкіметінің айтуынша, елдер «байланыс арналарын ашық ұстауға» келісті.<ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Venezuela, Guyana Ministers Talk Amid Border Region Tensions: Statement |url=https://www.barrons.com/news/venezuela-guyana-ministers-talk-amid-border-region-tensions-statement-8b4c6a04 |access-date=2023-12-07 |website=barrons.com |language=en-US |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224827/https://www.barrons.com/news/venezuela-guyana-ministers-talk-amid-border-region-tensions-statement-8b4c6a04 |url-status=live }}</ref> === Гайана және Венесуэла жалауларын көтеру === 2023 жылдың қараша айының соңында [[Гайана президенттерінің тізімі|Гайана президенті]] Ирфаан Али екі елдің шекарасын күзететін сарбаздармен кездесті. Үкімет жариялаған бейнеде Али Венесуэланың Боливар штатының жанындағы Эссекибодағы Пакарампа тауындағы іс-шарада Гайана туын көтерді, онда ұлттық адалдық туралы ант берді. Осы әрекеттерден кейін Венесуэланың қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес Венесуэла Қарулы Күштері «аумақтық тұтастыққа қауіп төндіретін кез келген әрекетке» «тұрақты қырағы» болатынын мәлімдеп, халықты референдумда дауыс беруге шақырды және қосты.<ref>{{Cite web |date=24 November 2023 |title="Por ahora, no es guerra": Ministro de Defensa de Venezuela |url=https://urgente24.com/mundo/por-ahora-no-es-guerra-ministro-defensa-venezuela-n564263 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129112444/https://urgente24.com/mundo/por-ahora-no-es-guerra-ministro-defensa-venezuela-n564263 |archive-date=29 November 2023 |access-date=29 November 2023 |website=Urgente24}}</ref> Зулия губернаторы Мануэль Росалес Гайананың әрекеттерінің 1966 жылғы Женева келісімін бұзғанын алға тартып, «Гаяна Эсекиба — жүз пайыз Венесуэла территориясы» деп мәлімдеп, БҰҰ мен [[Америка мемлекеттері ұйымы|АМҰ]]-тың бұл мәселеге қатысты үн қатпағанын сынады.<ref>{{Cite web |date=28 November 2023 |title=Gobernador venezolano cuestiona silencio de ONU y OEA tras presunta provocación de Guyana |url=https://www.veintitres.com.ar/internacionales/Gobernador-venezolano-cuestiona-silencio-de-ONU-y-OEA-tras-presunta-provocacion-de-Guyana-20231128-0012.html |website=[[Veintitrés]]}}</ref> Артынша Венесуэла үкіметінің шенеуніктері жергілікті байырғы халық Гайана туын Венесуэла туына айырбастағаны туралы бейнежазба жариялады.<ref>{{cite web |date=2023-12-04 |title=Presidente de Guyana negó que fuera izada la bandera de Venezuela en el Esequibo |url=https://talcualdigital.com/presidente-de-guyana-nego-que-fuera-izada-la-bandera-de-venezuela-en-el-monte-roraima/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212154827/https://talcualdigital.com/presidente-de-guyana-nego-que-fuera-izada-la-bandera-de-venezuela-en-el-monte-roraima/ |archive-date=12 December 2023 |access-date=19 December 2023 |website=TalCual}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Президент Ирфаан Али мұндай ауыстыру орын алмағанына сендірді. Желтоқсан айында геолокация арқылы Bellingcat журналистік зерттеу тобы бейненің бастапқыда мәлімделгендей Эссекибо аумағында емес, Гайана өз туын көтерген жерден 185 шақырым жерде, Боливар штатындағы Санта Елена-де-Уайрен маңында түсірілгенін анықтады.<ref>{{cite web|access-date=2023-12-19|date=2023-12-13|first=Miguel|language=en-GB|last=Ramalho|title=A War of Flags Between Guyana and Venezuela|url=https://www.bellingcat.com/news/2023/12/13/a-war-of-flags-between-guyana-and-venezuela/|website=bellingcat|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219102627/https://www.bellingcat.com/news/2023/12/13/a-war-of-flags-between-guyana-and-venezuela/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Венесуэлалық ''Cazadores de Fake News'' факт-тексеру тобы өз тергеуінде осындай қорытындыға келіп, аймақтағы төрт дереккөзбен видеоның даулы аймақта жазылмағанын растады.<ref>{{cite web|access-date=2023-12-19|date=2023-12-13|title=Engañoso: ¿Reemplazo de la bandera guyanesa por la venezolana ocurrió en el estado Guayana Esequiba?|url=https://www.cazadoresdefakenews.info/enganoso-reemplazo-de-la-bandera-guyanesa-por-la-venezolana-ocurrio-en-el-estado-guayana-esequiba/|website=[[Cazadores de Fake News]]|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219102628/https://www.cazadoresdefakenews.info/enganoso-reemplazo-de-la-bandera-guyanesa-por-la-venezolana-ocurrio-en-el-estado-guayana-esequiba/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> === Референдум === 3 желтоқсанда Венесуэла үкіметі даудағы өз ұстанымын қолдауды сұрап референдум ұйымдастырды. Ұлттық сайлау кеңесі бастапқыда венесуэлалықтардың бюллетендегі бес сұрақтың әрқайсысына уақыттың 95% астамы «иә» деп дауыс бергенін хабарлады.<ref>{{Cite web |last=Shortell |first=David |date=2023-12-04 |title=Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |access-date=2023-12-04 |website=CNN |language=en |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043413/https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |url-status=live }}</ref><ref name=":42">{{Cite web |last=Shortell |first=David |date=2023-12-04 |title=Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043413/https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |archive-date=4 December 2023 |access-date=2023-12-04 |website=CNN |language=en |quote=In a news conference announcing preliminary results from the first tranche of counted votes, the Venezuelan National Electoral Council said voters chose “yes” more than 95% of the time on each of five questions on the ballot.}}</ref> Халықаралық сарапшылар мен БАҚ сайлауға қатысудың айтарлықтай төмен болғанын және Венесуэла үкіметінің нәтижелерді бұрмалағанын хабарлады.<ref name=":83">{{citation |last=Taylor |first=Luke |title=Maduro vote to claim Guyana's territory backfires as Venezuelans stay home |date=4 December 2023 |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout |access-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205053546/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout |archive-date=5 December 2023 |url-status=live}}</ref> Сарапшылар сондай-ақ үкімет референдумды халықтың қолдауын жұмылдыру және оппозицияның праймериздегі табысын бейтараптандыру үшін пайдалана алатынын, сондай-ақ оның кандидаты Мария Корина Мачадоның танымалдылығының артатынын атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Fergusson |first=Alex |date=2023-12-03 |title=El referéndum sobre el Esequibo en Venezuela: ¿útil para qué? |url=https://www.eldebate.com/internacional/latinoamerica/20231203/referendum-sobre-esequibo-venezuela-util_157720.html |access-date=2023-12-09 |website=El Debate|archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204095513/https://www.eldebate.com/internacional/latinoamerica/20231203/referendum-sobre-esequibo-venezuela-util_157720.html |url-status=live }}</ref> Гайана вице-президенті Бхаррат Джагдео сұхбатында ең нашарға дайындалып жатқанын және үкімет серіктестермен «қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты» нығайту үшін жұмыс істеп жатқанын айтты.<ref>{{Cite web |date=2023-12-04 |title=Maduro diz que Venezuela vai conseguir 'recuperar Essequibo'; vice-presidente da Guiana diz que país precisa estar preparado para se defender |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2023/12/04/vice-presidente-da-guiana-pais-precisa-estar-preparado-para-se-defender-maduro-diz-que-venezuela-vai-conseguir-recuperar-essequibo.ghtml |access-date=2023-12-05 |website=[[G1 (website)|G1]] |language=pt-br |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173551/https://g1.globo.com/mundo/noticia/2023/12/04/vice-presidente-da-guiana-pais-precisa-estar-preparado-para-se-defender-maduro-diz-que-venezuela-vai-conseguir-recuperar-essequibo.ghtml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/|title=Venezuela's Maduro pledges to permit oil, mines development in disputed territory|publisher=Reuters|access-date=6 December 2023|archive-date=6 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206101904/https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/|url-status=live}}</ref> Референдум қарсаңында [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығыда]] Гайананы «толық қолдайтынын» білдіретін мәлімдеме жасап, «Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүшелерін» ХСЖ шешімін құрметтеуге шақырды.<ref>{{Cite web |title=Statement by the Commonwealth Secretary-General on the ICJ process regarding the Guyana-Venezuela border dispute |url=https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-icj-process-regarding-guyana-venezuela-border-dispute |access-date=2023-12-08 |website=Commonwealth |language=en |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202093322/https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-icj-process-regarding-guyana-venezuela-border-dispute |url-status=live }}</ref> 8 желтоқсанда Мадуро саяси митингіде Эсекибоны біріктіру үшін бірнеше персоналды тағайындағанын және бірнеше жарлыққа қол қойғанын мәлімдеді, бірақ бұл процестің «2030 жылға дейін» мерзімде аяқталатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite journal |last=Medeiros |first=Maria Valéria Jacques de |date=2023 |title=Um novo ensino médio para os jovens de Santana do Rio no estado de Esperança/ |journal=Casos de políticas de educação |pages=80–106 |doi=10.4322/978-65-998181-7-2.cas2 |isbn=978-65-998181-7-2 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=Maduro assina decretos para anexar parte da Guiana e transformar região em estado venezuelano - Metro 1 |url=https://www.metro1.com.br/noticias/internacional/144031,maduro-assina-decretos-para-anexar-parte-da-guiana-e-transformar-regiao-em-estado-venezuelano |access-date=2023-12-08 |website=Maduro assina decretos para anexar parte da Guiana e transformar região em estado venezuelano - Metro 1 |language=pt-br |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209184835/https://www.metro1.com.br/noticias/internacional/144031,maduro-assina-decretos-para-anexar-parte-da-guiana-e-transformar-regiao-em-estado-venezuelano |url-status=live }}</ref> === Бразилия шекарасын милитаризациялау === 5 желтоқсанда Бразилия армиясы 20 Iveco LMV көлігін [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа-Вистада]] орналасқан жаңадан іске қосылған 18-ші механикаландырылған атты әскер полкіне қосу үшін жұмылдырды, қаңтар айының басында келеді деп күтілуде.<ref name="guaicuru">{{cite web |last=Gugliano |first=Monica |date=5 December 2023 |title=Exército brasileiro envia 20 blindados para Roraima, em meio às tensões entre Venezuela e Guiana |url=https://www.estadao.com.br/politica/monica-gugliano/exercito-brasileiro-envia-20-blindados-para-roraima-em-meio-as-tensoes-entre-venezuela-e-guiana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173710/https://www.estadao.com.br/politica/monica-gugliano/exercito-brasileiro-envia-20-blindados-para-roraima-em-meio-as-tensoes-entre-venezuela-e-guiana/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=5 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}</ref> Бастапқыда 2026 жылы іске қосылуы жоспарланған полк 29 қарашада бұрыннан бар 12-ші механикаландырылған кавалериялық эскадрильядан құрылды.<ref name="18rcm">{{cite web|url=https://www.forte.jor.br/2023/12/02/exercito-brasileiro-ativa-o-18o-regimento-de-cavalaria-mecanizado-em-boa-vista-rr/|title=Exército Brasileiro ativa o 18º Regimento de Cavalaria Mecanizado em Boa Vista (RR)|publisher=Forças Terrestres|language=pt|date=2 December 2023|access-date=5 December 2023|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173624/https://www.forte.jor.br/2023/12/02/exercito-brasileiro-ativa-o-18o-regimento-de-cavalaria-mecanizado-em-boa-vista-rr/|url-status=live}}</ref> Жаңадан құрылған 18-ші атты әскер полкіне қосымша 600 сарбаз қосылып,<ref>{{Cite news |date=5 December 2023 |title=Brazil reinforces border with Venezuela and Guyana over Esequibo tensions |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazil-reinforces-border-with-venezuela-guyana-over-esequibo-tensions-2023-12-05/?taid=656f6074d6bae000019e7b2e |url-status=live |access-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206063258/https://www.reuters.com/world/americas/brazil-reinforces-border-with-venezuela-guyana-over-esequibo-tensions-2023-12-05/?taid=656f6074d6bae000019e7b2e&utm_campaign=trueAnthem:+Trending+Content&utm_medium=trueAnthem&utm_source=twitter |archive-date=6 December 2023}}</ref> 28 броньды техникадан тұратын броньды жедел топ жиналды.<ref>{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Brasil vai enviar 28 blindados para defender a fronteira com a Venezuela; conheça os modelos |url=https://g1.globo.com/politica/blog/julia-duailibi/noticia/2023/12/05/brasil-vai-enviar-28-blindados-para-defender-a-fronteira-com-a-venezuela-conheca-os-modelos.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205212129/https://g1.globo.com/politica/blog/julia-duailibi/noticia/2023/12/05/brasil-vai-enviar-28-blindados-para-defender-a-fronteira-com-a-venezuela-conheca-os-modelos.ghtml |url-status=live }}</ref> Бразилияның қорғаныс министрі Хосе Мусио президенттік оған «шекараны оқ өткізбейтін» бұйрық бергенін айтты.<ref>{{Cite web |last=Lima |first=Daniela |date=2023-12-05 |title=Lula deu ordem para blindar fronteiras ante impasse da Venezuela com a Guiana |url=https://g1.globo.com/politica/blog/daniela-lima/post/2023/12/05/lula-deu-ordem-para-blindar-fronteiras-ante-impasse-da-venezuela-com-a-guiana.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206052816/https://g1.globo.com/politica/blog/daniela-lima/post/2023/12/05/lula-deu-ordem-para-blindar-fronteiras-ante-impasse-da-venezuela-com-a-guiana.ghtml |url-status=live }}</ref> Бразилия әскерилері де жағдай аймақта қосымша американдық әскери базалардың құрылуына әкеліп соғады деп алаңдады.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Tales Faria: Brasil teme nova base militar dos EUA por causa do conflito na Guiana |url=https://noticias.uol.com.br/colunas/tales-faria/2023/12/06/brasil-teme-nova-base-militar-dos-eua-por-causa-do-conflito-na-guiana.htm |access-date=2023-12-06 |website=UOL |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234317/https://noticias.uol.com.br/colunas/tales-faria/2023/12/06/brasil-teme-nova-base-militar-dos-eua-por-causa-do-conflito-na-guiana.htm |url-status=live }}</ref> Әскери күштердегі дереккөздер журналистерге Бразилия шекарасында ешқандай күдікті қозғалысты байқамағанын айтты, бұл жерде алдын алу шаралары жұмыс істейді, бірақ олар Венесуэланың теңізден басып кіру ықтималдығы жоғары деп сенеді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Cúpula militar brasileira prevê que Maduro invadirá a Guiana pelo mar {{!}} Metrópoles |url=https://www.metropoles.com/colunas/igor-gadelha/militar-maduro-guiana-mar |access-date=2023-12-07 |website=metropoles.com |language=pt-BR |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080741/https://www.metropoles.com/colunas/igor-gadelha/militar-maduro-guiana-mar |url-status=live }}</ref> Бразилия шекарадағы әскери қатысуын үш есе ұлғайтады деп күтілуде, көптеген материалдар оңтүстік және орталық-батыс аймақтарынан мыңдаған шақырымға тасымалданады.<ref>{{Cite web |title=Em meio à tensão entre Venezuela e Guiana, Brasil deve triplicar Exército na fronteira com Roraima |url=https://bandnewstv.uol.com.br/conteudo/em-meio-a-tensao-entre-venezuela-e-guiana-brasil-deve-triplicar-exercito-na-fronteira-com-roraima |access-date=2023-12-08 |website=bandnewstv.uol.com.br |language=pt-BR |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224827/https://bandnewstv.uol.com.br/conteudo/em-meio-a-tensao-entre-venezuela-e-guiana-brasil-deve-triplicar-exercito-na-fronteira-com-roraima |url-status=live }}</ref> 8 желтоқсанда Бразилия президенті Лула Мадуроны Эссекибоға қатысты Венесуэланың «біржақты шараларына» қарсы ескертті.<ref>{{Cite news |date=2023-12-09 |title=Guyana: Lula warns Maduro against 'unilateral measures' |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/09/guyana-lula-warns-maduro-against-unilateral-measures_6327464_4.html |access-date=2023-12-09 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209194202/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/09/guyana-lula-warns-maduro-against-unilateral-measures_6327464_4.html |url-status=live }}</ref> 11 желтоқсанда Мусио дағдарысты «саяси маневр» деп сипаттады және Бразилия Венесуэла әскерлеріне өз территориясын «кез келген гипотеза бойынша» пайдалануға рұқсат етпейтінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-11 |title=Múcio vê 'manobra política' de Maduro e diz que Brasil não permitirá uso de território para Venezuela invadir Guiana |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/11/mucio-ve-manobra-politica-de-maduro-e-diz-que-brasil-nao-permitira-uso-de-territorio-para-venezuela-invadir-guiana.ghtml |access-date=2023-12-12 |website=G1 |language=pt-br}}</ref> 18 желтоқсанда Бразилия армиясы Венесуэламен шекараны нығайту үшін жүздеген MSS-1.2 танкке қарсы зымырандар жібергені жарияланды, қару-жарақ жіберу Венесуэла броньды күштерінің ықтимал қаупін болдырмаудың бір жолы болады.<ref>{{Cite web |url=https://www.defesaaereanaval.com.br/geopolitica/exercito-envia-misseis-contra-ameaca-blindada-para-defesa-de-roraima |title=Exército Envia Mísseis Contra Ameaça Blindada para Defesa de Roraima |date=18 December 2023 |access-date=19 December 2023 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219031328/https://www.defesaaereanaval.com.br/geopolitica/exercito-envia-misseis-contra-ameaca-blindada-para-defesa-de-roraima |url-status=live }}</ref> === Венесуэла Эссекибодағы дамуға рұқсат береді === [[Сурет:Official map of the Bolivarian Republic of Venezuela after the 2023 referendum.png|нобай|Референдумнан кейін көп ұзамай өз жарлықтарының арасында Мадуро «барлық мектептерде, мемлекеттік мекемелерде, университеттерде және елдегі «барлық үйлерде» Эсекибо аумағын қамтитын жаңа картаны жариялауға бұйрық берді.<ref>{{cite news |title=Así quedaría el "nuevo" mapa de Venezuela con el Esequibo, según Maduro |url=https://www.elheraldo.co/mundo/asi-quedaria-el-nuevo-mapa-de-venezuela-con-el-esequibo-segun-nicolas-maduro-1053355 |access-date=7 December 2023 |agency=El Heraldo |date=5 December 2023 |language=es |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224826/https://www.elheraldo.co/mundo/asi-quedaria-el-nuevo-mapa-de-venezuela-con-el-esequibo-segun-nicolas-maduro-1053355 |url-status=live }}</ref>]] 4 желтоқсанда Венесуэланың Ұлттық Боливар Қарулы Күштерінің стратегиялық қолбасшысы Доминго Эрнандес Ларес әлеуметтік желілерде Эсекибо аймағымен «біздің Гайана маршруттары» шекарада жаңа жолдарды, көпірлерді, әуе жолақтарын және басқа инфрақұрылымдарды жөндеу немесе салу бойынша жұмыс істеп жатқан Венесуэла әскерилерінің бірнеше жазбаларын жасады.<ref>{{Cite web |last=Perdigón |first=Ana |date=2023-12-06 |title=Venezuela: FANB Deployed in Territory Bordering Essequibo |url=https://orinocotribune.com/fanb-deployed-in-territory-bordering-essequibo/ |access-date=2023-12-07 |website=Orinoco Tribune - News and opinion pieces about Venezuela and beyond |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080716/https://orinocotribune.com/fanb-deployed-in-territory-bordering-essequibo/ |url-status=live }}</ref> 5 желтоқсанда Венесуэла президенті [[Николас Мадуро]] жақын арада Эссекибодағы газ, мұнай және пайдалы қазбалар кен орындары сияқты ресурстарды пайдалануға рұқсат беретінін мәлімдеді. Ол сонымен қатар Венесуэла мемлекеттік PDVSA және CVG компанияларының жергілікті Essequibo еншілес компанияларын жариялады.<ref name=":7">{{Cite news |date=2023-12-06 |title=Venezuela's Maduro pledges to permit oil, mines development in disputed territory |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/ |access-date=2023-12-06 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206101904/https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-06 |title=Venezuela orders state companies to exploit oil and gas mines in Guyana territory |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/venezuela-guyana-takeover-mines-oil-gas-exploit |access-date=2023-12-06 |issn=0261-3077 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206051751/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/venezuela-guyana-takeover-mines-oil-gas-exploit |url-status=live }}</ref> Сол күні Бразилия президенті Лула келесі жылы Гайанаға президенттік сапармен баратынын мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Lula diz que em 2024 visitará Etiópia e Guiana, país em que território é alvo de disputa com a Venezuela |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/05/lula-diz-que-em-2024-visitara-etiopia-e-guiana-pais-em-que-territorio-e-alvo-de-disputa-com-a-venezuela.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042938/https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/05/lula-diz-que-em-2024-visitara-etiopia-e-guiana-pais-em-que-territorio-e-alvo-de-disputa-com-a-venezuela.ghtml |url-status=live }}</ref> оны сарапшылар Бразилия Венесуэланың әскери әрекетіне шыдамайтынын білдіреді деп түсінді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Josias: Lula sinaliza que Brasil não vai apoiar aventuras bélicas de Maduro |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2023/12/06/josias-lula-sinaliza-que-brasil-nao-vai-apoiar-aventuras-belicas-de-maduro.htm |access-date=2023-12-06 |website=UOL |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234213/https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2023/12/06/josias-lula-sinaliza-que-brasil-nao-vai-apoiar-aventuras-belicas-de-maduro.htm |url-status=live }}</ref> 6 желтоқсанда Лула арнайы өкіл Селсо Аморим және сыртқы істер министрі Мауро Виейрамен саммит өткізетінін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Lula discutirá crise entre Guiana e Venezuela em reunião com Amorim e Mauro Vieira |url=https://valor.globo.com/brasil/noticia/2023/12/06/lula-discutir-crise-entre-guiana-e-venezuela-em-reunio-com-amorim-e-mauro-vieira.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=Valor Econômico |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234318/https://valor.globo.com/brasil/noticia/2023/12/06/lula-discutir-crise-entre-guiana-e-venezuela-em-reunio-com-amorim-e-mauro-vieira.ghtml |url-status=live }}</ref> Бразилия армиясы CNN Brasil арнасына Гайанамен шекарада Венесуэла әскерилерінің көбейгенін байқағанын хабарлады, дегенмен ол жинақтау әлі де жақын арада басып алуды көрсетпейді деп бағалады.<ref name="detecta">{{cite web|url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/exercito-brasileiro-detecta-aumento-de-tropas-venezuelanas-na-fronteira-com-guiana/|title=Exército brasileiro detecta aumento de tropas venezuelanas na fronteira com Guiana|language=pt|publisher=[[CNN Brasil]]|last=Junqueira|first=Caio|date=6 December 2023|access-date=6 December 2023|archive-date=7 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207001838/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/exercito-brasileiro-detecta-aumento-de-tropas-venezuelanas-na-fronteira-com-guiana/|url-status=live}}</ref> Гайана президенті бразилиялық БАҚ-қа президент Лула Бразилияның Гайананы қолдайтынына сендірді және оған Бразилияның «жетілген» ұстанымы үшін алғыс айтты, сонымен бірге Венесуэланы «ойсыз» және «болжауға болмайтын» деп сипаттады. АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығымен жұмыс істеп жатқанын және алдағы 24 сағат ішінде «күшті мәлімдемелер» жасалатынын айтты.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=DQhh5ttg1QE |title=Presidente da Guiana: Lula garantiu apoio ao nosso país {{!}} CNN PRIME TIME |date=7 December 2023 |type=Television production |language=en |access-date=8 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224907/https://www.youtube.com/watch?v=DQhh5ttg1QE |url-status=live }}</ref> АҚШ-та Гайана күштерімен әскери жаттығулар жариялады.<ref>{{Cite web |date=2023-12-07 |title=US to hold military exercises with Guyana amid border tensions with Venezuela |url=https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |access-date=2023-12-08 |website=France 24 |language=en |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |url-status=live }}</ref> === Венесуэлалық қарсыластарын қамауға алу ордері және қамауға алынуы === Сол күні Венесуэла үкіметі оппозиция мүшелеріне, оның ішінде оппозициялық саяси кандидат Мария Корина Мачадо командасының үш мүшесіне қатысты, оларды Exxon Mobil қаржыландырған 3 желтоқсандағы референдумға саботаж жасау жоспарына қатысты деп айыптап, он төрт тұтқындауға ордер берді. Сондай-ақ оларды қаржыландырды деп айыпталған америкалық азамат Савой Янсон Райттың ұсталғанын растады.<ref>{{Cite web |last=Antolínez |first=Héctor |date=2023-12-06 |title=Chavismo incrementa persecución con órdenes de arresto contra equipo de María Corina Machado |trans-title=Chavismo increases persecution with arrest warrants against María Corina Machado's team |url=https://cronica.uno/chavismo-incrementa-persecucion-con-ordenes-de-arresto-contra-equipo-de-maria-corina-machado/ |access-date=2023-12-06 |website=Crónica Uno |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234341/https://cronica.uno/chavismo-incrementa-persecucion-con-ordenes-de-arresto-contra-equipo-de-maria-corina-machado/ |url-status=live }}</ref> Сол түні оппозициялық президенттік праймеризді ұйымдастыруға көмектескен Венесуэла үкіметтік емес ұйымы Súmate президенті Роберто Абдулды Боливариандық барлау қызметінің қызметкерлері ұстады.<ref name=":10">{{Cite news |date=6 December 2023 |title=Presidente de la ONG Súmate, Roberto Abdul, fue detenido por funcionarios del Sebin |work=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]] |url=https://www.elnacional.com/venezuela/presidente-de-la-ong-sumate-roberto-abdul-detenido-por-funcionarios-del-sebin/ |access-date=7 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.elnacional.com/venezuela/presidente-de-la-ong-sumate-roberto-abdul-detenido-por-funcionarios-del-sebin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sarabia |first=Irene |date=2023-12-07 |title=Detienen a presidente de Súmate, Roberto Abdul-Hadi, dice Foro Penal |url=http://efectococuyo.com/politica/detienen-a-presidente-de-sumate-roberto-abdul-hadi-dice-foro-penal/ |access-date=2023-12-07 |website=[[Efecto Cocuyo]] |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207032656/https://efectococuyo.com/politica/detienen-a-presidente-de-sumate-roberto-abdul-hadi-dice-foro-penal/ |url-status=live |quote = Saab anunció asimismo solicitud de órdenes de aprehensión para un grupo de dirigentes opositores y chavistas disidentes que se encuentran en el exilio: Yon Goicoechea, Juan Guaidó, Julio Borges, Andrés Izarra, David Smolansky, Lester Toledo, Carlos Vecchio, Leopoldo López y Rafael Ramírez. A todos ellos se les imputarán los delitos de traición a la patria, conspiración, legitimación de capitales y asociación para delinquir, por participar en una supuesta conspiración nacional e internacional destinada a boicotear el referendo consultivo por el Esequibo, que se llevó a cabo el domingo.}}</ref> Венесуэла үкіметі сондай-ақ оппозиция жетекшілері мен диссидент Чавистастарға, соның ішінде Йон Гойкочеа, Хуан Гуайдо, Хулио Борхес, Андрес Изарра, Давид Смолански, Лестер Толедо, Карлос Веккио, Леопольдо Лопес және Рафаэль Рамиреске қарсы бұйрықтар шығарып, оларды балаларды қудалады және референдумға саботаж жасау деп айыптады.<ref name=":10"/> === Гайана тікұшағының апатқа ұшырауы === 6 желтоқсанда Гайана қорғаныс күштерінің (ГҚК) Bell 412 тікұшағы Джорджтаун-Кэмп Аянганнадан Арауға бара жатып, Эссекибодағы Венесуэла шекарасының бойында тікелей Араудан шығысқа қарай 30 миль (48 км) төмен түсіп келе жатқанда құлады. Онда үш экипаж мүшесі мен төрт жолаушы болды және ГҚК подполковнигі Майкл Чарльз басқарды.<ref name="AP">{{Cite web |date=7 December 2023 |title=Guyana military helicopter crash kills 5 officers and leaves 2 survivors |url=https://apnews.com/article/guyana-helicopter-crash-venezuela-afd2363adeae3f5afaf8f0650a77de67 |access-date=7 December 2023 |website=AP News |language=en |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207221602/https://apnews.com/article/guyana-helicopter-crash-venezuela-afd2363adeae3f5afaf8f0650a77de67 |url-status=live }}</ref> Гайандық әскерилер штабының басшысы Омар Ханның айтуынша, ұшақтың аспаннан атып түсірілгені туралы ешқандай белгі жоқ. Билік бұл аймақта «ауа-райы қолайсыз» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |last=Wilkinson |first=Bert |title=Helicopter carrying 5 senior Guyana military officials is missing near tense border with Venezuela |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/helicopter-5-senior-military-officials-guyana-missing-border-105444028 |website=ABC News |publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=7 December 2023 |language=en |date=7 December 2023 |url-status=live |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207081208/https://abcnews.go.com/International/wireStory/helicopter-5-senior-military-officials-guyana-missing-border-105444028 }}</ref> Бес ГҚК сарбазы қаза тапты: * Бригадир (зейнеткер) Гари Битон * Полковник Майкл Шаход * Подполковник Майкл Чарльз * Подполковник Шон қош келдіңіз * Штаб-сержант Джейсон Хан Подполковник Андио Майкл Кроуфорд пен ефрейтор Дуэйн Джексон аман қалды. === АҚШ-тың әскери қатысуы === АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығы 7 желтоқсанда оның күштері қауіпсіздік шараларымен ынтымақтастықты жақсарту мақсатында Гайана қорғаныс күштерімен (ГҚК) бірге бірлескен операцияларға қатысатынын мәлімдеді. АҚШ мәлімдемелері сондай-ақ Құрама Штаттардың «апатқа дайындық, әуе және теңіз қауіпсіздігі және трансұлттық қылмыстық ұйымдарға қарсы тұру салаларында ГҚК-пен ынтымақтастығын жалғастыратыны» және Солтүстік Американың «Гайананың сенімді қауіпсіздік серіктесі ретіндегі міндеттемесін жалғастыратыны» айтылған. және аймақтық ынтымақтастық пен өзара әрекеттестікке жәрдемдесу».<ref>{{cite web |date=7 December 2023 |title=US conducts flight operations in Guyana after Venezuela's referendum on the Essequibo region |url=https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |website=[[El País]] |access-date=8 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211225355/https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |url-status=live }}</ref> Венесуэла қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес АҚШ-тың әрекетін «арандатушылық» деп сипаттап, Венесуэланың «Эссекибоны қалпына келтіру жөніндегі болашақ әрекеттерімізден тайдырмайтынын» айтты.<ref>{{Cite web |date=2023-12-07 |title=US to hold military exercises with Guyana amid border tensions with Venezuela |url=https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |access-date=2023-12-08 |website=[[France 24]] |language=en |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |url-status=live }}</ref> === Дипломатиялық талқылаулар === [[Сент-Винсент және Гренадиндер|Сент-Винсент және Гренадиндердің]] премьер-министрі Ральф Гонсалвес 9 желтоқсанда президенттер Али мен Мадуроға хат жолдап, оның елінің президент Лула мен БҰҰ Бас хатшысы Гутерришпен бірге қақтығысты талқылауды өткізетінін айтып, «Барлығымыз осы тарихи оқиғаны жасауға бел буайық» деп жазды және табысты жинау біздің Кариб теңізі мен Латын Америкасы өркениетіне қауіп төндіреді». Талқылауларға Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Латын Америкасы және Кариб бассейні мемлекеттері қауымдастығы (CELAC) делдал болатыны жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Leaders of Venezuela and Guyana to meet amid border dispute |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/10/leaders-of-venezuela-and-guyana-to-meet-amid-border-dispute |access-date=2023-12-10 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210191109/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/10/leaders-of-venezuela-and-guyana-to-meet-amid-border-dispute |url-status=live }}</ref> Али мен Мадуро келіссөзге келісті, ұсынылған күн 14 желтоқсанда жарияланды. Луламен телефон арқылы сөйлескеннен кейін президент Мадуро «бейбітшілік пен түсіністік» іздейтінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-09 |title=Após falar com Lula, Maduro diz que Guiana terá que "sentar e conversar" sobre Essequibo |url=https://exame.com/mundo/maduro-admite-dialogo-com-guiana-mas-depois-volta-a-elevar-o-tom/ |access-date=2023-12-10 |website=Exame |language=pt-br |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210175406/https://exame.com/mundo/maduro-admite-dialogo-com-guiana-mas-depois-volta-a-elevar-o-tom/ |url-status=live }}</ref> Екі елдің өкілдері дауға қатысты өз сенімдерін қуаттады; Венесуэла Эсекиба аймағына егемендік туралы талаптарын жалғастырды, ал Гайана [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БХС]] шешімін қабылдау керек деп мәлімдеді. 14 желтоқсанда Венесуэла мен Гайананың жоғары өкілдері (соның ішінде президенттері) Сент-Винсент және Гренадиндерде кездесіп, ешқандай күш қолданбауға және Эсекибаға қатысты шиеленісті күшейтпеуге келісті. Бірлескен мәлімдемеде Венесуэланың ICJ юрисдикциясын мойындамайтынын қосқанына қарамастан, екі ел де дауды халықаралық құқыққа сәйкес реттейтіні айтылған. Кездесуге CARICOM, Бразилия, Колумбия, Біріккен Ұлттар Ұйымы және CELAC ресми өкілдері де қатысты. Одан кейінгі келіссөздер кездесуден кейін үш ай ішінде Бразилияда өтеді деп жоспарланған.<ref>{{Cite news |last=Wilburg; Sequera; Symmes Cobb |first=Kiana; Vivian; Julia |date= |title=Guyana, Venezuela Agree to Not Use Force or Escalate Tensions in Esequibo Dispute |work=US News |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-12-14/venezuela-guyana-presidents-to-meet-amid-territorial-dispute}}</ref> 15 желтоқсанда Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилияның аумақтық тұтастығына кепілдік беру үшін «қажет болса, көбірек жігерлі шаралар қабылдауға» дайын екенін айтты. ''O Estado de S. Paulo'' хабарлағандай, [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа Вистада]] орналасқан 1-Джунгли жаяу әскер бригадасы бразилиялық MSS-1.2 [[Басқарылатын танкке қарсы ракеталар|басқарылатын танкке қарсы ракеталардың]] ондаған бірлігін алған.<ref name="atgm">{{cite web |last=Godoy |first=Marcelo |date=18 December 2023 |title=Exército manda dezenas de mísseis para defesa de Roraima contra ameaça blindada |url=https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/exercito-manda-dezenas-de-misseis-para-defesa-de-roraima-para-enfrentar-ameacas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218160501/https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/exercito-manda-dezenas-de-misseis-para-defesa-de-roraima-para-enfrentar-ameacas/ |archive-date=18 December 2023 |access-date=18 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}</ref> ATGM-ді ертерек қабылдау, әлі де бағалау сатысында, шекара дағдарысы кезінде Бразилия армиясында арнайы танкке қарсы мүмкіндіктердің жетіспеушілігін шешуге тырысады.<ref name="pega">{{cite web |last=Godoy |first=Marcelo |date=11 December 2023 |title=Crise entre Maduro e Guiana pega o Brasil sem caça-tanques, estoques de munições e aposentando navio |url=https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/crise-entre-maduro-e-guiana-pega-o-brasil-sem-caca-tanques-estoques-de-municoes-e-aposentando-navio/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215022244/https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/crise-entre-maduro-e-guiana-pega-o-brasil-sem-caca-tanques-estoques-de-municoes-e-aposentando-navio/ |archive-date=15 December 2023 |access-date=18 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}</ref> === Ұлыбританияның әскери қатысуы === [[Сурет:HMS Trent (P224) entered Portsmouth for the first time - 1.jpg|нобай|Желтоқсан айының соңында Біріккен Корольдік Гайанаға HMS ''Trent'' (P224) ұшағын орналастыратынын жариялады.]] 17 желтоқсанда Біріккен Корольдіктің Америка және Кариб бассейні бойынша министрі Дэвид Рутли Гайанаға барып, «Мен Гайанадамын... Ұлыбританияның Гайаналық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетуін ұсыну үшін» деді. Рутли сонымен қатар АҚШ, Франция, Канада және Еуропалық Одақтың елшілерімен кездесіп, Гайанаға халықаралық қолдау көрсету туралы сөйлесті.<ref>{{Cite news |last=Smout |first=Alistair |date=2023-12-17 |title=UK minister visits Guyana amid border dispute with Venezuela |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/ |access-date=2023-12-24 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219215735/https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/ |url-status=live }}</ref> Ұлыбритания 24 желтоқсанда Венесуэланы айтпастан Гайана жағалауына бір әскери кемені (HMS ''Trent'') жіберетінін жариялады. Венесуэла Қорғаныс министрі Владимир Падрино әлеуметтік желіде Венесуэла «Кариб теңізі мен Американың тыныштығы мен тұрақтылығына қауіп төндіретін арандатушылықтардан кейін сақ болатындығын» айтты.<ref>{{Cite news |last=Ravikumar; Sequera |first=Sachin; Vivian |date=2023-12-24 |title=UK to send naval ship to Guyana amid Venezuela border dispute |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-send-naval-ship-guyana-amid-venezuela-border-dispute-2023-12-24/ |access-date=2023-12-24}}</ref> 28 желтоқсанда Венесуэла президенті Николас Мадуро 5600-ден астам венесуэлалық әскери қызметкерге Гайанаға HMS ''Trent''-ті орналастыруға жауап ретінде «қорғаныс» әскери жаттығуларын өткізуге бұйрық берді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-28 |title=Venezuela holds military exercise after UK sends warship to waters off Guyana |url=https://www.france24.com/en/americas/20231228-venezuela-holds-military-exercise-after-uk-sends-warship-to-waters-off-guyana |access-date=2023-12-28 |website=France 24 |language=en |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228214607/https://www.france24.com/en/americas/20231228-venezuela-holds-military-exercise-after-uk-sends-warship-to-waters-off-guyana |url-status=live }}</ref> === 2024 Венесуэла әскерінің жасақталуы === Венесуэла әскерінің күшеюіне жауап ретінде Бразилия 2024 жылдың 2 ақпанында Боа-Вистадағы гарнизонын 600 адам және 20 брондалған техникамен нығайтты.<ref>{{cite web |last1=Kelly |first1=Bruno |title=Brazil's military reinforces border with Venezuela and Guyana due to Esequibo |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazils-military-reinforces-border-with-venezuela-guyana-due-esequibo-2024-02-02/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 February 2024}}</ref> 9 ақпанда Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Венесуэла мен Анкара аралындағы Венесуэла аралындағы шекарадағы Венесуэла әскери базасында құрылыс жұмыстары мен әскерді жинақтау туралы хабарлады. Венесуэланың әскери әлеуметтік медиа аккаунттарынан алынған бейнелер және 25 қаңтардағы Бразилиядағы кездесуге дейінгі апталардағы Максар спутниктік суреттері жаңа джунгли танк базасының құрылысы жүріп жатқанын, сондай-ақ IAI Arava және Ми-17 ұшағы сияқты бірнеше активтердің болуын көрсетті; EE-11 Urutu, Scorpion 90 және Cadillac Gage Commando AFV; және Mabey Compact 200 көпірі. CSIS қызметкері Кристофер Эрнандес-Рой Венесуэла әскерлерінің көбеюін Мадуроның «екі жақты саясат жүргізіп жатқанын» көрсетеді деп атады.<ref name="csis">{{Cite web|author=Christopher Hernandez-Roy, Henry Ziemer, Rubi Bledsoe, Joseph S. Bermudez Jr., Jennifer Jun|date=9 February 2024|title=Miscalculation and Escalation over the Essequibo: New Insights into the Risks of Venezuela's Compellence Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|url=https://www.csis.org/analysis/miscalculation-and-escalation-over-essequibo-new-insights-risks-venezuelas-compellence|access-date=11 February 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210035630/https://www.csis.org/analysis/miscalculation-and-escalation-over-essequibo-new-insights-risks-venezuelas-compellence|archive-date=10 February 2024}}</ref><ref name="buildup1">{{Cite web|author=Luke Taylor|date=9 February 2024|title=Venezuela building up troops on Guyana border, satellite images show|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/09/venezuela-troops-guyana-border-essequibo-satellite-images|access-date=11 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210025905/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/09/venezuela-troops-guyana-border-essequibo-satellite-images|archive-date=10 February 2024|url-status=live}}</ref> Венесуэлалық генерал Доминго Эрнандес Ларес,<ref name="csis"/> Ұлттық Боливариан Қарулы Күштерінің стратегиялық операциялық науқанының қолбасшысы CSIS есебіндегі спутниктік суреттерді «Солтүстік Американың империялық тыңшылық [...] өз сепойларына қызмет ету» деп атады.<ref>{{Cite tweet |user=dhernandezlarez |number=1756469975861133406 |author=Domingo Hernández Lárez |title=La espía imperial norte americana en acción ! Trabajando en su laboratorio para los guyaneses, poniendo su tecnología al servicio de sus cipayos. Aquí observamos en el "Center for strategic and international studies" divulgando informaciones soberanas, con su actitud injerencista en pleno territorio nacional soberano de nuestras unidades y medios. Qué pasaría si un satélite venezolano toma fotos sobre una base Norteaméricana ????#JuntosVencemosLosRetos |language=es |trans-title=The North American imperial espionage in action! Working in her laboratory for the Guyanese, putting her technology at the service of her sepoys. Here we observe the “Center for strategic and international studies” disseminating sovereign information, with its interventionist attitude in sovereign national territory of our units and means. What would happen if a Venezuelan satellite takes photos over a North American base????#TogetherWeBeatTheChallenges |date=10 February 2024}}</ref> == Әскери қабілеттілікті талдау және бағалау == Сарапшылар Мадуро әкімшілігінің референдум тағайындау туралы шешімін экономиканың әлсіздігі мен үкіметтегі жемқорлықтың жоғары деңгейі сияқты Венесуэланың ішкі мәселелерін назарды аудару әрекеті болуы мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |date=2023-12-04 |title=Venezuelans back government's claim over oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://news.yahoo.com/venezuelans-back-government-claim-over-114504707.html |access-date=2023-12-04 |website=Yahoo News |language=en-US |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204153758/https://news.yahoo.com/venezuelans-back-government-claim-over-114504707.html |url-status=live }}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2023-12-04 |title=O Mundo Agora - Disputa entre Venezuela e Guiana pelo Essequibo coloca Brasil em situação desconfortável |url=https://www.rfi.fr/br/podcasts/o-mundo-agora/20231204-disputa-entre-venezuela-e-guiana-pelo-essequibo-coloca-brasil-em-situa%C3%A7%C3%A3o-desconfort%C3%A1vel |access-date=2023-12-04 |website=RFI |language=pt-BR |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204153750/https://www.rfi.fr/br/podcasts/o-mundo-agora/20231204-disputa-entre-venezuela-e-guiana-pelo-essequibo-coloca-brasil-em-situa%C3%A7%C3%A3o-desconfort%C3%A1vel |url-status=live }}</ref> Саясаттанушылар референдумды Мадуро үкіметінің 2024 жылғы [[Венесуэладағы президент сайлауы (2024)|Венесуэла президенттік сайлауы]] қарсаңында қолдау көрсетуге бағытталған ұлтшылдық стратегиясы деп санайды.<ref>{{Cite news |date=2023-12-07 |title=Lula Reluctantly Adopts Mediator Role in Venezuela-Guyana Crisis |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-07/lula-reluctantly-adopts-mediator-role-in-venezuela-guyana-crisis |access-date=2023-12-07 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207040933/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-07/lula-reluctantly-adopts-mediator-role-in-venezuela-guyana-crisis |url-status=live }}</ref> Венесуэланың Эссекибоны аннексиялауға бағытталған әрекеттері [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға басып кіруімен]], соның ішінде Қырымды Ресей Федерациясының [[Қырым аннексиясы|аннексиялауының]] алдындағы оқиғалармен және 2014 жылғы Қырым мәртебесі туралы референдуммен салыстырылды.<ref>{{Cite web |last=Cook |first=Ellie |date=2023-12-07 |title=US risks being dragged into third war |url=https://www.newsweek.com/us-military-venezuela-guyana-essequibo-nicolas-maduro-1850475 |access-date=2023-12-20 |website=[[Newsweek]] |language=en |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225541/https://www.newsweek.com/us-military-venezuela-guyana-essequibo-nicolas-maduro-1850475 |url-status=live }}</ref><ref name=":14">{{Cite web |last=Galão |first=Fábio |date=4 December 2023 |title=Referendo na Venezuela traz ameaça de guerra à América do Sul após 28 anos |url=https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/referendo-na-venezuela-traz-ameaca-de-guerra-a-america-do-sul-apos-28-anos/ |access-date=2023-12-20 |website=[[Gazeta do Povo]] |language=pt-BR |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225541/https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/referendo-na-venezuela-traz-ameaca-de-guerra-a-america-do-sul-apos-28-anos/ |url-status=live }}</ref><ref name=":15">{{Cite web |last=Stavridis |first=James |date=9 December 2023 |title=Venezuela's Threats to Guyana Follow Putin's Ukraine Playbook |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2023-12-09/us-brazil-can-t-let-venezuela-invade-guyana-like-russia-did-ukraine |access-date=2023-12-20 |website=[[Bloomberg.com|Bloomberg]] |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209153825/http://www.bloomberg.com/opinion/articles/2023-12-09/us-brazil-can-t-let-venezuela-invade-guyana-like-russia-did-ukraine |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Klyszcz |first=Ivan U. |date=2023-12-08 |title=Venezuela's Guyana intentions |url=https://www.ips-journal.eu/topics/foreign-and-security-policy/venezuelas-guyana-intentions-7183/ |access-date=2023-12-20 |website=International Politics and Society |language=en-GB |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225542/https://www.ips-journal.eu/topics/foreign-and-security-policy/venezuelas-guyana-intentions-7183/ |url-status=live }}</ref> [[НАТО]] Еуропадағы одақтас күштерінің бұрынғы Жоғарғы Бас қолбасшысы Джеймс Г. Ставридис Венесуэланың әрекеті, соның ішінде оның референдумы «екі жыл бұрын Путиннің Украинаға басып кіруінің жаңғырығы: әлдеқайда үлкен көрші заңды халықаралық құқықтық негіздерсіз аумақтық талап қойып, аннексиялауға дайындалып, оның табиғи ресурстарын басып алып, жаңа карталарды жасап жатыр» деп мәлімдеді. Chatham House өкілі Игорь Македо де Лусена: "Путин Қырымдағы Ресей әкімшілігіне кіріп, [азаматтар] өз орыстарын тастап кеткен кез келген адамға ашық түрде төлқұжат берді. Мадуро [Эссекибода] нео-венесуэлалықтардың көп халқы бар деп айта алады және Гайана үкіметінің шабуылынан оларды қорғау үшін барады. Сарапшылар Америкада жаңа қақтығыс Ресейге пайда әкелетінін, өйткені бұл АҚШ-тың назарын аластауы мүмкін екенін айтты. Ресейдің қатысуы Мадуроға әскери техника сатумен ғана шектелмейді, өйткені Венесуэла аумағында ресейлік екі әскери база, сондай-ақ Венесуэла элиталық әскерлерін оқытумен,<ref>{{Cite web |last= |date=2022-01-18 |title=Venezuela - Ex-chefe de espionagem de Maduro denuncia bases russas na Venezuela |url=https://www.defesanet.com.br/armas/venezuela-ex-chefe-de-espionagem-de-maduro-denuncia-bases-russas-na-venezuela/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209020748/https://www.defesanet.com.br/armas/venezuela-ex-chefe-de-espionagem-de-maduro-denuncia-bases-russas-na-venezuela/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2023-12-08 |website=DefesaNet |language=pt-BR}}</ref> Мадуроның жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етумен айналысатын «[[Вагнер ЖӘК|Вагнер ЖӘК]]» жеке әскери компаниясының отряды бар деп хабарлайды.<ref>{{Cite web |title=Russia's Wagner Group: Where is it active? – DW – 06/25/2023 |url=https://www.dw.com/en/russias-wagner-group-where-is-it-active/a-66027220 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126023153/https://www.dw.com/en/russias-wagner-group-where-is-it-active/a-66027220 |archive-date=26 November 2023 |access-date=2023-12-08 |website=dw.com |language=en}}</ref> Бразилиялық сарапшы Тиаго де Араганоның айтуынша, Венесуэланың әскери мүмкіндіктері Гайанаға қарағанда әлдеқайда жоғары, бұл елде 3000-ға жуық әскери жеңіл жауынгерлік көліктер бар. Венесуэлада бірнеше полктерге бөлінген 123 000 құрлық әскері, сондай-ақ AMX-30 және T-72B1 сияқты 173 негізгі ұрыс танктері, барлау машиналары, жаяу әскерлер мен [[Бронетранспортер|бронетранспортерлер]], сондай-ақ 3 миллионнан астам әскерилендірілген жасақ бар. Гайана жағындағы таңбалы әуе күштерімен салыстырғанда айтарлықтай әуе және теңіз күштеріне ие. Дегенмен, Гайанаға қарсы кез келген агрессия Бразилия немесе Америка Құрама Штаттары сияқты аймақтық державалардың араласуын тудыруы мүмкін.<ref name=":6"/> [[Лондон Корольдік колледжі|Лондондағы Корольдік колледждің]] профессоры Аугусто Тейшейраның айтуынша, Эссекибо аймағы негізінен таулар мен қалың тропикалық ормандардан тұрады, жолдар аз немесе мүлдем жоқ. Венесуэла үшін жалғыз мүмкін болатын нұсқа өз әскерлерін Бразилия жерінде, Рорайма штатында жылжыту болады. Рорайма арқылы әскери қозғалыстарға аймақтық география айтарлықтай аз кедергі келтіреді, өйткені Рапоса-Серра-ду-Сол аймағы негізінен серрадо рельефінен тұрады, ал қалған орманды аумақтар негізінен ормансыздандырылған. Алайда Бразилия Венесуэлаға өз аумағынан кез келген басып кіруге рұқсат бермеді. Венесуэла әскері Каракас төңірегінде және Кариб теңізі жағалауындағы Гайанамен солтүстік шекарада шоғырланған.<ref>{{Cite web |last=Braun |first=Julia |date=2023-12-06 |title=Essequibo: qual seria o papel do Brasil em uma eventual invasão da Guiana pela Venezuela |url=https://www.bbc.com/portuguese/articles/c0v23grxq93o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234204/https://www.bbc.com/portuguese/articles/c0v23grxq93o |archive-date=6 December 2023 |access-date=2023-12-06 |website=BBC News Brasil |language=pt-br}}</ref> Гайана аумағының шамамен 70% тұратын Эсекибо аумағына қарамастан, онда Гайананың 790 000 аз ғана халқының 125 000-ы ғана тұрады.<ref>{{Cite web |title=Venezuela vai anexar parte da Guiana? O que significa a vitória do sim no plebiscito sobre Essequibo |url=https://www.estadao.com.br/internacional/venezuela-vai-anexar-parte-da-guiana-o-que-significa-a-vitoria-do-sim-no-plebiscito-sobre-essequibo/ |access-date=2023-12-08 |website=Estadão |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206180008/https://www.estadao.com.br/internacional/venezuela-vai-anexar-parte-da-guiana-o-que-significa-a-vitoria-do-sim-no-plebiscito-sobre-essequibo/ |url-status=live }}</ref> == Реакциялар == === Үкіметтік === * {{ту|Бразилия}} Бразилия президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] дағдарысқа алаңдаушылық білдіріп, «Біз Оңтүстік Америкада соғысты қаламаймыз және қажет емеспіз» деді.<ref name=":04">{{Cite news |date=2023-12-07 |title=U.S. to conduct flight operations in Guyana as concerns mount over border spat |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/us-conduct-flight-operations-guyana-concerns-mount-over-border-spat-2023-12-07/ |access-date=2023-12-08}}</ref> * {{ту|Үндістан}} Үндістанның Сыртқы істер министрлігі бейбіт жолмен шешуге және шиеленісті болдырмауға шақырды, әрі ел Эсекибодағы «шекара мәселесін мұқият қадағалап отыр» деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=La India se pone al margen en la disputa Guyana-Venezuela con sus intereses de fondo |trans-title=India stands aside in the Guyana-Venezuela dispute with underlying interests |url=https://www.swissinfo.ch/spa/venezuela-guyana-india_la-india-se-pone-al-margen-en-la-disputa-guyana-venezuela-con-sus-intereses-de-fondo/49052226 |access-date=12 December 2023 |agency=SwissInfo |date=12 December 2023 |language=es |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092409/https://www.swissinfo.ch/spa/venezuela-guyana-india_la-india-se-pone-al-margen-en-la-disputa-guyana-venezuela-con-sus-intereses-de-fondo/49052226 |url-status=live }}</ref> * {{ту|Ямайка}} Ямайка Сыртқы істер және сыртқы сауда министрі Камина Джонсон-Смит Гайанаға қолдау білдірді және «Гайана өзінің егемендік құқықтары мен аумақтық тұтастығын қорғауда Кариб қауымдастығы ұстанымын Ямайканың қолдауына сенуді жалғастыра алады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Oswald T. |date=2023-12-06 |title=Guyana Can Count on Jamaican Support in Border Dispute With Venezuela |url=http://www.washingtoninformer.com/jamaica-guyana-venezuela-icj-ruling/ |access-date=2023-12-09 |website=The Washington Informer |language=en-US |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209022147/https://www.washingtoninformer.com/jamaica-guyana-venezuela-icj-ruling/ |url-status=live }}</ref> * {{ту|Никарагуа}} Никарагуа президенті Даниэль Ортега Венесуэланы өткен референдуммен құттықтап, бұл Венесуэланың «әлем халықтарының бауырластығындағы бейбітшілік пен болашаққа адалдығын» көрсеткенін айтты.<ref>{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo - Prensa Latina |url=https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |accessdate=10 December 2023 |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205024309/https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |url-status=live }}</ref> * {{ту|Суринам}} Суринам Сыртқы істер министрі Альберт Рамдин Тигр аймағына байланысты Суринамның Гайанамен келіспеушілігіне қарамастан «Гайананың аумақтық тұтастығын қолдайтынын» айтып, Суринамның «аймақтағы бейбітшілікті жақтайтынын және қарулы қақтығысты қаламайтынын» баса айтты.<ref>{{cite news |title=Surinam apoya a Guyana en su conflicto con Venezuela pese a problema fronterizo bilateral |trans-title=Suriname supports Guyana in its conflict with Venezuela in spite of its own border bilateral problem |url=https://www.infobae.com/america/agencias/2023/12/13/surinam-apoya-a-guyana-en-su-conflicto-con-venezuela-pese-a-problema-fronterizo-bilateral/ |access-date=13 December 2023 |work=[[Infobae]] |date=13 December 2023 |language=es |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092409/https://www.infobae.com/america/agencias/2023/12/13/surinam-apoya-a-guyana-en-su-conflicto-con-venezuela-pese-a-problema-fronterizo-bilateral/ |url-status=live }}</ref> * {{ту|Украина}} Украина Сыртқы істер министрлігі Венесуэланы ХСЖ-ның 1 желтоқсандағы шешімінің беделін құрметтеуге шақырды және Гайана мен Венесуэланың «Халықаралық Соттың уақытша шаралар туралы заңдық күші бар бұйрығын орындауы керек және жағдайды ушықтыруы мүмкін біржақты әрекеттерге бармауы керек» деді.<ref>{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Comment of the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine regarding the International Court of Justice's Order on provisional measures in the case "Guyana v. Venezuela" |url=https://mfa.gov.ua/en/news/komentar-mzs-ukrayini-u-zvyazku-iz-nakazom-mizhnarodnogo-sudu-oon-pro-zastosuvannya-timchasovih-zahodiv-u-spravi-gayana-proti-venesueli |website=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine}}</ref> * {{ту|Ұлыбритания}} Біріккен Корольдік Сыртқы істер, Достастық және даму басқармасы арқылы Венесуэланың әрекеттерін айыптап, оларды «ақталмаған» деп сипаттап, «тоқтату керек» деп мәлімдеді. 2023 жылдың 18 желтоқсанында Америка және Кариб бассейні бойынша Парламенттік Мемлекеттік хатшының орынбасары Дэвид Рутли Гайанаға келіп, Біріккен Корольдік «біздің Гайандық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетті» және «шекара мәселесі 120 жылдан астам уақыт бойы реттеліп келеді... эскалация». 24 желтоқсанда Корольдік Әскери-теңіз күштері Гибралтардағы үй портынан Гайанаға HMS ''Trent-ті'' орналастырды. Атлантикалық патрульдік кемесі Джорджтауннан тіреліп, жаттығу жұмыстарын жүргізеді.<ref>{{cite news |last=Rueda |first=Manuel |title=British warship arrives in Guyana as Venezuela holds military exercises in response |url=https://www.pbs.org/newshour/world/british-warship-arrives-in-guyana-as-venezuela-holds-military-exercises-in-response |access-date=1 January 2024 |agency=AP News |date=30 December 2023 |via=PBS.org |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101012333/https://www.pbs.org/newshour/world/british-warship-arrives-in-guyana-as-venezuela-holds-military-exercises-in-response |url-status=live }}</ref> * {{ту|АҚШ}} [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы|АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы]] Энтони Блинкен 6 желтоқсанда Гайана президенті Мохамед Ирфаан Әлиге телефон арқылы сөйлесіп, Гайана Құрама Штаттардың «сөзсіз қолдауына» ие екеніне сендірді.<ref>{{Cite web |last=Liy |first=Macarena Vidal |date=2023-12-07 |title=US conducts flight operations in Guyana after Venezuela's referendum on the Essequibo region |url=https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |access-date=2023-12-09 |website=[[El País]] |language=en-us |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211225355/https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |url-status=live }}</ref> Пентагонның баспасөз хатшысы Джон Кёрби АҚШ 7 желтоқсанда «Гайананың егемендігіне мызғымас қолдауымызды толығымен қолдайтынын» айтты. === Халықаралық ұйымдар === * [[Сурет:Flag of CARICOM.svg|20px]] Кариб теңізі қауымдастығы бірлескен мәлімдемеде CARICOM "Венесуэла аумаққа қатысты осы дау-дамайда өз жолын табу үшін күш немесе әскери құралдарды қолдану перспективасын көтермейді деп шын жүректен үміттенеді. Өйткені, бұл Латын Америкасы мен Кариб бассейні округтерінің, соның ішінде Венесуэланың көптен бері ұстанған ұстанымы біздің аймақ бейбітшілік аймағы болып қалуы керек" деп мәлімдеді.<ref name=CARICOMsup>{{cite web|access-date=9 December 2023|date=26 October 2023|language=en|title=Caricom urges respect for international law|url=https://www.jamaicaobserver.com/news/caricom-urges-respect-for-international-law/|website=Jamaica Observer|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082208/https://www.jamaicaobserver.com/news/caricom-urges-respect-for-international-law/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Венесуэладағы референдумға қатысты CARICOM «халықаралық құқық бір мемлекеттің үкіметіне басқа мемлекеттің аумағын біржақты түрде басып алуға, аннексиялауға немесе қосуға қатаң тыйым салады. Жоғарыда айтылғандай, мақұлдау дауысы халықаралық құқықтың осы негізгі қағидасын ықтимал аумақты «барлық жолмен» талап етіп, Венесуэла күш қолданады деп болжайды деп бұзуға есік ашады» деп мәлімдеді.<ref name=CARICOMsup/> * [[Сурет:Commonwealth Icon.svg|20px]] Ұлттар Достастығы Венесуэладағы референдумға жауап бере отырып, [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығы]] Бас хатшысы Патрисия Скотланд Достастық «Гайананың егемендігі мен аумақтық тұтастығын сақтау мен сақтауды нық және табанды түрде қолдайтынын және оның барлық құқықтарын жүзеге асыруға кедергі келтіретін барлық құқықтарын жүзеге асыруды қуаттайды» деді.<ref name="COMMONsup2">{{Cite web |title=Statement by the Commonwealth Secretary-General on the escalation of the Guyana-Venezuela border dispute |url=https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-escalation-guyana-venezuela-border-dispute |accessdate=10 December 2023 |website=Commonwealth |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082209/https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-escalation-guyana-venezuela-border-dispute |url-status=live }}</ref> * {{ту|Еуропа одағы}} Жозеп Боррель мәселені бейбіт жолмен шешуге және біржақты әрекеттерден аулақ болуға шақырып, мұндай әрекеттердің «аймақ тұрақтылығына қауіп төндіретінін» баса айтты.<ref>{{cite news |title=La UE instó a encontrar una solución pacífica al conflicto por el Esequibo entre Venezuela y Guyana|trans-title=The EU urged to find a peaceful solution to the conflict over the Esequibo between Venezuela and Guyana|url=https://www.infobae.com/venezuela/2023/12/13/la-ue-insto-a-encontrar-una-solucion-pacifica-al-conflicto-por-el-esequibo-entre-venezuela-y-guyana/ |access-date=13 December 2023 |work=[[Infobae]] |date=13 December 2023|language=es}}</ref> * [[Сурет:Flag of Mercosur Mercosul.svg|20px]] 7 желтоқсанда [[МЕРКОСУР|Меркосур]] сауда блогына мүше мемлекеттер саммит өткізіп, дағдарысты талқылады. Венесуэла қатысқан жоқ, өйткені 2016 жылы блоктың демократиялық баптарын бұзғаны үшін уақытша тоқтатылған болатын.<ref>{{Cite web |last=Porto |first=Douglas |title=Mercosul pede diálogo contra "iniciativas unilaterais" que possam agravar situação entre Venezuela e Guiana |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-pede-dialogo-contra-iniciativas-unilaterais-que-possam-agravar-situacao-entre-venezuela-e-guiana/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132001/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-pede-dialogo-contra-iniciativas-unilaterais-que-possam-agravar-situacao-entre-venezuela-e-guiana/ |url-status=live }}</ref> Лула Бразилияның бейбіт шешім іздеп жатқанын айтып, Бразилияға жағдайды реттеуді ұсынды.<ref>{{Cite web |last=Landim |first=Raquel |title=Lula se oferece como mediador da crise com a Guiana para evitar presença dos EUA na região, dizem fontes |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/lula-se-oferece-como-mediador-da-crise-com-a-guiana-para-evitar-presenca-dos-eua-na-regiao-dizem-fontes/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132033/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/lula-se-oferece-como-mediador-da-crise-com-a-guiana-para-evitar-presenca-dos-eua-na-regiao-dizem-fontes/ |url-status=live }}</ref> Дереккөздер блоктың бірлескен мәлімдемесі дайындалып жатқанын айтады.<ref>{{Cite web |last=Prado |first=Gabriela |title=Mercosul deve divulgar "breve comunicado" sobre crise entre Venezuela e Guiana, dizem fontes |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-deve-divulgar-breve-comunicado-sobre-crise-entre-venezuela-e-guiana-dizem-fontes/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208131959/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-deve-divulgar-breve-comunicado-sobre-crise-entre-venezuela-e-guiana-dizem-fontes/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Венесуэла — Гайана қатынастары]] [[Санат:Саяси дағдарыс]] [[Санат:2023 жылдағы Венесуэла]] [[Санат:2023 жылдағы Гайана]] [[Санат:2023 жылдағы Оңтүстік Америка]] [[Санат:2023 жылдың желтоқсаны]] qefq0lrcpvvrkbwhj3cbscsbrodibhd 0 752724 3684802 3440440 2026-10-22T09:57:43Z 1nter pares 146705 3684802 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Могилёв-Подольский |шынайы атауы = {{lang-uk| Могилів-Подільський}} |сурет = Могилів-Подільський P1790667 Залізничний вокзал.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Mohyliv COA.svg |ту = Mog podilskiy prapor.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =27 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =47 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Облыс |кестедегі аймақ = Винница облысы |аудан түрі = Ауданы |ауданы = Могилёв-Подольский ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1595 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1796 |жер аумағы = 21,63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = теңіз климаты |ресми тілі = |тұрғыны = 29 925 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = 1425 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[украиндар]], [[орыстар]], [[молдовандар]] |конфессионалдық құрамы = [[Православ шіркеуі|православие]], [[католицизм]], [[Яһудилік|иудаизм]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +380 4337 |пошта индексі = 24000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mohyliv-Podilskyi |сайты = |сайт тілі = }} '''Могилёв-Подольский''' ({{lang-uk| Могилів-Подільський}}) — [[Украина]]ның [[Винница облысы]]ндағы [[Молдова]]мен шекаралас қала. Могилев-Подольск ауданының әкімшілік орталығы (2020 жылға дейін облыстық бағыныстағы қала болған).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%B2-%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Могилёв-Подольский|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> Халқы 30 186 (2021 ж.) адамды құрайды.<ref>{{cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Mohyliv-Podilskyi|title=Могилёв-Подольский Могилів-Подільський Moghilău / Movilău Mohylów Podolski|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Днестр]]дің сол жағалауында, Дерли және Немия өзендері құятын жерде, биік таудың етегінде орналасқан. Теміржол вокзалы мен өзен порты орналасқан. Винница, Киев, Хмельницкий және Кишинёв қалаларына автобус қатынасы бар.<ref>{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Mogilev.php|title=Могилёв-Подольский|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> Могилев-Подольскийдің ерекшелігі – шекаралас қала. Днестр арқылы өтетін көпірлер жүйесі бар теміржол және маңызды автомобиль жолдары қаланы Украинаны [[Молдова]], [[Румыния]], [[Болгария]] және басқа елдермен экономикалық қарым-қатынастарында маңызды роль атқарады. Днестр өзенінің мүмкіндіктерін су жолы ретінде пайдаланылады.<ref>{{cite web|url=http://miristorii.ru/publ/istorija_gorodov/istorija_gorodov_ukrainy/istorija_goroda_mogilev_podolskij/4-1-0-75/|title=Могилев-Подольский қаласының тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Могилев-Подольский - шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 86-шы орында ([[Украина]]), облыста 3-ші орында ([[Винница облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 12453 орын. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Отачь]] (2 км, Молдова), [[Бричаны]] (13 км, Молдова), [[Фрунзе (қала, Молдова)|Фрунзе]] (15 км, Молдова), [[Окница]] (27 км, Молдова), [[Сокиряны]] (28 км), [[Новоднестровск]] (29 км), [[Дондюшаны]] (30 км, Молдова), [[Шаргород]] (37 км), Ямполь (43 км), [[Дрокия]] (47 км, Молдова), [[Единец]] (48 км, Молдавия), [[Купчинь]] (48 км, Молдова), [[Сороки]] (50 км, Молдова), [[Рышканы]] (58 км, Молдова), [[Жмеринка]] (68 км), [[Бар (қала, Украина)|Бар]] (69 км), [[Флорешты]] (73 км, Молдова), [[Маркулешты]] (73 км, Молдова), [[Бируинца]] (74 км, Молдова), [[Липканы]] (75 км, Молдова).<ref>{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Mohyliv-Podilskyi&id=6852|title=Могилів-Подільський|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың негізін 1595 жылы 24 тамызда Еремия Могила қалады, ол осы жердеқамал салып, кейінірек оның айналасындағы жерлерді күйеу баласы Стефан Потоцкиге сыйға тартты. Стефан Потоцкий қаланы Могилев деп атады. Кейінірек қала Днестрдегі Могилев деп аталды.<br /> 1643 жылы мұнда Днестр өткелінде кеден кеңсесі жұмыс істей бастады. 1654-1667 жылдардағы орыс-поляк соғысы кезінде орыс-казак әскерлері біріккен поляк-татар әскері қаланы қоршауға сәтті тойтарыс берді. Андрусово бітім шартына сәйкес ол Польшаның құрамында қалды.<br /> 1672 жылы қаланы Осман империясының әскерлері басып алды, бірақ 1699 жылы ол Польшаға қайтарылды.<br /> 1796 жылы Могилев Подольск губерниясының уездік қаласы мәртебесін алды. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Днестрде кеме қатынасының дамуы кезінде Могилев Приднестровьедегі астық саудасының орталығына айналды. 1881 жылы қалада темір жол құрылысы басталды, бұл қаланың және оның айналасындағы барлық аумақтың қарқынды дамуына ықпал етті. 1918 жылы 6 қаңтарда мұнда Кеңес өкіметі орнады, бірақ көп ұзамай оны австро-герман әскерлері басып алды. 1920 жылы кеңес-поляк соғысы кезінде оны поляк әскерлері уақытша басып алды.<br /> 1923 жылы ол өзінің қазіргі атауын алды - Могилев-Подольский - және Украина КСР Подольск губерниясының Могилев-Подольск ауданының Могилев ауданының орталығы болды.<br /> 1925 жылдан - Украин КСР Могилев-Подольск ауданының Могилев ауданының орталығы, 1930 жылдан - Украин КСР Могилев ауданының орталығы.<br /> 1932 жылы 27 ақпанда қала мен Могилев ауданы Винница облысының құрамына енді.<br /> Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін 1941 жылы 23 маусымда қаланы әуеден бомбалау басталды. 1941 жылы 19 шілдеде оны неміс-румын әскерлері басып алып, Румынияның құрамына қосылды.<br /> 1944 жылы 19 наурызда 2-ші Украин майданының бөлімдері 1945-1950 жылдары Могилев-Подольскийді азат етті, қала толығымен қалпына келтірілді.<br /> Украинаның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін қала Молдовамен шекарада орналасып, мұнда бақылау-өткізу пункті ашылды (Ол Украина Мемлекеттік шекара қызметінің Оңтүстік аймақтық басқармасының Могилев-Подольск шекара отрядының құзырында).<ref>{{cite web|url=https://ua-city.com/infocity/mogilyov-podolskii.html|title=Могилёв-Подольский|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қазіргі уақытта қалада Киров атындағы Могилев-Подольск машина жасау зауыты, прибор жасау зауыты, металл өңдеу зауыттары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары орналасқан. Қалада «Вацак» кондитерлік фабрикасы да жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://mononews.ru/%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%B2-%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Могилёв-Подольский |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қала көрікті жерлерге бай. Ең көне Лядова ауылында орналасқан - Днестрдің үстіндегі 90 метрлік жартаста қашалған қасиетті Усекновенский монастыры (1159 жыл). Сондай-ақ ескі шіркеулер бар: Әулие Николай соборы (1754), Параскева шіркеуі (1775) және басқалары. Николай Гоголь есімі Могилев-Подольскиймен байланысты. Ол біраз уақыт осында тұрды. Қалада [[Николай Васильевич Гоголь|Николай Гоголь]] ескерткіші, сонымен қатар қаламен байланысы жоқ [[Джон Леннон]] ескерткіші (1990) бар. Ал бұл Еуропадағы аты аңызға айналған «Битлдің» алғашқы ескерткіші.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/7716-Mogiljov-Podolskij.html|title=Украина. Винница облысы. Могилев-Подольский|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-30 |lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Польша}} [[Коньске]] ([[Польша]]) * {{Ту|Украина}} [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] ([[Украина]]) * {{Ту|Украина}} [[Казатин]] ([[Украина]]) * {{Ту|Польша}} [[Поланец]] ([[Польша]]) * {{Ту|Молдова}} [[Бельцы]] ([[Молдова]]) * {{Ту|Румыния}} [[Питешти]] ([[Румыния]]) * {{Ту|Словакия}} [[Шаля]] ([[Словакия]]) * {{Ту|Польша}} [[Сьрода-Велькопольска]] ([[Польша]]) * {{Ту|Италия}} [[Каврилья]] ([[Италия]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Үлгі:Винница облысы}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Винница облысы қалалары]] aqgzjc23b471d99h9yveqld293juha5 0 752851 3684799 3555376 2026-10-22T09:56:43Z 1nter pares 146705 3684799 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Немиров |шынайы атауы = {{lang-uk|Немирів}} |сурет = P1080846 Немирівський палац.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Coats of arms of Nemyriv.svg |ту = Flag of Nemyriv.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =58 |lat_sec =46 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =50 |lon_sec =38 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Винница облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Винница ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1506, 1580 |алғашқы дерек = 1506 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1985 |жер аумағы = 10,923 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 272 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 421 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +380 4331 |пошта индексі = |пошта индекстері = 22800—22805 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Nemyriv |сайты = |сайт тілі = }} '''Немиров''' ({{lang-uk|Немирів}}) — [[Украина]]ның [[Винница облысы]]ндағы қала. Винница ауданының құрамына енеді. 2020 жылға дейін ол таратылған Немиров ауданының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)|title=Немиров қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> Халқы 11 829 (2015 ж.) адам.<ref>{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Nemyriv|title=Немиров. Немирів|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Немирев теміржол вокзалынан 4 км жерде, көркем төбелі-бедерлі жерде орналасқан. Ауылды шағын өзен, тоғандар жүйесін құрайтын бірнеше бөгеттері бар [[Оңтүстік Буг]]тың бір саласы Устье (Замчик) ағып жатыр. Қала арқылы Винница-Могилев-Подольский-Кишинёв тас жолы және Гайсин, Тульчин бағытындағы жолдар өтеді.<ref>{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Nemirov.php#a2|title=Немиров|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Немиров шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 229-шы орында ([[Украина]]), облыста 13-ші орында ([[Винница облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 23442 орын.<br /> Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Ильинцы]] (31 км), [[Тульчин]] (33 км), [[Липовец]] (33 км), [[Гнивань]] (38 км), [[Винница]] (39 км), [[Ладыжин]] (43 км), [[Гайсин]] (44 км), [[Жмеринка]] (53 км), [[Калиновка (қала, Винница обл.)|Калиновка]] (58 км), [[Шаргород]] (60 км), [[Погребище]] (64 км), [[Монастырище]] (70 км), [[Тетиев]] (75 км), [[Казатин]] (83 км), [[Бершадь]] (83 км), [[Хмельник]] (91 км), [[Ямполь]] (91 км), [[Сороки]] (98 км, Молдова), [[Кодыма]] (99 км), [[Сквира]] (103 км).<ref>{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Nemyriv&id=7050|title=Немиров|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> == Тарихы == Аңыз бойынша, бұл елді мекеннің орнында татар шапқыншылығы кезінде толығымен жойылған Миров қаласы болды. 14 ғасырдың аяғында жаңа қала Немиров пайда болды. Қала туралы алғашқы жазбаша ескертпе 1506 жылы болды.<br /> 1569 жылы Люблин одағынан кейін ол Поляк-Литва Одағының Братслав воеводалығының құрамына кірді.<br /> 1648 жылы 31 мамырда Хмельницкий көтерілісі кезінде казактар ​​шайқассыз поляк отрядының атын жамылып Немиревке кіріп, қаланы қиратты.<br /> 1672 жылдан 1699 жылға дейін Немиров Осман империясының Сармат княздігінің құрамында болды.<br /> 1793 жылы Поляк-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Ресей империясының Подольск губерниясының Брацлав уезіндегі қалаға айналды.<br /> 1917 жылы қарашада мұнда [[Кеңес үкіметі]] орнады.<br /> 1923 жылы 7 наурызда Немиров ауданы құрылды, 1924 жылы Немиров қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды.<br /> Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 22 шілдесінен 1944 жылдың 10 қаңтарына дейін Немировты неміс әскерлері басып алды.<ref>{{cite web|url=https://ua-city.com/infocity/nemirov.html|title=Немиров|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қалада екі ликер зауыты мен Nemiroff спирт зауыты орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://posts24.ru/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)|title=Немиров (қала)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Немиров қаласында туған орыс ақыны Николай Некрасовқа осында ескерткіш орнатылған. Дегенмен, Немировтың визит картасы - сәнді Щербатов сарайы (19 ғасырдың аяғы). Қаланың барлық сәулет ескерткіштері 19-20 ғасырлардың үлгілері болып табылады, өйткені 1803 және 1811 жылдары Немиров өртте толығымен жойылды. Қалада көрікті жерлерге Қасиетті Иосиф шіркеуі (1806), ескі диірмен (19 ғасыр), Қасиетті Троица шіркеуі (1881), бұрынғы ұлдар гимназиясының ғимараты және 85 га ландшафт саябағы (1885) жатады.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/7717-Nemirov.html|title=Украина. Винница облысы. Немиров|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-02-01 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Сурет:Палац княгині М. Щербатової P1080911.jpg|Шербатовтар Сарайы Сурет:Електростанція та млин DSCF3277.JPG|Ескі диірмен Сурет:Спирт завод DSCN0233 02.jpg|Немиров спирт зауыты (2012) Сурет:Немирів костел 2012.jpg|Әулие Иосиф Рим-католик шіркеуі Комплекс Немирівської гімназії. Чоловічий корпус, Немирів вул. Луначарського,27.JPG|Немиров гимназия кешені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Үлгі:Винница облысы}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Винница облысы қалалары]] dnm4iske3xk5dasw0y1jckd81k3idkg 0 753840 3684540 3622911 2026-10-21T16:43:15Z 1nter pares 146705 3684540 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Окница |шынайы атауы = {{Lang-ro|Ocnița}} |сурет = Ocnița railway station.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Ocnița.gif |ту = Flag of Ocnița.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =25 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =29 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Окница |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1890 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1994 |жер аумағы = 7,2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 273 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 531 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 271 |пошта индексі = |пошта индекстері = MD-7100, MD-7101, MD-7102 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ocnița |сайты = |сайт тілі = }} '''Окница''' ({{Lang-ro|Ocnița}}) — [[Молдова]]дағы қала, Окница ауданының орталығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9E%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Окница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> 2025 жылы Окница қаласының халқы 9 531 адамды құрады. Окница Молдовада халық саны бойынша 59 қаланың ішінде 36-шы орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_ocnita_10877.html|title=Окница тұрғындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Днестр]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. [[Кишинёв]]тен 230 км қашықтықта, Украина шекарасымен шекарада орналасқан. Бұл елдегі ең солтүстік теміржол торабы. Окница тұрғындарының этникалық құрамы негізінен молдавандар мен украиндар, сонымен қатар орыстар, гагауздар, болгарлар, поляктар, еврейлер және басқа ұлттар.<ref>{{cite web|url=https://chrontime.com/city-md-Ocnita?ysclid=m7eue3vmie461222882|title=Окница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XIX ғасырдың аяғында Бельцы — Черновцы теміржолының құрылысымен байланысты. Окница қаласы 1897 жылы аттас теміржол вокзалының жанында пайда болды. 1898 жылы 45 жергілікті жер иелерінің учаскелік шекараларын көрсететін алғашқы Окница бас жоспары жасалды. 1903 жылы Окница теміржол вокзалының құрылысы аяқталды. 1904 жылға қарай Окницаның халқы 3240 адамды құрады, бұл жерде екі сыныпты мектеп, шіркеу, земство мекемелері жұмыс істеді. 1910 жылы Окница жергілікті теміржол әкімшілік орталығына айналды. Сол кезде мұнда негізгі қойма мен паровоздарды жөндеу шеберханасы жұмыс істеді. 1918–1940 жылдары Окница вокзалы Атака болысының Липник коммунасының, 1941–1944 жылдары сол болыстың Климауцы коммунасының құрамында болды. 1923 жылы Окницада 3127 адам тұрған. Ауыл шаруашылығы кооперативі, мал сою пункті, бастауыш және орта мектептер, әкімдік, пошта, телеграф, телефон, дәріхана, 6 асхана, т.б.болды. 1946 жылы Окница қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. 1955 жылы мұнда қуаттылығы 3 миллион кірпіш, 250 мың тақтайша шығаратын кірпіш зауыты ашылды. 1975 жылы 7100 тұрғыны бар Окница аудан орталығына айналды. 1994 жылы ол қала мәртебесін алды, содан кейін Единец уезінің құрамына кірді. 2003 жылдан бастап қала Окница ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/112|title=Окница, Окница ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Экономикасы == Негізгі өнеркәсіп кәсіпорындары халық тұтынатын тауарлар шығарылатын «Фитинг» АҚ, консерві өнімдерін шығаратын өндірістік комбинат және электр қозғалтқыштарын шығаратын «Нептун-Чертан» кооперативі. Қалада 57 сауда нүктесі, 3 базар, 11 қоғамдық тамақтандыру нысаны, 12 әлеуметтік қызмет көрсету бөлімі, 4 коммерциялық банк филиалы және 2 сақтандыру компаниясы жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді 115 шаруа қожалығы мен 2 ірі шаруашылық жүргізуші субъектілер өңдеуде. == Көрікті жерлері == Қаланың ең танымал көрікті жерлерінің бірі - өзінің сәулеттік сұлулығымен және бай тарихымен ерекшеленетін Окница Кремлі. Оның қабырғаларында қала мен оның тұрғындарының тарихына қатысты көптеген қызықты жәдігерлерді көруге болады. Кремльден басқа, Окница өзінің мәдени және тарихи мұражайларымен танымал. Солардың бірі – «Окница» тарихи мұражайы, онда қаланың көне заманнан бүгінгі күнге дейінгі тарихымен танысуға болады. Белсенді демалыс үшін Окницаның айналасындағы аймақ көптеген қызықты маршруттарды ұсынады. Мұнда Дубоссары қорығына баруға болады, онда таза ауада уақыт өткізіп, әсем табиғатты тамашалауға, көркем көлдер мен өзендерге баруға болады.<ref>{{cite web|url=https://townnet.ru/%D0%BE%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81/|title=Окнита (Молдова): көрікті жерлер, туристік орындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Сурет:Ocnița 01.jpg Сурет:Ocnița autogara.jpg Сурет:Ocnița 02.jpg Сурет:Pensiunea La Sergentul - panoramio (1).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] lex4bhzh53csms5bswuo2mzzr9gqcya 0 753846 3684539 3618756 2026-10-21T16:42:47Z 1nter pares 146705 3684539 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бричаны |шынайы атауы = Бричень; {{Lang-ro|Briceni}} |сурет = Biserica orasului Briceni.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Coat of Arms of Briceni Moldova.jpg |ту = Flag of Briceni-original.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =21 |lat_sec =46 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =05 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Бричан |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1576 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 10,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 965 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 247 |пошта индексі = MD-4701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Briceni |сайты = |сайт тілі = }} '''Бричаны''' (Бричень; {{Lang-ro|Briceni}}) — [[Молдова]]дағы қала, Бричан ауданының орталығы. 2025 жылы Бричаны қаласының халқы 9 965 адамды құрады. Бричаны Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 33-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_briceni_10874.html?ysclid=m7f1ri8tts71941561|title=Бричаны тұрғындары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Бричаны қаласы Украинамен шекарада, Бэльц-Чернэуць тас жолының жанында, Лопатник және Вилия өзендері құрған аңғарда орналасқан. Ол Единец қаласынан 28 км және Кишинёвтен солтүстікке қарай 230 км жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://chrontime.com/city-md-Briceni|title=Бричаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Қала атауының шығу тегі == Қала атауының шығу тегі туралы екі нұсқа бар. Бір нұсқа бойынша, бұл қала бричкилерді (жеңіл арбалар) жасап, жергілікті базарда сататын. Екінші нұсқада бұл атау «бричаг» терминінен шыққанын айтады. Бричаг деп жергілікті шеберлердің жұмыс үшін ғана емес, өзін-өзі қорғау үшін де қолданатын пышағын атаған. Осы пышақ қаланың заманауи елтаңбасында бейнеленген.<ref>{{cite web|url=https://point.md/ru/novosti/business/brichani58-gorod-nozhej-i-brichek/|title=Бричаны: пышақтар мен арбалар қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Тарихы == Бричаны туралы деректер дереккөздерде 1652 жылы айтылған. Гетман Богдан Хмельницкий дәуіріндегі ойрандардан кейін украин және поляк еврейлері осында қоныс аударды. Бірінші синагога мұнда 18 ғасырдың соңында пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жергілікті халықтың негізгі бөлігі еврейлер болды. 19 ғасырдың екінші ширегінен бастап елді мекенде кезең-кезеңімен оқу орындары ашылды. 1827 жылы талмуд-тора, 1847 жылы мектеп, 1863 жылы ерлер мектебі, 1909 жылы әйелдер мектебі жұмыс істей бастады. 20 ғасырдың басында ауылда 17 синагога болды. Ол кезде еврей ауруханасы жұмыс істеп тұрған болатын. Сонымен қатар, банк, наубайхана, кітапхана, қарттар үйі, бірнеше қайырымдылық ұйымдары жұмыс істеді. 1940 жылы Бессарабия Кеңес Одағына қосылғанда қаланың басты синагогасы Мәдениет үйіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті еврейлерді оккупациялаушы румын әскерлері Приднестровьеге қоныстандырды. Соғыстан кейін олардың аз ғана бөлігі туған жерге оралды. Олардың көпшілігі кейін Израильге қоныс аударды. Қазір жергілікті халықтың басым бөлігін молдовандар, украиндар, орыстар құрайды. Мұнда этникалық болгарлар, сығандар, гагауздар да тұрады. Қала елтаңбасы мен туын 2002 жылы алды. Сол кезеңде Бричени «Ең таза қала» ұлттық байқауының жеңімпазы атанды. Жыл сайын 14 қазанда қала тұрғындары қала күнін атап өтеді.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16710-Brichany.html|title=Молдова. Бричаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-21 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Бричаныдың басты көрікті жерлерінің бірі - оның тарихи орталығы. Ғибадатханалар, шіркеулермен қатар ескі көшелермен серуендеп, сәулет өнерін тамашалауға болады. Ең танымал көрікті жерлерінің бірі - Ақ мұнара бекінісі. Бұл XIV ғасырдағы тарихи ескерткіш қаланы қорғау үшін салынған. Бүгінде мұнда бір кездері алынбайтын бекіністер ретінде қызмет еткен қираған қабырғалар мен мұнараларды көруге болады. Қамал бекініс жергілікті халықтың ерлігі мен жауынгерлік рухын бейнелейді. Сондай-ақ Бричаны сәулет-тарихи қорығы да өңірдің тарихи және мәдени ескерткіштері сақталған бірегей орын. Онда жергілікті халықтың мәдениеті мен дәстүрі туралы, сонымен қатар резервация аумағында орналасқан мұражайлар мен галереяларды тамашалауға болады.<ref>{{cite web|url=https://townnet.ru/%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE/|title=Бричени (Молдова): көрікті жерлер мен туристік орындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-22 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Мэрия, Бричаны, Молдова Primaria, Briceni, Moldova City Hall, Briceni, Moldova (49840383221).jpg|Әкімшілік үйі Havuz Briceni.jpg|Орталық парктегі субұрқақ Stefan cel mare Briceni.jpg|Штефан ескерткіші Crug Briceni.jpg|Қала орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] lrrx2z92bvzqrgh3omg6zirhb8m5b1z 0 754155 3684538 3618363 2026-10-21T16:42:23Z 1nter pares 146705 3684538 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Подольск |шынайы атауы = {{lang-uk|Подільськ}} |сурет = Краєвид на місце, де розташовувалась Бірзульська синагога.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Podilsk COA.png |ту = Podilsk Flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =32 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Одесса облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Подольск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1865 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1935 ж. дейін - Бирзула, 2016 ж. дейін — Котовск |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 25,44 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 256 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 40 580 |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[украиндар]]–82,25%, [[орыстар]]–10,34%, [[молдовандар]]-5,12% (2001 халық санағы) |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +380 4862 |пошта индексі = 66300-66314 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Podilsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Подольск''' ({{lang-uk|Подільськ}}) — [[Украина]]ның [[Одесса облысы]]ндағы қала. Подольск ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA_(%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0)|title=Подольск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-27 |lang=}}</ref> 2011 жылы Подольск қаласының тұрғындарының саны 40 580 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/modules/travel/territories_data.php?sort=asc&type=6&id=1259&par=name|title=Одесса облысы - қалалар тізімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-27 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Подольск Одесса облысының солтүстік-батыс бөлігінде, облыс орталығынан 190 км қашықтықта орналасқан және Подольск қыратының оңтүстік сілемдерін алып жатыр. Қала Ягорлык және Тилигул өзендерінің су алабы бойында. 2016 жылға дейін Котовск деп аталып келген Подольскіде Одесса-Жмеринка желісінде үлкен теміржол вокзалы бар. Қала өз атауын өзі орналасқан географиялық аймақ – Подольск қыратынан алған.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/14300-Podolsk.html|title=Украина. Одесса облысы. Подольск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-27 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Подольск - шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 69-шы орында ([[Украина]]), облыста 5-ші орында ([[Одесса облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 10480 орын. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Балта (қала)|Балта]] (20 км), [[Ананьев]] (32 км), [[Рыбница]] (39 км, Молдавия), [[Резина (қала)|Резина]] (42 км, Молдавия), [[Кодыма]] (48 км), [[Шолданешты]] (55 км, Молдавия), [[Маяк (қала)|Маяк]] (58 км, Молдавия), [[Дубоссары]] (61 км, Молдавия), [[Орхей]] (67 км, Молдавия), [[Криулень]] (67 км, Молдавия), [[Бершадь]] (67 км), [[Гайворон]] (68 км), [[Каменка (Молдова)|Каменка]] (69 км, Молдавия), [[Григориополь]] (70 км, Молдавия), [[Благовещенское (қала)|Благовещенское]] (81 км), [[Вадул-луй-Водэ]] (82 км, Молдавия), [[Криково]] (85 км, Молдавия), [[Ватра]] (96 км, Молдавия), Страшены (97 км, Молдавия), [[Кишинёв]] (98 км, Молдавия).<ref>{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Podolsk&id=6829|title=Подольск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-27 |lang=}}</ref> == Тарихы == Бирзула ауылы түрік құжаттарында 1779 жылы Осман империясының Дубоссары округіне қарасты 41 елді мекеннің ішінде алғаш рет аталған. 1791 жылы 29 желтоқсанда Яссы келісіміне қол қойылғаннан кейін Оңтүстік Буг пен Днестр аралығындағы жерлер Ресей империясына берілді және елді мекен Екатеринослав наместнигінің Ново-Дубоссар уезінің құрамына кірді. 1795 жылы 13 сәуірде Екатерина II Вознесенск наместнигін құру туралы жарлық шығарды. Ауыл Тирасполь округінің құрамына енді. 1796 жылы 12 желтоқсанда Павел I Екатеринослав губерниясының атауын Новороссийск губернаторлығы деп өзгертуге бұйрық берді. Екатеринослав қаласы Новороссийск деп аталды, сонымен бірге Вознесенск наместнигі мен Таврия облысы 1797 жылы 29 тамызда Новороссийск губерниясына қосылды. Павел I жүргізген реформаның нәтижесінде елді мекен Новороссийск губерниясының Тирасполь уезінің құрамына енді. 1917 жылы 3 наурызда Уақытша үкіметтің органы – Бирзулада қоғамдық комитет құрылды. 1918 жылы 17 қаңтарда жұмысшылар мен шаруалардың Кеңес өкіметі жарияланды, содан кейін елді мекен жаңадан құрылған Одесса Кеңестік Республикасының құрамына кірді. 1918 жылы 5-7 наурызда Бирзуланы румын және австро-герман әскерлері басып алды. Сол жылдың 24 қарашасында австро-герман әскерлері Бирзуладан шығарылды. 1919 жылы 8 сәуірде Бирзуланы 2-ші украин кеңестік дивизиясының бөлімшелері алды. 1919 жылы 2 қыркүйекте оны генерал Деникин әскерлері басып алды. 1920 жылы қаңтарда жұмысшы-шаруа Қызыл Армиясының әскерлері қайтадан басып алды. 1921 жылы ақпанда Одесса губерниясы құрылып, Бирзула Балта округінің волост орталығына айналды. 1923 жылы наурызда әкімшілік реформаның нәтижесінде Бирзула Одесса губерниясының Балта ауданының уездік орталығы болды. 1924 жылы 30 шілдеде қала типтес елді мекен мәртебесін алды. 1924 жылы 12 қазанда Днестрдің сол жағалауында, Украина КСР-нің құрамында, Молдавия Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. Бирзула Молдаван АССР-інің аудан орталығы болды. 1935 жылы мамырда Бирзула елді мекені қала типіндегі Котовск поселкесі болып аталды. 1938 жылы 10 маусымда Котовск қаласына қала мәртебесі берілді. 1940 жылы 2 тамызда Котовск Одесса облысының құрамына енді. 1941 жылы 5 тамызда Котовскіні неміс және румын әскерлері басып алды, содан кейін ол Румынияның Транснистрия губернаторлығына қосылды. 1944 жылы 31 наурызда Уман-Ботошани операциясы кезінде Котовск қаласы 2-ші Украин майданының 53-армиясының әскерлерімен азат етілді. 1954 жылы 15 ақпанда Котовск жаңадан құрылған Котовский ауданының орталығы болды. 1991 жылы 1 желтоқсанда Котовск тұрғындарының басым көпшілігі Украинаның тәуелсіздігі туралы актіні қолдады. 2016 жылдың 12 мамырында Котовск Подольск болып өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://24wiki.ru/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA_(%D0%9E%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C)|title=Подольск (Одесса облысы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-27 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қала өнеркәсібі экономиканың негізгі салаларының бірі болып табылады. Кезінде қалада 7 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істеген. Тамақ өнеркәсібі жақсы дамыған. Жергілікті өнеркәсіптің негізі 1961 жылы пайдалануға берілген қант зауыты болды. Сондай-ақ Котовский ет комбинаты, астық өңдеу кәсіпорны, жергілікті шарап зауыты, наубайхана сияқты өнеркәсіптік кәсіпорындар сәтті жұмыс істеді. Қаладағы ең көне кәсіпорындардың бірі 1934 жылы алғашқы өнімін шығарған жиһаз фабрикасы. Кәсіпорынның қайта құрылуы оның саладағы үздік кәсіпорындар деңгейіне жетуіне мүмкіндік берді. Сондай-ақ қалада 1974 жылы «Лорх» (Німеччина) компаниясының жобасы бойынша толықтай автоматтандырылған өндіріс процесімен салынған қауырсын және мамық фабрикасы болды. == Көрікті жерлері == Подольск қаласының ең қызықты архитектуралық құрылымы 1946 жылы салынған қалалық теміржол вокзалы ғимараты. Тарихи ғимарат Бирзула бульварында, 1865 жылы салынған заманауи теміржол вокзалына қарама-қарсы орналасқан.<br /> Қалада социалистік реализм дәстүрінде қалалық партия комитеті (1958), қалалық кеңес, теміржолшылар клубы, гимназия, земство мектебі (№1 мектеп), №6 мектеп, бұрынғы синагога ғимараттары бой көтерді. Қаланың ескерткіштері кеңестік партия және әскери қайраткерлерге арналған, идеялық-насихаттық сипатта, коммунистік тақырыпта. В.Лениннің ескерткіштері тоталитарлық рәміздерден тазарту аясында 2015 жылдың ақпан айында бұзылды.<br /> Сондай-ақ Григорий Котовскийдің үш ескерткіші, Кеңес Одағының Батыры Кирилл Бочковичтің екі ескерткіші, Ауған жауынгерлеріне арналған екі ескерткіш, Кеңес өкіметі үшін күрескерлерге арналған ескерткіш, 1941-1945 жылдардағы кеңес-герман соғысы кезінде қаза тапқан қала тұрғындарына арналған ескерткіш. == Галерея == <gallery widths=«180» heights=«140» style=«text-align:center»> Вокзал Котовск.jpg|Темір жол вокзалы Гостиница_Спутник.jpg|«Спутник» қонақ үйі Мемориал Котовского.jpg|Г.И.Котовский мемориалы У парку Шевченка, Подільськ.jpg|Т.Г.Шевченко саябағы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Одесса облысы қалалары]] d73db21rev92lmvd2nekihrssqprtjb 0 754214 3684537 3623354 2026-10-21T16:42:03Z 1nter pares 146705 3684537 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Каменка |шынайы атауы = {{lang-ro|Camenca}}<br>{{lang-ru|Каменка}}<br>{{lang-uk|Кам'янка}} |сурет = Camenca 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Kamenka PMR gerb.png |ту = Camenca PMR Flagge.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =01 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =41 |lon_sec =52 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Каменский |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек =1608 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2002 |жер аумағы = 6,750 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 8 910 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 216 |пошта индексі = MD-6600 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Camenca |сайты = |сайт тілі = }} '''Каменка''' ({{lang-ro|Camenca}}, {{lang-ru|Каменка}}, {{lang-uk|Кам'янка}}) — [[Молдова]] Республикасының мойындалмаған Приднестровиядағы Каменск ауданының әкімшілік орталығы. Солнечное ауылы мен Каменка вокзалының жанындағы ауыл да Каменка қалалық кеңесінің қарауында. Молдованың әкімшілік-аумақтық бөлінісі бойынша қала Молдова аумағында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%9F%D0%9C%D0%A0)|title=Каменка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> 2025 жылы Каменка қаласының тұрғындарының саны 8 910 адамды құрады. Каменка Молдовада халық саны бойынша 59 қаланың ішінде 39-шы орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_kamenka_10880.html?ysclid=m7ouwibbn596901137|title=Каменка халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Днестр]] өзенінің сол жағалауындағы қала. Кишинёв муниципалитетінен 160 км жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/81?ysclid=m7ouofkc4g560934441|title=Каменка, Днестрдің сол жағалауы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық қазба жұмыстары Каменский ауданының аумағында ежелгі заманнан бері адамдар өмір сүргенін көрсетті. IX - X ғасырларда бұл жерлер Киев Русінің, Галисия-Волынь княздігінің, кейіннен Литваның Ұлы Княздігінің құрамына кірді. Каменка туралы алғашқы дерек 1609 жылы Запорожье әскерлерінің орыс азаматтығына кіруіне байланысты құжаттарда кездеседі. Днестрдің сол жағалауы 1793 жылы Ресей империясына қосылды. 1857 жылы қарапайым халыққа қызмет көрсететін тегін дәріхана ашылды. 1860 жылы сауда дамыды, Днестр арқылы екі жаңа өткел салынып, үш күндік екі жәрмеңке ашылды. 1938 жылы Украина КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен Каменка селосы қалалық типтегі поселкеге ​​айналды. 1940 жылы 2 тамызда Украина КСР Жоғарғы Кеңесінің VII сессиясы Молдова Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы Заң қабылдады, оның құрамына Каменка да кірді. 1941 жылы шілдеде Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай облыс [[Румыния]]ның құрамына енді. Соғыстан кейін қала мен облысты жедел қалпына келтіру басталды. 1958 жылы Каменск консерві комбинаты салынды. 1939-1997 жж Каменкадан украиндық Рудницаға дейін тар табанды темір жол тартылды. 1969 жылы 10 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Каменский ауданы құрылды. 2002 жылы Каменка қала мәртебесін алып, Каменск ауданының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{cite web|url=https://24wiki.ru/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%9F%D0%9C%D0%A0)|title=Каменка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Экономика == Экономиканың негізі — ауыл шаруашылығы және туризм. Каменкада әйгілі курорттық кешен - "Днестр" шипажайы орналасқан. Жұмыс істейтін халықтың басым бөлігі құрылыс және өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://pmrgid.com/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=127|title=Каменка тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Инфроқұрылымы == Қалада 3 жалпы білім беретін мектеп пен жүзім, жеміс-жидек және орман шаруашылығы салаларына мамандар дайындайтын ауылшаруашылық техникумы бар.<ref>{{cite web|url=http://newspmr.com/goroda-pmr/kamenka|title=Каменка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада Днестрдің сол жағалауында орналасқан климаттық бальнеологиялық санаторий бар. Қалада тарихи-өлкетану мұражайы бар, 1978 жылы Каменкада революциялық әскери даңқ мұражайы болып ашылып, кейін 1980 жылдары ол тарихи-өлкетану мұражайына айналды.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16705-Kamenka.html|title=Молдова. Приднестровье|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Camenca bus station.JPG|Автостанса Camenca 12.JPG|Шіркеу Camenca 01.jpg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] lk5q1lzldovkfh4xos42fab9pwl0kee 0 754256 3684536 3623358 2026-10-21T16:41:43Z 1nter pares 146705 3684536 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Рыбница |шынайы атауы = {{Lang-mo|Рыбница}}, {{lang-uk|Рибниця}} |сурет = Rybnitsa.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Coat of Arms of Rîbnița.jpg |ту = Flag of Rybnitsa.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =45 |lat_sec =59 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =00 |lon_sec =04 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Рыбницкий |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1628 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 25,0 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 47 924 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[украиндар]], [[орыстар]], [[молдовандар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 555 xxxxx |пошта индексі = MD-5500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rîbnița |сайты = |сайт тілі = }} '''Рыбница''' ({{Lang-mo|Рыбница}}, {{lang-uk|Рибниця}}) — [[Молдова]]ның солтүстігіндегі қала. Днестрдің сол жағалауының автономды аумақтық бірлігінің бөлігі (Приднестровье Молдова Республикасы).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3523304?ysclid=m7q5gkrk8v216620679|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> 2025 жылы Рыбница қаласының тұрғындарының саны 47 924 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_rybnitsa_10846.html?ysclid=m7q5xdx7c7347535535|title=Рыбница халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Днестр]] өзенінің сол жағалауында, оның саласы Рыбница өзеніне жақын, [[Кишинёв]]тен 110 км, [[Тирасполь]]ден 120 км жерде орналасқан. Рыбницадан [[Украина]] шекарасы 14 км.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Рыбница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Олардың біреуіне сәйкес, Рыбница аттас өзенмен аталады, оның аузында Днестрге құятын кезде елді мекен құрылды. Екіншіден, ол кейінірек бекініс салынған елді мекенді құрған бояр Ридванның есімімен аталады. Рыбница туралы алғашқы деректер 1628 жылы Поляк Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінің картасының үзіндісінде көрсетілген кезде жазылған. IX-XIII ғасырларда Солтүстік Приднестровье Киев Русі мен Галисия-Волынь княздігінің құрамына кірді. ХІV ғасырда бұл аумақ Литваның Ұлы герцогтігіне өтті, ал ХVI ғасырдың ортасынан бастап Ягорлык өзенінің солтүстігіндегі Сол жағалаудағы Приднестровье жерлері, оның ішінде қазіргі Рыбницкий ауданының аумағы поляк Корольдігіне қосылды. 1793 жылы Поляк-Литва Одағының екінші рет бөлінуінің нәтижесінде бұл аумақ Ресейге қосылды, ал 1797 ж. Рыбница Подольск губерниясының Балта уезінің Молокыш болысының құрамына кірді. XIX ғасырдың аяғында Днестрде тұрақты кеме қатынасының жолға қойылуымен Рыбница, Белочий, Сарацея, Попенки, Михайловкада пирстер мен паром өткелдері салынды, бұл жәрмеңке саудасының дамуына ықпал етті. 1898 жылы Рыбница қант және алкоголь зауыты салынды. 1892-1894 жылдары Рыбница арқылы өтетін Слободка-Новоселица темір жолының учаскесі ашылды. Бұл шикізатты тасымалдауға және дайын өнімді жөнелтуге қолайлы жағдай туғызды. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап министрлік мектебі, қыздарға арналған грамота мектебі жұмыс істеді, екі сыныпты мектеп салынды, 5 төсектік аурухана және 2 дәріхана ашылды. 1924 жылы Рыбница қалалық типтегі поселке және МАССР-нің аудан орталығына айналды. 1928-1929 жж Киев тау-кен институтының жанынан кешкі жұмысшы факультеті ашылды. 60 төсектік аурухана салынды. Тұрғындарға 10 дәрігер қызмет көрсетті. Қалада 5 мектеп, балабақша, 400 орындық кинотеатр, бірнеше кітапхана болды. 1941-42 жылдары қаланың еврей халқы румын және неміс басқыншылары тарапынан аяусыз азапталды. Тұтқындар лагерінде 2700 кеңес жауынгері, ал еврей геттосында 3000-ға жуық адам іш сүзегінен қаза тапты. Соғыстан кейінгі жылдары Рыбница қалпына келтіріліп, Молдованың ірі өнеркәсіп орталығына айналды. 1962 жылы Рыбница қаласы Молдавия КСР-нің республикалық бағыныстағы қалалар санатына жатқызылды. 1990 жылы Молдованың шығыс аумақтарының бір бөлігі Рыбница кіретін Приднестровье Молдавия Республикасын (ПМР) құруды біржақты түрде жариялады. 1992 жылы қала ПМР жақтастары мен Молдова үкіметінің күштері арасындағы қарулы қақтығыс орталықтарының бірі болды.<ref>{{cite web|url=https://rybnitsa.org/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/|title=Тарихи анықтама|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Рыбница - ірі өндірістік және өнеркәсіптік орталық. Қалада 408 кәсіпорын жұмыс істейді, оның 64-і мемлекеттік, 43-і коммуналдық, 254-і жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер мен жеке фирмалар. Мұнда қант зауыты, спирт зауыты, металлургия зауыты, цемент-шифер зауыты, орталықтан тепкіш сорғылар зауыты орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://newspmr.com/goroda-pmr/rybnica|title=Рыбница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Рыбницада 16 балабақша, 3 балаларды дамыту орталығы, 15 жалпы білім беретін мектеп, оның ішінде теориялық лицей мен гимназия, құрылыс лицейі, политехникалық колледж, балалар мен жасөспірімдер шығармашылығы орталығы, спорттың 22 түрі бойынша 17 спорт федерациялары жұмыс істейді. Қалада Т.Г.Шевченко атындағы Приднестровье мемлекеттік университетінің, Солтүстік-Батыс политехникалық институтының, Мәскеу экономика және құқық академиясының филиалдары бар. Қала тұрғындарының мәдени демалысы үшін мәдениет сарайы, «Олимп» мәдени-демалыс орталығы, орталықтандырылған кітапхана жүйесі, тарихи-өлкетану мұражайы, музыка және өнер мектептері, өнер мектебі жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/116|title=Рыбница, Днестрдің сол жағалауы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == [[Сурет:Вид Рыбницы.jpg|нобай|оңға|200px|Қала көрінісі]] Рыбница - Приднестровьедегі ең көркем және тарихи маңызды қалалардың бірі. Қала Днестр өзенінің жағасында, көркем төбелермен қоршалған. Сақталған сәулет, тарихи ескерткіштер мен әсем табиғат аймақтары Рыбницаны тартымды орынға айналдыруда.<br /> Қаланың басты көрікті жерлерінің бірі — Днестр өзенінің бойындағы Рыбницаның орталығында орналасқан Махаббат аралы. Бұл шағын арал үйлену тойлары өтетін орынға және ғашық жұптардың романтикалық серуендейтін танымал орнына айналды. Рыбницаның тағы бір көрікті жері - «Чарлс Брюль қамалы» архитектуралық-тарихи кешені. Бұл бірегей қамал 1910 жылы салынған және модерн стилінің шынайы көрінісі болып табылады. Қамалдың ішінде Приднестровье мемлекеттік гимназиясының мұражайы бар, онда қаланың тарихы мен оның білім беру жүйесі туралы танысуға болады. «Днестр каскадтары» саябағы Днестр өзенінің және оның айналасындағы табиғаттың қайталанбас көріністерін, сонымен қатар демалу үшін тамаша орындарды ұсынады. Әдемі пейзаждарды Алая тауы — тартымды, тамашалауға және серуендеуге арналған сүйікті орындардың бірі. «Төменгі Приднестровье» мұражайынан осы аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы білуге болады.<ref>{{cite web|url=https://townnet.ru/%D1%80%D1%8B%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8/|title=Рыбница: көрікті жерлер, туристік орындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-01 |lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Украина}} [[Винница]] ([[Украина]]) * {{Ту|Украина}} [[Голая Пристань]] ([[Украина]]) * {{Ту|Ресей}} [[Дмитров]] ([[Ресей]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] lbzer69ikv3fiestrk6mpl33rbajk1y 0 754282 3684534 3626425 2026-10-21T16:41:24Z 1nter pares 146705 3684534 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шолданешты |шынайы атауы = {{Lang-ro|Şoldăneşti}} |сурет = MD.SD.SD - roundabout - sep 2020.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =48 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =47 |lon_sec =48 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Шолданешты ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1610 |бұрынғы атаулары = 1985 ж. дейін – Шолданешты, 1988 ж. дейін - Черненко |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7 596 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 272 |пошта индексі = MD-7201 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Řoldănești |сайты = |сайт тілі = }} '''Шолданешты''' (Шолдэнешть; {{Lang-ro|Şoldăneşti}}) — [[Молдова]]дағы қала, Шолданешт ауданының орталығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Шолданешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-02 |lang=}}</ref> 2025 жылы Шолданешты қаласының тұрғындарының саны 7 596 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_goldanesti_10883.html?ysclid=m7rbzr4n76489652906|title=Шолданешты халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-02 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Шолданешты қаласы Молдованың Солтүстік үстіртінде және Чорна өзенінің аңғарында орналасқан, ол Сорока-Резина транзиттік жолына параллель ағып жатыр. Қала елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, [[Кишинёв]]тен 81 км қашықтықта, Чорна өзенінің екі жағалауында, оның жағасында 4,5 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://infor24.ru/%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Шолданешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-02 |lang=}}</ref> == Тарихы == Шолданешты ауылы алғаш рет 1610 жылы көрші ауылдардың шекарасын белгілеу туралы жарғыда бояр Писоцкий мен оның әйелі Тудосканың меншігі ретінде көрсетілген. 1817 жылғы халық санағы Шолданештыде 52 шаруа қожалығы, Чорна өзенінде су диірмені, егістік жерлер, жайылым және шабындықтар бар екенін көрсетті. 1835 жылғы халық санағы кезінде елді мекенде 304 тұрғын тіркелген. 1894 жылы Рыбница-Бельцы темір жол учаскесінде бірқатар стансалар, соның ішінде Шолданешты стансасы ашылды. 1911 жылы пошта бөлімшесі ашылып, телеграф байланысы жолға қойылды. 1918–1940 жылдары Шолданешты Оргеев уезінің Резина болысына кіретін коммунаның орталығы болды. 1863 жылы Шолданештыде приход мектебі ашылды, ал 1902 жылы бір сыныпты бастауыш мектеп жұмыс істей бастады. 1804 жылы ауылда Әулие Архангел Михаилдің ағаш шіркеуі салынды. 1957 жылы Кеңес өкіметі шіркеуді жауып, оның үй-жайлары коммерциялық мақсатта пайдаланыла бастады. 1993 жылы 14 қарашада шіркеу қайтадан есігін ашты. 1980 жылы Шолданештыге қалалық типтегі елді мекен, 2002 жылы қала мәртебесі берілді. Бүгінде Шолданешты қаласы Шолданешты ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://nistru.news/sholdenesht-503-goda-istorii/|title=Шолданешты – 503 жылдық тарих|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-02 |lang=}}</ref> == Экономика және инфрақұрылымы == Қалада 7 акционерлік қоғам, 68 жауапкершілігі шектеулі серіктестік және 292 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Ірі шаруашылық субъектілері: темекі фабрикасы, АО «Cereale», «Dacia-Agrochim», мемлекеттік орман шаруашылығы. Қалада 60 сауда нүктесі, 2 ауылшаруашылық базары, 7 қоғамдық тамақтандыру мекемесі, 2 тұрмыстық қызмет көрсету мекемесі, 5 банк филиалы, 2 сақтандыру компаниясының өкілдігі бар. Қалалық білім беру жүйесі балабақша, орта мектеп және Алексей Матеевич атындағы теориялық лицейден тұрады. Денсаулық сақтау жүйесі аудандық аурухананы, отбасылық дәрігерлер орталығын, жедел жәрдем станциясын, бес дәріхананы қамтиды. Аудан орталығында мәдениет орталығы мен екі кітапхана жұмыс істейді. Шолданештыда жыл сайын Халықаралық фестивальдар өтеді.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/120?ysclid=m7rbvpg44p294671321|title=Шолданешты, Шолданешты ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-02 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 821xf3wwkwqxdq9zayfmlkj21abxkj4 0 754471 3684533 3619635 2026-10-21T16:40:55Z 1nter pares 146705 3684533 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дрокия |шынайы атауы = {{Lang-ro|Drochia}} |сурет = Catedrala Maicii Domnului - intrare.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Drochiei.jpg |ту = Flag of Drochia.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =06 |lat_sec =51 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =48 |lon_sec =30 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Дрокия ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1889 |алғашқы дерек = 1777 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1973 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = 226 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 20 525 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 252 |пошта индексі = MD-5200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Drochia |сайты = |сайт тілі = }} '''Дрокия''' ({{Lang-ro|Drochia}}) — [[Молдова]]дағы қала, 1971 жылдан [[Дрокия ауданы]]ның орталығы. Қаланың атауы dropie - жергілікті құс түрі ''дуадақ'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%8F|title=Дрокия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> 2025 жылы Дрокия қаласының халқы 20 525 адамды құрады. Дрокия Молдовада халық саны бойынша 59 қаланың ішінде 13-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_drochia_10854.html?ysclid=m7xh0ivvx0178294862|title=Дрокия халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала ел астанасы [[Кишинёв]]тен солтүстікке қарай 174 км жерде және Румынияның Яссы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 67 км жерде орналасқан. Дрокияның орташа биіктігі 226 метр. Қала арқылы Окнита-Бельцы темір жолы өтеді.<ref>{{cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Drochia|title=Дрокия - Drochia|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Тарихы == Дрокия 1777 жылы құрылған және бір ғасыр бойы қарапайым ауыл болды. 19 ғасырдың ортасында мұнда шарап зауыты мен диірмендер іске қосылды, бірақ Дрокияның дамуына ең үлкен үлесті 1879 жылы теміржол қосты. 1957 жылы қант зауыты іске қосылып, бүгінде бұл қаладағы ең ірі кәсіпорынға айналды. Революцияға дейін Дрокия Бессараб губерниясының Белецкий уезіне қарады. 1918/40 жылдары Румынияның, 1944 жылдан Молдаван КСР-інің құрамында болды. 1954 жылы Дрокия аудан орталығы және қалалық типтегі елді мекен болды. 1973 жылы қала мәртебесін алып, Дрокия Кеңес Одағының № 2000 қаласы ретінде тарихқа енді.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16715-Drokija.html?ysclid=m7xgu5r0b5318421217|title=Молдова. Дрокия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 369, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер – 251, 35 акционерлік қоғам, 51 кооператив, 12 мемлекеттік кәсіпорын және 5 коммуналдық кәсіпорын бар.<br /> Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары (ірімшік пен май өндіріледі), құрылыс материалдарын өндіру. Қаланың шетінде тәулігіне 300 тоннаға жуық қант өндіретін неміс концернінің «Sudzuker-Moldova» компаниясына тиесілі қант өнеркәсібі зауыты бар. Қалада 140 сауда нүктесі, 2 базар, 8 халықты қамтамасыз ету пункті, 5 коммерциялық банк филиалы және бір сақтандыру компаниясы жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%94%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%8F|title=Дрокия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Мәдениет мекемелерінің желісі 2 қоғамдық кітапхана, 2 мәдениет үйі, музыка мектебі және өнер мектебінен тұрады. Қалада жергілікті «Алмаз» телеарнасы және «Glia drochiană» және «Etalon» атты екі мерзімді басылым бар. Қаланың білім беру жүйесінде 5 балабақша, 4 мектеп және 2 орта мектеп бар. Қалада спорт мектебі бар. Денсаулық сақтау саласында 380 төсектік аудандық аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, 16 дәріхана жұмыс істейді. == Көрікті жерлері == Қаланың архитектуралық көрнекті орны - Успен Мария соборы. Ол 1990 жылдардың басында салынған және Дрокия ғимараттарының арасында ерекшеленеді. Сондай-ақ қалада Молдова билеушісі Ұлы Стефан III және румын әдебиетінің классигі Михай Эминеску ескерткіштері орнатылған. Дрокияның негізгі символы жартас бағы — флора мен фаунаның алуан түрлілігімен ерекшеленетін геологиялық және ботаникалық қорық. Мұнда өсімдіктер арасында мыңдаған жылдар бойы жасалған керемет жартасты түзілімдер ерекше орын алады.<ref>{{cite web|url=https://townnet.ru/%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81/|title=Дрокия (Молдова): көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Бауырлас қалалар == * {{Ту|Румыния}} [[Голошница Нуа]] ([[Румыния]]) * {{Ту|Румыния}} [[Рэдэуць]] ([[Румыния]]) * {{Ту|Украина}} [[Коломея]] ([[Украина]]) * {{Ту|Беларусь}} [[Борисов]] ([[Беларусь]]) == Галерея == <gallery mode="packed"> Primaria orasului Drochia - Wiki.JPG|Әкімшілік үйі Monument Drochia.jpg|Стелла Дрокия, дом культуры Casa raionala de cultura din Drochia Drochia House of Culture (43533051121).jpg|Мәдениет үйі Statia Auto Drochia.JPG|Автостанса Catedrala Maicii Domnului - intrare.JPG|Кафедральный собор </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] etkothlqbrcl4g7qlrv9p6ax28tmi71 0 754481 3684532 3619912 2026-10-21T16:40:41Z 1nter pares 146705 3684532 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Единец |шынайы атауы = Единцы; {{Lang-ro|Edineț}} |сурет = Edinet,1.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Edineț.gif |ту = Flag of Edineț.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =10 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =18 |lon_sec =18 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Единец ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1431 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2017 |жер аумағы = 5,7 |биiктiктiң түрi = 231 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 20 293 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 246 |пошта индексі = MD-4601 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Edineț |сайты = |сайт тілі = }} '''Единец''' (Единцы; {{Lang-ro|Edineț}}) — [[Молдова]]дағы қала және муниципия, [[Единец ауданы]]ның орталығы. Қала құрамына Александрен және Жаңа Гординешты ауылдары кіреді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86|title=Единец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> 2025 жылы Единец қаласының тұрғындарының саны 20 293 адамды құрады. Единец Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 14-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_edinet_10855.html?ysclid=m7yhq4k5bi619645909|title=Единец халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың солтүстігіндегі қала. Кишинёв-Черновцы тас жолының бойында, Кишинёвтен 200 км және Брэтушены вокзалынан 8 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Единец елді мекені алғаш рет 1431 жылы 15 шілдеде Александр Македонский жарғысында жазылған құжатта атап өтілген, оған сәйкес Чугор, Раковец және Прут өзендерінің арасындағы жер ворник Иван Купчичке ауылдар құру үшін бөлінген. Алғаш балауыз шам зауыты ашылды. Мұнда аптасына бір рет ірі жәрмеңкелер өткізіліп, онда бас ірі қара, қой т.б. сатылады. 1876 ​​жылы Единецте алғашқы екі мектеп ашылды: біреуі ұлдарға, екіншісі қыздарға арналған. 1885 жылы бірінші стационарлық медициналық пункт ашылды, онда бір дәрігер мен бір медбике жұмыс істеді. ХХ ғасырдың 30-жылдарында пошта, телеграф, телефон станциялары жұмыс істей бастады. 1940 жылы 11 қарашада Единец аудан орталығы болды. 1991 жылы Молдавия КСР-ы Кеңес Одағының құрамынан шыққаннан кейін Единцы қаласы Единец деп аталды. Қала бірте-бірте солтүстік Молдованың маңызды экономикалық орталықтарының біріне айналуда. Оның айрықша белгілерінің бірі – көп ұлттылығы: мұнда молдавандар, украиндар, орыстар, олардың арасында көптеген – ескі діндарлар, сондай-ақ сығандар, еврейлер, поляктар т.б. өмір сүреді.<ref>{{cite web|url=https://mold.su/kishinev/edinti|title=Единцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://chrontime.com/city-md-Edinet?ysclid=m7yhofepxk883933374|title=Единец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қалада төмендегі өндіріс орындары жұмыс істейді: * ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу пункті, * 4 диірмен, * 4 май зауыты, * 3 наубайхана, * жеңіл өнеркәсіп кәсіпорны. 452 коммерциялық кәсіпорын: 406 дүкен, 4 мейрамхана, 25 дәмхана, 2 кафе-асхана, 10 жанармай құю станциясы, 3 құрылыс компаниясы, 3 көлік компаниясы жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/68|title=Единец. Единец ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> Жергілікті экономика трансшекаралық саудаға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16698-Edinec.html?ysclid=m7yph0q8nv292772467|title=Молдова. Единец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-07 |lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Елді мекендегі жолдардың жалпы ұзындығы 100 шақырымды құрайды, оның ішінде ұзындығы 55 шақырымнан асатын жолдардың көпшілігі асфальтталған. Қаланы газдандыру деңгейі жоғары, шамамен 46 км газ құбыры салынды. Барлық әлеуметтік-мәдени мекемелер, кәсіпорындар мен 3000-ға жуық үйлер мен пәтерлер газ құбырына қосылған. Қалада 5 мектепке дейінгі мекеме, 1600 оқушы оқитын 3 мектеп және 1260 оқушы оқитын 4 орта мектеп жұмыс істейді. Сонымен қатар колледж бар. Денсаулық сақтау жүйесі ауруханадан, отбасылық дәрігерлік пункттен, құтқару пунктінен және көптеген дәріханалардан тұрады. Қалада 2 кітапхана, мәдениет үйі және ауданының мұражайы бар. == Бауырлас қалалар == *{{Ту|Румыния}} [[Râmnicu Sărat]] ([[Румыния]]) (2011) *{{Ту|Румыния}} [[Сэчеле]] ([[Румыния]]) (2013) *{{Ту|Румыния}} [[Tõrgu Ocna]] ([[Румыния]]) (2016) *{{Ту|Румыния}} [[Пятра Нямц]] ([[Румыния]]) (2018) *{{Ту|Украина}} [[Липовец]] ([[Украина]]) (2018) == Галерея == <gallery mode="packed"> Мэрия Единец Primaria Edinet Edinet City Hall (42667223445).jpg|Мэрия Единецкий ЗАГС Oficiul starii civile Edinet Civil Registration Office in Edinet (28725414267).jpg|АХАЖ бөлімі Единцы, городской дворец культуры Casa raionala de cultura din Edinet Edinet House of Culture (28810217257).jpg|Аудандық мәдениет үйі Edinet,1.jpg|Единец Intersecție în centrul orașului Edineț.jpg|Қала көшелерінің бірі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ilnxu02xow5j2wm6m58yl1otw9b2yvp 0 754504 3684531 3622176 2026-10-21T16:40:23Z 1nter pares 146705 3684531 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Купчинь |шынайы атауы = {{Lang-ro|Cupcini}} |сурет = Primăria Cupcini.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orașului Cupcini, Moldova.png |ту = Flag of Cupcini.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =06 |lat_sec =39 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =23 |lon_sec =07 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Единец ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1431 |бұрынғы атаулары = 1990 жылға дейін — Калининск |статус алуы = |жер аумағы = 12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 156 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 351 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 246 |пошта индексі = MD-4626 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cupcini |сайты = |сайт тілі = }} '''Купчинь''' ({{Lang-ro|Cupcini}}) — [[Молдова]]ның [[Единец ауданы]]ндағы қала. Қала құрамына Старая Кетрошика және Кюрт ауылдары кіреді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8C|title=Купчинь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> 2025 жылы Купчинь қаласының халқы 9 351 адамды құрады. Купчинь Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 38-ші орында. Кеңестік кезеңде (1991 жылға дейін) елді мекен Калининск деп аталды.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_kupchin_10879.html|title=Купчинь халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ауданның оңтүстік-шығыс бөлігінде, Чухур өзенінің бойында, [[Единец]] қаласынан 6 км, Братушаны темір жол стансасынан 2 км және Кишинёвтен 194 км жерде орналасқан. Купчинь арқылы Кишинёв-Черновцы халықаралық тас жолы өтеді.<ref>{{cite web|url=https://noi.md/ru/obshhestvo/gorodu-kupchini-ispolnyaetsya-587-let|title=Купчинь қаласына 588 жыл толды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Тарихы == Дереккөздерде Купчинь ауылы туралы алғаш рет 1431 жылы аталды. Ауыл Чухур өзенінің екі жағасында орналасып, XVII ғасырда екіге бөлінген. Чухурдың сол жағалауындағысы Брэтэшань деп аталып, 1713 ж. Яссы округінің құрамына кірді, ал оң жағалаудағысы - Купчинь Хотин округінде қалды. 1774 жылы орыс әскери үкіметі ұйымдастырған санақ Купчиньде 23 шаруашылық болғанын көрсетті. 1812 және 1821 жылдар аралығында Купчинь меншігі мен ауылы Могилев Иоан Зое және Иоан Галицэ көпестеріне тиесілі болды.<br /> 1817 жылғы статистикалық мәліметтер бойынша ауылда 77 қожалық, диірмен, көл, ағаш шіркеу (1792 ж. салынған) болған.<br /> 1875 жылы ауылда 73 шаруашылық, 400 тұрғын болған. Шіркеу жанында приход мектебі жұмыс істеді, кейін земство мектебі ашылды. 1923 жылы Кучиньде 243 үй және 1084 адам болған. 1940 жылы Кеңес өкіметі Купчиньде 1460 тұрғынды есептеді. 1964 жылы Купчинь қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. 1963 жылы тәулігіне 30 мың центнер қант қызылшасын өңдейтін қант зауыты іске қосылды. Қала үлгісіндегі елді мекеннің өндірістік әлеуеті жылына 10-12 мың тонна шикізат өңдейтін темекі фабрикасы, темір-бетон бұйымдары зауыты, нан-тоқаш, жылына 85 миллион банка өнім шығаруға консерві зауытының салынуымен нығайды.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/93|title=Купчинь, Единец ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Өнеркәсіптік кәсіпорындар – 11, оның ішінде «Купчини-Кристалл» АҚ, «Натур-Вит» консерв зауыты, «Норд Тутун» консерві фабрикасы, «Mina din Cupcini», «Cereale-Cupcini», «Pacificator» ЖШС т.б. бар. Сонымен қатар наубайхана, сүт зауыты, қант зауыты, мұнай базасы, сыра зауыты бар. Бүкіл Молдованың солтүстігінде нанмен қамтамасыз ететін «Астра» наубайханасы бар.<ref>{{cite web|url=http://greschnikden.mypage.ru/moy_gorod.html|title=Менің қалам Купчинь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Аурухана, 3 шіркеу, 2 көпсалалы мектеп, 2 орта мектеп, гимназия, музыка мектебі, шығармашылық өнер орталығы, 4 кітапхана, сауда орталығы, салтанат үйі, стадион базары, демалыс аймағы т.б. бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] qdrh2lzsptpskupl9ijf852iwdi6l5r 0 754516 3684529 3623033 2026-10-21T16:40:02Z 1nter pares 146705 3684529 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Рышканы |шынайы атауы = Рышкань; {{Lang-ro|Rîşcani}} |сурет = Orasul Riscani vedere de ansamblu.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =57 |lat_sec =26 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =33 |lon_sec =14 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Рышканы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1602 |алғашқы дерек = 1602 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 14 548 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 256 |пошта индексі = MD-5600 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rîșcani (city) |сайты = |сайт тілі = }} '''Рышканы''' (Рышкань; {{Lang-ro|Rîşcani}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Рышканы ауданы]]ның орталығы. Қала құрамына Новый Балан және Рамазан ауылдары кіреді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A0%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B|title=Рышканы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> 2025 жылы Рышканы қаласының халқы 14 548 адамды құрайды. Рышканы Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 25-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_riscani_10866.html?ysclid=m7zxvsv7kh813102986|title=Рышканы халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рышканы қаласы Копачанка өзенінің бойында (Раут өзенінің саласы), Молдова Республикасының астанасы – [[Кишинёв]]тен 166 км, [[Дрокия]] темір жолынан 22 км және Бельцы муниципиясынан 45 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/R%C3%AE%C8%99cani|title=Рышканы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы 1602 жылы Молдова билеушісі Иеремия Мовиле өзінің адал қызметшілеріне жерлер мен ауылдарды беру туралы жарлық шығарған кезде басталды, олардың арасында бүгінгі Рышканидың да бір бөлігі болды. 1779 жылға қарай үш ауыл - Копечени, Иванушка және Нагорень біріктіріліп, кейінірек Рышканы деп аталатын бір жаңа ауылды құрады. «Рышканы» топонимі Рышканый-Дерожинский боярларының тегінен шыққан. 1818 жылы император кеңесшісі Егор Рышкану Ресей императоры Александр I-ге қарсы шығып, оны Бессарабияға, жоғарыда аталған ауылдар орналасқан иелікке жер аударды. Ришканы-Дерожинскидің боярлар отбасы Рысканиде 100 жылдан астам уақыт (1818–1930) өмір сүріп, елді мекеннің дамуы үшін көп жұмыс жасады, білім мен мәдениетті қолдады. 1856 жылы мұнда жерді игеру үшін неміс отаршылары шақырылып, оларға жер телімдері берілді. 1869 жылы Рышканиде ұлдар мектебі ашылды. 1871 жылы бояр Рискани-Дерожинский сыйлаған үйде 10 төсектік аурухана орналасты. 1884 жылы қалада кәсіптік-техникалық училище құрылды. 1919 жылы Рышканиде ұлдар мен қыздарға арналған бастауыш мектеп жұмыс істей бастады. Ол екі қабатты ғимаратта болды - қаланың ең жақсы жерінде орналасқан бояр Матвей Рышканидің үйі. Бүгінде бұл сәулет ескерткішінде Ливиу Дамиан атындағы лицейі орналасқан. 1907 жылы қалада 305 үй және 1925 тұрғын, орыс тілінде оқытатын приход мектебі, кәсіптік-техникалық училище және 20 төсектік аурухана болды. 1942 жылы Рышканы ауылдық коммунасы Бельцы уезіндегі аттас ауылдың және коммунаның орталығы болды.<ref>{{cite web|url=https://chrontime.com/city-md-Riscani|title=Рышканы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Жергілікті экономиканың негізгі салалары – өңдеу және жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдарын өндіру.<br /> Табиғи жағдайлар мен құнарлы қара топырақтың болуы ауыл шаруашылығының, соның салдарынан өңдеуші кәсіпорындардың дамуына ықпал етеді. Соңғы уақытта экспорт бойынша ең перспективалы ретінде осы салалардағы бизнес мүмкіндіктерін дамытуға ерекше көңіл бөлінуде.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/117|title=Рышканы, Рышканы ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Елді мекендегі жолдардың жалпы ұзындығы 101,4 шақырым болса, оның 27,8 шақырымы асфальтталған жолдар. Қалада орталықтандырылған су құбыры бар, су құбырының ұзындығы 43,5 км. Орталықтандырылған су жүйесіне қосылған халық 31 пайызды құрайды. Су құбыры жүйесіндегі су көзі 17 артезиан ұңғымасынан тұрады. Қаланың білім беру жүйесі жалпы білім беретін орта мектеп, екі лицей, көпсалалы мектеп және агроөнеркәсіптік колледжден тұрады.<br /> Денсаулық сақтау жүйесін емдеу-профилактикалық орталығы, қалалық аурухана және емхана қамтамасыз етеді.<br /> Сонымен қатар, қалада 6 дәріхана жұмыс істейді. Қалада 2 қоғамдық кітапхана, мәдениет үйі, мұражай және мерекелер сарайы бар. Қалада спорт мектебі мен өнер мектебі де жұмыс жасайды. == Көрікті жерлері == Қаланың ең таңғажайып көрікті жерлерінің бірі Рышканы монастырының аумағында орналасқан бірегей саябақ. Саябақта серуендеп, табиғаттың сұлулығынан ләззат алуға, ерекше өсімдіктер мен құстармен танысуға, сондай-ақ ежелгі храмдар мен монастырь ғимараттарына баруға болады. Рышканыдың тағы бір танымал көрікті жері XIII ғасырда құрылған және ұлттық сәулет ескерткіші болып табылатын Рышканы крепостной ауылы. Оның тар көшелерімен серуендеу арқылы орта ғасыр халқының өмірі мен дәстүрлері туралы білуге болады. Мұндағы тас ғимараттар ежелгі өрнектермен және оюлармен безендірілген, сондай-ақ Рышканы крепостной ауылының мұражайынан артефактілер мен тұрмыстық заттар коллекциясымен танысуға болады.<ref>{{cite web|url=https://townnet.ru/%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE/|title=Рышканы Молдова: көрікті жерлер, туристік орындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-08 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Center of the district center Rascani (80-ies). (8081973850).jpg|Қаланың 80-жылдардағы көрінісі Rîşcani 003.jpg|Мәдениет үйі Рышканы. Центральный стадион..jpg|Орталық стадион Liceul teoretic Liviu Damian din Rîşcani.JPG|Ливиу Дамиан теориялық орта мектебі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 9i1fwklxczxmiglo446i7grnfm7897m 0 754537 3684528 3625653 2026-10-21T16:39:47Z 1nter pares 146705 3684528 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Флорешты |шынайы атауы = Флорешть; {{Lang-ro|Florești}} |сурет = Bloc locativ în Florești (5).JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Floresti Shield.jpg |ту = Flag of Florești.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =53 |lat_sec =56 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =18 |lon_sec =05 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Флорешты ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1946 |жер аумағы = 15,12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 88 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 597 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00, |DST = |телефон коды = +373 250 |пошта индексі = MD-5000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Florești |сайты = |сайт тілі = }} '''Флорешты''' (Флорешть; {{Lang-ro|Florești}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Флорешты ауданы]]ның орталығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Флорешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> 2025 жылы Флорешты қаласының тұрғындарының саны 15 597 адамды құрады. Флорешты Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 22-орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_floresti_10863.html|title=Флорешты халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кишинёв]]тен солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Реут өзенінің бойында орналасқан. Молдова темір жолының Белцы-Слободка желісіндегі теміржол вокзалы.<ref>{{cite web|url=https://mononews.ru/%D0%A4%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Флорешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Тарихы == Флорешты қаласының атауы румын және молдаван елді мекендеріне тән «Floarea» тегі мен «-esti» жұрнағынан шыққан. Молдова тегі Флора (гүл) алғаш рет XV—XVI ғасырлардағы құжаттарда айтылған. 1668-1683 жылдары ескі Флорешты ауылы ұлы логофет Мирон Костиннің иелігінде болды, оның бір бөлігін 1754 жылы сатып жіберді. 1772-1773 жылдары Иордаке Кантакузино иелігінде 33 шаруа қожалығы болды. Ал 1809 жылы бірінші Әулие Николай шіркеуі салынды, оның жанында қазіргі Молдова зираты орналасқан. 1812 жылы Бессарабия Ресейге қосылғаннан кейін Флорести орыс генералы Семен Старыйдың меншігі болды. 1853 жылға қарай Әулие Митрофан шіркеуі салынды. 1862 жылы приход мектебі, 1873 жылы жалпы білім беретін мектеп ашылды. 5 төсектік аудандық аурухана да ашылды. 1894 жылы теміржол вокзалының құрылысы аяқталып, Белцы-Рыбница бағыты бойынша қозғалыс ашылды. 1913 жылы Николаевтың иелігі кезінде Реут өзені арқылы темір көпір салынды. Бессарабия Румынияның құрамында болған 1918 жылдан 1940 жылға дейінгі кезеңде бастауыш мектеп және аралас мектеп салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1946 жылы Флорешты аудан орталығына айналып, қала мәртебесін алды. Молдавия КСР-і кезінде қалада зауыттар (шыны, темекі ашыту, шарап, май жасау), «Коммунальник» зауыты, «Молдплодоовощпром» өнеркәсіптік-сауда бірлестігі, қант зауыты және т.б. жұмыс істеді.<ref>{{cite web|url=http://moldova-inform.ru/?p=178|title=Флорешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары бар. Ең маңызды кәсіпорын – «Кристалл-Флор» АҚ шыны зауыты. Тәуелсіздікке дейін аудандағы ең көне кәсіпорын темекі фабрикасы болған, өз мүмкіндігінде жұмыс жасай алмай отыр. Сондай-ақ қалада жылу жабдықтары зауыты, шетелдіктермен (әсіресе итальяндықтармен) бірлескен, «Флориана Фэшн» атты тігін фабрикасы, «Натур Браво» деп аталатын консерві фабрикасы, танымал S.R.L. «Nefis» кондитерлік фабрикасы, «Pro Milk» сүт зауыты т.б.бар. == Инфрақұрылымы == Қалада аурухана, емхана, дәріханалар, банк бөлімшелері, ветеринарлық емхана бар. Мұражай, кітапхана, жастар клубы, мәдениет үйі белсенді жұмыс істейді. Лицейлер, музыка, өнер және спорт мектептері ашылды.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16732-Floreshty.html|title=Молдова. Флорешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Флорештыдың тарихы мен сәулетімен бар тарихи бөліктері бар. Мұнда орта ғасырларда салынған көптеген ғимараттар бар. Ең танымал көрнекті орындардың бірі - қорғаныс және графтардың резиденциясы ретінде қызмет еткен Флорешт қамалы. Бұл қамал нағыз тарихи ескерткіш болып табылады. Сонымен қатар қаланың әдемі табиғи орындарын, Дендрариум саябағында әдемі аллеяларды аралап, табиғаттың сұлулығын тамашалауға болады. 1897 жылы салынған вокзалдың ескі ғимараты сақталған. Қалада қаланың тарихы мен мәдениеті туралы айтатын мұражайлар бар. Тарих және мәдениет мұражайы қала тарихын бейнелесе, Демка Шарашкин мұражайы дарынды суретшінің шығармалары мен эскиздерінің жинағымен танымал.<ref>{{cite web|url=https://townnet.ru/%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD/|title=Флорести Молдова: көрікті жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Primăria Florești.JPG|Мэрия Casa de cultură din Florești.JPG|Мәдениет үйі Consiliul raional Florești.JPG|Аудандық әкімшілік Gara Florești.JPG|Темір жол вокзалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 6psyycrq7p9biu6eecqm5t2g6a56r7s 0 754545 3684527 3622503 2026-10-21T16:37:54Z 1nter pares 146705 3684527 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Маркулешты |шынайы атауы = Мэркулешть; {{Lang-ro|Mărculeşti}} |сурет = Gara Mărculești 04.JPG |сурет атауы = Темір жол вокзалы |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =52 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =14 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Флорешты ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1837 |алғашқы дерек = 1837 |бұрынғы атаулары = Старовка |статус алуы = 1994 |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 147 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = + 373 250 |пошта индексі = MD-5008 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mărculești |сайты = |сайт тілі = }} '''Маркулешты''' (Мэркулешть; {{Lang-ro|Mărculeşti}}) — [[Молдова]]ның [[Флорешты ауданы]]нындағы қала. Бұрынғы атауы - Старовка.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Маркулешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> 2025 жылы Маркулешты қаласының тұрғындарының саны 2 147 адамды құрады. Маркулешты Молдовадағы халық саны бойынша 59 елдің ішінде 54-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_marculesti_10895.html?ysclid=m81kwchr3j191463131|title=Маркулешты халықтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Реут өзенінің сол жағалауында, Флорешты-Бельцы тас жолының бойында, Флорешты аудан орталығынан 7 км қашықтықта және Молдова астанасы [[Кишинёв]]тен солтүстік-шығысқа қарай 137 км жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://24wiki.ru/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Маркулешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-09 |lang=}}</ref> == Тарихы == Маркулешты 1837 жылы 25 мамырда помещик Семен Старов құрған. Ол Подольск губерниясынан көшіп келген еврей қауымдастығына Маркулешты иелігіндегі 1,5 гектар жерді 12 жылға жалға берді. 1861 жылы 70 үй, 713 тұрғын және екі синагога болған ауыл - Старовка болып тіркелді. 1902 жылы Маркулеште еврей бастауыш мектебі ашылды. 1925 жылы 285 үй және 5433 тұрғын болған. Халық банкі, тұтыну кооперативі, бу диірмені, 7 май зауыты, мануфактура, 3 мейрамхана, 3 арақ қоймасы, тас карьері болды. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс фашистері еврейлерден «тазартуды» көздейтін Ион Антонеску режимінің саясатына сәйкес Маркулешты тұрғындарының едәуір бөлігін өлтірді. 1000-ға жуық еркек пен әйелді, қарт-баланы ауыл шетіне айдап, атқылап, шұңқырға көміп тастады. Соғыстан кейінгі кезеңде Кеңес өкіметі тұсында Молдавия АКСР-нің құрамында қала тұрғындарының саны көбейіп, қайта салынды, елді мекеннің экономикасы мен мәдениеті қайта өркендей бастады. 1952 жылы елді мекенге шағын қала мәртебесі берілді. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін елді мекен тәуелсіз Молдова Республикасының құрамына еніп, 1994 жылы қала мәртебесін алды.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/690|title=Маркулешты, Флорешты ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қала аумағында жем өндіруші «Маркулештиы-Комби» акционерлік қоғамы, «Тирекс-Петрол» мұнай базасы, жемістер мен көкөністерді жинап, өңдейтін «Ичед-Груп» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі, құрылыс материалдарын сатумен айналысатын «Томас» серіктестігі орналасқан. Сондай-ақ қалада 6 жеке кәсіпорын жұмыс істейді. Қалада Флорешты-Бельцы тас жолының жанында орналасқан темір жол бар. Елді мекенге жақын жерде Маркулшты халықаралық әуежайы, «Деджебаль» авиабазасы және қару-жарақ пен әскери мұраны техникалық сақтауға арналған база орналасқан. == Инфрақұрылымы == Елді мекенде 190 оқушыға арналған "Василе Александри" лицейі (2018 ж.), 300 оқушыға арналған көпсалалы кәсіптік училище, балабақша бар. Елді мекенде отбасылық дәрігер жұмыс істейтін емхана, мәдениет үйі, кітапхана бар және "Drăgaicele" фольклорлық ансамблі жұмыс істейді. == Галерея == <gallery mode="packed"> Biserica Mărculești.jpg|Маркулешты. Шіркеу Centru de sănătate din Mărculești.JPG|Медициналық орталық Clubul din Mărculești 02.JPG|Клуб Școala profesională Mărculești 02.JPG|Колледж </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 2k9dd0j43q4kr30axx0tt1juei8fan3 0 754572 3684526 3618750 2026-10-21T16:37:37Z 1nter pares 146705 3684526 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бируинца |шынайы атауы = {{Lang-ro|Biruința}} |сурет = Mosaica Biruinţa.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orasului Biruinta.jpg |ту = Drapelul orașului Biruința.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =48 |lat_sec =58 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =04 |lon_sec =07 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Сынжерей ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1965 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1965 |жер аумағы = 2,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 917 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 262 |пошта индексі = MD-6202 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Biruința |сайты = |сайт тілі = }} '''Бируинца''' ({{Lang-ro|Biruința}}) — [[Молдова]]ның [[Сынжерей ауданы]]ндағы қала.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B0|title=Бируинца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}</ref> 2025 жылы Бируинца қаласының халқы 3 917 адамды құрады. Бируинца Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 49-шы орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_biruinza_10890.html?ysclid=m82mnynk73742965426|title=Бируинца халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдова Республикасының астанасы – [[Кишинёв]]тен солтүстікке қарай 134 км жерде, [[Бельцы]] қаласынан шығысқа қарай 15 км жерде, [[Днестр]]дің саласы Реут өзенінің оң жағалауында орналасқан. == Тарихы == Бируинца елді мекені 1963 жылы Алексэндрень қант зауытының жанынан құрылған. МСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1965 жылғы 1 шілдедегі шешімімен Бируинцаға қалалық типтегі елді мекен мәртебесі берілді. Қала халқының саны жергілікті экономиканың дамуымен бірге өсіп, бес жыл ішінде 2 400 тұрғынға жетті. Қалада бастапқы шарап зауыты, екі мал шаруашылығы кешені салынып, механикаландырылған құрылыс колоннасы ұйымдастырылды. Түрлі кәсіпорындардың қарқынды өсуінің арқасында қала өнеркәсіп орталығы ретінде дамыды. 1969 жылы орта мектеп, кәсіптік-техникалық училище, балабақша, емхана, дәріхана, пошта, мәдениет сарайы және басқа да мәдени-тұрмыстық мекемелер салынды. 1994 жылы Молдова Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы Заң қабылданғаннан кейін Бируинца қала мәртебесін алды. 2018 жылы Бируинца қаласының елтаңбасы, туы және әнұраны бекітілді.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/72?ysclid=m82mlkweb1479254571|title=Бируинца, Сынджерей ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-10 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қала экономикасындағы үлесі 80 пайыздан астам аудандағы ең ірі кәсіпорын – қант қызылшасынан қантты өңдеумен, сақтаумен және өндірумен айналысатын «Combinatul de açúcar» S.A. бірлескен молдаван-герман кәсіпорны. Зауыттың қазіргі өндірістік қуаты тәулігіне 4500 тоннаны құрайды. «Gips-Biruința» компаниясы құрылыс және медициналық мақсаттағы гипс өндіреді. «Multival» S.R.L. кәсіпорны меласса өңдеумен және шарап жасау үшін спирт алумен айналысады. Тағы бір танымал компания «РемТехСервис» С.А — ауылшаруашылық техникалары мен көлік құралдарын ағымдағы және күрделі жөндеумен айналысады. == Инфрақұрылымы == Елді мекендегі жолдардың жалпы ұзындығы 12,3 шақырымды құрайды. Ауыз су төрт артезиан құдығынан, екі су мұнарасы арқылы және 1960-1980 жылдар аралығында салынған құбырлар арқылы жеткізіледі. Қалада балабақша, орта мектеп, «Лусеафарул» теориялық орта мектебі, медициналық сауықтыру орталығы, мәдениет үйі, кітапханасы жұмыс істейді. Қалада ауданы 1,8 гектарды құрайтын стадион бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 4qubdiadmjehx5hbhgpy7lm1k2mkhtb 0 754611 3684525 3622501 2026-10-21T16:37:22Z 1nter pares 146705 3684525 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Липканы |шынайы атауы = Липкань; {{Lang-ro|Lipcani}} |сурет = Lipcani, r-n Briceni, Republica Moldova St Katherine Church, Lipcani, Briceni Region, Republic of Moldova (50950938838).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orașului Lipcani, Moldova.jpg |ту = Drapelul orașului Lipcani, Moldova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =15 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =48 |lon_sec =14 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Бричанск ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1699 |алғашқы дерек = 1699 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 518 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = + 373 247 |пошта индексі = MD-4706 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Lipcani |сайты = |сайт тілі = }} '''Липканы''' (Липкань; {{Lang-ro|Lipcani}}) — [[Молдова]]ның [[Бричанск ауданы]]ндағы қала.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B|title=Липканы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> 2025 жылы Липкани қаласының халқы 5 518 адамды құрады. Липкани Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 45-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_lipkany_10886.html?ysclid=m8434332gx361919704|title=Липканы халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Прут өзенінің жағасында, [[Украина]] және [[Румыния]] шекарасында орналасқан. [[Кишинёв]]тен 252 км қашықтықта.<ref>{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Lipcani|title=Lipcani|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қазір қала алып жатқан жер біздің эрамызға дейінгі бесінші мыңжылдықтың ортасында қоныстанған. Бұған триполь мәдениетіне қатысты археологиялық қазындылар дәлел бола алады. Липкандар мұнда 1699 жылы пайда болды. Оның алғашқы тұрғындары Литвадан қоныс аударушылар болды. Олар жөнелтілімдер мен басқа да маңызды құжаттарды жеткізумен айналысты. Олар "липкандар", немесе шабармандар, курьерлер деп аталды. 19-20 ғасырлар басында Липканы Бессарабия губерниясының Хотын уезінің құрамында болды. Олар Аустрия шекарасына жақын жерде, уезд қаласынан 28 шақырым жерде орналасқан. Ол кезде онда еврей, молдаван, еврей, сығандарды қосқанда 3386 адам тұрған. Азық-түлік дүкендері ашылды. Өзен жағасында пирс салынды, онда сауда кемелері жүк түсіру және тиеу үшін тоқтады. Жергілікті тұрғындар – еврейлер мен армяндар саудамен айналысқан. Ол кезде молдовандардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды. Кеңестік кезеңде Липканы аттас ауданның әкімшілік орталығы болды. 1940 жылдың тамызынан 1941 жылдың шілдесіне дейін олар Кеңестік Украинаның Черновцы облысының құрамында болды. ХХ ғасырдың 60-жылдарының басында Липканы ауданы таратылып, қала ауыл мәртебесін алды. 2010 жылы Липканы қайтадан әкімшілік орталыққа айналды, елді мекен Липканы қаласы мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16711-Lipkany.html|title=Молдова. Липканы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қалада 3 коммерциялық банктің филиалдары жұмыс істейді. Жергілікті базар, аяқ киім фабрикасының филиалы, автовокзал, теміржол вокзалы, «Кариопс» ауылшаруашылық серіктестігі бар. Қалада «Bio Compania Raps», АО «Lapmol», АО «Tirex Petrol» т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. == Әлеуметтік сала == Липканыда қазір теориялық лицей, балабақша, Георге Асачи педагогикалық колледжі, мәдениет үйі жұмыс жасайды. Денсаулық сақтау мекемелерінің желісі аудандық аурухана мен отбасылық дәрігерлік орталықтан тұрады. Қалалық мәдениет мекемелері: екі кітапхана, мәдениет үйі, өнер мектебі, балалар шығармашылық мектебі, балалар техникалық шығармашылық мектебі.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/109|title=Липканы, Бричень ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Lipcani railway station.jpg| Теміржол вокзалы AIRM - Old hospital of Lipcani - dată necunoscută - 294026037288823.jpg|Ескі аурухана мұнарасы Oprire, Lipcani, r-n Briceni, Republica Moldova Bus stop, Lipcani, Briceni District, Republic of Moldova (50331588452).jpg|Автобус аялдамасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 9zpeiqs6rqd1o4rqv45bmpw2uzkvckg 0 754616 3684523 3619290 2026-10-21T16:37:06Z 1nter pares 146705 3684523 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гиндешты |шынайы атауы = Гиндешть; {{Lang-ro|Ghindești}} |сурет = Liceul Teoretic Mihai Eminesc.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Ghindesti.jpg |ту = Drapel Ghindesti.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =51 |lat_sec =28 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =22 |lon_sec =58 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Флорешты ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1952 |бұрынғы атаулары = Ленинский |статус алуы = 1956 |жер аумағы = 4,35 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 131 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 250 ----- |пошта индексі = MD-5021 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD- |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ghindești |сайты = |сайт тілі = }} '''Гиндешты''' (Гиндешть; {{Lang-ro|Ghindești}}) — [[Молдова]]ның [[Флорешты ауданы]]ндағы қала.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%8B|title=Гиндешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> 2025 жылы Гиндешты қаласының тұрғындарының саны 2 131 адамды құрайды. Гиндешты Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 53-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_gindesht_10894.html?ysclid=m845seu2wa94396953|title=Гиндешты халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кишинёв]]тен солтүстік-батысқа қарай 113 км және аудан орталығынан 12 км жерде, Рейт өзенінің бойында орналасқан. Молдова темір жолының Рыбница-Флорести-Бельцы желісіндегі теміржол вокзалы. == Тарихы == Гиндешты ауылы туралы алғашқы деректі деректер 1661 жылдан басталады. Қала тарихы 1952 жылы, 28 маусымда Молдаван КСР Министрлер Кеңесінің қаулысымен Гиндешты ауылы маңындағы қант зауытын салу жобасы бекітілген кезден басталады. Зауыт салынуымен жаңа қала бой көтерді. Мұнда тұрғын үйлер, дүкендер, асхана, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, клуб, су құбыры және басқа да әлеуметтік-мәдени мекемелер мен нысандар бой көтеріп, жаңа елді мекеннің бастауы болды. 1956 жылы 13 тамызда қант зауытының төңірегінде құрылған елді мекенге Ленинск атауы берілді. 1992 жылдан бастап қала Гиндешты деп аталып, 1995 жылы қала атағы берілді.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/714?ysclid=m845tx9pk7772847685|title=Гиндешты, Флорешты ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Қалада 18 кәсiпкерлiк лицензиясы негiзiнде жұмыс iстейтiн жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiк, кооператив, 7 жеке кәсiпорын жұмыс істейді. Бөлшек сауда желісі 10 сауда бөлімшесі мен бір ауылшаруашылық базарынан тұрады. Қалада коммерциялық банктің бөлімшесі бар. == Әлеуметтік сала == Жергілікті жол желісінің ұзындығы 12 шақырымды құрайды, оның 4 шақырымы асфальтталған. Барлық 745 үй мен пәтер су құбырына қосылған. Ауылдағы су көздері – артезиан құдығы және 23 қоғамдық субұрқақтар. Қалада газдандырудың жоғары қарқыны байқалады. Қалада балабақша, 47 қызметкері бар орта мектеп, 3 дәрігері бар емхана, қоғамдық кітапхана және стадион бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] d3vuk7469bq5h1yyrkm4a6rz4yutggo 0 754650 3684522 3618738 2026-10-21T16:36:42Z 1nter pares 146705 3684522 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бельцы |шынайы атауы = Бэлць; {{Lang-ro|Bălți}} |сурет = Piața Independenței din Bălți 3.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Coat of Arms of Balti.png |ту = Flag of Bălți.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =45 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =55 |lon_sec =44 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1620 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1803 |жер аумағы = 78,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 102 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 144 960 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1883 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[молдовандар]], [[орыстар]], [[украиндар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373(231) |пошта индексі = MD-3100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bălți |сайты = |сайт тілі = }} '''Бельцы''' (Бэлць; {{Lang-ro|Bălți}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала және муниципалитет, Кишинёв пен Тираспольден кейінгі үшінші ірі қала.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%8B|title=Бельцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> 2025 жылы Бельцы қаласының тұрғындарының саны 144 960 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_balti_10843.html?ysclid=m85kezfgmq893592999|title=Бельцы халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Бельцы Молдованың солтүстігінде, [[Кишинёв]]тен солтүстік-батысқа қарай 105 км жерде, қыратты жазықта (Бельцы даласы), Реут және Реуцель өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан. Реуттің салалары Копачанка және Флэмындэ өзендері де қала арқылы ағып өтеді.<ref>{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%8B|title=Бельцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі Бельцы орнында елді мекеннің болғандығы туралы алғашқы деректі жазба 1421 жылдан басталады. Бұл жыл қаланың қаланған жылы болып саналады. 1766 жылы Молдова қожайыны Александр Гика Реут өзенінің бойындағы жерлерді ірі көпес ағайынды Александр, Константин және Иордакия Панаитаға сыйға тартты. Панаити кешенінде Бельцы ауылының құрылысы басталды, ол XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында шағын сауда орнына айналды. 1779 жылы түрік пашасының шақыруымен Бельцыйға еврей көпестері қоныстанды. 1812 жылы Бессарабия Ресейдің юрисдикциясына өтті, ал 1818 жылы Бессарабия облысының құрылуымен Бельцы Ясск уезінің уездік қаласы болып тағайындалды. 1887 жылы Яссы ауданы Белецкий (яғни Бельцы) болып өзгертілді. 1894 жылы Балти-Унгени-Кишинёв және Рыбница-Бельцы-Окница теміржолдары салынған кезде Бельцыдың маңызы одан да арта түсті. XX ғасырдың басында Бельцы сауда секторы жақсы дамыған, көптеген фабрикалар мен зауыттары бар өнеркәсіптік қалаға айналды. Қаланың экономикалық дамуы Бессарабия 1918 жылы Румынияға қосылғаннан кейін де жалғасты. Молдованың көптеген қалалары сияқты Бельцы да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қатты зардап шекті. Қалада қалған еврей халқының көпшілігі жойылды. Кеңес өкіметі кезінде Бельцы республикалық бағынысты қала мәртебесі бар ірі өнеркәсіп орталығына айналды. 1991 жылы Молдавияның тәуелсіздігі жарияланды. КСРО-ның ыдырауынан туындаған экономикалық дағдарыс жағдайында қала кәсіпорындарының көпшілігі өмір сүру шегіне жетті. Жұмыссыздық пен өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуі тұрғындардың едәуір бөлігін қаладан кетуге мәжбүр етті. 1989 жылдан 2004 жылға дейін Бельцы тұрғындары 20%-ға қысқарды. 1994 жылы Бельцы қаласына муниципия мәртебесі берілді. 1998 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Белцы уезі құрылып, орталығы Бельцы қаласы болды. Алайда, 2003 жылғы кері реформадан кейін (уездердің жойылуы және округтерге қайта бөлінуі) Бельцы қайтадан бірде-бір округке кірмейтін жеке әкімшілік бірлік мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%8B |title=Бельцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Бельцы – ірі өнеркәсіп орталығы. Қалада 4 ірі индустриялық аймақ бар. Қалада 40 ірі кәсіпорын бар: тамақ және жеңіл өнеркәсіп, электротехника және ауылшаруашылық машина жасау, құрылыс материалдарын өндіру және т.б. Жеңіл өнеркәсіпке келесі кәсіпорындар кіреді: «Moaraа» АҚ, «Falutex» АҚ, «Bălțeanca» АҚ, «Rada» АҚ және т.б. 2010 жылы Бельцыда «Bălţi» еркін экономикалық аймағы құрылды, оның құрамына ауданы шамамен 12 га болатын екі жер учаскесі кіреді және темір жолдар мен халықаралық автомобиль жолдарына шығу мүмкіндігі бар. Бельцыдағы құрылыс материалдары өнеркәсібінде жұмыс істейтін ең ірі зауыт - гипс қоспаларын шығаратын «CMC-Knauf».<ref>{{cite web|url=https://xn--b1acdfjbh2acclca1a.xn--p1ai/Gostyam/Goroda-pobratimy/Belcy-Moldova-Obshchaya-informaciya|title=Бельцы (Молдова). Жалпы ақпарат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Тарихи және сәулет ескерткіштері == Бельцыде 42 ескерткіш бар, оның 10-ы тарихи, 18-і сәулеттік, 7-уі археологиялық, 7-уі мәдени ескерткіштер. Қолданыстағы ескерткіштердің көпшілігі қаланың орталық бөлігінде орналасқан. *Әулие Николай соборы (1795)); *"Бессарабия" қонақ үйінің ғимараттар кешені (XIX ғасыр); *"Хаги Маркаров" үйі (XIX); *"Бодеску" үйі (XX ғасыр, қазіргі уақытта АХАЖ сарайы); *Әскери казарма кешені (1902-1904); *Әулие Григорий шіркеуі (Армян шіркеуі) (1916); *Қасиетті Апостолдар Петр мен Павел шіркеуі (1929); *Бельцидегі классика аллеясы; *"Әулие Паращева" шіркеуі (1933); *Қасиетті императорлар Константин мен Елена соборы (1933); *Хотин Епархиясы (1934); *"Алеку Руссо" университетінің ғимараттар кешені (1924-1938); *Бұрынғы еврей гимназиясының ғимараты; *Муниципалды мэрия ғимараты (1958); *Ұлы Стефан Мүсіні (2003).<ref>{{cite web|url=https://aboutmoldova.md/view_free.php?id=361|title=Бельцы қаласының тарихи және сәулет ескерткіштері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Baltifontan.jpg|Орталық алаң Bălți 2.jpg|Қалалық әкімшілік Bloc nou BL (1).jpg|Жаңа құрылыстар Independenței Street, Bălți.JPG|Тәуелсіздік көшесі Gara B-Slobozia.JPG|Темір жол вокзалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] qxdwdrp3ax73vbmw6xpgmmjxi5nsu9h 0 754656 3684521 3623840 2026-10-21T16:36:20Z 1nter pares 146705 3684521 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынжерей |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngerei}} |сурет = AIRM - Museum of History and Ethnography of Sîngerei - sep 2015.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Singerei.png |ту = Drapel Singerei.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =38 |lat_sec =26 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =08 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Сынжерей ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1584 |бұрынғы атаулары = 1965 жылға дейін - Сынжерей, 1991 жылға дейін - Лазовск |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 83,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 25 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 537 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 262 |пошта индексі = MD-6200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MD |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngerei |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынжерей''' ({{Lang-ro|Sîngerei}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Сынжерей ауданы]]ның орталығы. Қала құрамына Вранешты ауылы кіреді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9|title=Сынжерей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> 2025 жылы Сынжерей қаласының тұрғындарының саны 15 537 адамды құрады. Сынжерей Молдовада 59 қаланың ішінде халық саны бойынша 21-ші орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_singerei_10862.html?ysclid=m85romqcgw450285030|title=Сынжерей халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Сынжерей Чулукуль-Маре өзенінің сол жағалауында және Кишинёв-Черновцы тас жолының бойында, республика астанасынан 114 шақырым және Бельцы вокзалынан 25 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9|title=Сынжерей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Тарихы == Сынжерей туралы алғаш рет 1586 жылы айтылған. Ол кезде Молдаван княздігінің құрамындағы жеке қоныс болатын. 1812 жылдан - Ресей империясының құрамында. Сынжерей Бессарабия губерниясының Бельцк уезіне қараған. Мұнда алғаш мектеп 20 ғасырдың басында ғана пайда болды. Халық егіншілікпен және бау-бақшамен айналысты. 1918/44 жылдары Сынжерей Румынияның құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Молдавия КСР-нің құрамына еніп, онда ол аттас аудан орталығы болды. Кеңестік кезеңде Сынжерейде бірнеше өнеркәсіп орындары іске қосылды. 1965 жылы елді мекен қалалық типтегі елді мекенге айналдырылып, Лазовск деп аталды (революционер және аймақтың тумасы Сергей Лазоның құрметіне). 1991 жылы ауылға тарихи атауы қайтарылып, қала мәртебесі берілді.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16727-Synzherej.html|title=Молдова. Сынжерей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-11 |lang=}}</ref> == Өндіріс орындары == Негізгі кәсіпорындардың бірі 1956 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «Fabrica de vinuri Sângerei» акционерлік қоғамы. Негізгі қызмет түрі – жүзім мен алманы өңдеу. Соңғы жылдары зауыт аумағында бірнеше кәсіпорын, соның ішінде СМ «Бел-Алко», «Винагропрофит» С.Р.Л., күнбағыс майын құю алаңдарын ашты. Республикадағы ең маңызды шырын өндірушілер мен дистрибьюторлардың бірі «Gelibert» S.R.L. компаниясы жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында 43 ауыл шаруашылығы шаруашылықтары субъектілері жұмыс істейді. Ауылшаруашылық өнімдерін сатып алуды «Колпродкооп» өнім жинау және сауда кооперативі кәсіпорны жүзеге асырады. Сондай-ақ қалада 3 коммерциялық банктің филиалдары мен сақтандыру компаниясы жұмыс істейді. Құқықтық кеңес беру қызметін 3 кәсіби орталық көрсетеді. == Әлеуметтік жағдайы == Білім беру жүйесі 4 мектепке дейінгі мекемеден, гимназиядан және 3 орта мектептен тұрады: «Олимп» теориялық орта мектебі, «Михай Эминеску» теориялық орта мектебі, «Дмитрий Кантемир» теориялық орта мектебі. Шығармашылық және демалыс үйі, «Николае Иорга» аудандық мәдениет үйі жұмыс істейді. Денсаулық сақтау жүйесі 7 медициналық мекемеден тұрады: аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық. Қалада 5 дәріхана жұмыс істейді. Денсаулық сақтау жүйесінде 100 дәрігер мен 230 медицина қызметкері жұмыс істейді. Қаланың мәдениет мекемелеріне тарихи-этнография мұражайы, көпшілік кітапханасы және мәдениет үйі кіреді. 1955 жылдан бастап қалада танымал үрмелі аспаптар оркестрі, 1980 жылдан Республиканың Құрметті өнер ұжымы жұмыс істейді. Қалада 4 спорт нысаны бар. Балалар футбол командасы ел чемпионаттары мен түрлі халықаралық турнирлерге қатысады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] g9ow2k6w0jgsi9pitc5bbcye7vxeiip 0 755835 3684794 3460008 2026-10-22T09:55:12Z 1nter pares 146705 3684794 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Лука Арбор |шынайы есімі = |суреті = Luca Arbore.png |сурет тақырыбы = |туған күні = 14.09.1486 |туған жері = [[Хырлэу]], [[Молдова кінәздігі]] |қайтыс болған күні = 25.04.1523 |қайтыс болған жері = [[Хырлэу]], [[Молдова кінәздігі]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{flagicon image|Flag of Moldavia.svg|border}} [[Молдова кінәздігі]] |қызмет еткен жылдары = |атағы = әскери қолбасшы, педагог, дипломат, саяси қайраткер |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Лука Арбор''' немесе '''Арбери''' (14 қыркүйек 1486 – 25 сәуір 1523) — молдовалық бояр, [[дипломат]] және мемлекет қайраткері.<ref>Nicolae Iorga, «Cronică», in ''Revista Istorică'', Issues 7-9/1934, p. 291</ref> == Өмірбаяны == Лука Арбор алғаш рет 1486 жылғы 14 қыркүйекте аталады.<ref>''Константин Величи «Неопубликованные документы Стефана Великого в исторических вопросах» // Исторический журнал.-изд.№ 7-9. — 1934. — С. 291''.</ref> Ол шіркеу славян, [[поляк тілі|поляк]] және [[латын тілі|латын]] тілдерін еркін меңгерген, бірнеше рет әскер [[қолбасшы]]сы болған. Лука Кирстеа Анастасия Арбордың ұлы еді.<ref>Pahomi, pp. 85, 90; Stoicescu, p. 261</ref> Оның Ион есімді ағасы және кейіннен Краснеж боярына тұрмысқа шыққан Анушка есімді қарындасы болған. Кирстеа князьге өмірінің соңына дейін адал болып, 1476 жылғы Осман армиясының шапқыншылығы кезінде қаза тапты. == Қызметі == Лука Арбор 1486 жылы Молдова кінәзі III Стефанның билігі кезінде жоғары лауазымға ие болды. Ол ұзақ уақыт бойы [[Сучава]] қамалының кастеляны қызметін атқарды. Бұл лауазым әскери және әкімшілік міндеттерді дипломатиялық қызметпен ұштастырды. Сондықтан Арбор 1497 жылы Польшаның шапқыншылығы кезінде Сучаваны қорғауды ұйымдастырды. Әскербасы ретінде ол 1502 жылы Молдова әскерінің [[Покутье]]ні басып алуына қатысты. Оны «Лука-Влах» деп атаған, ол III Стефанның Польша мен Мәскеу мемлекеттеріндегі маңызды дипломатиялық миссияларын орындады. 1505 жылы Арбор Молдова тағына үміткер болды, бірақ III Стефанның ұлы III Богданға қызметін жалғастырды.<ref>Eșanu, pp. 136, 138; Pâslariuc, pp. 4-6, 8; Pilat, ''passim''</ref> Ол Богданға, әсіресе Молдова мен Польша арасындағы қақтығыстар кезінде, қолдау көрсетіп, кеңес берді. Жеңіліске қарамастан, Арбор саяси ықпалын сақтап қалып, III Богданның ұлы IV Стефан «Штефэницаға» тәлім берді. 1518 жылдың тамызында ол Молдовамен соғыс жүргізіп жатқан [[Қырым хандығы]]на қарсы соғыс ашқан Польша мемлекетімен ел арасындағы қатынасты реттеуге көмектесті. 1496–1497 жылдары Арбор Мәскеудің елшісі Иван Осчиринді<ref>Ion Nistor, «La mormântul lui Luca Arbore», in ''Cultura Poporului'', August 24, 1924, p. 3</ref> Молдовада қабылдады. Бұл миссия [[Молдова]], [[Мәскеу]] және [[Литва]] арасындағы жоғары деңгейдегі байланыстардың бір бөлігі болды. Мақсат – Литва ұлы кінәзі [[Александр Ягеллон]]ды Польша одағынан шығуға көндіру еді. 1497 жылы Польша Молдоваға басып кіріп, Сучаваны қоршауға алған кезде, Арбор астананың қорғанысын ұйымдастырды. Лука Арбор 1523 жылғы сәуірде [[Хырлэу]] қаласындағы кінәз ауласында өлтірілді. Оның отбасы меншігі билеушінің бұйрығымен тәркіленіп, мемлекеттік меншікке өтті.<ref>Dragnev, p. 57</ref> == Әдебиеттер == * Евгений Ловинеску. Қазіргі заманғы румын әдебиетінің тарихы. – Кишинёв: «Литера» баспасы, 1998 жыл. – 301 б. * Константин Величи. Стефан Ұлының тарихи мәселелер бойынша жарияланбаған құжаттары // Тарихи журнал. – № 7–9. – 1934 жыл. – 291 б. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Арбор, Лука}} [[Санат:Молдова кінәздігінде туғандар]] [[Санат:Молдова кінәздігінде қайтыс болғандар]] [[Санат:Молдова әскери қолбасшылары]] [[Санат:Молдова дипломаттары]] [[Санат:Молдова педагогтары]] dleasqx8r8fkw8taoude7o2v62zo28m 14 756408 3684865 3458151 2026-10-22T11:02:29Z Nurken 111493 3684865 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] [[Санат:Тарихи география|Әкімшілік бөлініс]] [[Санат:Территориялық өзгерістер| ]] c253me8a6u1da948xdwj2nciuk55xey 14 756409 3684868 3458167 2026-10-22T11:02:57Z Nurken 111493 3684868 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тарихи география]] [[Санат:Саяси география]] [[Санат:Саяси тарих]] [[Санат:Шекаралар]] [[Санат:Әкімшілік бөлініс]] b2idalypux8lja1f7zn9g1qhsncgym9 0 759276 3684520 3473225 2026-10-21T16:35:43Z 1nter pares 146705 3684520 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Молдовагаз |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = 1999 жылы |құрушы = |орналасуы = (Албишоара көшесі, 38-үй),<ref name=Yellowpages>[http://www.yellowpages.md/rus/companies/info/4700-moldovagaz-sa Moldovagaz S.A. на сайте Yellowpages] {{Wayback|url=http://www.yellowpages.md/rus/companies/info/4700-moldovagaz-sa |date=20180405193750 }} {{ref-ru}}</ref> [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}} |басты адамдары = Вадим Петрович Чебан (Басқарма төрағасы)<ref>[https://www.moldovagaz.md/rus/centrul-de-presa/presedinte-al-consiliului-de-administratie-sa-moldovagaz-a-fost-desemnat-vadim-ceban] {{Wayback|url=https://www.moldovagaz.md/rus/centrul-de-presa/presedinte-al-consiliului-de-administratie-sa-moldovagaz-a-fost-desemnat-vadim-ceban |date=20191017090145 }} {{ref-ru}}</ref> |саласы = |өнімі = Табиғи газды өндіру, тасымалдау, бөлу<ref name=Businessclass>[http://www.businessclass.md/projects/masterclass/MoldovaGaz/ АО «Молдовагаз»] {{Wayback|url=http://www.businessclass.md/projects/masterclass/MoldovaGaz/ |date=20180410072002 }} {{ref-ru}}</ref> |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = 1332,9 млн лей (жарғылық капитал)<ref name="Businessclass" /> |капитализация = |қызметкерлер саны = шамамен 5 000 (2013)<ref name="Businessclass" /> |басшы компания = {{Ту|Ресей}} [[Газпром]]<ref name="Businessclass" /> |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = http://www.moldovagaz.md/ |Ортаққор = }} '''«Молдовагаз» АҚ''' ({{lang-ro|Moldovagaz SA}}) — Молдова мен Ресейдің бірлескен энергетикалық компаниясы. Компания табиғи және сұйытылған газды тасымалдаумен, газбен жабдықтау желілерін салумен, газ жабдықтарын монтаждаумен, сондай-ақ Молдова Республикасының аумағында газдандыру және газ шаруашылығына қызмет көрсетумен айналысады.<ref name="Yellowpages" /> Компания Молдова Республикасының газ нарығында әкімшілік, экономикалық және ұйымдастырушылық реттеу саласында бірыңғай субъект ретінде, газ кәсіпорындары арасындағы өндірістік-экономикалық байланыстарды нығайту және акционерлер арасындағы тиімді ынтымақтастықты қамтамасыз ету мақсатында құрылған.<ref name="Businessclass" /> Республика аумағында «Молдовагаз» АҚ 600 мыңнан астам тұтынушыны (соның ішінде 20 мыңға жуық шаруашылық субъектілерін) табиғи газбен қамтамасыз етеді.<ref name="Businessclass" /> 2013 жылдың соңына қарай «Молдовагаз» акционерлік қоғамының негізгі акционерлері ретінде Ресейдің «Газпром» ашық акционерлік қоғамы — 50 % (6,6 миллионнан астам акция), Молдова Республикасы Экономика министрлігі жанындағы Мемлекеттік мүлік агенттігі — 35,33 % (4,7 миллион акция), және Приднестровье Молдаван Республикасы Мүлік басқару мемлекеттік комитеті — 13,44 % (1,79 миллион акция) танылды, ал қалған акционерлердің үлесі 5 пайыздан аспады. == Тарихы == [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдаван КСР]]-індегі газ шаруашылығын ұйымдастыру 1947 жылы алғашқы 20 газ баллонды қондырғы орнатылған кезде басталды, ал келесі жылы Кишинёв механикалық зауыты газ плиталары, редукторлар және газ баллондары өндірісін жолға қойды; 1963 жылы сұйытылған газға арналған алғашқы топтық резервуарлық қондырғы пайдалануға беріліп, үш жылдан соң республикаға газ желілері арқылы табиғи газ жеткізіле бастады, осы кезеңде жоғары және төмен қысымды газ құбырларының құрылысы мен елді мекендерді газдандыру жұмыстары қолға алынды,<ref name="History">[http://www.moldovagaz.md/rus/despre-companie/istoria Молдовагаз — История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412160109/http://www.moldovagaz.md/rus/despre-companie/istoria |date=2018-04-12 }} {{ref-ru}}</ref> 1966 жылы Одесса — Кишинёв магистральды газ құбыры, ал 1967 жылы «Кишинэу» газ тарату станциясы (ГРС-1) іске қосылды.<ref name="Businessclass" /> 1984 жылы Кишинёв — Рыбница магистральды газ құбырының құрылысы аяқталды. 1991 жылы Молдова Республикасының тәуелсіздігі мен егемендігі танылғаннан кейін, жаңа республиканың үкіметі 2005 жылға дейінгі Мемлекеттік газдандыру бағдарламасын бекітті және Газдандыру жөніндегі Мемлекеттік департамент құрды.<ref name="History" /> Осылайша Молдова газ шаруашылығын қайта құрылымдау процесі басталды.<ref name="Businessclass" /> 1994 жылы Энергетика, энергетикалық ресурстар және отын жөніндегі департаменттің қарамағында де-юре түрде «Молдова-Газ» ашық акционерлік қоғамы мәртебесіндегі Мемлекеттік концерн құрылды, оның құрамына 51 газ кәсіпорны кірді. Төрт жылдан кейін газ саласын құқықтық реттеудің негізін қалаған «Табиғи газ туралы» заң қабылданды.<ref name="History" /> 1999 жылы қазіргі үлгіде «Молдовагаз» акционерлік қоғамы құрылды. Ол Мемлекеттік «Молдова-Газ» концерні ААҚ мен молдова-ресейлік «Газснабтранзит» жабық түрдегі акционерлік қоғамының бірігуі нәтижесінде пайда болды.<ref name="History" /> Оның құрамына 23 жауапкершілігі шектеулі серіктестік кірді.<ref name="Businessclass" /> 2002 жылы Молдова Республикасының жаңа Ұлттық газдандыру бағдарламасы қабылданды, ал келесі жылы «Кэушень» газөлшеу станциясы (ГОС) пайдалануға берілді.<ref name="History" /> 2004 жылы бар 23 газ кәсіпорнының негізінде 35 филиал құрылды.<ref name="Businessclass" /> Газдандыру бағдарламасын іске асыру аясында екі магистральды газ құбыры — «Токуз–Кэйнарь–Мерень» (2007) және «Бельцы–Унгены» (2009) пайдалануға берілді.<ref name="Businessclass" /><ref name="History" /> Сонымен қатар 2010 жылы «Кишинэу» газ тарату станциясы (ГТС) күрделі жөндеуден өтті, «Теленешть» ГТС салынды және «Раздельная–Измаил» магистральды газ құбырына күрделі жөндеу, қайта құру және жаңғырту жұмыстары басталды.<ref name="Businessclass" /> Inogate бағдарламасы аясында «Молдовагаз» АҚ қызметкерлері «Шығыс Еуропа мен Кавказдағы мұнай-газ секторының техникалық стандарттары мен тәжірибелерін үйлестіру» жобасына қатысады. 2010 жылы олар газ саласындағы технологиялық үдерістерді реттейтін 26 еуропалық стандартты зерттеп, оларды Молдовада қолданылып жүрген стандарттармен салыстырғаннан кейін тиісті қорытындылар әзірледі.<ref name="Businessclass" /> 2017 жылы тұтынушыларға көрсетілетін қызметтерді прогрессивті тәсіл негізінде реформалау процесі басталды.<ref name="History" /> == «Газпроммен» байланысы == Компанияның акционерлері — Ресейлік «[[Газпром]]<nowiki/>» компаниясы мен [[Молдова Республикасы үкіметі]].<ref>{{Cite web |url=https://www.moldovagaz.md/pic/uploaded/docs/financial_statistics_2018.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-09-30 |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930131101/https://www.moldovagaz.md/pic/uploaded/docs/financial_statistics_2018.pdf |deadlink=no }}</ref> 2010 жылы баспасөзде «Газпром» «Молдовагаз» компаниясын толықтай өз бақылауына алмақ деген қауесет тараған еді, алайда экономика министрі [[Валерий Лазэр]] бұл ақпаратты жоққа шығарды.<ref>[http://www.romanialibera.ro/actualitate/international/chisinaul-dezminte-ca-gazprom-ar-incerca-sa-preia-moldovagaz-187410 Chișinăul dezminte că Gazprom ar încerca să preia Moldovagaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305142441/http://www.romanialibera.ro/actualitate/international/chisinaul-dezminte-ca-gazprom-ar-incerca-sa-preia-moldovagaz-187410 |date=2016-03-05 }} {{ref-ro}}</ref> 2013 жылдың соңында «Молдовагаздың» «Газпром» алдындағы қарызы 5,2 миллиард АҚШ долларын құрады, оның ішінде 4,7 миллиарды (яғни 90%) Приднестровье өңірінің берешегі болатын.<ref>[http://unimedia.info/stiri/gazprom-cere-in-judecata-de-la-moldovagaz-achitarea-datoriei-de-peste-jumatate-mlrd-dolari-80658.html Gazprom cere în judecată de la Moldovagaz achitarea datoriei de peste jumătate mlrd dolari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306122733/http://unimedia.info/stiri/gazprom-cere-in-judecata-de-la-moldovagaz-achitarea-datoriei-de-peste-jumatate-mlrd-dolari-80658.html |date=2017-03-06 }} {{ref-ro}}</ref> 2023 жылдың соңында «Молдовагаз» АҚ-ның «Газпром» алдындағы қарызы 11,646 миллиард АҚШ долларын құрады, оның шамамен 10,937 миллиарды (яғни 94%) Приднестровье аймағының берешегі еді.<ref name=":0">{{Мақала|сілтеме=https://www.moldovagaz.md/pic/uploaded/docs/MG_SM_2024_g2_file2.pdf|авторы=Молдовагаз|тақырыбы=Решение годового общего собрания акционеров АО "Молдовагаз" от 29 мая 2024 г.|жыл=2024|тілі=ru|баспасы=Moldovagaz|ай=05|күні=29|бет=12, 22}}</ref> == Құрылымы == «Молдовагаз» АҚ құрамына кіретін (35 өңірлік филиалдарды есептемегенде) газды тасымалдау, тарату және жеткізумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер мыналар болып табылады:<ref name=Businessclass/><ref>[http://www.moldovagaz.md/rus/o-kompanii/struktura Молдовагаз — Структура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928211522/http://www.moldovagaz.md/rus/o-kompanii/struktura |date=2020-09-28 }} {{ref-ru}}</ref> '''Тасымалдау''' * Молдоватрансгаз (оң жағалау) — 2023 жылдың 19 қыркүйегінен бастап бес жыл мерзімге Румынияның мемлекеттік Transgaz компаниясының еншілес ұйымы Vestmoldtransgaz басқаруына берілген.<ref>{{Cite web|url=https://newsmaker.md/rus/novosti/gazotransportnuyu-set-moldovy-peredadut-rumynskoy-transgaz-chto-eto-znachit-i-chto-s-pridnestrovem/|title=Газотранспортную сеть Молдовы передадут румынской Transgaz. Что это значит, и что с Приднестровьем?|lang=ru-RU|first=Марина|last=Иримчук|website=NewsMaker|date=2023-09-05|access-date=2024-07-31}}</ref> * Тираспольтрансгаз (сол жағалау) '''Тарату'''<br> '''Оң жағалау:''' * Кишинэу-газ * Бэлць-газ * Яловень-газ * Орхей-газ * Единец-газ * Флорешть-газ * Чимишлия-газ * Унгень-газ * Гагауз-газ * Штефан Водэ-газ * Тараклия-газ * Кахул-газ '''Сол жағалау:''' * Тирасполь-газ * Бендеры-газ * Слободзея-газ * Дубоссары-газ * Рыбница-газ Басқа қызмет түрлері Жоғарыда көрсетілген бағыттардан тыс жұмыстармен «Молдовагаз» құрамындағы Флакэра Албастрэ ЖШС айналысады. == Статистика == {| class="wikitable" |- ! Жыл!!Импортталатын газ көлемі (млн. м³)!!Транзиттік газ көлемі (млн. м³)!!Газ құбырының ұзындығы (км)!!Қызметкерлер саны |- | [[2005]]||1 418,5||25 313,0||12 259,2||4 776 |- | [[2007]]||1 305,4||23 692,8||15 456,5||5 264 |- | [[2009]]||1 126,3||17 891,0||18 472,4||5 140 |- | [[2010]]||1 187,8||17 034,3||21 025,6||~5 000 |- | [[2011]]||1 152,1||20 185,4||21 884,9||~5 000 |- | [[2012]]||1 095,2||19 912,6||22 344,7||~5 000 |- | [[2013]]||1 032,1||19 983,9||22 670,9||~5 000 |- |2023<ref name=":0" /> |673,7 |58,4 |26 125,4 | |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.moldovagaz.md/ Ресми сайты] [[Санат:1999 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Молдованың энергетикасы]] [[Санат:Молдованың газ таратушы компаниялары]] r1ttxnxjcbcrexzp2sx5kxagck8w0yb 0 759300 3684517 3665761 2026-10-21T16:34:48Z 1nter pares 146705 3684517 wikitext text/x-wiki {{Банк | банктың аты = Молдова Ұлттық банкі | логотипі = MD.C.C - Banca Națională a Moldovei - jun 2018.jpg | түрі = | лицензиясы = | салымдарды сақтау = | биржадағы листингі = | қызметі = | ұраны = | құрылған жылы = [[4 маусым]] [[1991 жыл|1991]] | бұрынғы атаулары = | орналасуы = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}} | басты адамдары = [[Анка Драгу]] (2023 жылғы 22 желтоқсаннан) | жарғылық капиталы = | меншікті капиталы = | активтері = | таза табысы = | қызметкерлер саны = | басшы компания = | еншілес компания = | аудитор = | дерекнама = | сайты = [https://www.bnm.md/ru bnm.md] }} '''Молдова Ұлттық банкі''' ({{lang-ro|Banca Națională a Moldovei}}) — [[Молдова|Молдова Республикасының]] орталық [[банк]]і. 1991 жылы құрылған. Молдова Ұлттық банкінің құзыретіне мыналар кіреді: * шарттар жасасу және міндеттемелер шығару; * өз функцияларын жүзеге асыру мақсатында жылжымалы және жылжымайтын мүлікті иемдену және пайдалану; * сотқа талап қою және сот процесіне тарап ретінде қатысу. Негізгі міндеті: * Молдова Ұлттық банкінің негізгі міндеті — баға тұрақтылығын қамтамасыз ету және сақтау. * Бұл міндетке нұқсан келтірмей, Ұлттық банк нарық қағидаттарына негізделген қаржы жүйесін дамытып, қолдайды және мемлекеттің жалпы экономикалық саясатын жүзеге асыруға ықпал етеді. Ұлттық банк мынадай негізгі функцияларды орындайды: * мемлекеттің ақша-несие және валюта саясатын айқындайды және жүзеге асырады; * мемлекеттің банкирі және оның қаржылық агенті ретінде қызмет атқарады; * экономикалық және ақша айналымына қатысты талдау жүргізіп, оның негізінде Үкіметке ұсыныстар енгізеді, талдау нәтижелерін жұртшылықтың назарына жеткізеді; * қаржы мекемелерінің қызметін лицензиялайды, қадағалайды және реттейді; * банктерге несие береді; * республикадағы төлем жүйесіне бақылау жүргізеді және банкаралық төлем жүйесінің тиімді жұмыс істеуіне жәрдемдеседі; * ұлттық валютаның жалғыз эмиссиялық органы ретінде әрекет етеді; * Үкіметпен консультациялардан кейін ұлттық * валютаның айырбас бағамы режимін белгілейді; * мемлекеттің [[Алтын валюта қоры|алтын-валюта қорларын]] сақтайды және оларды басқарады; * Халықаралық шарттардың талаптарына сәйкес, банк ісі, несиелеу және ақша айналымы салаларында Молдова Республикасының халықаралық қоғамдық ұйымдардың қызметіне қатысуынан туындайтын міндеттемелерді Республика атынан өз мойнына алады және тиісті операцияларды жүзеге асырады; * мемлекеттің төлем теңгерімін құрастырады; * Молдова Республикасының аумағында валюталық реттеуді жүзеге асырады. 1995 жылы [[Молдова Республикасы Парламенті]] «Молдова Ұлттық банкі туралы заңды» қабылдады, оған сәйкес Ұлттық банк тәуелсіз қоғамдық құқықтық тұлға болып табылады, алайда ол парламентке есеп беретін түрде қызмет атқарып, өз міндеттерін жүзеге асыруда Үкіметпен ынтымақтастықта жұмыс істейді. == Сілтемелер == * [https://www.bnm.md/ru Молдова Ұлттық банкінің ресми сайты] [[Санат:1991 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Орталық банктер]] [[Санат:Молдова банктері]] n88525xtvddcop4d2ew3dnslxzxhjln 3 760019 3684707 3474233 2026-10-22T06:12:41Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:משיח47]] бетін [[Қатысушы талқылауы:איתי ברנע]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/משיח47|משיח47]]" to "[[Special:CentralAuth/איתי ברנע|איתי ברנע]]" 3474233 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=משיח47}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:43, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) 90w1o1bk0pha4taz020boxtrv8gr77d 14 760479 3684864 3553503 2026-10-22T11:02:19Z Nurken 111493 3684864 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әкімшілік бөлініс|*]] [[Санат:Құрлықтар бойынша география|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша қоғам|*]] 7y8fgudj1pgy21b19b5c01e48663uhp 0 763906 3684516 3545363 2026-10-21T16:34:30Z 1nter pares 146705 3684516 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат|қатысушылар саны=4 <br>[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] (Чемпиондар лигасы)<br>"[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]" (Еуропа лигасы)<br>"[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]" (Конференция лигасы)<br>"[[Астана (футбол клубы)|Астана]]" (Конференция лигасы) |алдыңғы сезон=[[Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда 2024/25|2024/25]]|келесі сезон=[[Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда 2026/27|2026/27]]}} 2025/26 жылғы маусымда жылдағыдай Қазақстаннан 4 клуб қатысты. "Қайрат" клубы тұңғыш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] жалпы кезеңіне жолдама алды. == [[УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26|Чемпиондар лигасы]] == === 1 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|8|df=y}} |time = 19:00 |команда1 = [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия]] {{ту|Словения}} |есеп = 1–1 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 =[[Диого Пинто]] {{гол|66}} |голдар2 =[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев|Дастан Сәтбаев]] {{гол|59}} |стадион = [[Стожице (стадион)|Стожице]], [[Любляна]] |көрермендер = 4,877 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|15|df=y}} |time = 17:00 {{small|(20:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 2–0 |команда2 = {{ту|Словения}} [[Олимпия (футбол клубы, Любляна)|Олимпия]] |голдар1 =[[Жоржиньо (португалиялық футболшы, 1997)|Жоржиньо]] {{гол|5}}<br />[[Александр Сергеевич Мрынский|Александр Мрынский]] {{гол|31}} |голдар2 = |стадион =[[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер = 22,800 }} === 2 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|22|df=y}} |time = 17:00 {{small|(18:00 [[UTC+03:00|UTC+3]])}} |команда1 = [[КуПС |КуПС]] {{flagicon|FIN}} |есеп = 2–0 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 =[[Мохамед Туре (футболшы, 2005)|Мохамед Туре]] {{гол|49}}<br />[[Якко Оксанен]] {{гол|71}} |голдар2 = |стадион = Kuopio, Kuopio |көрермендер = 2,912 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|29|df=y}} |time = 17:00 {{small|(20:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 3–0 |команда2 = {{flagicon|FIN}} [[КуПС |КуПС]] |голдар1 =[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев|Дастан Сәтбаев]] {{гол|9}} <br />[[Жоржиньо (португалиялық футболшы, 1997)|Жоржиньо]] {{гол|29}}<br />[[Валерий Громыко]] {{гол|43}} |голдар2 = |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер = 22,800 }} === 3 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|8|6|df=y}} |time = 17:00 {{small|(20:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 1–0 |команда2 = {{flagicon|SVK}} [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован]] |голдар1 =[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев|Дастан Сәтбаев]] {{гол|90|пен}} |голдар2 = |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер = 22,800 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|8|12|df=y}} |time = 20:15 |команда1 = [[Слован (футбол клубы, Братислава)|Слован]] {{flagicon|SVK}} |есеп = 1–0 |aet = yes |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 =[[Роберт Мак]] {{гол|30}} |голдар2 = |стадион = Телено Роле, [[Братислава]] |көрермендер = 21,005 |пенальти1 =[[Марко Толич]] {{пенгол}}<br />[[Петер Покорны]] {{пенгол}}<br />[[Николай Кухаревич]] {{пенгол}}<br />[[Ален Мустафич]] {{пенмүлт}}<br />[[Тигран Ашотұлы Барсегян|Тигран Барсегян]] {{пенмүлт}} |пенальти = 3–4 |пенальти2 =[[Валерий Громыко]] {{пенмүлт}}<br />[[Александр Владимирович Мартынович|Александр Мартынович]] {{пенгол}}<br />[[Офри Арад]] {{пенгол}}<br />[[Егор Сорокин]] {{пенгол}}<br /> [[Жоржиньо (португалиялық футболшы, 1997)|Жоржиньо]] {{пенгол}} }} === Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|8|20|df=y}} |time = 21:00 {{small|(20:00 [[UTC+01:00|UTC+1]])}} |команда1 = [[Селтик]] {{flagicon|SCO}} |есеп = 0–0 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 = |голдар2 = |стадион = [[Селтик Парк]], [[Глазго]] |көрермендер = 56,182 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|8|26|df=y}} |time = 18:45 {{small|(21:45 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 0–0 |aet = yes |команда2 = {{flagicon|SCO}} [[Селтик]] |голдар1 = |голдар2 = |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер = 22,800 |referee = [[Maurizio Mariani]] ([[Italian Football Federation|Italy]]) |пенальти1 =[[Валерий Громыко]] {{пенмүлт}}<br />[[Александр Владимирович Мартынович|Александр Мартынович]] {{пенгол}}<br />[[Офри Арад]] {{пенгол}}<br />[[Егор Сорокин]] {{пенгол}} |пенальти = 3–2 |пенальти2 ={{пенмүлт}} [[Адам Ида]]<br />{{пенмүлт}} [[Люк Маккован]]<br />{{пенгол}} [[Арне Энгелс]]<br />{{пенгол}} [[Каллум Макгрегор]]<br />{{пенмүлт}} [[Дайдзэн Маэда]] }} === Жалпы кезең === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|9|18|df=y}} |команда1 = [[Спортинг Лиссабон]] {{flagicon|POR}} |есеп = 4-1 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 = [[Франсишку Тринкан]] {{гол|44||65}}<br>[[Алиссон Сантос]] {{гол|67}}<br>[[Джовани Кенда]] {{гол|68}} |голдар2 =[[Эдмилсон (футболшы, 1997)|Эдмилсон]] {{гол|86}} |стадион =Жозе Алваладе, [[Лиссабон]] |көрермендер = 38 696 }} ------- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|9|30|df=y}} |time = 18:45 {{small|(21:45 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{flagicon|KAZ}} |есеп = 0-5 |команда2 = {{flagicon|ESP}} [[Реал Мадрид]] |голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|25|пен.}} {{гол|52}} {{гол|73}} <br />[[Эдуарду Камавинга]] {{гол|83}}<br />[[Браим Диас]] {{гол|90+3}} |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер = 22 788 |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|10|21|df=y}} |time = 18:45 {{small|(21:45 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{flagicon|KAZ}} |есеп = 0-0 |команда2 = {{flagicon|CYP}} [[Пафос (футбол клубы)|Пафос]] |goals1 = |goals2 = |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер = 16 478 |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|11|5|df=y}} |time = 21:00 |команда1 = [[Интернационале]] {{flagicon|ITA}} |есеп =2-1 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 =[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|45}}<br />[[Карлус Аугусту Зополату Невис|Карлус Аугусту]] {{гол|67}} |голдар2 =[[Офри Арад]] {{гол|55}} |стадион = [[Джузеппе Меацца (стадион)|Сан-Сиро]], [[Милан]] |көрермендер =69983 |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|11|26|df=y}} |time = 18:45 |команда1 = [[Копенгаген (футбол клубы, 1992)|Копенгаген]] {{flagicon|DEN}} |есеп =3-2 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 =[[Виктор Бьярки Дадасон|Дадасон]] {{гол|26}}<br>[[Джордан Ларссон]] {{гол|59|пен.}}<br>[[Роберт Силва|Роберт]] {{гол|73}} |голдар2 =[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев|Сәтпаев]] {{гол|81}}<br> [[Олжас Садықәліұлы Байбек|Байбек]] {{гол|90}} |goals2 = |стадион = [[Паркен (стадион)|Паркен]], [[Копенгаген]] |көрермендер =30231 |referee = |report = }} ------ {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|12|9|df=y}} |time = 16:30&nbsp;{{small|(20:30 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{flagicon|KAZ}} |есеп =0-1 |команда2 = {{flagicon|GRE}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос]] |goals1 = |голдар2 =[[Желсон Мартинш]] {{гол|73}} |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |көрермендер =19 463 |төреші ={{ту|Испания}} {{iw|Мартинес Мунуэра, Хуан|Хуан Мартинес Мунуэра||Juan Martínez Munuera}} |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2026|1|20|df=y}} |time = 16:30&nbsp;{{small|(20:30 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] {{flagicon|KAZ}} |есеп =1-4 |команда2 = {{flagicon|BEL}} [[Брюгге (футбол клубы)|Брюгге]] |голдар1 =[[Әділет Нұркенұлы Сәдібеков|Әділет Сәдібеков]] {{гол|90+2}} |голдар2 = [[Александар Станкович]] {{гол|32}}<br /> [[Ханс Ванакен]] {{гол|38}}<br />[[Ромео Вермант]] {{гол|74}}<br />[[Брэндон Мехеле]] {{гол|84}} |стадион = [[Орталық стадион (Алматы)|Орталық стадион]], [[Алматы]] |көрермендер =11324 |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2026|1|28|df=y}} |time = 21:00&nbsp;{{small|(20:00 [[UTC+00:00|UTC+0]])}} |команда1 = [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]] {{flagicon|ENG}} |есеп =3-2 |команда2 = {{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] |голдар1 =[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|3}}<br /> [[Кай Хаверц]] {{гол|15}}<br />[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|36}} |голдар2 =[[Жоржиньо (португалиялық футболшы, 1997)|Жоржиньо]] {{гол|7|пен}}<br />[[Рикардо Виана Фильо|Рикардиньо]] 90+4 |стадион = [[Эмирейтс (стадион)|Эмирейтс]], [[Лондон]] |көрермендер =50 200 |referee = |report = }} == [[УЕФА Еуропа лигасы 2025/26|Еуропа лигасы]] == === 1 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|10|df=y}} |time = 21:00 |команда1 = [[Легия (футбол клубы)|Легия]] {{flagicon|POL}} |есеп = 1–0 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |голдар1 =[[Ваган Вардонович Бичакчян|Бичакчян]] {{гол|25}} |голдар2 = |стадион = Polish Army, [[Варшава]] |көрермендер = 12,239 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|17|df=y}} |time = 18:00 {{small|(21:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 0–1 |команда2 = {{flagicon|POL}} [[Легия (футбол клубы)|Легия]] |голдар1 = |голдар2 =[[Юрген Элитим]] {{гол|90+1}} |стадион = [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Орталық]], [[Ақтөбе]] |көрермендер = 12,190 }} == [[УЕФА Конференция лигасы 2025/26|Конференция лигасы]] == === 1 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|10|df=y}} |time = 18:00 {{small|(20:00 [[UTC+04:00|UTC+4]])}} |команда1 = [[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо]] {{flagicon|GEO}} |есеп = 4–3 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]] |голдар1 =[[Бьорн Маарс Йонсен]] {{гол|30||79}}<br />[[Матей Шимич]] {{гол|45+2||90+4}} |голдар2 =[[Михай Кэпэцанэ]] {{гол|32}}<br />[[Лука Имнадзе]] {{гол|35}}<br />[[Сағадат Досболұлы Тұрсынбай|Сағадат Тұрсынбай]] {{гол|69}} |стадион = Рамаз Шенгелия, [[Кутаиси]] |көрермендер = 5,672 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|17|df=y}} |time = 18:00 {{small|(21:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 1–1 |команда2 = {{flagicon|GEO}} [[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо]] |голдар1 =[[Абылайхан Мұратбекұлы Жұмабек|Абылайхан Жұмабек]] {{гол|90+6}} |голдар2 =[[Ираклий Бидзинашвили]] {{гол|13}} |стадион = [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)|Қ.Мұңайтпасов]], [[Шымкент]] |көрермендер = 17,200 }} === 2 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|24|df=y}} |time = 18:00 {{small|(21:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 2–1 |команда2 = {{flagicon|CZE}} [[Спарта (футбол клубы, Прага)|Спарта]] |голдар1 =[[Даниэл Соса]] {{гол|29}}<br />[[Оралхан Ерғалиұлы Өміртаев|Оралхан Өміртаев]] {{гол|83}} |голдар2 =[[Велько Бирманчевич]] {{гол|90|пен}} |стадион = [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Орталық стадион]], [[Ақтөбе]] |көрермендер = 12,100 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|31|df=y}} |time = 20:00 |команда1 = [[Спарта (футбол клубы, Прага)|Спарта]] {{flagicon|CZE}} |есеп = 4–0 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |голдар1 =[[Велько Бирманчевич]] {{гол|57}}<br />[[Матей Рынеш]] {{гол|60}}<br />[[Ян Кухта]] {{гол|64}}<br />[[Альбион Ррахмани]] {{гол|90+4}} |голдар2 = |стадион = Летна, [[Прага]] |көрермендер = 17,235 }} ----{{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|24|df=y}} |time = 16:00 {{small|(19:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 1–1 |команда2 = {{flagicon|MDA}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] |голдар1 =[[Иван Башич]] {{гол|56}} |голдар2 = [[Гай Даан]] {{гол|45+1}} |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |көрермендер = 23,524 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|7|31|df=y}} |time = 19:00 {{small|(20:00 [[UTC+03:00|UTC+3]])}} |команда1 = [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]] {{flagicon|MDA}} |есеп = 0–2 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |голдар1 = |голдар2 =[[Джеффри Чинеду]] {{гол|18}}<br />[[Усман Камара (гвинеялық футболшы)|Усман Камара]] {{гол|21}} |стадион = Zimbru], [[Кишинёв]] |көрермендер = 8,572 }} === 3 раунд === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|8|7|df=y}} |time = 20:15 |команда1 = [[Лозанна (футбол клубы)|Лозанна]] {{flagicon|SUI}} |есеп = 3–1 |команда2 = {{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]] |голдар1 =[[Джейми Роше]] {{гол|24}}<br />[[Кали Сене]] {{гол|43}}<br />[[Албан Айдини]] {{гол|72}} |голдар2 =[[Иван Башич]] {{гол|90}} |стадион = Stade de la Tuilière, [[Лозанна]] |көрермендер = 9,008 }} {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2025|8|14|df=y}} |time = 16:00 {{small|(19:00 [[UTC+05:00|UTC+5]])}} |команда1 = [[Астана (футбол клубы)|Астана]] {{ту|Қазақстан}} |есеп = 0–2 |команда2 = {{flagicon|SUI}} [[Лозанна (футбол клубы)|Лозанна]] |голдар1 = |голдар2 =[[Беятт Леквейри]] {{гол|48}}<br />[[Гауссу Диаките]] {{гол|66}} |стадион = [[Астана Арена]], [[Астана]] |көрермендер = 27,985 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{Қазақстан клубтары құрлықтық кубоктарда}} [[Санат:УЕФА Конференция лигасы 2025/26]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26]] [[Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2025/26]] [[Санат:Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда]] [[Санат:2025 жылғы футбол]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] mi7drtbog16x3rwg34na98xunngfigx 0 764808 3684515 3573531 2026-10-21T16:34:09Z 1nter pares 146705 3684515 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі=Берік Батырхан |Туған жері = [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Көксәйек]] |Туған күні=22.06.1990 |Азаматтығы={{KAZ}}|Сурет=Берік Батырхан.jpg| |Ұлты=[[қазақтар|Қазақ]]|Шынайы есімі=Берік Батырхан|Мансабы=дирижер}} '''Берік Батырхан''' (22 маусым 1990 жыл, [[Түркістан облысы]], Төле би ауданы, [[Көксәйек|Көксәйек ауылы]]) — қазақстандық дирижёр, педагог және ұйымдастырушы. Еңбек жолын музыкалық оқу орындарында сабақ беруден бастады, соның ішінде Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған Республикалық мектеп-интернатта (2012–2014), Қазақ ұлттық өнер университетінде (2017–2019); [[Астана|Астана қаласы]] әкімдігінің академиялық филармониясының симфониялық оркестрінің көркемдік жетекшісі болған (2015–2023), ал 2022 жылдан бастап BN Team Orchestra халықаралық жобасының негізін қалаушыларының бірі. == Өмірбаяны == '''2011 жылы'''. К. Байсеитова атындағы дарынды балаларға арналған Республикалық мектеп-интернатын тәмамдады. '''2015 жылы.''' Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын опера-симфониялық дирижерлік мамандығы бойынша үздік тәмамдап, доцент Н.С. Жарасовтың сыныбынан білім алды. Студенттік жылдарында Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының cимфониялық оркестрінде дирижёр болып, Давид Герингас, Анатолий Левин, Дориан Уилсон сынды танымал дирижёрлердың ассистенті болды. '''2017 жылы.''' Гнесин атындағы Ресей музыка академиясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды (РФ еңбек сіңірген қайраткері, профессор В.П. Зива класы). '''2015, 2017 жылдары.''' КСРО халық әртісі, орыс дирижёрі Юрий Иванович Симоновтың жетекшілігімен Мәскеу филармониясында мастер-класстардан өтіп, дирижёрлік шеберлігін жетілдірді.<ref>https://www.classicalmusicnews.ru/interview/simonov-master-course-2017-interview/</ref> '''2015–2023 жылдары.''' [[Астана|Астана қаласы]] әкімдігінің Мемлекеттік академиялық филармониясының симфониялық оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. Осы кезеңде қазақстандық композиторлардың симфониялық музыкадағы үздік туындыларын насихаттаумен белсенді айналысты. Берік Батырханның басқаруымен ұжымы: * К. Мусиннің №1 симфониясы * [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Г. Жұбанованың]] №3 симфониясы «Сарыөзек метафорасы» * [[Сергей Иванович Танеев|С. Танееевтің]] «Иоанн Дамаскин» кантатасы * [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] "Айсұлу" операсының концерттік қойылымы * Т. Қажғалиев, Т. Мыңбаев, С. Әбдінұров, [[Серік Жексембекұлы Еркімбеков|С. Еркімбеков]] сынды композиторлардың шығармаларын алғаш орындаушысы болды.<ref name=":0">{{Cite web|title=Берік Батырхан|url=https://qazradio.fm/kz/person/10251/|accessdate=14.09.25}}</ref> '''2018–2020 жылдары.''' Берік Батырхан және «Kenner Artist Music Management Company» ұйымдастыруымен Бангладештің Дакка қаласында өткен «Bengal Classical Music Fest» фестивалінді елордалық симфониялық оркестр өз өнерін көрсетті.<ref>{{Cite web|title=Pramod Sir with the Astana Symphony Philharmonic Orchestra|url=https://www.soundideazacademy.in/pramod-sir-with-the-astana-symphony-philharmonic-orchestra/|accessdate=14.09.25}}</ref> «Philharmonic Des Deux Mondes», бірлесе [[Франция]] қалаларында өткен «Festival Des Orchestres Du Monde» фестивальдері аясында cимфониялық оркестр гастрольдік тур өткізді.<ref>{{Cite web|title=Оркестр филармонии Нур-Султана вернулся с гастролей во Франции|url=https://www.classicalmusicnews.ru/reports/nur-sultan-orchestra-france-2019/|accessdate=14.09.25}}</ref> Берік Батырханның жетекшілігімен симфониялық оркестр көптеген белгілі орындаушылармен өнер көрсетті. Олардың қатарында [[КСРО халық әртісі]] [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова|Бибігүл Төлегенова]], КСРО халық әртісі Лиана Исакадзе, ҚР халық әртістері [[Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева|Нұржамал Үсенбаева]], Жания Әубәкірова және т.б.<ref name=":0" /> '''2022–2023 жылдары.''' [[Польша|Польшадағы]] Jagiellonian University-де «Мәдениет, ғылым және білім беру саласын басқару» бағыты бойынша білім алды. Бағдарлама аясында кәсіби тәжірибеден өтіп, «Collaboration between cultural organizations, business and society» тақырыбында диссертациялық жұмысын сәтті қорғады. == BN Team Orchestra == BN Team Orchestra 2022 жылы [[Астана|Астана қаласында]] құрылды. Ұжымның негізгі бағыты — симфониялық музыканы кең аудиторияға таныстыру. Бұл мақсатта оркестр мұқият іріктелген репертуарды орындайды, заманауи маркетинг тәсілдерін қолданады және ұзақ мерзімді гастрольдік турларды ұйымдастырады. Оркестрдің ерекше қырларының бірі - [[домбыра]] мен [[қобыз]] секілді қазақтың ұлттық аспаптарын қолдану. Бұл симфониялық және заманауи өнерді ұлттық дәстүрмен үйлестіріп, қазақ музыкасын шетел сахналарында танытуға мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web|title=BN Team Orchestra to delight Baku audience with unforgettable show [EXCLUSIVE]|url=https://www.azernews.az/culture/213266.html|accessdate=14.09.2025}}</ref> Бүгінгі күнге дейін оркестр 10 елде 500-ден астам концерт өткізді. Олардың қатарында: [[Қазақстан]] (барлық өңірлерінде, 20-дан астам қала), [[Біріккен Араб Әмірліктері]] ([[Дубай]] - Zabeel Theatre, [[Абу-Даби]] - New York University, The Red Theatre), [[Малайзия]] ([[Куала-Лумпур]] - Dewan Filharmonik Petronas), [[Молдова]] ([[Кишинёв]] - National Palace), [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] ([[Баку]] - Heydər Əliyev Sarayı), сондай-ақ [[Грузия]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Моңғолия]] және [[Қырғызстан]] бар.<ref>{{Cite web|title=BN Team Ensemble Presents Tribute Concert to Iconic Film Composers at Kuala Lumpur|url=https://theexchangeasia.com/bn-team-ensemble-presents-tribute-concert-to-iconic-film-composers-at-kuala-lumpur/|accessdate=14.09.2025}}</ref> == Марапаттары == * '''2016''' — Джордже Энеску фестиваліндегі ([[Бухарест|Бухарест қаласы]], [[Румыния]]) халықаралық дирижёрлер байқауының финалисті. * '''2013''', '''2015''' — Н. Тілендиев, М. Төлебаев, Ш. Қажғалиев атындағы халықаралық және республикалық дирижёрлер байқауларының Гран-при иегері. * '''2014''' — «Шабыт» халықаралық фестивалінің «опера және симфониялық дирижёрлеу» номинациясы бойынша лауреаты.<ref>{{Cite web|title=Берик Батырхан представит Казахстан на Международном конкурсе дирижеров в Бухаресте|url=https://www.classicalmusicnews.ru/news/berik-batyrhan-predstavit-kazahstan-na-mezhdunarodnom-konkurse-dirizherov-v-buhareste/|accessdate=14.09.25}}</ref> * '''2019''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасы иегері.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.classicalmusicnews.ru/news/berik-batyrhan-predstavit-kazahstan-na-mezhdunarodnom-konkurse-dirizherov-v-buhareste/ ClassicalMusicNews] * [https://qazradio.fm/kz/person/10251/ Qazradio.fm] * [https://www.soundideazacademy.in/pramod-sir-with-the-astana-symphony-philharmonic-orchestra/ Soundideaz Academy] * [https://www.classicalmusicnews.ru/reports/nur-sultan-orchestra-france-2019/ ClassicalMusicNews, Франция, 2019] * [https://forbes.kz/news/newsid_259035/amp Астана қаласындағы симфониялық оркестрдың XXII концерттік маусымы ашылуы] * [https://rus.baq.kz/izvestnii_kazahstanskii_dirizher_debutiroval_v_opere_na_moskovskoi_stsene_44976/ Мәскеу операсындағы дебюті] * [https://kstnews.kz/newspaper/57169/#bounce Берік Батырханның сұхбаты] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] jgspkuk2hen8ob8mzii796pi9asyy6t 0 765704 3684817 3508353 2026-10-22T10:02:04Z 1nter pares 146705 3684817 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні= 23.4.1992 | позиция = қақпашы | азаматығы = {{байрақ|Молдова}} | номері = 34 | клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2014|{{ту|Молдова}} [[Сперанца (футбол клубы, Крихана Веке)|Сперанца (Крихана Веке)]]|17 (−40) |2014—2017|{{ту|Молдова}} [[Дачия (футбол клубы, Кишинёв)|Дачия]]|3 (−5) |2014—2015|{{ту|Молдова}} [[Дачия-Буюкань|Дачия-2 Буюкань]]|14 (−15) |2015—2016|{{аренда}}{{ту|Молдова}} [[Динамо-Авто]]|16 (−22) |2017—2018|{{ту|Молдова}} [[Петрокуб]]|45 (−44) |2019—2023|{{ту|Молдова}} [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|47 (−17) |2023|{{ту|Румыния}} [[Политехника (футбол клубы, Яссы, 2010)|Политехника (Яссы)]]|0 (0) |2023—2024|{{ту|Молдова}} [[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]|16 (−10) |2025—|{{ту|Қазақстан}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|0 (0) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2019—|{{футбол|Молдова}} |10 (−12) }} }} '''Дмитрий Челядник''' ({{lang-ro|Dumitru Celeadnic}}; 23 сәуір 1992) — молдовалық футболшы, қақпашы. == Жетістіктері == '''«Шериф»''' * Молдова чемпионы '''(4)''': 2019, 2020/21, 2021/22, 2022/23 * Молдова кубогы: 2018/19, 2021/22, 2022/23 ** Финалист '''(1)''': 2020/21 * Суперкубок ** Финалист '''(2)''': 2019, 2022 '''«Дачия»''' * Молдова кубогы: ** Финалист '''(1)''': 2014/15 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова футболшылары]] [[Санат:Дачия Кишинёв ФК ойыншылары]] [[Санат:Шериф ФК ойыншылары]] [[Санат:Петрокуб ФК ойыншылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] b5wsgeku8klbz15dpjcw2bns1aapsbd 14 766929 3684463 3513783 2026-10-21T16:09:12Z 1nter pares 146705 3684463 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Chișinău}} {{Басты мақала|Кишинёв}} [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Молдова қалалары санаттары]] 341fo09rqcmstw1kc7cdls1mbmorip1 0 772884 3684514 3618747 2026-10-21T16:33:26Z 1nter pares 146705 3684514 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бессарабка |шынайы атауы = {{Lang-ro|Basarabeasca}} |сурет = Complexul de clădiri al nodului de cale ferată în Basarabeasca 2.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =20 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Басарабка ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1856 |алғашқы дерек = 1849 |бұрынғы атаулары = Романовка, Ромынешть |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 500 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = 2:00 |DST = |телефон коды = +373 297 |пошта индексі = MD-6701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бессарабка''' ({{Lang-ro|Basarabeasca}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Басарабка ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://feedback.md/2640-2/?ysclid=mkle832uj2718828459|title=Басарабяска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}</ref> Бессарабка қаласының халқы 2026 жылы 12 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/basarabeasca|title=Население Бессарабки 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Кишинёвтен 101 км қашықтықта, Когильник және Ларга өзендерінің жайылмасында, Украинамен шекаралас жерде орналасқан. Республиканың оңтүстік-шығысындағы маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/section/16/content/757?ysclid=mklee39yhe49031766|title=Басарабяска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}</ref> == Тарихы == Бастапқыда қазіргі қаланың орнында билеуші империялық әулеттің атымен аталған Романовка еврей қонысы пайда болды. Олар өздеріне тиесілі егістік жерлерде егіншілікпен айналысты. Бірақ 1866 жылы олардың жер құқығы жойылған кезде, олар басқа табыс көздерін іздей бастады. Жергілікті халықтың бір бөлігі шарап жасаушыларға бейімделді. Кейбір тұрғындар қолөнермен айналыса бастады, ал кәсіпкерлігі жоғарылары бизнеспен айналыса бастады. 19 ғасырдың аяғында Романовкада 1622 жергілікті тұрғын болды, оның ішінде 1142 еврей. Синагога мен намаз мектебі ашылды. Сол уақытта бір сыныпты алғашқы земство мектебі ашылды. 20 ғасырдың басында ауылдың жанында теміржол вокзалының құрылысы басталды, бұл Романовканың қарқынды дамуына айтарлықтай әсер етті. 1913 жылы Романовкада екі бу диірмені және өзара көмек қоры жұмыс істеді. Он жылдан кейін ол бастауыш мектебі, дәріханасы және көптеген дүкендері бар үлкен ауыл болды. Сол кезде онда 690 үй болған. 1941 жылдың көктемінде Одесса аудандық кавалериялық корпусының әскери қолбасшылығы Романовкада орналасқан. 1957 жылдың қыркүйегінде аумақтық және әкімшілік өзгерістер болды. Нәтижесінде Романовка және жақын маңдағы Гейнрихсдорф елді мекені (бұрынғы неміс колониясы) бірыңғай елді мекенге — Бессарабка қаласына біріктірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16709-Bessarabka.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада үш коммерциялық банктің және бір сақтандыру компаниясының филиалдары бар. Заңгерлік кеңес беру қызметтерін төрт консалтингтік орталық көрсетеді. Қалада 200-ден астам шағын және орта кәсіпкер жұмыс істейді. Білім беру жүйесіне төрт балабақша, бір орта мектеп және үш лицей кіреді. Денсаулық сақтау жүйесінде екі аурухана, бір емхана және жедел жәрдем стансасы бар. Қалада екі спорт клубы бар: әртүрлі халықаралық турнирлерге қатысқан «Локомотив» футбол клубы және әртүрлі халықаралық турнирлерге қатысқан ««Дрем-Тим»» баскетбол клубы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] j1v4ocpa7ofhkyzlklpf5g09vbg1vsa 0 772905 3684513 3619070 2026-10-21T16:33:10Z 1nter pares 146705 3684513 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вадул-луй-Водэ |шынайы атауы = {{lang-ro|Vadul lui Vodă}} |сурет = Vadul lui Voda, Moldova - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =05 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =04 |lon_sec =32 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинёв муниципиясы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1432 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2005 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 33 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 700 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2046 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Вадул-луй-Водэ''' ({{lang-ro|Vadul lui Vodă}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинёв муниципиясы]]ның құрамына кіреді. Қала халқы 5 700 адамды құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/vadul-luy-vode-moldaviya?ysclid=mkm6g3gxdy34320733|title=Город Вадул-луй-Водэ (Молдавия) |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-19|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Днестр өзенінің оң жағалауында, [[Кишинёв]]тен 18 км жерде орналасқан. Қала дәстүрлі бальнеологиялық шипажай аймағы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/128|title=Вадул-луй-Водэ, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Бұл аймақ туралы ақпаратты 1432 жылға дейінгі шежірелерден табуға болады. Сол кезде Днестр арқылы қазіргі қала ішінде Молдова княздігінің иесі Ұлы Стефанның әскері өтті. Түрік әскерін жеңгеннен кейін, олар өзен өткелінде шағын қоныс құрып, оны Вадул луй Стефан Водэ деп атады. Бірақ қоныс атауы кейінгі кезеңдерге – 1732, содан кейін 1774 жылдарға жатады. 1913 жылға дейін біраз уақыт бойы ауыл Меренский болысының құрамына кірді. Содан кейін қоныс Будешти болысына берілді. Кеңес дәуірінде аттас ауданның орталығы болды. Ол 1960 жылдары шипажай ретінде дами бастады. Сол кезде оның аумағында екі темір-бетон зауыты салынды. Ауылға 2005 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16690-Vadul-luj-Vode.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық қызметі — демалыс аймағының бальнеологиялық (денсаулық сақтау және оңалту) нысандарына қызмет көрсету. Қазіргі уақытта қалада жеті сауда нүктесі және екі базар бар: ауылшаруашылық базары және құрылыс материалдары базары. Қаланы Кишинёв муниципиясымен байланыстыратын көлік инфрақұрылымы бар. Көршілес елді мекендермен байланыс Днестр су жолы және республикалық және жергілікті маңызы бар жолдар арқылы жүзеге асырылады. Бастауыш мектеп, лицей, музыка және спорт мектебі, оқушылардың шығармашылық орталығы, балабақша, емхана, аурухана, екі кітапхана, қоғамдық орталық, этнографиялық мұражай және әскери даңқ мұражайы бар. == Көрікті жерлері == Қалада екі мұражай, этнографиялық және Әскери Даңқ мұражайлары туристер үшін ашық. Әулие Диметрий шіркеуі, Жеңіс мемориалы, қаланың ескі бөлігінде ежелгі ғимараттар сақталған. Вадул-луй-Водэ шипажайы туристерге әртүрлі демалыс түрлерін ұсынады: балық аулау, Днестрде рафтинг, атпен және велосипедпен серуендеу, скутер мен катамаранмен серуендеу, яхталар мен қайықтармен өзен круиздері т.б. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 7lf05e6cwtbtg5x94qbnqy2r4z26euz 0 773158 3684645 3682308 2026-10-22T04:11:10Z RaiymbekZh 170385 3684645 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Ақмола апаты}} {{шатастырмаңыз|Ақмола апаты (1995){{!}}1995 жылғы Ақмола апатымен}} '''Ақмола апаты''' — [[1959 жыл]]ғы [[14 маусым]]<ref name=":2">[[iarchive:message_genprokurora_ussr_19590615|1959 жылғы 15 маусымда жазылған КСРО-ның Генералды Прокурордың хаты]]</ref> (2 тамыз) күні болған, [[Ақмола]] қаласындағы ірі апат.<ref name=":0">[https://tengrinews.kz/tv/novosti/proisshestviya/8524/ ТРАГЕДИЯ АКМОЛИНСКА]</ref> == Көпір == {{Көпір|Көпірдің атауы=Есіл|Орны=[[Астана|Ақмола]]|Жалпы ұзындығы=132 м.|Жабылған күні=[[1959]]|Ашылған күні=[[1914]]|Материал=Ағаш|Көпір ені=2,3 м.|Қолдану аясы=Жаяу жүргіншілер жолы|Қиып өтеді=[[Есіл]] өзенің|Сурет=Bridge Yesil.jpg|Сурет атауы=Есілдің суреті (1930 жыл)}} == Оқиғалар хронологиясы == 1959 жылғы [[13 маусым]] күні – Ақмола қаласына бүкіл облыстың жастары мерекелік іс-шараларға келді. Облыстық жастар фестиваль өткен еді. Фестивальдің екінші күніне – [[14 маусым]] күні, жергілікті сағатпен 13:46-да Есіл өзені арқылы өтетін көпір жүктемені көтере алмады да, құлады. Сол күні өз жұбайымен бірге болған жалғыз милиционер – [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] суға батып бара жатқан адамдарды құтқара бастады.<ref>[https://biography.wikireading.ru/amp5223 Көк шинель (1967)]</ref> Мұның бәрі мерекелік шаралар кезінде болғаннан, адамдар алдарындағы көпірдің қалай құлағанын бірден байқамады.<ref>[https://tengrinews.kz/article/taina-raskryta-istoriia-obruseniia-mosta-v-astane-3974/ Ақмола трагедиясының құпиясы ашылды]</ref> Ақмоланың сол жағалауына бару іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, жедел жәрдем көліктері мен төтенше жағдайлар қызметі тек оң жағалаудан келді.<ref name=":1">[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/strasnaia-taina-mosta-esile-stolice-etoi-tragedii-molcali-50-383858/ Ақмола трагедиясы (1959)]</ref> {{Quote|text=''…Облыстық жастар фестивалі өтіп жатқан еді. Нұрмұхамбет пен Соня фестиваль қалашығында болып, саябақта серуендеді. Үйге қайтып келе жатқанда, Есіл өзені үстіндегі көпірде қайғылы жағдай орын алды: адамдардың көптігінен көпірдің бір бөлігі опырылып түсті. Аласапыран шудан ештеңе түсіну мүмкін болмады. Адамдар суға құлап жатты. Соня да құлады. Оның жарқыраған ашық түсті көйлегі бір сәтке көзге шалынып өтті..''|sign=<small>Көк шинель</small>}} == Құпияландыру == Кеңес үкіметі мұндай апаттың үлкен мерекелер аясында болуы баспасөз үшін орынсыз болады деп шешті. Олар бұл апат туралы барлық ақпаратты құпияландырды.<ref name=":0" /> == Қайтыс болғандар == Куәгерлердің көмегімен жасалған есептеулерге сәйкес, қаза тапқандар саны шамамен 143 адамды құраған.<ref name=":1" /> 1959 жылғы 15 маусым күнгі генеральды прокурордың хаты бойынша, қаза тапқан саны – 6 адам.<ref name=":2" /> == Салдары == * 1959 жылы Ақмола жол учаскесінің бастығы [[Мельчиков]] және жол стансиясының бастығы [[Бақаев]] қылмыстық жауапкершілікке тартылды; * 1960 жылы Қазақ КСР басшысы [[Николай Беляев]] жұмыстан шығарылды; * 1961 жылы [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды; * 1963 жылы ескі көпірдің орнына жаңа [[Бетон|бетонды]] көпір салынды. == Мәдениетте == * [[1988 жыл|1988 жылы]] шыққан «[[Көк шинель]]» атты кітаптың “[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов көшесі]]” бөлімінде; * [[2023 жыл|2023 жылы]] «Апатты тергеулер» телесериалында “Ақмола көпірі” хиякаясында бейнеленген. * [[2026 жыл|2026 жылы]] «1959 жылғы 14 маусымдағы Серуен көпіріндегі Нұрмұхамбет Қожахметов пен қайғылы оқиға құрбандарына арналған мемориалдық тақтаны қалпына келтіру» атты петиция шықты.<ref>[https://gosrating.com/2676.html 1959 жылғы 14 маусымдағы Серуен көпіріндегі Нұрмұхамбет Қожахметов пен қайғылы оқиға құрбандарына арналған мемориалдық тақтаны қалпына келтіру туралы петиция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260430093928/https://gosrating.com/2676.html |date=2026-04-30 }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Апаттар]] [[Санат:Астанадағы оқиғалар]] 2wcbv41kb0cm0wv861iss6l18fwfj9d 0 780486 3684611 3596390 2026-10-21T19:57:30Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Фаузия Хакимбековна Тажина]] 3684611 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Фаузия Хакимбековна Тажина]] mr17t82h7l8gx6uttgttt4tvcynrwng 0 780989 3684512 3622607 2026-10-21T16:32:39Z 1nter pares 146705 3684512 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} '''Татьяна Николаевна Говорова''' ([[1940 жыл|1940]] жылғы [[10 қыркүйек]], [[Кишинёв]] — [[2025 жыл|2025]] жылғы [[9 наурыз]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және [[Ресей|ресейлік]] театр және кино [[Актриса|актрисасы]], М. Н. Ермолова атындағы [[Мәскеу]] драма театры әртісі (1961—2025). [[1986 жыл|1986]] жылы [[РКФСР]]-дің еңбек сіңірген әртісі атағын алған. == Өмірбаяны == Татьяна Николаевна Говорова 1940 жылғы 10 қыркүйекте Кишинёв қаласында дүниеге келген. [[1961 жыл|1961]] жылы Орталық балалар театры жанындағы драма студиясын ([[Мария Кнебель]] курсы) тәмамдады. Одан кейін Орталық балалар театрында жұмыс істеді. 1961 жылы М. Н. Ермолова атындағы Мәскеу драма театры құрамына қабылданып, өмірінің соңына дейін осы театрда қызмет етті. Сол театрда [[1965 жыл|1965]] жылдың мамыр айында өзінің жалғыз махаббаты — актер [[Виктор Павловпен]] танысты. Олар 40 жыл некеде өмір сүрді. Киноға [[1969 жыл|1969]] жылдан бастап түсе бастады. Негізінен күйеуімен бірге фильмдерге түскен: өзі қатысқан 28 фильмнің тек бесеуінде ғана Виктор Павлов ойнамаған. [[1986 жыл|1986]] жылы [[РКФСР]]-дің еңбек сіңірген әртісі құрметті атағы берілді. 2025 жылғы 9 наурыз кешінде Мәскеу қаласында жедел жәрдем көлігінде 85 жасқа қараған шағында қайтыс болды. Кейбір мәліметтер бойынша, өлім себебі жүрек жеткіліксіздігі болған. Кунцево зиратында күйеуі, актер Виктор Павловтың қасына жерленді. == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.ermolova.ru/persones/troupe/view/95/ Татьяна Николаевна Говорова] туралы мәлімет М. Н. Ермолова атындағы Мәскеу драма театры сайтында. * [https://www.mosfilm.ru/cinema/persons/govorova-tatyana-nikolaevna/ Татьяна Николаевна Говорова] туралы мәлімет «Мосфильм» киноконцерні сайтында. * [https://kulturologia.ru/blogs/260618/39452/ Виктор Павлов және Татьяна Николаевна Говорова: әйел айлакерлігінен басталған 40 жылдық бақыт туралы мақала] — «Культурология» сайтында. [[Санат:Актрисалар]] sbvgnzyiqhs1zk7rlh2nzmgtncymckq 10 782623 3684464 3626828 2026-10-21T16:09:30Z 1nter pares 146705 3684464 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинёв]]{{•}} [[Кодру]]{{•}} [[Комрат]]{{•}} [[Корнешты]]{{•}} [[Костешты]]{{•}} [[Красное (Молдова)|Красное]]{{•}} [[Криково]]{{•}} [[Криулень]]{{•}} [[Купчинь]]{{•}} [[Леова]]{{•}} [[Липканы]]{{•}} [[Маркулешты]]{{•}} [[Маяк (қала)|Маяк]]{{•}} [[Ниспорены]]{{•}} [[Окница]]{{•}} [[Отачь]]{{•}} [[Резина (қала)|Резина]]{{•}} [[Рыбница]]{{•}} [[Рышканы]]{{•}} [[Слободзея]]{{•}} [[Сороки]]{{•}} [[Страшены]]{{•}} [[Сынджера]]{{•}} [[Сынжерей]]{{•}} [[Тараклия]]{{•}} [[Твардица]]{{•}} [[Теленешты]]{{•}} [[Тирасполь]]{{•}} [[Унгены]]{{•}} [[Фалешты]]{{•}} [[Флорешты]]{{•}} [[Фрунзе (қала, Молдова)|Фрунзе]]{{•}} [[Хынчешты]]{{•}} [[Чадыр-Лунга]]{{•}} [[Чимишлия]]{{•}} [[Шолданешты]]{{•}} [[Яловены]]{{•}} [[Яргара]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4qs4ry52fsu1o9m0mv9u6aafy6istki 0 782627 3684511 3618904 2026-10-21T16:32:15Z 1nter pares 146705 3684511 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Быковец |шынайы атауы = {{Lang-ro|Bucovăț}} |сурет = Primăria satului Bucovăț.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =11 |lat_sec =19 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =27 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Страшен ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1882 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1894 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 244 |пошта индексі = MD-3711 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bucovăț |сайты = |сайт тілі = }} '''Быковец''' ({{Lang-ro|Bucovăț}}) — [[Молдова]]ның [[Страшен ауданы]]ндағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Быковец қаласының халқы 1894 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_bykovets_10896.html?ysclid=mqhrjryzm3803833502|title=Население Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Молдова]] Республикасының орталығында, [[Кишинёв]]тен солтүстікке қарай шамамен 26 км жерде, Бац өзенінің жағасында орналасқан. Кишинёв-Унгени желісіндегі теміржол стансасы, Ниспорениден 36 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=57#google_vignette|title=Быковец|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Быковец туралы алғашқы құжатталған деректер 1420 жылдың 25 сәуіріне жатады. Буковец ауылы Ұлы Стефан (1491) кезіндегі құжатта да кездеседі. 1952 жылы Быковец қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Сол кезеңде өнеркәсіп белсенді дамып, консервілеу фабрикасы, шарап зауыты және құс фабрикасы ашылды. 2002 жылдан бастап Быковец итальялық Апеннино қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап келеді, онымен жан-жақты ынтымақтастық пен әлеуметтік-мәдени алмасу дамыды.<ref>{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=344#google_vignette|title=Буковэц, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Жергілікті экономикада көпшілігі фермерлік шаруашылықтар. Сонымен қатар, қалада үш жеке кәсіпкер, төрт патенттелген кәсіпкер, акционерлік қоғам, жеті жауапкершілігі шектеулі серіктестік және тұтыну кооперативі бар. Негізгі шаруашылық субъектілері — шарап зауыты және құс фабрикасы. Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына мектеп, медициналық орталық, қоғамдық орталық және қоғамдық кітапхана кіреді. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Gimnaziul din satul Bucovăț.jpg Centrul de sănătate din satul Bucovăț.jpg Biserica din Bucovăț.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 6hb16qlbwsb6cnaauqfucwydriixs8x 0 782637 3684510 3619255 2026-10-21T16:31:53Z 1nter pares 146705 3684510 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ватра |шынайы атауы = {{Lang-ro|Vatra}} |сурет = MD.C.Vatra - centru de sănătate și poșta - apr 2021.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Vatra.jpg |ту = Drapel Vatra.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =04 |lat_sec =26 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =44 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = муниципия |аймағы = Кишинёв |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1927 |бұрынғы атаулары = Гидигич |статус алуы = 1990 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3500 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 xxxxxx |пошта индексі = MD-2055 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Vatra |сайты = |сайт тілі = }} '''Ватра''' ({{Lang-ro|Vatra}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинёв муниципий]]інің Буюкан секторының құрамына кіреді. Ватра қаласының халқы: 3500 адам.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/vatra-moldaviya?ysclid=mqi8zi8jfa763879386|title=Город Ватра (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол [[Кишинёв]]тан солтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Елді мекеннің ауданы 0,53 км2. Кишинёв-Унгени желісіндегі Гидигичи теміржол стансасы.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/129?ysclid=mqi867lszh462847913|title=Ватра, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Халық құрамы == Ватрада шамамен 60% молдовандар, 12% этникалық орыстар, 8% украиндар, 8% румындар және 12% басқа ұлт өкілдері тұрады. Қала тарихында этносаралық қақтығыстар тіркелмеген. == Тарихы == Қала бұрын Гидигич деп аталатын теміржол стансасы орналасқан елді мекен болған. Кейінірек жақын маңда орналасқан үлкен су қоймасы оның атымен аталған. 1963 жылы елді мекеннің мәртебесі өзгертіліп, ол қалалық үлгідегі елді мекенге айналды. 1990 жылдардың басында қала мәртебесін алды. Жергілікті халық әртүрлі ұлт өкілдерінен тұрады, бірақ басым көпшілігі молдовандар, орыстар, украиндар, румындар.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16688-Vatra.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ватра — құрылыс, тас және әктас өндіру үшін пайдаланылатын әктас өндіру аймағы. Қазіргі Ватра аумағында бірнеше шарап зауыттары орналасқан. Тұрмыстық қызмет көрсетуге мамандандырылған шағын бизнестер жұмыс істейді. Сондай-ақ онда көптеген дүкендер, білім беру мекемелері және қаржы институттары орналасқан. Қалада орта мектеп, кітапхана, емхана, балабақша, қызмет көрсету шеберханалары, дүкендер, пошта бөлімшесі, банк, жергілікті полиция бөлімшесі, православие шіркеуі және шарап зауыттары бар. Гидигичи су қоймасы салынғаннан кейін Гидигичи маңында кең демалыс аймағы құрылды. Қалада румын және орыс тілдерінде сабақ беретін лицей бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.primariavatra.md/despre-oras/?lang=ru|title=Ватра|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Stadionul multifuncțional de sport din or. Vatra 01.jpg|Стадион MD.C.Vatra - primăria - apr 2021.jpg|Әкімшілік Biserica "Acoperământul Maicii Domnului" din orașul Vatra 01.jpg|Шіркеу қақпасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 8g0jzqewpkm6ad23r5w04wv2ad6hl87 0 782662 3684508 3619507 2026-10-21T16:31:20Z 1nter pares 146705 3684508 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Глодяны |шынайы атауы = {{Lang-ro|Glodeni}} |сурет = Glodeni, R.Moldova.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Glodeni city (Moldova).jpg |ту = Flag of Glodeni city (Moldova).jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =46 |lat_sec =15 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =30 |lon_sec =52 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Глодень |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1668 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 9,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 155 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 249 |пошта индексі = MD-4901 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Glodeni |сайты = |сайт тілі = }} '''Глодяны''' ({{Lang-ro|Glodeni}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Глодень ауданы]]ның орталығы. Глодяны қаласының халқы 2026 жылы 11 800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-gloodyany-10870.html|title=Население Глодяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Глодяны қаласы Молдованың солтүстік-батысында, [[Кишинёв]]тен 168 шақырым жерде орналасқан. Оған жақын маңдағы Стерча ауылы да кіреді. == Тарихы == Археологиялық қазбалар дәлелдегендей, бұл аймақта халық энеолит (мыс дәуірі) дәуірінде-ақ қоныстанған. Олар қала маңынан, оңтүстіктен табылған. Табылған заттарға қарағанда, сол дәуірдің тұрғындары егіншілікпен, қыш бұйымдарымен және құрал-саймандар жасаумен айналысқан. Ежелгі тұрғын үйлердің қалдықтары да табылған. Глодяны туралы алғашқы жазбаша деректер 1673 жылға жатады. 18 ғасырдың екінші жартысында қоныс Четэцуя монастырына тиесілі болды. 1812 жылы Глодянының бір бөлігі Манолаке Андриештің меншігіне өтті. Бес жылдан кейін ол қоныстың төрттен үш бөлігіне ие болды. Глодяны біртіндеп өсті. Молдовалықтардан басқа, онда Ресейдің басқа губернияларынан қоныс аударған орыстар мен украиндар тұрды. 1859 жылы қоныста 79 үй болды, ал 11 жылдан кейін 83 үй болды. Сонымен қатар, онда жұмыс істейтін су, бу және жел диірмені болды. 1893 жылы қолданыстағы ағаш шіркеуден басқа тағы бір шіркеу салынды. 1923 жылы қоныс Бельцы округінің құрамына кірді. Сол кезде онда бақша учаскелері бар 288 үй болды. 1967 жылы Глодяныға қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Шалфей, лаванда, жалбыз және раушан сияқты эфир майларын шығаратын зауыт ашылды. Қант өңдеу зауыты, консервілеу зауыты, автобаза, құрылыс бөлімі және орман шаруашылығы бөлімі де жұмыс істеді. 1990 жылдары ауыл қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16712-Glodjany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаладағы ең ірі экономикалық нысандар — тәулігіне 3000 тонна қызылша өндіретін «Glodeni-Zahăr» қант зауыты және 56 000 стандартты консерві бірлігін шығаратын «Fabrica de conserve Glodeni» зауыты. Қалада сондай-ақ мемлекеттік орман шаруашылығы кәсіпорны, «Glodeni-reparaţii» кәсіпорны, наубайхана және басқа да нысандар бар. Глодяны — бүкіл аймақтан ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу орталығы. Аймақ дәнді дақылдар, жемістер, көкөністер, темекі және қант қызылшасын өсіруге маманданған. Глодяныде үш мектепке дейінгі мекеме, екі орта мектеп, екі лицей және кәсіптік мектеп бар. Денсаулық сақтау жүйесіне перзентханасы бар аудандық аурухана, отбасылық медицина орталығы және жедел жәрдем стансасы кіреді. Қалада қоғамдық орталық, кітапхана және стадион бар. Ақпаратқа қол жеткізуді аудандық кеңестің апта сайынғы «Cîmpia Glodenilor» газеті, «TV-Prim-Glodeni» жекеменшік телеарнасы және жергілікті радиостанция қамтамасыз етеді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/103?ysclid=mqj5tq1sn8490865646|title=Глодень, района Глодень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай шіркеуі, Бранковенеск сарайы және қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткіш сияқты бірнеше мәдени және тарихи ескерткіштер бар. Глодяныда орталық саябақ және келушілер жергілікті тағамдардың дәмін тата алатын бірнеше шағын мейрамханалар мен кафелер бар. *'''Богородицы Успен шіркеуі''' — қаланың қақ ортасында орналасқан әдемі православие шіркеуі. Шіркеу өзінің сәулетімен және әсерлі фрескаларымен танымал. *'''Глодяны аймақтық мұражайы''' — бұл мұражай қаланың тарихы мен мәдениетіне арналған. Туристер қаланың бай мұрасын зерттеп, жүздеген жылдарға жататын артефактілерді көре алады. *'''Музыкалық субұрқақ''' — қаладағы танымал орын, мұнда жергілікті тұрғындар да, туристер де музыкамен бірге су мен жарықтың көрінісін тамашалауға келеді. *'''Ашық аспан астындағы базар''' — базар жергілікті кәдесыйлар сатып алуға және дәстүрлі молдован тағамдарының дәмін татуға тамаша орын. Туристер қолөнер бұйымдарының, киім-кешек пен зергерлік бұйымдардың кең таңдауын тамашалап, дәмді жергілікті тағамдардың дәмін тата алады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-glodeni.htm|title=Карта Глодяны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ag9vn93i44951krt2ceowe18hkbs7qv 0 782706 3684507 3619593 2026-10-21T16:31:03Z 1nter pares 146705 3684507 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Днестровск |шынайы атауы = {{Lang-ro|Dnestrovsc}} |сурет = Dnestrovsc, Moldova - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Dnestrovsk gerb.gif |ту = Dnestrovsk flag.GIF |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =37 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =54 |lon_sec =48 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Слободзея ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1961 |алғашқы дерек = 1961 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2002 |жер аумағы = 1,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 19 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 10 400 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 6882 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 219 ----- |пошта индексі = MD-3352 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dnestrovsc |сайты = |сайт тілі = }} '''Днестровск''' ({{Lang-ro|Dnestrovsc}}) — [[Молдова]]дағы қала, Приднестровье Молдавия Республикасының Слободзея ауданының Днестр қалалық кеңесінің аумағында орналасқан. Днестровск қаласының халқы 2026 жылы 10 400 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-dniester-10873.html|title=Население Днестровск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Днестр]]дің сол жағалауындағы қала. Қала Тирасполь муниципиясынан 40 км және [[Кишинёв]]тен 111 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/94?ysclid=mqjjivirtp309860602|title=Днестровск, Левобережье Днестра, АТЕ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Тарихы == 1960 жылдардың басында Незавертайловка ауылының маңында Молдавия су электр стансасының құрылысы басталды. Бір уақытта дерлік жақын маңда алғашқы тұрғын үй ғимаратының іргетасы қаланды, бұл жаңа қаланың бастамасы болды. Бірнеше айдың ішінде жаңадан салынған жол бойында көп қабатты кешендер пайда бола бастады. Жақын маңда қоғамдық қызметтерге мамандандырылған дүкендер мен кәсіпорындар салынды. 1963 жылдың басында қарқынды дамып келе жатқан елді мекен Днестровский қалалық үлгідегі елді мекенге айналды. Бір жылдан кейін электр стансасының бірінші блогы пайдалануға берілді. 1970 жылға қарай халық саны 8000-ға жетті. Су электр стансаксының бесінші кезегі 1980 жылы пайдалануға берілді. Оның 330 метрлік мұржасы қазір Еуропадағы ең биік мұржалардың бірі болып саналады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16704-Dnestrovsk.html|title=Европа. Молдова. Приднестровье|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі, әсіресе консервіленген өнімдер, энергетика саласы жақсы дамыған. 1964 жылы Кеңес өкіметі негізін қалаған Кучурган жылу электр стансасы (бұрынғы Молдавия ГРЭС деп аталған) бүгінде ресейлік «Интер РАО ЕЭС» компаниясына тиесілі. Қаланың инфрақұрылымына екі жалпы білім беретін мектеп және төрт балабақша кіреді. Балалар Днестровск балалар мен жасөспірімдер орталығында, өнер мектебінде және Мәдениет сарайында қосымша білім алады. Днестровсіде кітапхана да бар. Днестр спорт мектебі келесі спорт түрлерін насихаттайды: ескек есу, желкенді спорт, футбол, волейбол, бокс, теннис және басқалары.<ref>{{citeweb|url=https://history.gospmr.org/gorod-dnestrovsk-kak-poyavilsya-samyj-molodoj-gorod-pridnestrovya/?ysclid=mqjjd66nvl927104430|title=Город Днестровск. Как появился самый молодой город Приднестровья|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Днестровский горсовет.jpg|Әкімшілік Дворец Культуры Днестровск.jpg|Мәдениет сарайы Дневстровск - автостанция.webp|Автобекет </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] bzhui9x9a29r2hc50la4w73hx9hmf5f 0 782712 3684504 3619872 2026-10-21T16:28:41Z 1nter pares 146705 3684504 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дурлешты |шынайы атауы = {{lang-ro|Durleşti}} |сурет = Durlești, Moldova - panoramio (77).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Durlesti.jpg |ту = Drapel Durlesti.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =01 |lat_sec =04 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =45 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципий |аймағы = Кишинёв |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1656 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2003 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Durlești |сайты = |сайт тілі = }} '''Дурлешты''' ({{lang-ro|Durleşti}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинёв муниципиясы]]ныі Буюкани секторының құрамына кіреді. Дурлешты халқының саны 2026 жылы 17 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/durlesti?ysclid=mqksiodtpn819513444|title=Население Дурлешт|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-19|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,00 шаршы шақырымды, периметрі 9,32 шақырымды құрайды. Қала [[Кишинёв]]тен солтүстік-батысқа қарай 4 шақырым жерде орналасқан, оның тікелей жалғасы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Durlesti|title=Дурлешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-19|lang=}}</ref> == Тарихы == Дурлешти ауылы ХХ ғасырдың басында Бессарабия губернаторлығының құрамында болды. Кейінірек, 1940 жылы ол Кишинёв ауданының құрамында Молдавия Кеңес Республикасының құрамына кірді. 1956 жылы Кишинёв ауданы таратылғаннан кейін аумақтық және әкімшілік өзгерістерден кейін Дурлешты Страшени ауданының құрамына кірді. Кейін, аудан орталығынан қашықтығына байланысты ауыл жақын маңдағы Кутузов ауданына ауыстырылды. 1991 жылы, КСРО ыдырағаннан кейін, Кутузов ауданы Яловенский болып өзгертілді. 2001 жылы ауыл бұрынғы атауымен қалаға айналды. Сол кезде Дурлешты Яловени ауданынан бөлініп, Кишинёвтің құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16687-Durleshty.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-19|lang=}}</ref> == Инфрақұрылымы == Қалада 3-5 қабатты бірнеше аудан бар (Картуза, Грибов, Тестемитиану, АЧИМ). Қалада бірнеше мемлекеттік мекеме орналасқан. Оларға 752 бала оқитын төрт балабақша, 1760 оқушы оқитын үш мектеп, жылына 70 000 келуші қабылдайтын және 90 адамды жұмыспен қамтитын медициналық орталық, мәдени орталық және кітапхана кіреді. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="155"> MD.C.Durlești - centru - sep 2022 - 02.jpg|Тудор Владимиреску көшесі MD.C.Durlești - primăria - sep 2022.jpg|Қалалық әкімдік MD.C.Durlești - casa de cultură - sep 2022.jpg|Мәдени орталық MD.C.Durlești - troiță în memoria ostașilor căzuți în cel de-al doilea război mondial - sep 2022.jpg|Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерді еске алуға арналған ескерткіш </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] o931cdk8y5qup494qrfjbs9lpkb23ak 0 782739 3684503 3619963 2026-10-21T16:28:07Z 1nter pares 146705 3684503 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Каинары |шынайы атауы = {{lang-ro|Căinari}} |сурет = MD.CS.Căinari - panoramă dinspre monumentul la mormântul comun al 12 ostași căzuți în 1944 - may 2022 - 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Cainari.jpg |ту = Drapel Cainari.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =40 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =02 |lon_sec =46 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Каушан ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1525 |бұрынғы атаулары = Думбравены (1985—1991) |статус алуы = 1985 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 243 xxxxx |пошта индексі = MD-7701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Căinari |сайты = |сайт тілі = }} '''Каинары''' ({{lang-ro|Căinari}}) — [[Молдова]] Республикасының [[Каушан ауданы]]ндағы қала, Молдова темір жолдарының теміржол торабы болып табылады. Каинари қаласының халқы 2026 жылы 4800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cainars-10887.html|title=Население Каинары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың орталық бөлігінде, [[Кишинёв]]тен 45 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/section/16/content/772?ysclid=mqm59f7mec465105717|title=Кэинарь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Каинары ауылы туралы алғашқы дерек 1525 жылдан басталады. 1778 жылы салынған кішкене ағаш шіркеуде бес діни қызметкер қызмет еткен. 1832 жылы ауылда ескі шіркеудің орнына жаңа, үлкенірек шіркеу салынды. 1867 жылы шіркеуде ашылған приход мектебі кейінірек земство мектебіне айналды. 1898 жылғы халық санағы Бендери округінің Каинары халқының 1167 екенін көрсетті. 1910 жылы Каинариде 298 үй және 1460 тұрғын болған. Ол 1985 жылы қала мәртебесін алды. 1985 жылы 13 тамызда Думбравени ауданы құрылды. 1991 жылы 23 мамырда ол Кайнари ауданы болып қайта аталды.<ref>{{citeweb|url=https://noi.md/ru/obshhestvo/otkrojte-moldovu-kjeinari-burlyashhij-istochnik|title=Кэинарь – бурлящий источник|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-20|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Халықтың басым бөлігі ауыл шаруашылығымен және ауылшаруашылық өнімдерін өңдеумен, соның ішінде шарап өндірісімен айналысады. Қалада 166 коммерциялық компания бар. Олардың 20-сы ірі (250 немесе одан да көп қызметкері бар), 27-сі орта (100-ден 250-ге дейін қызметкері бар), 53-і 100-ге дейін қызметкері бар шағын бизнес.<ref>{{citeweb|url=https://rgex.ru/business/moldova/cainari/|title=Предприниматели Каинар (Молдова)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-20|lang=}}</ref> Қаладағы білім беру жүйесі екі мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен және 1100-ден астам оқушысы бар Алексей Матеевич атындағы орта мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне емхана, құтқару бекеті және дәріхана кіреді. Қаланың мәдени мекемелеріне қоғамдық орталық және екі қоғамдық кітапхана кіреді. Көркемдік топтардың ішінде «Смэрэндица» фольклорлық ансамблі ерекше назар аудартады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> MD.CS.Căinari - casa de cultură - may 2022.jpg|Мәдениет үйі MD.CS.Căinari - Statuia lui Alexei Mateevici - may 2022 - 02.jpg|Алексей Матеевичтің мүсіні Liceul Teoretic "Alexei Mateevici" din or. Căinari 02.jpg|Алексей Матеевичи орта мектебі MD.CS.Căinari - primăria - may 2022 - 01.jpg|Әкімшілік үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 8lvr02ymaekswcg9t2zfhc1rmfel9c9 0 782749 3684502 3620313 2026-10-21T16:27:50Z 1nter pares 146705 3684502 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калараш |шынайы атауы = {{lang-ro|Călărași}} |сурет = Railway terminal, Calarasi (Moldova).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Călărași (Moldova).jpg |ту = Flag of Călărași (Moldova).jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =18 |lon_sec =29 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Калараш ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1432 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16 700 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 244 |пошта индексі = MD-4400 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Călărași, Moldova |сайты = |сайт тілі = }} '''Калараш''' ({{lang-ro|Călărași}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Калараш ауданы]]ның орталығы. Калараш қаласының халқы 2026 жылы 16 700 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-calarasi-10859.html|title=Население Калараш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-20|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кишинёв]]тен 49 км қашықтықта, Бык өзенінің жағасында орналасқан. Қалаға Орикова ауылы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://noi.md/ru/v-mire/nashestvie-musora-snyatoe-dajverom-v-vodah-indonezii-video|title=Истории города Калараш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-20|lang=}}</ref> == Тарихы == XV ғасырда қазіргі Калараш қаласының орнында Тузара ауылы орналасқан. 1432–1433 жылдары воевод Илье өзінің қызметшісі Стаяға «Бык өзеніндегі Тузара ауылын» сиға берді. 1784 жылы ресми құжаттарда Калараш-пе-Бык ауылы туралы айтылады. "Калараш" атауы бейбіт уақытта елдің осы бөлігінде әкімшілік функцияларды атқарған, ал әскери бөлімде жауынгерлік отрядтар құрған мемлекеттік күзетшілердің атауынан шыққан. Қызмет өткерудің орнына олар бірқатар артықшылықтар мен арнайы салық салуды пайдаланды. XX ғасырдың басында Каларашиде 2345 тұрғын және 760 үй болған. Қалада жеті жел диірмені, аудандық аурухана, пошта бөлімшесі, телеграф және екі мектеп жұмыс істеді. 1901 жылы Каларашиде коньяк өндірісі басталды. 1925 жылы Әкімшілік бірігу туралы заңға сәйкес, Каларашиге Лэпуша округіндегі 47 ауылдан тұратын приход орталығы мәртебесі берілді. 1940 жылдың тамызында Кеңес өкіметі Каларашиді қала мәртебесіне, ал қараша айында аудан орталығына айналдырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Калараши толығымен дерлік қирады. Соғыстан кейінгі жылдары қала қайта құрылып, заманауи келбетке ие болды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Calarasi|title=Калараш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде Каларашиде шарап және коньяк зауыты, консервілеу зауыты, май және ірімшік зауыты және киім өнеркәсібі болды. Қазіргі уақытта қалада "Călăraş Divin" шарап және коньяк зауыты, киім фабрикасы, полиэтилен құбыр зауыты, "LAPMOL" сүт зауыты және консервілеу зауыты бар. Қаладағы білім беру жүйесі үш мектепке дейінгі мекемеден, бастауыш мектептен, екі орта мектептен, «Ион Креангэ» гимназиясынан және «Михаил Садовену» теориялық орта мектебінен тұрады. Қалада сондай-ақ «Александру чел Бун» педагогикалық колледжі бар. Қаланың денсаулық сақтау жүйесі ауруханадан, емханадан және медициналық орталықтан, сондай-ақ төрт дәріханадан тұрады. Қаланың мәдени мекемелер желісіне қоғамдық орталық, көркемсурет мектебі, екі филиалы бар қоғамдық кітапхана, жеті мектеп кітапханасы және кинотеатр кіреді. == Көрікті орындары == Каларашта тарихи-этнографиялық мұражай, мәдени сарай және Әулие Николай шіркеуі сияқты бірнеше тарихи орындар мен мұражайлар орналасқан. *'''Әулие Николай православиелік шіркеуі''' — шіркеу 19 ғасырда салынып, 2000 жылдардың басында қалпына келтірілді. *'''Калараш орындықтары''' — негізгі жол бойында жергілікті суретшілер жасаған түрлі-түсті және ерекше орындықтарды кездестіруге болады. *'''Гидигидчи су қоймасы''' — қала маңында орналасқан жасанды көл және жаяу серуендеу, қайықпен жүзу, балық аулау, пикник жасау және жергілікті жабайы табиғатты бақылау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға қолайлы орын. *'''Калараш тарих және өлкетану мұражайы''' — мұражайда аймақтың тарихи және мәдени өткенін көрсететін мәдени артефактілердің, дәстүрлі киімдердің, құралдардың және археологиялық олжалардың шағын коллекциясы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] t1xsc3bw32ocj5nm7cj51pxcb33jieb 0 782773 3684501 3620429 2026-10-21T16:27:34Z 1nter pares 146705 3684501 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Cantemir CoatOfArms.png |ту = Cantemir Bandera.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =16 |lat_sec =41 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =12 |lon_sec =03 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Кантемир ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1973 |алғашқы дерек = 1973 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 51 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 273 --- |пошта индексі = MD-7301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cantemir |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинёв-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинёв]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] pvk6yz1j4kce487nynx0ujaohep3iea 0 782779 3684500 3620580 2026-10-21T16:27:13Z 1nter pares 146705 3684500 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Căușeni.gif |ту = Flag of Căușeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =38 |lat_sec =39 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =24 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Каушан ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1965 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = 7 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 19 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 243 ----- |пошта индексі = MD-4301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Căușeni |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинёв]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] t9l2dvwd6ybip5iqy9kzrfjshmn34ql 0 782813 3684499 3621088 2026-10-21T16:26:54Z 1nter pares 146705 3684499 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кодру |шынайы атауы = {{Lang-ro|Codru}} |сурет = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Codru, Moldova.jpg |ту = Flag of Codru.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинёв муниципиясы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1977 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 126 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 500 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = + 373 22 |пошта индексі = MD-2011 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Codru |сайты = |сайт тілі = }} '''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинёв муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Кишинёвтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинёв теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан. Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Тарихы == Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Көрнекті орындары == Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> MD.C.Codru - Institutul de Cercetări pentru Pomicultură - may 2023.jpg|Ғылыми-зерттеу институты (жеміс өсіруді зерттеу) Complexul de clădiri Spitalului de psihiatrie11.jpg|Костюжени психиатриялық ауруханасы кешенінің бөлігі Codru City (1980). (17495295806).jpg|80-жылдардағы қала Дом Культуры Кодру.jpg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] rnz2avbiqg36zrwrpomdldqimuslnug 0 782837 3684497 3621235 2026-10-21T16:26:27Z 1nter pares 146705 3684497 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Корнешты |шынайы атауы = {{lang-ro|Cornești}} |сурет = Cornești, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Cornesti, Moldova.jpg |ту = Drapel Cornesti, Moldova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =21 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =00 |lon_sec =30 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Унгень ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1867 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1994 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3300 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 236 xxxxx |пошта индексі = MD-3608 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cornești, Ungheni (town) |сайты = |сайт тілі = }} '''Корнешты''' ({{lang-ro|Cornești}}) — [[Молдова]]ның [[Унгень ауданы]]ндағы қала. Корнешты қаласының халқы 2026 жылы 3300 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cornesti-10892.html|title=Население Корнешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Елдің орталық бөлігінде, Кодры аймағында орналасқан. Бұл республикадағы ең биік елді мекендердің бірі, теңіз деңгейінен 314 метр биіктікте орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://noi.md/ru/obshhestvo/korneshti-gorod-v-serdce-kodr|title=Корнешть - город в сердце Кодр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Тарихы == 1867 жылы Кишинёв-Унгень теміржолының құрылысы басталған кезде, Корнешты дөңінде казарма қонысы пайда болып, онда рельс төсеп жатқан 1500 жұмысшы тұрды. Кишинёв-Унгень бағытында тұрақты теміржол қатынасы 1875 жылы 1 маусымда басталды. 1884 жылға қарай Корнешты теміржол стансасындағы қоныста 76 адам болды. 1946 жылдан 1956 жылға дейін Корнешты аудан орталығы болды. 1951 жылы елді мекенге қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. Орналасқан жері мен минералды бұлақтарының арқасында 1956 жылы Корнештиде 3 жастан 11 жасқа дейінгі туберкулезбен ауыратын балаларды емдейтін Балалар өкпесін оңалту орталығы ашылды. 1990 жылдарға қарай елді мекен аумағында 40-тан астам кәсіпорын жұмыс істеді.<ref>{{citeweb|url=https://nistru.news/korneshty-gorod-v-serdce-kodr/?ysclid=mqqp2gkng9755658017|title=Корнешты — город в сердце Кодр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаладағы шаруашылық жүргізуші субъектілердің көпшілігі жеке кәсіпкерлер болып табылады. Олардың көпшілігі бөлшек сауда саласында жұмыс істейді. Корнештыда базар, бірнеше тамақтандыру орындары, дүкендер және коммерциялық банктің филиалы бар. Қаланың білім беру жүйесіне екі мектепке дейінгі мекеме, орта мектеп және теориялық лицей кіреді. Мәдени мекемелер желісінде қоғамдық орталық және үш кітапхана бар. 1996 жылдан бастап қоғамдық орталықта «Ilincuța» хоры жұмыс істейді, аймақтық және ұлттық мәдени іс-шараларға белсенді қатысады. Корнештиде Ион және Дойна Альдеа-Теодоровичи атындағы өнер мектебі 1999 жылдан бері жұмыс істейді. Медициналық қызметтерді аурухана және отбасылық медицина орталығы көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/89?ysclid=mqqpgkjzcb862843548|title=Корнешть, района Унгень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 2h3nu70abhd55c7ip15asb1lhc1vy47 0 782852 3684495 3623355 2026-10-21T16:25:57Z 1nter pares 146705 3684495 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Красное |шынайы атауы = {{Lang-ro|Crasnoe}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =38 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =49 |lon_sec =30 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Слободзея ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1957 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3600 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 557 |пошта индексі = MD-5706 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Красное''' ({{Lang-ro|Crasnoe}}) — Танылмаған [[Транснистрия|Приднестровье Молдавия Республикасының]] (ПМР) [[Слободзея ауданы]]ндағы елді мекен. ПМР әкімшілік-аумақтық бөлінісіне сәйкес, ол қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие. [[Молдова]]ның әкімшілік-аумақтық бөлінісіне сәйкес, ол қала мәртебесіне ие. Красное қаласының халқы 2026 жылы 3600 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-krasnoe-10891.html|title=Население Красное|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-24|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Красное орманды дала аймағында орналасқан. Днестр өзенінің бір саласы Турунчук өзені Красное маңынан ағып өтеді. Ауылдың жанында таяз Красное көлі бар. Красноеден Днестровскіге дейін 7 км, [[Кишинёв]]ке дейін - 110 км. == Тарихы == Красное қаласы 1957 жылы құрылған. 1957 жылы Красное қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесіне ие болды. Қалада 1931 жылы салынған, республикадағы алғашқы консервілеу кәсіпорындарының бірі «Октябрь» консерві зауыты орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/90?ysclid=mqruddf5ps745190135|title=Красное, Левобережье Днестра, АТЕ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-24|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Красноеде бір кездері аймақтық кәсіпорын болған, қазір жекешелендірілген «Рустас» деп аталатын жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналған Октябрь консервілеу зауыты орналасқан. Сондай-ақ, Райпотребсоюз басқаратын бөлшек сауда желісі және он бір жеке меншіктегі дүкен, кафе, бар, базар және екі дәріхана бар. Сондай-ақ, пошта бөлімшесі, шаштараз және тігін шеберханасы жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=112|title=Красное|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] o1oyb5xa4avbbdtqq8zwjshu6mv3vv8 0 782864 3684494 3621609 2026-10-21T16:25:37Z 1nter pares 146705 3684494 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Криково |шынайы атауы = {{lang-ro|Cricova}} |сурет = R4, Moldova - panoramio (4).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Cricova.jpg |ту = Drapel Cricova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =08 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =51 |lon_sec =41 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинёв |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1431 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 122 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9536 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2084 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cricova |сайты = |сайт тілі = }} '''Криково''' ({{lang-ro|Cricova}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинёв муниципиясы]]ның Рышкановка секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Криково халқының саны 9536 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=http://karty-mira.ru/goroda-moldova.htm|title=Города Молдовы с населением|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-24|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 1,43 шаршы шақырымды, периметрі 6,14 шақырымды құрайды. Қала [[Кишинёв]]тен 13 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/91?ysclid=mqrz8er16j282959658|title=Крикова, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-24|lang=}}</ref> == Тарихы == 1431 жылғы шежірелерде қоныс бірнеше атаумен аталады — Вадул Петрей және Вэдень. Молдавия котелецтері деп аталатын әктас ғасырлар бойы осында өндіріліп келген. Ғасырлар бойы тас өндіру көптеген шақырымға созылған жер асты туннельдеріне әкелді. Қазіргі уақытта туннельдерде көптеген шарап коллекциялары сақталған Крикова жертөлелері орналасқан. Олар Молдованың орталық жүзімдіктерінде жиналған ең жақсы жүзім сорттарынан жасалған. Ескі шараптар коллекциясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жер асты лабиринттерінде пайда болды. Крикова туннельдерінде бомбадан қорғанатын орын да салынды. Құрылыс ядролық соққы болған жағдайда жергілікті тұрғындарды орналастыруға арналған. Стратегиялық азық-түлік қоры да осында сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16691-Krikovo.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-24|lang=}}</ref> == Экономикасы == Бүгінгі таңда шарап зауыты Крикованың негізгі қала құраушы кәсіпорны болып табылады. Бұрынғыдай, оның өнімдері тұрақты температура мен ылғалдылық сақталатын ежелгі туннельдерде сақталады. Газдалған шараптардан басқа, шарап зауыты кәдімгі және жоғары сапалы спиртті ішімдіктерді шығарады. 2011 жылы баяу және газдалған шарап зауыты жаңартылды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="170"> Strada Chişinăului, Cricova 2084, Moldova (1).jpg|Криково. Кишинёв көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] jomlagawsiu3qjtyyi413klt1lp32ca 0 782890 3684493 3622020 2026-10-21T16:25:00Z 1nter pares 146705 3684493 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Криулень |шынайы атауы = {{lang-ro|Criuleni}} |сурет = MD.CR.CR - Consiliul Raional - aug 2020.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Criuleni.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =13 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =41 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Криулень ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1607 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1990 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 19 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 248 xxxxx |пошта индексі = MD-4800, MD-4801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Criuleni |сайты = |сайт тілі = }} '''Криулень''' ({{lang-ro|Criuleni}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Криулень ауданы]]ның орталығы. Криулень халқының саны 2026 жылы 9800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-criuleni-10876.html|title=Население Криулень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол 3117 гектар аумақты алып жатыр және [[Кишинёв]]тен 45 км қашықтықта, [[Днестр]] өзенінің оң жағалауындағы төбелі жазықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://kirovskoe-r41.gosweb.gosuslugi.ru/o-munitsipalnom-obrazovanii/goroda-pobratimy/gorod-kriulen-moldavskaya-respublika/|title=Город Криулень, Молдавская Республика|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Тарихы == Атаудың шығу тегі туралы аңыз бойынша көршілес ауылдарда Криу есімді ұл мен Ленута есімді қыз өмір сүрген. Олар бір-біріне ғашық болған, бірақ ата-аналары оларға үйленуге тыйым салған. Басқа амал таппай, ғашықтар өздері Днестрге батады. Туыстары қайғылы оқиғаның толық көлемін түсініп, ақырында Криу мен Ленута суға батып кеткен жерге көшті. Елді мекен Крио-Ляна деп аталды. Кейінірек атау Криулени немесе Криулень болып өзгерді.<ref>{{citeweb|url=http://moldova-inform.ru/?p=114|title=Криулень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> Криулень туралы алғашқы құжатталған дерек 1607 жылға жатады, сол кезде Никоара Доничи ауылды 100 татар алтын монетасы мен үш жылқыға сатып алған. 1774 жылы Ресей әскери әкімшілігі жүргізген халық санағы Криулениде 28 үй болғанын көрсетті. 1796 жылы ауылда ағаш шіркеу, ал 1814 жылы тас шіркеу салынды. 1859 жылы Криуленьде 350 үй және 1100 тұрғын тіркелді. Онда екі ірі жәрмеңке өткізілді. XIX ғасырдың ортасында Криуленбде Днестрден өтетін паром, жүзбелі диірмен, төрт жүн бояу фабрикасы, спирт зауыты және наубайхана болды. 1866 жылы приход мектебі ашылды. 1870 жылға қарай ауылда 226 үй шаруашылығы және 892 тұрғын болды. 1967 жылы 16 маусымда Криулень ауылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1970 жылға қарай ауыл халқының саны 4900 адамды құрады. 1990 жылдардың басында Криулень қалаға айналды. Аудан орталығына айналғаннан кейін бірқатар өнеркәсіптік кәсіпорындар мен қоғамдық қызмет көрсету нысандарының құрылысы басталды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/92?ysclid=mqt4kr1rsb530707867|title=Криулень, района Криулень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Криуленидің өнеркәсіптік әлеуеті жүзім, жеміс-жидек және көкөніс өңдеу, шұжық өндірісі, өсімдік майын өндіру және өңдеу өнеркәсібіне негізделген. Қалада 700-ден астам кәсіпорын жұмыс істейді, олардың көпшілігі (596) фермерлік шаруашылықтар. Қалада «Nistru-Vin» шарап зауыты, Кошница консервілеу зауытының Криулени филиалы, ұн диірмені, май диірмені және екі наубайхана бар. Криулениде мектепке дейінгі мекеме, гимназия, спорт зал, Борис Динги атындағы теориялық лицей, екі кәсіптік мектеп, көркемсурет мектебі және балалар спорт мектебі бар. Мәдени мекемелер желісіне қоғамдық орталық, кітапхана, этнографиялық мұражай және балалар шығармашылығы орталығы жұмыс жасайды. Денсаулық сақтау қызметтеріне аудандық аурухана, отбасылық медицина орталығы және төрт дәріхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://calatorie.md/ru/info/85-raionul-criuleni|title=Криулянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Криулень әдемі ауылдық, жүзімдіктерімен және қыш бұйымдары мен кесте тігу сияқты дәстүрлі қолөнерімен танымал. Қалада Әулие Николай православие шіркеуі және жергілікті тарих мұражайы сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар. *'''Криулень монастыры''' — Криулень қаласында орналасқан православиелік монастыр. Монастырь 17 ғасырда молдован ақсүйектерінің отбасымен салынған. *'''Криулень аудандық мұражайы''' — Криулень аймағының тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін таныстыратын мұражай. Мұражайда аймақтың тарихын баяндайтын бірқатар экспонаттар, соның ішінде археологиялық олжалар, дәстүрлі киімдер, тұрмыстық заттар және тағы басқалар бар. *'''Чуфля монастырі''' — Криулениде орналасқан православиелік монастырь. Монастырь өзінің әдемі фрескалары мен суреттерімен танымал, ал келушілер монастырьдың тарихы мен маңызы туралы біле алады. *'''Орхеюл Вечи''' – Криулениден шамамен 30 минуттық жерде орналасқан ежелгі үңгір және монастырь кешені. XIII ғасырда салынған кешен айналадағы ландшафттың таңғажайып көріністерін ұсынады. *'''Василе Александридің Ұлттық үй-мұражайы''' — Василе Александридің өмірі мен қызметіне арналған мұражай.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-criuleni.htm|title=Карта Криулени|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 9zdbumipkqo3356ruzi3jftu2ha3qp3 0 782896 3684491 3622318 2026-10-21T16:24:44Z 1nter pares 146705 3684491 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Леова |шынайы атауы = {{lang-ro|Leova}} |сурет = Leova, Moldova - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Leova.gif |ту = Flag of Leova.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =28 |lat_sec =43 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =19 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Леова ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1489 |алғашқы дерек = 1496 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1922 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = +373 263 |пошта индекстері = MD-6301 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Leova |сайты = |сайт тілі = }} '''Леова''' ({{lang-ro|Leova}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Леова ауданы]]ның орталығы. Леова қаласының халқы 2026 жылы 10 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-leova-10871.html|title=Население Леова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала 563 гектар аумақты алып жатыр және Молдованың оңтүстік-батысында, Прут өзенінің сол жағалауында, [[Кишинёв]]тен 100 км жерде орналасқан. == Тарихы == Бұл қоныстың Тыргул Сэрэций деген атпен алғашқы деректі атауы 1489 жылға жатады. Сол кезде Ұлы Штефан билеушісі Пруттың арғы жағындағы ауылды армашқа (атқыш-күзетші) Лупуға береді. 1670 жылы Леова маңында Прут өзені арқылы көпір құрылысы басталды, ал XVIII ғасырдың басында қоныс жергілікті сауда орталығына айналды. 1817 жылы Леова спэтар (бояр) Иоанн Стурдзаға тиесілі болды. 1857 жылға қарай қалада 697 тұрғын болды. 1818 жылы Леовада тастан Параскева шіркеуі салынды, ол XIX ғасырдың аяғына дейін қаладағы ең көрнекті ғимарат болыды. 1880 жылы екі бастауыш мектеп (біреуі ұлдарға, екіншісі қыздарға арналған) ашылды. 1923 жылы Леова 169 гектар аумақты алды. Негізгі көше Кишинёв көшесі болды. Халқы 3422 адам болды. Ауылда үш бастауыш мектеп, лицей, үш банк, театр және кинозал, кітапхана болды. Онда екі май диірмені, екі бу диірмені және сода шығаратын зауыт жұмыс істеді. 1940 жылы Леоваға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Leova|title=Леова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада бес жүзім өңдеу зауыты, механикалық зауыт (30% қуаттылықпен жұмыс істейді), ірімшік зауыты, баспахана және төрт наубайхана бар. Леованың қызмет көрсету және коммерциялық секторына 21 бөлшек сауда орны, екі базар, тамақтандыру мекемесі, тұтынушылық қызмет көрсету компаниясы, банк филиалы және сақтандыру компаниясының кеңсесі кіреді. Қаланың білім беру жүйесіне екі мектепке дейінгі мекеме, Димитрие Кантемир атындағы гимназия, Константин Спатару, Михай Эминеску және Лев Толстой атындағы теориялық лицейлер және кәсіптік мектеп кіреді. Леовада өнер мектебі, музыка мектебі, қоғамдық орталық және екі мұражай бар. Жергілікті тарих және этнография мұражайында құжаттар және шығармалардың бай коллекциясы бар. Леовадағы денсаулық сақтау мекемелері: 190 төсектік аудандық аурухана, жедел жәрдем станциясы, 8 дәріхана жұмыс жасайды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/108?ysclid=mqtk5trr1t543210413|title=Леова, района Леова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Леова көлеміне қарамастан, ол бірнеше қызықты туристік орындармен мақтана алады: *'''Леова бекінісі''' — XV ғасырда салынған ортағасырлық бекініс. Ол қорғаныс мақсатында пайдаланылған, бірақ қазір қирандыларда қалған. Бұл серуендеу және фотосуретке түсіру үшін танымал туристік орын. *'''Тас крест''' — қала зиратынан табылған ежелгі крест. Оның жасы 500 жылдан асады деп есептеледі және құнды тарихи жәдігер болып саналады. *'''Этнографиялық мұражай''' — мұражайда молдовандардың дәстүрлі өмір салты, соның ішінде киімдері, жиһаздары және құралдары көрсетілген. Бұл жергілікті мәдениетті білгісі келетін туристер үшін жақсы орын. *'''Әулие Параскева шіркеуі''' — қала орталығында орналасқан православиелік шіркеуі. 19 ғасырда салынған ол өзінің әсерлі сәулет өнерімен және фрескаларымен танымал. *'''Курки монастыры''' — Леовадан 25 км қашықтықта орналасқан әдемі монастырь. Ол 18 ғасырда құрылған және сәулет өнерімен және көркем қоршаған ортасымен танымал. *'''Мәдениет және демалыс саябағы''' — онда белсенді демалыс үшін көптеген мүмкіндіктер бар, соның ішінде жаяу жүргіншілер жолдары, ойын алаңы және балық аулау мен қайықпен жүзуге өте ыңғайлы шағын көл бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-leova.htm|title=Карта Леовы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-25|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] n03d5k25cbkmtlpv0vooyeufs7tgxns 0 782920 3684490 3622566 2026-10-21T16:24:16Z 1nter pares 146705 3684490 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ниспорены |шынайы атауы = {{lang-ro|Nisporeni}} |сурет = 14.02.2025 - Vizita de lucru a Președintelui Parlamentului, Igor Grosu, în raionul Nisporeni 479543297 1097840485688184 4716722685869087091 n.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Nisporeni.gif |ту = Flag of Nisporeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =04 |lat_sec =53 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =10 |lon_sec =42 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Ниспорен ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1618 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1990 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 99 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 14 400 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 264 |пошта индексі = MD-6401 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Nisporeni |сайты = |сайт тілі = }} '''Ниспорены''' ({{lang-ro|Nisporeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Ниспорен ауданы]]ның орталығы. Ниспорены халқының саны 2026 жылы 14 400 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-despised-10867.html|title=Население Ниспорены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ниспорены — Молдованың батыс бөлігінде, Нирнова өзенінің бойында, [[Кишинёв]]тен 70 км қашықтықта орналасқан. Қаланың жалпы ауданы 1400 гектарды құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Nisporeni|title=Ниспорены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Ниспорены туралы алғашқы дерек 1618 жылға жататын шекаралық құжатта кездеседі. 1835 жылғы жазбаша дереккөздерде кейінірек бір елді мекенге біріктірілген екі ауыл – Төменгі және Жоғарғы Ниспорены туралы да айтылады. 1860 жылдары Ниспорены Кишинёв уезіндегі аттас волость әкімшілік орталығына айналды. Сол кезде онда 300-ден астам шарап зауыттары, бірнеше ат және жел диірмендері, сондай-ақ шағын бөшке жасайтын шеберханалар болды. 20 ғасырдың басында аурухана және телефон стансасы ашылды. Ниспорены [[Румыния]]ның құрамында болған кезде, ол Лэпушна жудецінде әкімшілік орталығы болды. 1940 жылдың қарашасында ауыл Молдова Кеңес Республикасының, содан кейін тәуелсіздік алғаннан кейін Молдова Республикасының құрамына кірді. 1967 жылдың ортасында оған қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 1990 жылдары қалаға айналды. Кеңес дәуірінде онда кірпіш зауыты және тамақ өңдеу зауыттары орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16721-Nisporeny.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала экономикасы өңдеу өнеркәсібіне негізделген. Ниспорены ұлттық «Шарап жолы» бағдарламасына енгізілген. Қаланы шамамен 700 гектар жүзімдіктер қоршап тұр, олардың айтарлықтай бөлігі ақ жүзім сорттарына (Алиготе, Совиньон және Шардоне) арналған. Ниспорениде екі жүзім өңдеу зауыты жұмыс істейді: «Nis-Struguraș» және «Sanis-Vin». Сондай-ақ экономикалық нысандардың ішінде Факонис консервілеу фабрикасы және Паскау ет өңдеу зауыты бар. 2005 жылы қалада газ құбыры салынды. Шамамен 1000 үй шаруашылығы мен мекеме газ желісіне қосылған. Инфрақұрылым дамыған сайын қызмет көрсету және құрылыс салалары да дамып келеді. Ниспореныде бес коммерциялық банктің және сақтандыру компаниясының филиалдары жұмыс істейді. Қаладағы білім беру жүйесіне үш мектепке дейінгі мекеме, бастауыш мектеп, гимназия, теориялық лицейлер, музыка, көркемсурет және спорт мектептері және кәсіптік мектеп кіреді. Мәдени мекемелерге бес кітапхана, қоғамдық орталық және мұражай кіреді. Қалада бес спорт нысаны, соның ішінде әртүрлі жарыстар өткізілетін стадион бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/111?ysclid=mquowtf4er13108934|title=Ниспорень, района Ниспорень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің әдемі саябақтарымен және тарихи ескерткіштерімен, соның ішінде Әулие Николай шіркеуімен және ескі қалалық әкімдікпен танымал. Қалада жыл бойы шарап фестивалі және округтік жәрмеңке сияқты бірнеше мәдени фестивальдер мен іс-шаралар өткізіледі. Ниспореныдегі ең көрікті жерлер: *'''Ниспорены монастыры''' — қала маңындағы төбенің басында орналасқан әдемі монастырь. Монастырьдың 18 ғасырдан бастау алатын бай тарихы бар. Бүгінде ол әдемі сәулетімен және айналаның көріністерімен танымал, жергілікті тұрғындар мен туристер үшін танымал орын. *'''«Ахиесей» табиғи қорығы''' — Ниспореныден бірнеше шақырым жерде орналасқан және табиғат әуесқойлары үшін тамаша орын. Қорықта көптеген жаяу жүру жолдары бар және бұғы, жабайы қабан, түлкі және басқа да көптеген жабайы жануарлар мекендейді. *'''Ниспорены тарихи-этнографиялық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы білуге ​​​​болатын орын. Мұражайда Молдовада тұратын халықтың дәстүрлі қолөнеріне, әдет-ғұрыптарына және өмір салтына арналған экспонаттар бар. *'''Ханку монастырі''' — Ниспореныден шамамен 25 км қашықтықта орналасқан ежелгі монастырь және елдегі ең ірі және ең маңызды православиелік монастырьлардың бірі.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-nisporeni.htm|title=Карта Ниспорен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] sl0npmpwbj4etsnnea85bg2uxs1ig0p 0 782940 3684489 3622871 2026-10-21T16:23:26Z 1nter pares 146705 3684489 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Анений-Ной |шынайы атауы = {{lang-ro|Anenii Noi}} |сурет = MD.AN.AN - entrance - nov 2012.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema aneniinoi.jpg |ту = Flag of Anenii Noi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =52 |lat_sec =54 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =13 |lon_sec =51 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Анений Ной ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1731 |бұрынғы атаулары = 1926 жылға дейін — Новая Николаевка<br />1994 жылға дейін — Новые Анены |статус алуы = 1994 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 265 |пошта индексі = MD-6500, MD-6501 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Anenii Noi |сайты = |сайт тілі = }} '''Анений-Ной''' ({{lang-ro|Anenii Noi}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Анений Ной ауданы]]ның орталығы. Анений-Ной халқының саны 2026 жылы 11 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-new-anenas-10869.html|title=Население Новые Анены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Анений-Ной — Бульбоака теміржол стансасынан 5 км қашықтықта және Кишинёв-Бендери және Кишинёв-Кэушень тас жолдарының қиылысында, [[Кишинёв]]тен оңтүстік-шығысқа қарай 36 км жерде, Днестрге құятын Бык өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Anenii-Noi|title=Анений-Ной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныс Пашкань-пе-Бык деген атаумен алғаш рет тарихи жазбаларда 1731 жылдың жазында аталған. Бір ғасырдан астам уақыттан кейін бұл жер және оның айналасындағы жерлер бай түрік көпесі Хусан Бейге ұзақ мерзімді жалға берілді. 1883 жылы көршілес ауылдар мен кенттерден қоныстанушылар көшіп келді. Олардың келуімен ауыл біртіндеп қайта жанданып, өзгерді. Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы жаңа тұрғындардың негізгі кәсібіне айналды. 1889 жылы Николаев облысынан бірнеше неміс отбасылары келіп, жергілікті жердің бір бөлігін сатып алып, Цинцарень ауылын құрды. Халық санағы бойынша, сол кезде жаңа қоныс орнында екі ауыл болған: тұрғындары неміс ауылында үйлер салған орыс ауылы Старая Николаевка және жаңа неміс ауылы Новая Николаевка. 1926 жылдың қаңтарында немістер тұратын Новая Николаевка Новые Анены деп, ал Старая Николаевка Старые Анены деп өзгертілді. 1940 жылы неміс халқы үйлері мен егістік жерлерін тастап, тарихи отандары Германияға қоныстанды. 1965 жылы Новая Анены қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесіне ие болды. 1994 жылы Анений Нойға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1898-Novye-Aneny.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Жергілікті экономика ауыл шаруашылығы мен өңдеуге негізделген. Ең ірі экономикалық құрылымдардың бірі — жеміс-жидек және көкөніс шырындарын шығаратын «Fabrica de conserve» АҚ. Зауыт өнімінің айтарлықтай бөлігі экспортталады. Қалада бірнеше коммерциялық банк филиалдары жұмыс істейді. Анений Нойде қонақ үй және санаторий бар. Анений Нойде 500 орындық екі мектепке дейінгі мекеме, 2400 орындық екі орта мектеп және «Гиперион» лицейі бар. Денсаулық сақтау жүйесіне қалалық аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, Березки және Русени ауылдарындағы отбасылық дәрігерлік кабинеттер және Харбовицаул Ноу ауылындағы алғашқы медициналық көмек пункті кіреді. Қалада бес қоғамдық кітапхана және екі мектеп кітапханасы бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/64?ysclid=mqvzn3pfvw780493660|title=Новые Анены, района Анений Ной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Бұл аймақ өзінің табиғи сұлулығымен, төбелерімен және көркем ауылдық жерлерімен, сондай-ақ Ескі Орхей монастырі, Курчи монастырі және Анений Ной тарихи-этнографиялық мұражайы сияқты тарихи және мәдени көрікті жерлерімен танымал. Анений Нойдағы ең көрікті жерлер: *'''Ескі Орхей (Orheiul Vechi)''' — X ғасырда салынған ежелгі үңгір ғибадатханалары, тас бекіністер және қорғаныс қабырғалары бар археологиялық кешен. *'''Манастирея Курчи монастыры''' — әдемі фрескалары мен белгішелері бар, сондай-ақ жасыл бақтармен қоршалған ауласы бар XIX ғасырдағы православиелік монастыр. Бұл Молдованың маңызды діни және мәдени орталығы. *'''Валеа Морилор саябағы''' — Анений Нойдың шетінде орналасқан саябақ, таңғажайып көлі, жаяу серуендеу жолдары және пикниктер мен демалыс үшін көптеген жасыл алаңы бар. Бұл жергілікті тұрғындар мен туристер арасында, әсіресе жаз айларында танымал орын. *'''«Штефан чел Маре» мемориалдық кешені''' — атақты молдован билеушісі Штефан чель Мареге арналған тарихи ескерткіш, оның ат үстіндегі үлкен мүсіні әдемі бақтар мен субұрқақтармен қоршалған. Бұл фотосуретке түсіру және молдован тарихы мен мәдениеті туралы білу үшін танымал орын. *'''Таул саябағы''' — Изворул-Мунтелуй көлінің жағасында орналасқан табиғи саябақ, жаяу серуендеу жолдары, пикник аймақтары және айналадағы ауылдық жерлердің таңғажайып көріністері бар. Бұл көркем саябақ жаяу серуендеуді, балық аулауды, велосипед тебуді және басқа да ашық ауадағы іс-шараларды ұсынады. *'''Әулие Николай шіркеуі''' — Анений Нойдың орталығында орналасқан, фрескаларымен, иконалары бар 18 ғасырдағы православиелік шіркеу. Келушілер діни қызметтерге қатыса алады немесе көрмедегі сәулет өнері мен өнер туындыларын тамашалай алады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-anenii-noi.htm|title=Карта Новые Анены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-27|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] m4m1str0zlrna2lgvu4dnymoat93sc4 0 782953 3684488 3623359 2026-10-21T16:22:58Z 1nter pares 146705 3684488 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Слободзея |шынайы атауы = {{Lang-ro|Slobozia}} |сурет = Dom kultury Slobozia Naddniestrze.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Slobozia Coat-of-Arms.png |ту = Flag Slobozia.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =43 |lat_sec =31 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =42 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Слободзей ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғасырдың аяғы - XVIII ғасырдың басы |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2002 |жер аумағы = 17,2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 14 600 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 557 |пошта индексі = MD-5702 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Slobozia (Moldova) |сайты = |сайт тілі = }} '''Слободзея''' ({{Lang-ro|Slobozia}}) — [[Молдова]] Республикасының [[Слободзей ауданы]]ндағы қала. Слободзея қаласының халқы 2026 жылы 14 600 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-slobodzeya-10865.html|title=Население Слободзея|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Днестр өзенінің сол жағалауында, [[Тирасполь]]ден 12 км және [[Кишинёв]]тен 88 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/119?ysclid=mqxj1pn67f75845505|title=Слобозия, Левобережье Днестра, АТЕ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-28|lang=}}</ref> == Тарихы == Слободзея 17 және 18 ғасырлар тоғысында шағын қоныс ретінде құрылған. Кейінірек орыс-түрік соғысы кезінде қиратылып, өртелді. Бейбітшілік кезінде ішінара қалпына келтірілді. 1791 жылы ауыл Қара теңіз казактарының штаб-пәтеріне айналды. Оның аумағында оқ-дәрілерді сақтауға арналған арсенал мен қоймалары бар топырақ бекініс болды. 1792 жылы ауылда Михаил Архангелге арналған тас шіркеу салынды. Сол кезде Слободзеяда 134 үй болған. 1809 жылы Михаилге арналған тағы бір шіркеу салынды. Елу жылдан кейін үй шаруашылықтарының саны екі жарым есеге жуық өсті. Сол кезде Слободзея Тирасполь ауданындағы ең ірі елді мекендердің біріне айналды. Онда екі апта сайын базар өткізіліп, азық-түлік және тоқыма дүкендері қызу жұмыс істеп тұрды. ХХ ғасырдың басында ауылда негізінен орыстар, украиндар және молдовандар болды. Олар балық аулау, жүзім өсіру және көкөніс өсірумен айналысты. Сауда өркендеді. Православие шіркеулері және екі мектеп — земство мектебі және приход мектебі — құрылды. 1930 жылдары жергілікті шаруаларды біріктіретін шағын шаруашылықтар дамыды. Кейінірек машина-трактор стансасы құрылып, Қарағаш суару желісі іске қосылды. 1972 жылдың қаңтарында Слободзея қалалық үлгідегі елді мекен, 2002 жылдың 12 маусымында қала мәртебесіне ие болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16706-Slobodzeja.html|title=Европа. Молдова. Приднестровье|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі шаруашылықтары — консерві зауыты және наубайхана. Қызмет көрсету саласы, бөлшек сауда және ауыл шаруашылығы да дамуда. Қаланың ескі бөлігінде негізінен жеке үйлер салынған, ал орталық бөлігінде әртүрлі мақсаттағы көп қабатты ғимараттар басым. Қалада 4 мектеп бар: 3 орта жалпы білім беретін мектеп (орыс-молдован және екі орыс, оның бірі теориялық лицей-колледжбен біріктірілген) және бір орыс базалық жалпы білім беретін мектебі, сондай-ақ политехникалық құрылыс колледжі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="170"> Słobodzieja3.jpg Cerkiew Slobozia Naddniestrze.jpg Pomnik Zwycięstwa Slobozia.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 9ofjsduri53am1dh47h0p6pof97vvb1 0 782962 3684487 3623351 2026-10-21T16:22:37Z 1nter pares 146705 3684487 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Страшены |шынайы атауы = {{Lang-ro|Strășeni}} |сурет = MD.ST.Strășeni - Railway station - jan-2015.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Strășeni, Moldova.jpg |ту = Drapel Strășeni, Moldova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =08 |lat_sec =29 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =36 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Страшены ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1554 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1994 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 236 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21 400 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 237 |пошта индексі = MD-3700 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Strășeni |сайты = |сайт тілі = }} '''Страшены''' ({{Lang-ro|Strășeni}}) — [[Молдова]]дағы қала және муниципия, [[Страшены ауданы]]ның орталығы. Страшены қаласының халқы 2026 жылы 21 400 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-frightened-10853.html|title=Население Страшены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың жалпы ауданы 60,82 шаршы шақырымды құрайды, оның 1156 гектары ауылшаруашылық жерлері. Қаланың құрылыс ауданы 3,83 шаршы шақырымды, ал периметрі 13,34 шақырымды құрайды. Страшены Молдованың орталық бөлігінде, [[Кишинёв]]тен солтүстік-батысқа қарай 23 шақырым жерде, Биц өзенінің аңғарында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Straseni|title=Страшены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-29|lang=}}</ref> == Тарихы == Топонимнің шығу тегі «қорқынышты» деген мағынаны білдіретін ескі түбірге байланысты. Ежелгі заманда бұл аймақ батпақты және тығыз орманды болған. Тағы бір болжам бойынша, бұл атау шатырлар түріне («страшинадан») байланысты шыққан. Мұндай үйлер осы аймаққа тән. Страшены туралы алғашқы дерек 1545 жылға жатады. Сол кезде Молдова князі Александр Побрата монастырының қоныс аудару құқығын растады. Кейінірек Страшены Фрумоаса монастырына тиесілі болды. Ресей империясы кезінде қоныс Бессарабия губернаторлығының Кишинёв ауданының құрамына кірді. Мұнда көптеген резешейлер (ұсақ жер иелері) тұрды. Страшены жеміс-жидек пен жүзім өсірілетін ауылшаруашылық қонысы болды. 1940 жылы Страшены Молдавия КСР-нің аудан орталығы болды, 1965 жылы қалалық үлгідегі кент, ал 1994 жылы қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16696-Strasheny.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Страшеныде азық-түлік және шарап өнеркәсібі жергілікті экономикада маңызды рөл атқарады. Аймақта жүзімнің алуан түрлі сорттары өсіріледі («алиготе», «пино», «каберне», «изабелла», «рислинг де Италия», «совиньон», «мерло»). Бұл жүзімдер коньяктар, газдалған шараптар, жоғары сапалы құрғақ және тәтті шараптар мен шырындар өндіру үшін қолданылады. Өнеркәсіптік аймақ қаланың солтүстік-батыс бөлігін алып жатыр, тұрғын ауданнан теміржолмен бөлінген. Жүзім жинау пункті және құрылыс материалдары зауытының кірпіш шеберханасы қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан.<br /> Бөлшек сауда саласында 96 кәсіпорын, ал тамақтандыру саласында 25 кәсіпорын жұмыс істейді. Қалада бірнеше банк пен сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Шараппен қатар, консервіленген жемістер мен көкөністерді, сондай-ақ нан-тоқаш өнімдерін өндіреді. Құрылыс материалдары зауыты шатыр плиткалары мен санитарлық-гигиеналық керамика шығарады. Мәдени мекемелерге екі қалалық кітапхана, қоғамдық орталық және көркемсурет мектебі кіреді. Білім беру жүйесі орта мектеп және үш лицей, бес мектепке дейінгі мекемелерден тұрады. Денсаулық сақтау желісіне аурухана, отбасылық медицина орталығы, жедел жәрдем станциясы, профилактикалық медицина орталығы және төрт дәріхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/74?ysclid=mqysx72llm404421953|title=Стрэшень, района Стрэшень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-29|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Страшены қаласының тарихы 14 ғасырдан бастау алады, оның XVI ғасырдағы Страшены бекінісі және XVIII ғасырдағы Әулие Николай шіркеуі сияқты көрнекті орындары бар. Қала дәстүрлі қолөнерімен, соның ішінде қыш және ағаш өңдеумен танымал және жыл сайын Молдованың түкпір-түкпірінен қолөнершілерді тартатын қолөнер жәрмеңкесі өткізіледі. Страшены қаласының ең көрікті жерлері: *'''Страшены саябағы''' — қала орталығында орналасқан саябақ, онда көптеген жаяу және велосипед жолдары бар. Саябақта балаларға арналған ойын алаңдары бар. *'''Страшены тарихи-этнографиялық мұражайы''' — қала орталығында, 19 ғасырдағы ғимаратта орналасқан. Мұражайда этнографиялық заттар, дәстүрлі киімдер және қала тарихынан алынған артефактілер коллекциясы бар. *'''Страшень монастыры''' — монастырь Молдовадағы ең көне және ең маңызды діни ескерткіштердің бірі. ЮНЕСКО-ның бұл Дүниежүзілік мұра нысаны 13 ғасырда салынған және тарихында бірнеше рет қалпына келтірілген. *'''Страшены сарқырамасы''' — Днестр өзенінің аңғарында орналасқан. *'''Немтени бекінісі''' — біздің заманымызға дейінгі IV ғасырда салынып, XIII ғасырға дейін пайдаланылған. Ол айналадағы ландшафттың таңғажайып көріністерін ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-straseni.htm|title=Карта Страшены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 0cq3p18kniw0x0x0u4gzrtwpftrvz4w 0 782979 3684486 3623839 2026-10-21T16:22:19Z 1nter pares 146705 3684486 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Сынджера |шынайы атауы = {{Lang-ro|Sîngera}} |сурет = R2, Sîngera, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =54 |lat_sec =47 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =58 |lon_sec =39 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Муниципия |аймағы = Кишинёв |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1485 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2003 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 52 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 22 |пошта индексі = MD-2091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sîngera |сайты = |сайт тілі = }} '''Сынджера''' ({{Lang-ro|Sîngera}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кишинёв муниципия]]сының Ботаника секторының құрамына кіреді. 2026 жылы Сынджера қаласының халқы 12 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/syndzhera-moldaviya?ysclid=mr0aoutzkb980261142|title=Город Сынджера (Молдавия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 3,66 км², периметрі 12,05 км² құрайды. Қала [[Кишинёв]]тен 18 км жерде, Кишинёв-Одесса тас жолының бойында, Ишновец өзенінің жағасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://geodzen.com/md/singera?ysclid=mr0ahs6wjw376140703|title=Сынжера|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == 1485 жылы бұл аймақта түрік және молдаван әскерлері арасында қанды шайқас болды. Қантөгістің көптігіне байланысты жергілікті қоныс "қан" атауынан шыққан (лат. sanguinare). Бастапқыда ол шағын қоныс болды. Сынджера 1485 жылғы құжаттарда Султана деген атпен аталған. 1772-1773 жылдардағы халық санағы бойынша Сынджера Йенаке Дамурға тиесілі болған. 1885 жылы ауылда алғашқы мектеп ашылды. 1912 жылы тас шіркеуі салынды. Сингера соғыстан кейінгі кезеңде ең үлкен дамуын бастан кешірді. 1979 жылы қалалық үлгідегі елді мекен, ал 2003 жылы қалаға айналды.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/118?ysclid=mr0aq5609f401371762|title=Сынжера, муниципий Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қазіргі Сынджера — Кишинёв маңында дамып келе жатқан қала. Мұндағы жылжымайтын мүлік бағалары астананың басқа маңындағы аудандарға қарағанда төмен, ал инфрақұрылым мен коммуналдық қызметтер жақсы дамыған. Сынджераның көп бөлігін жеке тұрғын үйлер алып жатыр, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ, ал қаланың өзі тыныш және жасыл желекке бөленген.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16686-Syndzhera.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Bustul lui Ștefan cel Mare și Sfânt din or. Sîngera.jpg Liceul Teoretic "Alexandru cel Bun" din or. Sîngera 04.jpg Biserica "Întîmpinarea Domnului" din or. Sîngera 01.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 7bu0qvhhfxvalp1xndxay3afyomokf4 0 782989 3684485 3623987 2026-10-21T16:21:42Z 1nter pares 146705 3684485 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Тараклия |шынайы атауы = {{lang-ro|Taraclia}} |сурет = Welcome to Taraclia.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orașului Taraclia, Moldova.jpg |ту = Drapelul orașului Taraclia, Moldova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =45 |lat_min =54 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =40 |lon_sec =08 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Тараклия ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1813 |алғашқы дерек = 1813 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 76 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 355 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 294 |пошта индексі = MD-7400, MD-7401, MD-7402 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Taraclia |сайты = |сайт тілі = }} '''Тараклия''' ({{lang-ro|Taraclia}}) — [[Молдова]]ның оңтүстік бөлігіндегі қала, [[Тараклия ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Тараклия қаласының халқы 2026 жылы 12 355 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/taraclia?ysclid=mr0pfvge6s700236690|title=Население Тараклии 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстігінде, Лунгуца өзенінің сол жағалауында, [[Кишинёв]]тен 161 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://noi.md/ru/jekonomika/tarakliya-gorod-v-budzhakskoj-stepi-458237?ysclid=mr0h3eu1qa625439859|title=Тараклия – город в Буджакской степи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Тарихы == Тараклия халқының төрттен үш бөлігі этникалық болгарлар. Қоныс 1813 жылы кезекті орыс-түрік соғысынан кейін құрылған. Сол кезде түрік билігінде болған Балқан түбегінен көптеген босқындар Ресей империясына қоныстанды. Міне, осылайша болгар қонысы Тараклия пайда болды. Халқы егіншілікпен, бау-бақша өсірумен және жүзім өсірумен айналысты. Дүниежүзілік соғыстар арасында Тараклия [[Румыния]]ның құрамында болды. 1940 жылы 6 қарашада Тараклия аттас ауданның әкімшілік орталығына айналды. 1947 жылдан бастап Молдова КСР-нің аудан орталығы болды. 1963 жылы қаңтарда Тараклия ауданы таратылып, 1980 жылы Молдова КСР әкімшілік картасында қайта пайда болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16729-Taraklija.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ауыл шаруашылығы секторы мен өңдеу өнеркәсібі Тараклияның экономикалық әлеуетінің негізін құрайды. Тараклияда екі жүзім өңдеу зауыты, ағаш өңдеу зауыты және басқа да экономикалық субъектілер жұмыс істейді. 1995 жылдан бастап қалада «Твардица» еркін экономикалық аймағы (АЭА) орналасқан. Қазіргі уақытта алкогольді сусындар (шараптар, коньяктар және коньяк дистилляттары) мен ірімшіктерді шығарады. Қаланың білім беру жүйесіне төрт мектепке дейінгі мекеме, екі орта мектеп, бір гимназия және бір теориялық лицей кіреді. Медициналық қызметтерді аудандық аурухана, отбасылық медицина орталығы, жедел жәрдем станциясы және дәріханалар желісі көрсетеді. Қаланың мәдени мекемелеріне қоғамдық орталық, өлкетану мұражайы, қалалық кітапхана және үш мектеп кітапханасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/124|title=Тараклия, района Тараклия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Тараклия бекінісі''' — XV ғасырда Молдавия патшалығын түрік шапқыншылығынан қорғау үшін салынған ортағасырлық бекініс. *'''Тараклия этнографиялық мұражайы''' — мұражай молдаван қауымдастықтарының дәстүрлі өмірін, соның ішінде олардың халықтық киімдерін, қолөнерін және мәдени дәстүрлерін көрсетеді. *'''Тараклия монастырі''' — діни ғимарат, қала маңында орналасқан және келушілерге Молдованың діни өмірімен танысуға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-taraclia.htm|title=Карта Тараклии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 51yml53291kw1eknavbcpc29lhv6gs4 0 783007 3684484 3624344 2026-10-21T16:21:26Z 1nter pares 146705 3684484 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Твардица |шынайы атауы = {{lang-ro|Tvаrdiţa}} |сурет = Tvardica 1.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orașului Tvardița, Moldova.png |ту = Drapelul orașului Tvardița, Moldova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =09 |lat_sec =17 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =57 |lon_sec =56 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Тараклия ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1830 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2013 |жер аумағы = 5,1 |биiктiктiң түрi = 130 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 291xxxxx |пошта индексі = MD-7422 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Tvardița |сайты = |сайт тілі = }} '''Твардица''' ({{lang-ro|Tvаrdiţa}}) — [[Молдова]]ның [[Тараклия ауданы]]ндағы қала. Твардица халқының саны 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-tvarditsa-10885.html|title=Население Твардица|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала ауданның әкімшілік орталығы [[Тараклия]]дан 40 км және [[Кишинёв]]тен 84 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Твардица — болгар қонысы. Оны Ресей мен Осман империясы арасындағы соғыс аяқталғаннан кейін 1830 жылы Румелиядан (Осман империясының Балқан иелігі) келген босқындар құрған. Алғашқы қоныстанушылар Твардицадан (қазіргі Орталық Болгария) келген адамдар болды, олар колонияны өздерінің шағын отандарының атымен атады. Колония тез өсті. 19 ғасырдың ортасына қарай Твардицада мыңнан астам қоныстанушы болды. Негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы болды: көкөніс, темекі, жеміс дақылдары және жүзім өсіру. Патшалық Ресей кезінде Твардица Бессарабия губернаторлығының Аккерман ауданының, содан кейін 1918/44 жылдары [[Румыния]]ның, ал 1944/91 жылдары Молдова КСР-нің құрамында болды. Кеңес Одағы кезінде және 1994 жылға дейін Твардица Седар-Лунга ауданының құрамына кірді. 1991 жылдан бастап Молдова Республикасының құрамында қалды. 1998 жылдан 1999 жылға дейін Молдованың Чаахул уезініңң құрамына кірді. 2013 жылы ол қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16730-Tvardica.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == «Твардица» еркін экономикалық аймағы 1995 жылы құрылған. Қазіргі уақытта еркін экономикалық аймақта 2,5 гектар аумақты алып жатқан бес шаруашылық жүргізуші субъект жұмыс істейді. Твардицада бес завод және бір тігін фабрикасы жұмыс істейді. Қалада екі мектеп, өнер мектебі және дәстүрлі болгар аспаптарын оқытатын музыка колледжі бар. Твардицада үш спорт залы, стадион және спорт алаңдары салынды. Мәдениет сарайында этнографиялық мұражай, өнер мектебі орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/1384|title=Твардица, района Тараклия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> MD.TR.Tvardița - bancă - jul 2025.jpg Tvardița - Biserica „Sf. Cuvioasă Paraschiva” - 2025-09-26 21-15-13 001.jpg MD.TR.Tvardița - primăria - jul 2025 - 02.jpg MD.TR.Tvardița - monument Petăr Parlikov - jul 2025 - 03.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] jv5paq8y3qy5r2d8fx0pshbsm8entyx 0 783022 3684483 3624686 2026-10-21T16:21:08Z 1nter pares 146705 3684483 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Теленешты |шынайы атауы = {{lang-ro|Teleneşti}} |сурет = Fisc Telenesti IMG 8096.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema or. Telenesti, Moldova.jpg |ту = Drapelul or. Telenesti, Moldova.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =29 |lat_sec =59 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =21 |lon_sec =56 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Теленешты ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1598 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1994 |жер аумағы = 536 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 96 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 258 xxxxx |пошта индексі = MD-5801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Telenești |сайты = |сайт тілі = }} '''Теленешты''' ({{lang-ro|Teleneşti}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Теленешты ауданы]]ның орталығы. Теленешты қаласының халқы 2026 жылы 9 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-telenesti-10875.html|title=Население Теленешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала Кіші Чулук өзенінің оң жағалауында, [[Кишинёв]]тен 93 км, Кишинёв-Балти бағытында және Калараси теміржолынан 30 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Теленешты туралы алғашқы деректі дерек 1611 жылға жатады. Бұл еркін шаруалар (рэзешей) ауылы болған. Олардың әрқайсысы жердің, ормандардың және су айдындарының үлесіне ие болған және оларды сатуға құқылы болған. 1673 жылдан бастап вистиерник (қазынашы) Йордаче Кантакузино разешилерден ауыл үлестерін сатып ала бастады және 12 жыл ішінде ол мүліктің көп бөлігіне ие болды. 1796 жылы билеуші ​​Александр Иоан Калимачидің жарлығымен сол кездегі Ралука Маврокордатқа тиесілі Теленештыи базар қаласы болып жарияланды, онда жыл сайын алты жәрмеңке өткізілетін болды. 1812 жылдан кейін Ралука Маврокордат кешенжі питаар (бояр) Теодосийге сатып, Прут өзенінің арғы жағына көшті. Қала біртіндеп дамыды. XIX ғасырдың аяғында онда 50 дүкен және 593 үй болды. XX ғасырдың басында Теленешты маңызды сауда орталығына айналды. 1925 жылы Теленешты Оргеев уезінің құрамындағы волость орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Теленешты үш рет аудан орталығына айналды. 1940 жылы 26 тамызда Теленешты ауылы қалалық үлгідегіі кент мәртебесін алды, ал 1994 жылы қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://noi.md/ru/obshhestvo/otkrojte-moldovu-teleneshti-nebolishoj-gorod-s-bogatoj-istoriej?ysclid=mr25k9qqg7429161495|title=Теленешть - небольшой город с богатой историей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ірі шаруашылық субъектілерінің бірі — Теленешты мемлекеттік орман шаруашылығы. Кәсіпорын экспортқа шығарылатын себет талдарының 30-дан астам үлгісін шығарады. Қалада екі диірмен, екі наубайхана және үш май зауыты бар. Қызмет көрсету саласына 120 бөлшек сауда нүктесі, бес базар және алты тамақтандыру мекемесі кіреді. Қаланың білім беру жүйесіне балабақша, үш гимназия, теориялық лицей, мамандандырылған мектеп және тамақтандыру қызметі мен жеңіл өнеркәсіп саласында мамандар дайындайтын кәсіптік-техникалық училище кіреді. Денсаулық сақтау қызметтеріне отбасылық дәрігер орталығы және аудандық аурухана кіреді. Қалада екі кітапхана, музыка және көркемсурет мектебі және алты шығармашылық топ бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/125|title=Теленешть, района Теленешть|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Теленешты қаласында XVI ғасырдағы Әулие Марияның құрметіне арналған шіркеуі және Теленешты аймақтық мұражайы сияқты бірнеше тарихи және мәдени орындар бар. *'''Теленешты бекінісі''' — қаланың ең танымал көрікті жерлерінің бірі, сонымен қатар ең көнесі. XVI ғасырда қаланы Осман шапқыншылықтарынан қорғау үшін салынған бекініс бүгінде үлкен қабырғаларымен, мұнараларымен және жер асты туннельдерімен жақсы сақталған. *'''Теленешты православиелік соборы''' — XIX ғасырдың басында салынған діни ғимарат. Оның сәулеті барокко, классицизм және византиялық сияқты бірнеше стильдерді біріктіреді. Интерьері фрескалар мен белгішелермен безендірілген. *'''Теленешты қалалық саябағы''' — демалуға және табиғатын тамашалауға арналған орын. Онда бірнеше жаяу жүргіншілер жолы, үйрекке толы көлі, пикник аймақтары және ойын алаңы бар. *'''Этнография және тарих мұражайы''' — мұражай аймақ тұрғындарының күнделікті өмірімен танысуға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-telenesti.htm|title=Карта Теленешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-1|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] s0l9j5ijdfybi8z1yrcelxvwvle9s0w 0 783030 3684482 3624962 2026-10-21T16:20:47Z 1nter pares 146705 3684482 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Унгены |шынайы атауы = {{Lang-ro|Ungheni}} |сурет = Comuna Ungheni, Romania - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Ungheni.png |ту = Bandera Ungheni.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =12 |lat_sec =15 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =47 |lon_sec =45 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Унгень ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1462 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1940 |жер аумағы = 16,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 62 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 38 400 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = + 373 236 |пошта индексі = MD-3600 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ungheni |сайты = |сайт тілі = }} '''Унгены''' ({{Lang-ro|Ungheni}}) — [[Молдова]]дағы қала және муниципия, [[Унгень ауданы]]ның орталығы. Унгены қаласының халқы 2026 жылы 38 400 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-ungheni-10848.html|title=Население Унгень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың жалпы ауданы 16,4 шаршы шақырымды құрайды. Ол Молдованың батысында, Прут өзенінің сол жағалауында, [[Кишинёв]]тен 107 шақырым жерде орналасқан. Бұл [[Румыния]]мен шекарадағы негізгі кеден бекеті және теміржол стансасы.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Ungheni?ysclid=mr33xev1ch732960936|title=Унгень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Тарихы == Унгены туралы алғашқы дерек 1462 жылы Молдавия билеушісі Стефан III шығарған жарғыға жатады және құжатта Унгулдың (елді мекеннің алғашқы атауы) жүз жылға жуық уақыт бойы өмір сүргені анық көрсетілген. Унгены — Молдавия княздігіне, содан кейін Осман империясына тиесілі ауыл болды. 1812 жылы бұл аймақ Ресей империясына қосылды, ал Унгены Белец уезінің құрамына Бессарабия губерниясына қосылды. Қаланың экономикалық өрлеуі 19 ғасырдың екінші жартысында болды. Әсіресе Унгены арқылы теміржол өтіп, өзен арқылы көпір салынған кезде, қаланың маңызы арта түсті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін халықтың жартысынан көбі еврейлер болды. 1918-40 жылдары Унгены [[Румыния]]ның бір бөлігі болған Яссы уезінің құрамында болды. 1940 жылдан бастап ол Молдавия КСР-нің құрамына кірді. Сол кезде Унгены қалаға айналды және жаңадан құрылған ауданның орталығы болды. 1970-91 жылдары Унгены республикалық бағынысты қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16697-Ungeny.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Унгены экономикасы әртараптандырылған. Өнеркәсіп секторы тамақ, жеңіл және құрылыс салаларындағы кәсіпорындармен ұсынылған. Тамақ өңдеу және қайта өңдеудің табысты кәсіпорындарына «Ungheni Vin» (шарап жасау), «Ecovit» АҚ (шырын және консервілер өндірісі), консервілеу зауыты, «Cereale-Prut» АҚ және «Danova-Prim» жатады. «Moldabela» (кілемдер) және «Cereale-Prut» фирмасы (жабынды материалдар) жеңіл өнеркәсіпте жұмыс істейді. Javelin N.A., BNV және Ceramica-Ungheni АҚ құрылыс материалдарын шығарады. Қала арқылы теміржол өтеді, сондай-ақ кеден бекеті бар. Қаланың білім беру жүйесіне 5 мектепке дейінгі мекеме, 6 лицей, 2 орта және 2 бастауыш мектеп, мектеп-интернат, 2 кәсіптік мектеп, медициналық колледж, музыка және көркемсурет мектептері және 2 спорт мектебі кіреді. Мәдени мекемелерден мәдениет сарайы, тарих және этнография мұражайы, 5 кітапхана және екі экранды кинотеатр жұмыс жасайды. Денсаулық сақтау мекемелерінің желісіне аудандық аурухана, екі амбулаториялық клиника, отбасылық медицина орталығы және жедел жәрдем стансасы жатады.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/88|title=Унгень, района Унгень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада бірнеше тарихи шіркеулер мен ғимараттар, соның ішінде Әулие Николай шіркеуі және Унгены тарихи мұражайы бар. Унгены сонымен қатар көптеген зауыттар мен кәсіпорындардың орналасқан маңызды сауда орталығы болып табылады. Унгеныдегі ең көрікті жерлер: *'''Қасиетті Марияның Рим-католик шіркеуі''' — 1863 және 1867 жылдар аралығында нео-готикалық стильде салынған шіркеу. Қаланың ең маңызды көрікті жерлерінің бірі. Ол өзінің әсерлі витраждарымен және ерекше сәулетімен танымал. *'''Михай Эминеску мұражайы''' — румын ақыны Михай Эминескуге арналған бұл мұражайда ақынның жеке заттары, қолжазбалары және шығармаларының алғашқы басылымдары жинақталған. Мұражай Эминеску Унгеныде біраз уақыт тұрған үйде орналасқан. *'''Унгены этнографиялық мұражайы''' — мұражай Унгены мен оның айналасындағы тұрғындардың дәстүрлі өмір салтын көрсетеді. Онда дәстүрлі костюмдер, тұрмыстық заттар және ауылшаруашылық құралдарының коллекциясы бар. *'''Унгени бекінісі''' — XV ғасырда салынған бұл бекініс Прут өзенінің жағасында орналасқан. Ол аймақты Осман империясынан қорғаудың стратегиялық нүктесі болды. *'''Ханзада сарайы''' — XIX ғасырда салынған бұл сарай жергілікті билеуші ​​ханзадалардың резиденциясы болды. Неоклассикалық сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын бұл сарай қазіргі уақытта кітапхана және мәдени орталық ретінде қызмет етеді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-ungheni.htm|title=Карта Унгены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] mycd0fesog8kmughb819od4yutv7rp0 0 783040 3684481 3625290 2026-10-21T16:20:30Z 1nter pares 146705 3684481 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Фалешты |шынайы атауы = {{lang-ro|Făleşti}} |сурет = Ștefan cel Mare Street in Fălești 2.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Fălești.png |ту = Falesti Drapel.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =47 |lat_min =34 |lat_sec =25 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =42 |lon_sec =33 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Фалешты ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1429 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1936 |жер аумағы = 14,8 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 18 200 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 259 |пошта индексі = MD-5900, MD-5901 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Fălești |сайты = |сайт тілі = }} '''Фалешты''' ({{lang-ro|Făleşti}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Фалешты ауданы]]ның орталығы. Фалешты қаласының халқы 2026 жылы 18 200 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-falesti-10857.html|title=Население Фалешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың солтүстік-батыс бөлігінде, [[Кишинёв]]тен 125 км қашықтықта орналасқан. Қаланың құрылыс ауданы 4,29 шаршы шақырымды, ал периметрі 15,13 шақырымды құрайды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Falesti|title=Фалешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың атауы ескі румын тіліндегі «фала» сөзінен шыққан, яғни «даңқ» дегенді білдіреді. Елді мекеннің атауының себебі белгісіз, ол 1429 жылы бар ауыл ретінде аталған. Бірнеше ғасырлар бойы (Ресей империясы қосып алғанға дейін) Фалешты Балш бояр отбасына тиесілі болды. Патшалық Ресейдің құрамында (1812 жылдан бастап) қоныс кеден бекеті бар шекара бекетіне айналды. Волост орталығы ретінде Фалешты Бессарабия аймағының Белец уезінің құрамына кірді. 20 ғасырдың басында халықтың 30%-ы еврейлер болды. 1918–1940 жылдары Фалешты Румынияның құрамында болды. КСРО-ға қосылғаннан кейін ресми түрде қала мәртебесін алды және аудан орталығы болып белгіленді. Соғыстан кейінгі кезеңде Фалештыде өнеркәсіптік кәсіпорындар, негізінен тамақ өнеркәсібінде пайда болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16731-Faleshty.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Жергілікті экономиканың негізгі салалары — жеңіл өнеркәсіп, өңдеу өнеркәсібі және машина жасау. Жетекші экономикалық субъектілердің қатарында «Sudzuker-Moldova» концернінің құрамына кіретін қант зауыты бар. Қаладағы басқа да ірі кәсіпорындарға «Диана» фабрикасы, құс фабрикасы, құбыр прокат зауыты және шарап зауыты кіреді. Қалада үш теориялық лицей, орта мектеп, екі гимназия (интернат гимназиясын қоса алғанда) және кәсіптік мектеп бар. Мәдени саланы екі кітапхана, мұражай, қоғамдық орталық және тағы бес мекеме ұсынады. Денсаулық сақтау жүйесі 12 мекемеден тұрады: аурухана, отбасылық медицина орталығы, алғашқы медициналық көмек пункті, жедел жәрдем стансасы және сегіз дәріхана.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/99|title=Фэлешть, района Фэлешть|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Фалештыде XIX ғасырдағы православие шіркеуі және орталық қалалық саябақ сияқты бірнеше қызықты орындар бар. Фалешти дәстүрлі қолөнерімен, әсіресе қыш бұйымдарымен, кесте тігумен және тоқымашылықпен танымал. *'''Фалешты аймақтық мұражайы''' — Фалешты аймағының бай тарихы мен мәдениетін көрсететін мұражай. Онда жергілікті тарих пен дәстүрлерге қатысты әртүрлі артефактілер, халық костюмдері, суреттер және басқа да коллекциялар бар. *'''Штефан чел Маре ескерткіші''' — Молдавия князі Штефан чель Мареге арналған ескерткіш. Ол қала орталығында орналасқан және биіктігі 5 метрге жетеді. Бұл мүсін жергілікті тұрғындар мен туристер арасында танымал. *'''Фалешты көлі''' — қала шетінде орналасқан жасанды көл. Туристер қайықпен жүзіп, балық аулай алады. Айналасындағы аумақ серуендеу және пикниктер үшін өте қолайлы. *'''Фалешты православие шіркеуі''' — қала орталығында орналасқан шіркеу және Фалештыдегі ең көне ғимараттардың бірі. Онда ерекше сәулет өнері бар және көптеген құнды діни жәдігерлер сақталған. *'''Фалешты саябағы''' — қала орталығындағы шағын, жақсы күтілген саябақ. Онда балаларға арналған ойын алаңы, жаяу жүргіншілер жолдары және демалуға арналған орындықтар бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-falesti.htm|title=Карта Фэлешть|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-2|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Молдова қалалары]] cklep3unhv1qchs33yzlulkow5girzd 0 783055 3684480 3625717 2026-10-21T16:20:14Z 1nter pares 146705 3684480 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хынчешты |шынайы атауы = {{Lang-ro|Hîncești}} |сурет = Город Хынчешть, в 7ч утра 22 июня 2011 - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Hancesti.png |ту = Drapel Hancesti.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =49 |lat_sec =33 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =35 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Хинчешты ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1522 |бұрынғы атаулары = Ганчешты, Котовское, Котовск |статус алуы = 1965 |жер аумағы = 9,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 400 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 269 (халықаралық), 269 (ұлттық) |пошта индексі = MD-3401 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Hîncești |сайты = |сайт тілі = }} '''Хынчешты''' ({{Lang-ro|Hîncești}}) — [[Молдова]]дағы қала және муниципия, [[Хинчешты ауданы]]ның орталығы. Хинчешты қаласының халқы 2026 жылы 17 400 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-hincesti-10858.html|title=Население Хынчешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-3|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-батысында, Когильник өзенінің аңғарында, [[Кишинёв]]тен 36 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-hincesti|title=Хынчешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-3|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала тарихи оқиғаларымен әйгілі Лэпушна ормандарының шетіндегі шағын қоныс ретінде құрылған. Қала молдаван билеушісі Ұлы Штефан тұсында да болған. Онда Лапушнадағы көрнекті бояр Сердар Михалча Хинкудің кешені орналасқан. Қала туралы алғашқы деректер XVII ғасырдың ортасына жатады. Қоныстың атауы бірнеше рет өзгерді. Бір кездері ол Ганчешти, кейінірек Котовское және Котовск деп аталған. 1928 жылға қарай қала халқы айтарлықтай өсіп, 5500-ден астам адамға жетті. Банктер, мектептер, сот, префектура, пошта бөлімшесі, қала әкімшілігі, электр стансасы, қонақ үйлер және көптеген азық-түлік және өнеркәсіп дүкендері болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зардап шекті. Көптеген ғимараттар қалпына келмейтіндей қирады. Өрт мәдениет үйін, бірнеше зауыттарды, көптеген әкімшілік және тұрғын үй ғимараттарын қиратты. Кеңес дәуірінде қала қайта жанданып, 1965 жылы ол қала мәртебесін алды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Хинчешты Молдова Республикасының құрамына кірді. 1990 жылдан бастап қала қайтадан бұрынғы «Хинчешты» атауын алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16695-Hyncheshty.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-3|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Хынчешты қолайлы географиялық орналасуы, салыстырмалы түрде дамыған инфрақұрылымы және Румынияға жақын орналасуы арқасында бизнес мүмкіндіктері тұрғысынан маңызды экономикалық аймақтардың бірі болып саналады. Қаланың экономикалық әлеуеті өңдеу және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындарына негізделген: шарап зауыттары, кептірілген жеміс-жидек және көкөніс өндірушілері, ет және сүт өнімдерін өндірушілер, киім фабрикалары, былғары фабрикалары және т.б. Қалада төрт лицей, бес балабақша, интернат, қарттар үйі, «Brînduşa» уақытша тұру орталығы, кәсіптік мектеп, құрылыс колледжі, өнер мектебі және спорт клубы бар. Мәдени мекемелерге қоғамдық орталық, өнер мектебі және өлкетану мұражайы кіреді. Ең көне мәдени мекеме — 1906 жылы құрылған қалалық кітапхана. Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне емхана, 400 төсектік аурухана және 34 отбасылық дәрігер кабинеті кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/105|title=Хынчешть, района Хынчешть|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-3|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қала өзінің әдемі сәулетімен, әдемі саябақтарымен және бақшаларымен, сондай-ақ мәдени көрікті жерлерімен танымал. Хынчештыдегі танымал көрікті жерлер: *'''Мими қамалы''' — ХХ ғасырдың басында салынған шарап зауыты мен қамалы, Хинчещтыдің ең танымал көрікті жерлерінің бірі. Туристер қамал мен жүзімдікті аралап, шараптардың дәмін татып, Молдовадағы шарап жасау тарихымен таныса алады. *'''Хинчешты ұлттық саябағы''' — саябақта таза ауа, таңғажайып жаяу жүргіншілер жолдары, көрікті көріністер бар. Саябақ сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің мекені болып табылады. *'''Хинчешты мұражайы''' — қала орталығында орналасқан Хинчешты мұражайынан аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы танысуға болады. Мұражайда археологиялық артефактілердің, дәстүрлі киімдердің және ежелгі тұрмыстық заттардың үлкен коллекциясы бар. *'''Каприана монастырі''' — XV ғасырда құрылған, Молдовадағы ең көне және ең маңызды монастырьлардың бірі.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-hincesti.htm|title=Карта Хынчешты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-3|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] kre111wu3hyh19vhchm4l311blz27rq 0 783079 3684479 3626147 2026-10-21T16:19:44Z 1nter pares 146705 3684479 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чадыр-Лунга |шынайы атауы = {{lang-ro|Ceadîr-Lunga}} |сурет = MD.GE.Ceadîr-Lunga - râpele de la Ceadîr-Lunga - apr 2018 - 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Gerb Çadır.png |ту = Flag of Ceadîr-Lunga.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =03 |lat_sec =18 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Автономды Аудандық Бірлік |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1812 |алғашқы дерек = 1812 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1958 |жер аумағы = 10.51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 22 800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 291 ***** |пошта индексі = MD-6100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ceadîr-Lunga |сайты = |сайт тілі = }} '''Чадыр-Лунга''' ({{lang-ro|Ceadîr-Lunga}}) — [[Молдова]]ның оңтүстік бөлігіндегі қала және муниципия, [[Ғағауызстан| Ғағауыз Автономды Аудандық бірлігіндегі]] екінші ірі қаласы. Чадыр-Лунга қаласының халқы 2026 жылы 22 800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-chadyr-lunga-10852.html|title=Население Чадыр-Лунга|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Чадыр-Лунга Молдованың оңтүстігінде, Лунга өзенінің орта ағысында, Кишинёвтен 130 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16699-Chadyr-Lunga.html|title=Европа. Молдова. Гагаузия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Чадыр ауылы алғаш рет деректердк 1589 жылы аталған, бірақ географиялық тұрғыдан ол қазіргі Ғағауыз аумағында емес, Леова ауданында орналасқан. Қоныстың негізін ноғай татарлары қалаған. Кейбір деректерге сүйенсек, онда 30 000 ноғай отбасы қоныстанған. Олар Қырым ханына бағынған. 1818 жылы Бессарабия облысы құрылып, оның тұрғындарына ерекше мәртебе берілді. Бұл іс жүзінде автономияға тең болды. 1819 жылы ғағауздарға, болгарларға және барлық трансдунайлық қоныстанушыларға ерекше мәртебе берілді. Әрбір отбасы тегін жер учаскесі және 10 жылдық несие алды. 1958 жылға дейін олар екі бөлек елді мекен болып, кейін бір елді мекенге біріктіріліп аймақтық бағынысты қалаға айналды. 1958 жылы 9 маусымда Чадыр-Лунга қала мәртебесін алды. Қазіргі уақытта Чадыр-Лунга Беларусь, Ресей, Болгария, Румыния және Түркияның жеті қаласымен бауырлас қалалық қарым-қатынасты сақтап, олармен мәдени және білім беру салаларында ынтымақтастық орнатқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chadyr-lunga|title=Чадыр-Лунга|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада шамамен 2000 кәсіпорын жұмыс істейді. Қаланың өнеркәсіптік базасы өңдеу және тоқыма өнеркәсібінен тұрады. Қалада Молдовадағы жалғыз асыл тұқымды мал шаруашылығы орналасқан. Қаланың білім беру жүйесіне алты мектепке дейінгі мекеме, бес орта мектеп, үш лицей және бір колледж кіреді. 2002 жылы Чадыр-Лунгада Мәскеу заманауи гуманитарлық институтының филиалы ашылды, онда бес факультеттегі студенттерге қашықтықтан оқыту ұсынылды. Денсаулық сақтауды аурухана, отбасылық дәрігер орталығы және жедел жәрдем стансасы ұсынады. Қалада қоғамдық орталық, өлкетану мұражайы және екі кітапхана бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/84|title=Чадыр-Лунга, Гагаузия, АТО|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада көптеген тарихи ескерткіштер, соның ішінде Әулие Георгий шіркеуі, Ғағауыз мәдениеті мұражайы және Ғағауыз этнографиялық саябағы бар, жақын маңда бірнеше табиғи қорықтар мен саябақтар бар. Чадыр-Лунгадағы ең көрікті жерлер: *'''Ұлы мешіт''' — Молдовадағы ең үлкен мешіт және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мешітті 9 ғасырда Осман империясы салған, ол әдемі көгілдір күмбезімен ерекшеленеді. *'''«Джебель» ұлттық саябағы''' — Чадыр-Лунга маңында орналасқан үлкен қорғалатын аймақ, онда көптеген жаяу жүргіншілер жолдары, көрікті көріністер және бай флора мен фауна бар. *Мәдени-этнографиялық мұражай — қаланың ескі бөлігінде орналасқан, осы аймақты мекендейтін этникалық топ ғағауыз халқының жергілікті дәстүрлерімен, әдет-ғұрыптарымен және фольклорымен таныстырады. *'''Ғағауыз этнографиялық мұражайы''' — ғағауыз халқының тарихын, мәдениетін және өмір салтын сақтайды. Мұнда дәстүрлі үйлерді, киімдерді және әртүрлі тұрмыстық заттарды көруге болады. *'''Қасиетті Троица монастырі''' — әдемі фрескалары мен белгішелерімен танымал Конгаз ауылында орналасқан православиелік монастырь.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/moldova-ceadir-lunga.htm|title=Карта Чадыр-Лунги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] cyro3dq2tnmpp0gi26di002yqp2a9z6 0 783084 3684478 3626346 2026-10-21T16:19:26Z 1nter pares 146705 3684478 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Чимишлия |шынайы атауы = {{lang-ro|Cimișlia}} |сурет = R47, Cimişlia, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema Cimislia.jpg |ту = Flag of Cimișlia.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =31 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =47 |lon_sec =03 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Чимишлия ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1620 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1840 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16 300 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 241 xxxxx |пошта индексі = MD-4101 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cimișlia |сайты = |сайт тілі = }} '''Чимишлия''' ({{lang-ro|Cimișlia}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Чимишлия ауданы]]ның орталығы. Чимишлия қаласының халқы 2026 жылы 16 300 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cimislia-10860.html|title=Население Чимишлия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың құрылыс ауданы 208,4 гектарды құрайды. Әкімшілік тұрғыдан Чимишлияға Жаңа Богдановка, Ескі Богдановка және Димитровка ауылдары кіреді. Қала Когильник өзенінің жағасында, [[Кишинёв]]тен 68 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Cimislia|title=Чимишлия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Чимишлия туралы алғашқы дерек 1620 жылға жатады. Онда молдовандар да, татарлар да өмір сүргені және ешқандай этникалық немесе діни қақтығыстар болмағаны атап өтіледі. «Чимишлия» топонимінің шығу тегі әртүрлі түсіндіріледі. Бір теория бойынша, ол «байлық» дегенді білдіреді, ал екіншісі оның ноғай татарларының молдованша атауы екенін болжайды. 1812 жылы Чимишлия Ресей империясының құрамына кірді. Кейіннен қала Бессарабия губернаторлығының Бендер уезіндегі волост орталығына айналды. 1840 жылға қарай қоныс қала құқығын алды. Молдова КСРО-ға қосылғаннан кейін Чимишлия аудан орталығы болды (1949). Соғыстан кейінгі кезеңде қала халқының саны мен экономикалық әлеуетінің өсуі байқалды. Мұнда бірнеше тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16733-Chimishlija.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қала экономикасы өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындарына негізделген. Ең ірі экономикалық субъектілерге «Чимишлия» ауылшаруашылық фирмасы, сыра қайнату зауыты, сүт зауыты, «Roma» ет өңдеу зауыты, наубайхана және басқалары кіреді. Қаланың білім беру жүйесіне жеті мектепке дейінгі мекеме, бастауыш мектеп, екі гимназия, төрт лицей және кәсіптік мектеп кіреді. Денсаулық сақтау жүйесінде отбасылық медицина орталығы, аурухана, жедел жәрдем стансасы, алты дәріхана және екі ветеринарлық дәріхана жұмыс жасайды. Мәдени желіге үш кітапхана және қоғамдық орталық кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/85|title=Чимишлия, района Чимишлия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XVII ғасырда салынған Вознесения шіркеуі және ортағасырлық Китатея Альба бекінісінің қирандылары сияқты бірнеше тарихи орындар бар. *'''Шарап және жүзім шаруашылығының ұлттық мұражайы''' — Молдовадағы шарап жасаудың тарихын ұсынады. Мұражайда шарап жасауда қолданылатын құралдар мен жабдықтардың коллекциясы бар. Келушілер шараптардың дәмін тата алады. *'''Чимишлия мұнарасы''' — қаланың ең көне құрылыстарының бірі болып табылады, оның бай тарихы XV ғасырға жатады. Бастапқыда мұнара қорғаныс құрылымы ретінде қызмет еткен, ал Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылған. *'''Чимишлия табиғи қорығы''' — қаланың әдемі бұрыштарының бірінде, алуан түрлі флора мен фаунаның мекенінде орналасқан. Ол туристер мен табиғат әуесқойлары арасында танымал, айналадағы төбелер мен таулардың таңғажайып көріністерін ұсынады. *'''Ескі қала''' — мұнда қаланың тарихы мен сәулетімен танысуға болады. Онда көптеген ежелгі ғимараттар, соның ішінде мэрия, ескі пошта бөлімшесі және бірнеше шіркеулер бар. *'''Чимишлия саябағы''' — серуендеу және демалу үшін өте қолайлы орын. Мұнда пикник жасап немесе жаяу жүргіншілер жолдарымен серуендеуге болады. Саябақта сонымен қатар қайық жалдап, көріністерді тамашалай алатын шағын көл бар.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/moldova-cimislia.htm|title=Карта Чимишлии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] o7apeh6s2pmfaik5h8gdrmcdedw8sws 0 783098 3684477 3626630 2026-10-21T16:19:08Z 1nter pares 146705 3684477 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Штефан-Водэ |шынайы атауы = {{lang-ro|Ştefan Vodă}} |сурет = SDP, SEET Ştefan Vodă - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Ștefan Vodă (stema).png |ту = Ștefan Vodă,drapel.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =30 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =39 |lon_sec =47 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Штефан Водэ ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1884 |бұрынғы атаулары = 1949 жылға дейін - Кизил<br /> 1964 жылға дейін - Бируинца<br /> 1990 жылға дейін - Суворово |статус алуы = |жер аумағы = 22,77 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 162 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8600 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 242 |пошта индексі = MD-4201 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ștefan Vodă |сайты = |сайт тілі = }} '''Штефан-Водэ''' ({{lang-ro|Ştefan Vodă}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Штефан Водэ ауданы]]ның орталығы. Штефан-Водэ халқының саны 2026 жылы 8600 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-stefan-voda-10881.html|title=Население Штефан-Водэ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, Каушаны теміржол стансасынан 32 км, [[Кишинёв]]тен 105 км қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Штефан-Водэ — Молдова мемлекеттілігі мен әскери даңқының символы болып табылатын ұлы билеуші ​​Штефан чель Маренің құрметіне аталған.<ref>{{citeweb|url=https://pikabu.ru/story/shtefan_vodye_moldova_13622782?ysclid=mr80mqf8ig334954015|title=Штефан-Водэ, Молдова⁠|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-5|lang=}}</ref> Бұл аймақтың шынайы тарихы 1909 жылы, неміс Кизил колониясы құрылған кезде басталды. Қоныстанушылар кең көлемде жерді тазалау және үй салу жұмыстарын жүргізді. Қала бұрын Кизил, кейін Кеңес Одағы кезінде (1990 жылдың 22 мамырына дейін) деп аталған. 1990 жылы 24 мамырда тұрғындардың өтініші бойынша қала атауы Штефан-Водэ деп өзгертілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ауыл шаруашылығы және қызмет көрсету саласы қала экономикасының негізін құрайды. Қаланың жетекші кәсіпорындарының қатарына «Pojarniţa Med» ауыл шаруашылығы кооперативі, «Zidarul» АҚ және «Turnul» АҚ құрылыс компаниялары, «БТА-7» АҚ және «Agrotrans» АҚ көлік компаниялары және «Irigatorul» АҚ техникалық қызмет көрсету компаниясы кіреді. Қалада сонымен қатар 66 бөлшек сауда нүктесі, екі базар, тамақтандыру мекемесі және бес банктің филиалдары мен сақтандыру компаниясы бар. Қаланың білім беру жүйесіне екі мектепке дейінгі мекеме және екі теориялық орта мектептері кіреді. Мәдени мекемелерге қоғамдық орталық, екі кітапхана және үш мұражай, соның ішінде табиғи тарих мұражайы кіреді. Денсаулық сақтау саласын аудандық аурухана, Отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және профилактикалық медицина орталығы ұсынады.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/122|title=Штефан Водэ, района Штефан Водэ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-5|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Бравича табиғи қорығы''' — Штефан-Водэде орналасқан қорғалатын табиғи аймақ. Ол 400 гектар аумақты алып жатыр және әртүрлі флора мен фаунаның мекені болып табылады. Туристер қорық арқылы жаяу серуендеп, көркем пейзаждарды тамашалай алады. *'''Сыған төбесі''' — Штефан-Водэге келетін туристердің сүйікті орны. Төбеден қала мен оның айналасының панорамалық көрінісі ашылады, бұл фотосуретке түсуге тамаша орын. *'''Штефан Водэ монастыры''' — 17 ғасырда салынған, қала орталығында орналасқан тарихи монастырь. Молдовадағы ең маңызды діни орындардың бірі. Туристер монастырьды аралап, оның тарихы туралы көбірек біле алады. *'''Попа мұражайы''' — аймақтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын көрсететін мұражай. Мұнда келушілер дәстүрлі қолөнермен таныса отырып, жергілікті мәдениет туралы біле алады. *'''Пуркари шарап зауыты''' — Штефан-Водэ маңында орналасқан. Бұл Молдовадағы ең танымал шарап зауыттарының бірі, шарап дәмін тату және жүзімдіктерге экскурсиялар ұсынады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/moldova-stefan-voda.htm|title=Карта Штефан-Водэ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] t02j7lwdk2351ku0xi3z47n9dnh7gl8 0 783113 3684476 3626749 2026-10-21T16:18:46Z 1nter pares 146705 3684476 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Яловены |шынайы атауы = {{lang-ro|Ialoveni}} |сурет = MD.IL.IL - primăria - jul 2022.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orașului Ialoveni.png |ту = Flag of Ialoveni.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =56 |lat_sec =35 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =46 |lon_sec =40 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Яловень ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1502 |бұрынғы атаулары = 1977 жылға дейін — Яловени<br /> 1989 жылға дейін - Кутузов |статус алуы = 1994 |жер аумағы = 31,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16 200 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = + 373 268 |пошта индексі = MD-6801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ialoveni |сайты = |сайт тілі = }} '''Яловены''' ({{lang-ro|Ialoveni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала. [[Яловень ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Яловени халқының саны 2026 жылы 16 200 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-ialoveni-10861.html|title=Население Яловены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қаланың ауданы 31,65 шаршы шақырымды құрайды. Ол елдің орталық бөлігінде, Ишновец өзенінің аңғарында, [[Кишинёв]]тен 12 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Ialoveni|title=Яловены|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 3-4 ғасырларда шағын қоныс болған. Кейінірек жергілікті халық белгісіз себептермен оны тастап кеткен. Қоныс алғаш рет 1502 жылғы деректерде Яловены ретінде аталған. Сол кезде билеуші ​​Ұлы Штефан жерлерді өзінің сенімді адамы Думу Хурдескуге сыйға тартқан. Кейіннен осы аумақта пайда болған ауыл өзеннің атымен Ключи Ишновец деп аталды. Елді мекеннің Яловень болып өзгертілгені 1436 жылға жататын деректерде айтылған. 18 ғасырдың екінші жартысында елді мекен Оргеев-Лапушна губернаторлығының құрамына кірді. 1812 жылдан 1918 жылға дейін Кишинёв уезінің құрамына кірді. Содан кейін, 1940 жылға дейін ол Лапушна губерниясына қарады. Кеңес дәуірінде ол әртүрлі аудандарда, атап айтқанда, Котово, Анений Ной және Страшень аудандарының құрамында болды. 1977 жылы 25 наурызда елді мекен Кутузов деп аталды. 2003 жылы қала Яловены ауданның орталығына айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16734-Jaloveny.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторын тамақ және жеңіл өнеркәсіп компаниялары, сондай-ақ құрылыс материалдарын өндірушілер ұсынады. «Sandriliona» ЖШС балмұздақ және торт шығарады. «Vinuri-Ialoveni» АҚ шараптар, «Ialtexgal-Aurica» АҚ ересектер мен балаларға арналған киім, спорттық киімдер, ерлер мен әйелдерге арналған қой терісінен жасалған пальтолар мен желеттер, «Agregat» ЖШС құрылыс материалдарын, «Viteza-Ceapchin IP» темірбетон бұйымдары мен тротуар плиталарын шығарады. Қалада екі мектепке дейінгі мекеме, екі теориялық лицей, гимназия, бастауыш мектеп, тірек-қимыл аппараты бұзылған балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернат, көркемсурет мектебі, кітапхана және аудандық қоғамдық орталық бар.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/106|title=Яловень, района Яловень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада 17 ғасырдағы шіркеу және қазір мұражай орналасқан 19 ғасырдағы кешен сияқты бірнеше тарихи ескерткіштер бар. Айналасындағы аумақта бірнеше саябақтар мен алаңдар бар. Яловеныдегі ең көрікті жерлер: *'''Мими қамалы''' — XIX ғасырда ханзада Константин Мими әйелі үшін салған және қазір мұражай болып табылатын қамал. Келушілер қамалдың фрескалар мен витраждармен безендірілген интерьерін тамашалай алады. *'''Успения Богородицы шіркеуі''' — бұл XIX ғасырдағы православие шіркеуі молдован сәулет өнерінің тамаша үлгісі болып табылады. *'''Каприана монастырі''' — орманды аймақта орналасқан XIV ғасырдағы Каприана монастырі елдегі ең көне монастырьлардың бірі. Ол бірнеше рет қайта салынған. *'''Яловены қалалық әкімшілігі''' — қала орталығындағы әдемі ғимарат, жергілікті сәулет өнерінің тамаша үлгісі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/moldova-ialoveni.htm|title=Карта Яловен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] nk6gy5hhx3hbk6z8fge0ndi46vo6fur 0 783125 3684475 3626907 2026-10-21T16:18:21Z 1nter pares 146705 3684475 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Яргара |шынайы атауы = {{lang-ro|Iargara}} |сурет = R47, Iargara, Moldova - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Stema orașului Iargara, Moldova.jpg |ту = Drapelul orașului Iargara.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =25 |lat_sec =39 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =16 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Леов ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1772 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 263 xxxxx |пошта индексі = MD-6321 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Iargara |сайты = |сайт тілі = }} '''Яргара''' ({{lang-ro|Iargara}}) — [[Молдова]]ның [[Леов ауданы]]ндағы қала. Қала құрамына Мешени ауылы кіреді. Яргара қаласының халқы 2026 жылы 4800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-yargara-10888.html|title=Население Яргара|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-батысында, Тигечь өзенінің жағасында, төбелі жерде орналасқан. [[Леова]] қаласынан 25 км және [[Кишинёв]] муниципиясынан 100 км қашықтықта.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/section/16/content/829?ysclid=mr94fhayfq939755791|title=Яргара|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Тарихы == Яргара қаласының тарихы 1902 жылдан басталады, сол кезде Басарабеаска-Прут бағытында теміржол стансасы салынып, біртіндеп стансаның айналасында үйлер салынып, қаланың іргетасы қаланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Яргара өнеркәсіптік аймақ ретінде дамыды. 1948 жылы мұнда автомобильдер мен тракторларға арналған станса құрылды. Кейінірек механикаландырылған орман шаруашылығы, шарап өнеркәсібіне арналған ауылшаруашылық өндірістік бірлестігі және астық элеваторы дамыды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың экономикалық әлеуеті негізінен кәсіпкерлік лицензиясы бойынша жұмыс істейтін кәсіпорындармен ұсынылған. Оларға «Cristi» ЖШС шарап зауыты, «Iargara» ағаш өңдеу компаниясы және ауылшаруашылық қызметтерін көрсететін «Elevatorul Iargara» АҚ жатады. Қалада «Agromontaj» АҚ, жанармай құю стансалары және сұйытылған мұнай газы стансалары, сондай-ақ «Moldcărbune» және «Universcoop» компанияларының «Iargara» филиалдары жұмыс істейді. Яргара қаласының білім беру желісіне екі мектепке дейінгі мекеме, бір орта мектеп және теориялық лицей кіреді. Мәдениет мекемелерінде екі қоғамдық кітапхана, қоғамдық орталық және балалар шығармашылығы орталығы жұмыс жасайды. Қалада стадион, мәдениет және демалыс саябағы және әскери даңқ ескерткіші бар. Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем стансасы және екі дәріхана кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://www.moldovenii.md/ru/city/details/id/107|title=Яргара, района Леова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 1ixgaj72cjygouj7p3kswwy81bz2tn9 0 785019 3684739 3660193 2026-10-22T09:21:28Z Ayazhan10 180289 3684739 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Орлеа́н''' (фр. Orléans, МФА: [ɔʁ.le.ɑ̃]) — [[Франция|Франциядағы]] қала әрі коммуна, [[Луаре]] департаментінің және Орталық — Луара аңғары өңірінің әкімшілік орталығы. Қала тарихи Орлеане аймағының басты қаласы болып саналады. Орлеан Луара өзенінің бойында, [[Париж|Парижден]] оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. 2009 жылғы мәлімет бойынша, қала халқының саны 113 224 адамды құраған. == Тарихы == Орлеан кельттердің карнуттар тайпасының басты қаласы ретінде негізі қаланып, Ценабум (лат. Cenabum) деп аталған. Б.з.б. 52 жылы қаланы [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]] қиратқан. Ал 275 жылы император [[Аврелиан]] қаланы қайта қалпына келтіріп, оның құрметіне V ғасырдан бастап Аврелианум (лат. Aurelianum, толық атауы — Civitas Aurelianensis, Aureliana civitas, яғни «Аврелианның қаласы») деп атала бастады. Содан бері, шамамен 1700 жыл бойы, қаланың атауы түпкі мағынасын сақтап қалды. Алайда француз тілінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктеріне байланысты оның айтылуы, кейін жазылуы да өзгерді: au дыбысы [o] болып айтылатын болды, алғашқы -e- дыбысы түсіріліп, айтылмайтын дыбысқа айналды, ал -um жалғауы ерте орта ғасырлардың өзінде біртіндеп редукцияға ұшырап, қолданыстан шықты. Осылайша, фонетикалық өзгерістер нәтижесінде Aurelianum → [orleã] → қазіргі Orléans атауы қалыптасты.<ref>{{кітап|авторы=Jacques Debal, Cenabum, Aurelianis |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Galliae civitates |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=1966 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> 451 жылы ғұндардың көсемі [[Еділ қаған]] қаланы басып алып, тонауға әрекет жасады. Алайда соңғы сәтте вестготтар королі І Теодорих пен рим қолбасшысы Аэцийдің бірлескен қолбасшылығымен келген әскер оның жолын бөгеді. Одақтас әскерге 408 жылдан бастап вандалдармен бірге келіп, қала маңына қоныстанған алан тайпасының бір бөлігі де қосылды. Гот тарихшысы Иорданның деректеріне сәйкес, аландар Каталаун жазығындағы шайқаста өздерінің королі Сангибанның қолбасшылығымен әскердің орталық шебіне орналастырылған. Бұл шайқаста римдіктердің жеңіске жетуіне олардың қатысуы маңызды рөл атқарды. Тарихи Орлеане провинциясында осы халықтың осында болғанын еске салатын жүзге жуық елді мекен атауы сақталған. Олардың қатарында Ален (Allaines-Mervilliers), Аленвиль (Allainville) сияқты атаулар бар. Француздардың Ален есімі де осы атаудан шыққан болуы мүмкін. Бұл есім біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап тарихи деректерде кездеседі. Алайда шайқастан бірнеше жыл өткен соң-ақ аурелиандық аландар вестготтарға бағындырылып, Тулуза вестготтар корольдігінің құрамына кірді. [[File:Orléans Jeanne d'Arc place du Martroi.jpg|thumb|left|165px|Орлеан қызына арналған ескерткіш (1855)]] 511, 532, 541 және 549 жылдары Орлеанда шіркеу соборлары өткізілді. Біраз уақыт Орлеан Франк корольдігі бөлінгеннен кейін құрылған Орлеан корольдігінің астанасы болды. Бұл корольдікті Хлодомер 511 жылғы 27 қарашадан 524 жылғы 25 маусымға дейін басқарды. Ұлы Карлдың билігі кезінде қала Франк мемлекетінің маңызды ғылыми орталығына айналды. X–XI ғасырларда Орлеан Парижден кейін корольдік иеліктердегі маңызы жөнінен екінші қала болды. X ғасырда қала маңызды бекініске айналды. 1306 жылы Орлеанда университет құрылды. 1428–1429 жылдардағы Орлеан қоршауы — Жүз жылдық соғыстың маңызды оқиғаларының бірі. Жеті айға созылған қоршаудан кейін қала 8 мамырда Жанна д’Арк бастаған әскердің күшімен азат етілді. Осы оқиғадан кейін Жанна д’Арк «Орлеан қызы» (Pucelle d’Orléans) деген атпен танымал болды. XVI ғасырдағы діни соғыстар кезінде Орлеан кальвинизмнің, яғни гугеноттар қозғалысының таралу орталықтарының біріне айналды. Алайда 1572 жылғы Әулие Варфоломей түні оқиғаларынан кейін католиктердің ықпалы күшейді. Сол кезде қалада шамамен 1000 гугенот қаза тапты. 1560 жылы Орлеанда Бас штаттар (États généraux) шақырылды. Бұл — 76 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы шақырылым еді. 1870–1871 жылдардағы Франция–Пруссия соғысы кезінде Орлеан қоршауға алынып, пруссиялық әскер тарапынан екі рет басып алынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала 1940 жылдан бастап неміс әскерлерінің бақылауында болды және 1944 жылы азат етілді. Соғыс жылдарында Орлеан әуе шабуылдарынан қатты зардап шекті. Әсіресе 1944 жылғы мамыр айындағы АҚШ әскери-әуе күштерінің бомбалауы қалаға едәуір зиян келтіріп, көптеген тарихи-архитектуралық ескерткіштер қирады. === Білім беру === Орта ғасырлардың алғашқы кезеңінен бастап Орлеан қаласында білім алу беделді саналған. [[VI ғасыр|VI ғасырда]] мұнда [[Бургундия]] королі Гунтрамнның ұлы Гундобад білім алған. Ұлы Карл, кейіннен Гуго Капет те өздерінің үлкен ұлдарын оқуға Орлеанға жіберген. XI ғасырдан XIII ғасырдың ортасына дейін қаладағы оқу орындары кеңінен танымал болып, олардың даңқы [[Италия]] мен [[Англия|Англияға]] дейін жеткен. Осы елдерден білім алу мақсатында Орлеанға көптеген адамдар келген. 1230 жылы [[Париж|Париждегі]] Сорбонна университетінің оқытушылары уақытша қызметінен шеттетілген кезде, олардың бір бөлігі Орлеан қаласынан пана тапқан. 1298 жылы Рим папасы VIII Бонифаций декреталийлердің алтыншы жинағын жариялаған кезде, оның мәтіндеріне түсініктеме беруді Болонья мен Орлеан қалаларының құқықтанушы ғалымдарына тапсырған. Заңгерлердің, нотариустардың, адвокаттар мен судьялардың қамқоршысы саналатын әулие Иво Кермартенский (1253–1303) Орлеанда азаматтық құқықты оқыған. [[Рим папасы]] V Клемент те Орлеанда құқық пен әдебиетті оқыған. Оның 1306 жылғы 27 қаңтарда Лион қаласында шығарған булласы Орлеанда университет құру туралы шешімді жариялады. Осылайша Франция мен Еуропадағы ең көне жоғары оқу орындарының бірі — Орлеан университетінің негізі қаланды. Кейінгі он екі папа университетке жаңа артықшылықтар мен құқықтар беріп отырған. XIV ғасырда университетте Франциядан, Германиядан, Лотарингиядан, Бургундиядан, Шампаньнан, Пикардиядан, Нормандиядан, Туреннен, Гиеньнен және Шотландиядан келген шамамен 5 мың студент білім алған. 1793 жылы Ұлттық конвенттің шешімімен университет таратылды. Ал 1962 жылы ол қайта құрылды. Әр жылдары Орлеан университетінде [[Иоганн Рейхлин]], [[Жан Кальвин]], [[Этьен де ла Боэси|Этьен де Ла Боэси]], [[Пьер Ферма]], [[Мольер]], [[Шарль Перро]], Жан де Лабрюйер және басқа да көрнекті тұлғалар білім алған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] [[Санат:Луаре департаментінің коммуналары]] a4u7inn8szjwsgrldq0kui9e3htqgo7 3684740 3684739 2026-10-22T09:21:58Z Ayazhan10 180289 3684740 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Орлеа́н''' (фр. Orléans, МФА: [ɔʁ.le.ɑ̃]) — [[Франция|Франциядағы]] қала әрі коммуна, [[Луаре]] департаментінің және Орталық — Луара аңғары өңірінің әкімшілік орталығы. Қала тарихи Орлеане аймағының басты қаласы болып саналады. Орлеан Луара өзенінің бойында, [[Париж|Парижден]] оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан. 2009 жылғы мәлімет бойынша, қала халқының саны 113 224 адамды құраған. == Тарихы == Орлеан кельттердің карнуттар тайпасының басты қаласы ретінде негізі қаланып, Ценабум (лат. Cenabum) деп аталған. Б.з.б. 52 жылы қаланы [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]] қиратқан. Ал 275 жылы император [[Аврелиан]] қаланы қайта қалпына келтіріп, оның құрметіне V ғасырдан бастап Аврелианум (лат. Aurelianum, толық атауы — Civitas Aurelianensis, Aureliana civitas, яғни «Аврелианның қаласы») деп атала бастады. Содан бері, шамамен 1700 жыл бойы, қаланың атауы түпкі мағынасын сақтап қалды. Алайда француз тілінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктеріне байланысты оның айтылуы, кейін жазылуы да өзгерді: au дыбысы [o] болып айтылатын болды, алғашқы -e- дыбысы түсіріліп, айтылмайтын дыбысқа айналды, ал -um жалғауы ерте орта ғасырлардың өзінде біртіндеп редукцияға ұшырап, қолданыстан шықты. Осылайша, фонетикалық өзгерістер нәтижесінде Aurelianum → [orleã] → қазіргі Orléans атауы қалыптасты.<ref>{{кітап|авторы=Jacques Debal, Cenabum, Aurelianis |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Galliae civitates |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=1966 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> 451 жылы ғұндардың көсемі [[Еділ қаған]] қаланы басып алып, тонауға әрекет жасады. Алайда соңғы сәтте вестготтар королі І Теодорих пен рим қолбасшысы Аэцийдің бірлескен қолбасшылығымен келген әскер оның жолын бөгеді. Одақтас әскерге 408 жылдан бастап вандалдармен бірге келіп, қала маңына қоныстанған алан тайпасының бір бөлігі де қосылды. Гот тарихшысы Иорданның деректеріне сәйкес, аландар Каталаун жазығындағы шайқаста өздерінің королі Сангибанның қолбасшылығымен әскердің орталық шебіне орналастырылған. Бұл шайқаста римдіктердің жеңіске жетуіне олардың қатысуы маңызды рөл атқарды. Тарихи Орлеане провинциясында осы халықтың осында болғанын еске салатын жүзге жуық елді мекен атауы сақталған. Олардың қатарында Ален (Allaines-Mervilliers), Аленвиль (Allainville) сияқты атаулар бар. Француздардың Ален есімі де осы атаудан шыққан болуы мүмкін. Бұл есім біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап тарихи деректерде кездеседі. Алайда шайқастан бірнеше жыл өткен соң-ақ аурелиандық аландар вестготтарға бағындырылып, Тулуза вестготтар корольдігінің құрамына кірді. [[File:Orléans Jeanne d'Arc place du Martroi.jpg|thumb|left|165px|Орлеан қызына арналған ескерткіш (1855)]] 511, 532, 541 және 549 жылдары Орлеанда шіркеу соборлары өткізілді. Біраз уақыт Орлеан Франк корольдігі бөлінгеннен кейін құрылған Орлеан корольдігінің астанасы болды. Бұл корольдікті Хлодомер 511 жылғы 27 қарашадан 524 жылғы 25 маусымға дейін басқарды. Ұлы Карлдың билігі кезінде қала Франк мемлекетінің маңызды ғылыми орталығына айналды. X–XI ғасырларда Орлеан Парижден кейін корольдік иеліктердегі маңызы жөнінен екінші қала болды. X ғасырда қала маңызды бекініске айналды. 1306 жылы Орлеанда университет құрылды. 1428–1429 жылдардағы Орлеан қоршауы — Жүз жылдық соғыстың маңызды оқиғаларының бірі. Жеті айға созылған қоршаудан кейін қала 8 мамырда Жанна д’Арк бастаған әскердің күшімен азат етілді. Осы оқиғадан кейін Жанна д’Арк «Орлеан қызы» (Pucelle d’Orléans) деген атпен танымал болды. XVI ғасырдағы діни соғыстар кезінде Орлеан кальвинизмнің, яғни гугеноттар қозғалысының таралу орталықтарының біріне айналды. Алайда 1572 жылғы Әулие Варфоломей түні оқиғаларынан кейін католиктердің ықпалы күшейді. Сол кезде қалада шамамен 1000 гугенот қаза тапты. 1560 жылы Орлеанда Бас штаттар (États généraux) шақырылды. Бұл — 76 жылдық үзілістен кейінгі алғашқы шақырылым еді. 1870–1871 жылдардағы Франция–Пруссия соғысы кезінде Орлеан қоршауға алынып, пруссиялық әскер тарапынан екі рет басып алынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қала 1940 жылдан бастап неміс әскерлерінің бақылауында болды және 1944 жылы азат етілді. Соғыс жылдарында Орлеан әуе шабуылдарынан қатты зардап шекті. Әсіресе 1944 жылғы мамыр айындағы АҚШ әскери-әуе күштерінің бомбалауы қалаға едәуір зиян келтіріп, көптеген тарихи-архитектуралық ескерткіштер қирады. == Білім беру == Орта ғасырлардың алғашқы кезеңінен бастап Орлеан қаласында білім алу беделді саналған. [[VI ғасыр|VI ғасырда]] мұнда [[Бургундия]] королі Гунтрамнның ұлы Гундобад білім алған. Ұлы Карл, кейіннен Гуго Капет те өздерінің үлкен ұлдарын оқуға Орлеанға жіберген. XI ғасырдан XIII ғасырдың ортасына дейін қаладағы оқу орындары кеңінен танымал болып, олардың даңқы [[Италия]] мен [[Англия|Англияға]] дейін жеткен. Осы елдерден білім алу мақсатында Орлеанға көптеген адамдар келген. 1230 жылы [[Париж|Париждегі]] Сорбонна университетінің оқытушылары уақытша қызметінен шеттетілген кезде, олардың бір бөлігі Орлеан қаласынан пана тапқан. 1298 жылы Рим папасы VIII Бонифаций декреталийлердің алтыншы жинағын жариялаған кезде, оның мәтіндеріне түсініктеме беруді Болонья мен Орлеан қалаларының құқықтанушы ғалымдарына тапсырған. Заңгерлердің, нотариустардың, адвокаттар мен судьялардың қамқоршысы саналатын әулие Иво Кермартенский (1253–1303) Орлеанда азаматтық құқықты оқыған. [[Рим папасы]] V Клемент те Орлеанда құқық пен әдебиетті оқыған. Оның 1306 жылғы 27 қаңтарда Лион қаласында шығарған булласы Орлеанда университет құру туралы шешімді жариялады. Осылайша Франция мен Еуропадағы ең көне жоғары оқу орындарының бірі — Орлеан университетінің негізі қаланды. Кейінгі он екі папа университетке жаңа артықшылықтар мен құқықтар беріп отырған. XIV ғасырда университетте Франциядан, Германиядан, Лотарингиядан, Бургундиядан, Шампаньнан, Пикардиядан, Нормандиядан, Туреннен, Гиеньнен және Шотландиядан келген шамамен 5 мың студент білім алған. 1793 жылы Ұлттық конвенттің шешімімен университет таратылды. Ал 1962 жылы ол қайта құрылды. Әр жылдары Орлеан университетінде [[Иоганн Рейхлин]], [[Жан Кальвин]], [[Этьен де ла Боэси|Этьен де Ла Боэси]], [[Пьер Ферма]], [[Мольер]], [[Шарль Перро]], Жан де Лабрюйер және басқа да көрнекті тұлғалар білім алған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] [[Санат:Луаре департаментінің коммуналары]] rybooxmed63396ps1n37zz62sew6gh6 10 786676 3684498 3683894 2026-10-21T16:26:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684498 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Литва қалалары |тақырыбы = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]] |сурет2 = |мазмұны = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}} [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}} [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> e47ooc9lzsbveco99w3kc9wy06ots4b 0 787201 3684577 3671812 2026-10-21T17:53:19Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3684577 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Smells Like Teen Spirit |Тыс = Smells_Like_Teen_Spirit.jpg |Орындаушы = [[Nirvana]] |Альбом = [[Nevermind]] |Шығарылған = 10 қыркүйек 1991 |Формат = [[аудиокассета]], [[CD]], [[7"]], [[12"]] |Б жағы = |Жазылған = мамыр 1991 |Жанр = [[гранж]], [[альтернативті рок]], [[хард-рок]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = [[Курт Кобейн]], [[Дэйв Грол]], [[Крист Новоселич]] |Өлең авторы = [[Курт Кобейн]] |Ұзақтығы = 05:01 <small>(альбомдық нұсқа)</small><br>04:30 <small>(сингл)</small> |Лейблі = [[DGC Records]] |Продюсері = [[Бутч Виг]] |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = [[Here She Comes Now/Venus in Furs]] |Алд_жыл = 1991 |Жыл = 1991 |Келесі = [[Come as You Are]] |Кел_жыл = 1992 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|hTWKbfoikeg|logo=1|Smells Like Teen Spirit}}}} }} '''«Smells Like Teen Spirit»''' ({{tr-en|Жасөспірімдік рухтың иісі анқиды}}) — америкалық [[Nirvana]] рок-тобының ''[[Nevermind]]'' альбомындағы әні. [[Курт Кобейн]], [[Крист Новоселич]] және [[Дэйв Грол]] жазған, [[Бутч Виг]] продюсерлік еткен. Әннің әуені өзіндік тұжырымдамасымен ерекшеленеді — «{{Iw|Electro-Harmonix|Small Clone|en|Electro-Harmonix}}» эффектісі бар, дірілдеген [[Хорус (эффект)|хорус]]ты гитара үнімен сүйемелденетін тыныш куплеттер қатты, [[Хардкор-панк|хардкор]]лы припевке ауысады» — бұл «Smells Like Teen Spirit» әнінің танымалдылығы арқасында [[альтернативті рок]]та кең таралған шаблонға айналды. Кейіннен бұл әдісті осы бағыттағы көптеген орындаушылар көшіріп алды.<ref name="автоссылка2">di Perna, Alan. «Brave Noise—The History of Alternative Rock Guitar». ''Guitar World'', Желтоқсан 1995.</ref> «Smells Like Teen Spirit» әнінің кенеттен келген табысы ''Nevermind'' альбомының [[мейнстрим]]дік танымалдылыққа ие болуына ықпал етіп, оған 1992 жылғы көптеген музыкалық чарттардың жоғарғы сатыларынан көрінуге мүмкіндік берді. Бұл ән Nirvana тобының алғашқы және ең танымал хиттерінің бірі болды. Ол ''[[Billboard Hot 100|Billboard]]'' чартында алтыншы орынға жетіп, 1991 және 1992 жылдары бүкіл әлем бойынша бірқатар хит-парадтарды бастады. Композиция ''Rolling Stone'' журналының «[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінде 9-орынға тұрақтады ([[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән (2021)|2021 жылғы жаңартылған тізімде]] ол 5-орынға жылжытылды), ''[[New Musical Express|NME]]<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/05/songs/|title=NME выбрал 500 величайших песен всех времен|publisher=''Lenta.ru''|lang=ru|access-date=2018-04-07|archive-date=2014-04-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6OgAelJI3?url=http://lenta.ru/news/2014/02/05/songs/|url-status=live}}</ref>'' журналының дәл [[New Musical Express журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы 500 ұлы ән|сондай сауалнамасы]]нда 1-қатардан көрінді, сонымен қатар басқа да көптеген музыкалық басылымдардың «үздік әндер» рейтингтерінде бой көрсетті. 2012 жылы [[Last.fm]] порталы «Smells Like Teen Spirit» туындысын 10 жылдық [[Last.fm|скробблинг]]тің ең үздік композициясы деп атады.<ref>{{cite web|url=http://www.lastfm.ru/bestof/10years/tracks?from=20|title=Лучшие композиции за 10 лет скробблинга|lang=ru|publisher=''[[Last.fm]]''|access-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227181625/http://www.lastfm.ru/bestof/10years/tracks?from=20|archive-date=2012-12-27|url-status=dead}}</ref> «Smells Like Teen Spirit» бейнебаяны екі [[MTV Video Music Awards]] сыйлығымен марапатталып, [[поп-мәдениет]]тің айтулы элементіне, сондай-ақ бірнеше пародияның нысанына айналды. Бейнебаян [[MTV|телеарна]]ны танымал етуде маңызды рөл атқарды және ұжымның орасан зор танымалдылыққа ие болуының негізгі факторларының бірі болды. Сарапшылардың пікірінше, бұл ән «[[Z буыны]]ның әнұранына» айналды, оның жетістігінің арқасында [[гранж]] ірі радиостанциялардың толқындарына орнығып, жетекші [[Дыбыс жазу лейблі|лейбл]]дердің қызығушылық аясына енді, ал альтернативті рок мейнстримнің бір бөлігі болды.<ref>{{cite web|author=Olsen, Eric|url=http://www.today.com/id/4652653|title=10 years later, Cobain lives on in his music|publisher=MSNBC.com|date=2004-04-09|access-date=2018-03-31|lang=en|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622170917/http://www.today.com/id/4652653|url-status=live}}</ref> Алайда топ мүшелері әннің сәттілігі мен оған тым қатты назар аударылғанына байланысты өздерін ыңғайсыз сезінді. Жылдар өтсе де, сыншылар «Smells Like Teen Spirit» туындысын барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірі деп атауын жалғастырып келеді. == Шығарылуы мен жазылуы == Өлімінен бірнеше ай бұрын Nirvana фронтмені Курт Кобейн ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]''-ға берген сұхбатында «Smells Like Teen Spirit» туындысы [[Pixies]] — өзі таңданатын топтың стилінде ән жазу әрекеті болғанын айтты. Музыканттың сөзі бойынша: {{Cquote|Мен поп-музыка рухында қарапайым ән жазуға тырыстым. Бастапқыда мен Pixies-тің ең жақсы нәрселерін ұрлап алуға тырыстым. Мойындау керек. [Жымияды.] Мен бұл топты алғаш рет естігенде, оған сондай қатты бауыр басқаным соншалық, көп ұзамай мені Pixies мүшесі деп толық санауға болатын еді, қандай жағдайда да — қосалқы құрамының. Біз Pixies-тен динамика сезімін қабылдадық, ол жұмсақ әрі тыныш дыбыстардан ауыр және қатты дыбыстарға ауыса білу икемділігінен тұратын еді.<ref name="pixies">{{cite web | url =https://www.rollingstone.com/music/news/kurt-cobain-the-rolling-stone-interview-19940127 | title =Kurt Cobain, The Rolling Stone Interview: Success Doesn't Suck | publisher =''[[Rolling Stone]]'' | author =Fricke, David |date=1994-01-27| lang =en | access-date =2018-04-06 | archive-date =2017-10-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20171003173211/http://www.rollingstone.com/music/news/kurt-cobain-the-rolling-stone-interview-19940127 | url-status =live }}</ref>}} [[Сурет:Smells Like Teen Spirit - vinyl.PNG|thumb|«Smells Like Teen Spirit» синглінің күйтабақтағы алғашқы шығарылымы]] Кобейн «Smells Like Teen Spirit» туындысын шығаруға 1991 жылы топтың екінші альбомы — ''Nevermind'' жазыла бастауынан бірнеше апта бұрын ғана кірісті. Ол әнді әріптестерінің алдында алғаш рет орындаған кезде, ол тек негізгі гитара [[Рифф (музыка)|рифф]]і мен припевтің вокалдық әуенін ғана қамтыды.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}}<ref name="rsslts">«Nirvana — Smells Like Teen Spirit». ''[[Rolling Stone]]''. 7 желтоқсан 2000.</ref> Тректі тыңдағаннан кейін басист Крист Новоселич тек иығын қиқаң еткізіп, оны «күлкілі» деп атады. Жауап ретінде Кобейн топты риффті «бір-бір жарым сағат» ойнауға мәжбүр етті. 2001 жылғы сұхбатында Новоселич припевтің негізгі риффін бірнеше рет ойнағаннан кейін былай дегенін еске алды: «„Бір минут күте тұрыңдар. Бәлкім, сәл баяуырақ байқармыз?“. Осылайша мен куплетті ойнай бастадым. Ал Дэйв барабан битін ойнай бастады».<ref name="requiem">Cross, Charles. «Requiem for a Dream». ''[[Guitar World]]''. Қазан 2001.</ref> Нәтижесінде «Smells Like Teen Spirit» альбомның топтың барлық үш мүшесі де автор ретінде жазылған жалғыз әні болды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=66}} Кобейн әннің атауын оның құрбысы, сол кезде [[Bikini Kill]] тобының ([[Riot grrrl]] қозғалысының жетекші ұжымдарының бірі) солисі болған Кэтлин Ханна Кобейннің үйінің қабырғасына «Курттан Teen Spirit иісі шығады» ({{Lang-en|Kurt Smells Like Teen Spirit}}<ref>{{cite web|last1=Karavoulias|first1=Terry|title=The Story Behind Smells Like Teen Spirit|url=https://www.upvenue.com/article/1467-the-story-behind-smells-like-teen-spirit.html|website=UpVenue|access-date=2016-01-20|lang=en|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204115/http://www.upvenue.com/article/1467-the-story-behind-smells-like-teen-spirit.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=OUR HIT PARADE - Kathleen Hanna - Smells Like Teen Spirit - Rebel Girl - 12-15-2010|url=https://www.youtube.com/watch?v=xWO4JnP2T40|website=YouTube|access-date=2016-01-20|date=2010-12-16|lang=en|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210014019/https://www.youtube.com/watch?v=xWO4JnP2T40|url-status=live}}</ref>) деген фразаны жазғаннан кейін ойлап тапты. Ханна Кобейннен оның сол кездегі құрбысы [[Тоби Вэйл]] қолданған танымал «[[Teen Spirit (дезодорант)|Teen Spirit]]<nowiki/>» жастар дезодорантының иісі аңқып тұрғанын меңзеген еді. Музыкант бұл фразаны революциялық астары бар ұран — «Курттан жасөспірімдік рух еседі» деп түсінді, өйткені олар сол кеште [[анархизм]]ді, [[панк-рок]]ты және басқа да ұқсас тақырыптарды талқылаған болатын. Кейіннен Кобейн дезодоранттың бар екенін сингл шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана білгенін алға тартты.{{sfn|Azerrad|1994|pp=211–212}} «Smells Like Teen Spirit», «[[Come as You Are]]<nowiki/>» туындысымен қатар, топтың продюсер Бутч Вигпен алғашқы сессияларына дейін жазылған бірнеше жаңа әндерінің бірі болды. ''Nevermind'' жазбасы басталмас бұрын, музыканттар Вигке өздерінің репетицияларының шикі демо нұсқасын жіберді, оның ішінде «Teen Spirit» те бар еді. Музыканың қатты орындалуына байланысты таспаның дыбысы қатты бұрмаланғанына қарамастан, Виг әннің әлеуеті бар деп шешіп, әуенін ажырата алды. 1991 жылдың мамырында топ «Smells Like Teen Spirit» туындысын Калифорнияның [[Ван-Найс (Калифорния)|Ван-Найс]] қаласындағы ''[[Sound City]]'' студиясында жазды.<ref>Cross, Charles. «The Stories Behind the Songs». ''Rolling Stone''. 14 қараша 2002.</ref> Продюсер композицияға кейбір өзгерістер енгізуді: гитаралық импровизацияны припевке ауыстыруды және оның ұзақтығын қысқартуды ұсынды.<ref>di Perna, Alan. «The Making of ''Nevermind''». ''Guitar World''. Күз 1996.</ref> Топ минусовканы үш ретте жазып алып, екінші дубльді қалдыруды ұйғарды.<ref name="rsslts" /> Содан кейін Виг аудиодорожкаға бірнеше дыбыстық түзетулер енгізді, өйткені Кобейннің гитара эффектілері арасында ауысу кезінде {{Iw|Тайминг (музыка)|таймингпен|en|Тайминг (музыка)}} кішігірім мәселелері болған еді. Продюсер Кобейннен тек үш вокалдық дубль ғана жаздыра алды, ол жағдайға былай деп түсініктеме берді: «Мүмкін, бір күні маған Куртты төртінші дубльді жасауға көндіру бақыты бұйырар».{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=67}} == Мазмұны == === Музыка === «Smells Like Teen Spirit» әні [[фа минор]] кілтінде жазылған,<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/music/a14759352/smells-like-teen-spirit-nirvana-wrong-key/|title='Smells Like Teen Spirit' in the Wrong Key Proves That Nirvana Could Have Been a Great Pop Band|publisher=''[[Esquire]]''|access-date=2018-04-10|lang=en|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109014456/https://www.esquire.com/entertainment/music/a14759352/smells-like-teen-spirit-nirvana-wrong-key/}}</ref> ал оның негеізгі [[Рифф (музыка)|гитара риффі]] төрт [[квинтаккорд]]қа (F5-B♭5-A♭5-D♭5) негиізделген.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Кобейн бұл аккордтарды [[Синкопа (музыка)|такттың күшті үлесінен әлсіз үлесі]]не қарай [[Ұзақтық (музыка)|он алтылық ноталар]]мен ығыстыра орындайды.<ref name="music">Chappell, Jon. «Nirvana’s Music». ''Guitar''. Маусым 1993.</ref> Вигтің айтуынша, топ аккордтардың барынша қуатты дыбысталуын қалағандықтан, гитара партиялары дауыстап {{iw|Дабл-трекинг|дауыстап көбейтілген|en|Double tracking}}.<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Кейде [[пауэр-аккорд]]тар «[[Іркіліс (музыка)|ұсталған]]<nowiki/>» сияқты естіледі, бұл әсер Кобейннің дыбысты тығыздау үшін төменгі төрт ішекті қатар басып ойнауынан туындайды.<ref name="music" /> Көптеген тыңдаушылар «Smells Like Teen Spirit» риффінен [[Boston (топ)|Boston]] тобының «[[More Than a Feeling]]<nowiki/>» әнінің қайырмасындағы рифке ұқсастық байқаған.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}} Кобейн бұл пікірмен келісіп: «Бұл кәдімгі клише-рифф болатын. Ол ''Boston'' тобының рифіне немесе [[The Kingsmen]] тобының „[[Louie Louie]]<nowiki/>“ әніне өте жақын келді», — деп атап өткен. Дегенмен, публицист Рикки Руксби бұл ұқсастықтарға қарамастан, екі әннің аккордтық прогрессиялары әртүрлі екенін алға тартады.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Солай болғанымен, Кобейн қолданған аккордтар ырғағы «Smells Like Teen Spirit» әнін «More Than a Feeling» туындысына барынша жақындата түседі. «Smells Like Teen Spirit» әнінде «бірнеше кең таралған композициялық құрылымдар» қолданылады: олардың қатарына төрт, сегіз және он екі тактілі бөлімдер, соның ішінде [[Такт (музыка)|сегіз тактілі]] шумақ пен бірінші қайырма (қайырма алдындағы бөлім), сондай-ақ он екі тактілі екінші қайырма (негізгі) кіреді.{{sfn|Starr, Waterman|2003|pp=434—435}} Музыкатанушы {{iw|The Verlaines|Грэм Даунс|en|The Verlaines}} «Smells Like Teen Spirit» әні музыкалық [[Даму (музыка)|материалдың дамуы]] мен оның [[Вариациялық форма|вариациялығын]] қатар қамтитын туындының жарқын үлгісі деп есептейді.<ref name=":2">[Газета — [[The Washington Post]]. Статья — «Teen Spirit at 10: An Unshakable Scent». Дата — 2 сентября 2001. Автор — Elaine Beebe Lapriore]</ref><ref name="Teen Spirit at ten">{{cite web|author=Lapriore, Elaine|title='Teen Spirit' at 10: An Unshakable Scent|work=The Washington Post|date=2001-09-02|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|access-date=2009-08-01|lang=en|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020004706/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|url-status=dead}}</ref> Кобейннің [[Pixies]]{{efn|Кобейннің айтуынша, ол ''Nevermind'' альбомына ән жазу кезеңінде Pixies тобының ''[[Surfer Rosa]]'' атты дебюттік дискісін негіз ретінде алған. Музыкант ауыр гитара шуы мен поп-гармониялардың үйлесіміне қатты тәнті болғанын, сондықтан дәл сондай дыбыс сапасына қол жеткізуге ұмтылғанын атап өткен. Кейін Кобейн өзінің үшінші ''[[In Utero]]'' альбомына материал жазып жатқанда (және осы мақсатта альбомды продюсерлеуге ''Surfer Rosa''-ның продюсері [[Стив Альбини]]ді арнайы шақырғанда), ол жаңа әндерден ''Surfer Rosa''-ның сарындарын байқап қалған. Сол себепті, бұл жазбаларды басқа біреуге көрсетуден қорқып, барлық шикі нұсқаларды толықтай жойып жіберген.|комм.}} тобынан алған бұл ән құрылымы композиция барысында дыбыс деңгейі мен динамиканың бірнеше рет бәсең дыбыстан қатты дыбысқа ауысуын көрсетеді.{{sfn|Azerrad|1994|pp=103—104}}<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.4ad.com/pixies/ephemera/kurt-cobain-on-p/|title=Pixies&nbsp;— Ephemera&nbsp;— Kurt Cobain on Pixies and The Breeders|access-date=2007-04-01|publisher=4AD|author=Melody Maker|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421131743/http://www.4ad.com/pixies/ephemera/kurt-cobain-on-p/ <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2007-04-21|lang=en}}</ref>{{sfn|Frank & Ganz|2006|p=87}} Бұл құрылымның негізгі тұжырымдамасы — «[[Хорус (эффект)|хорус]] эффектісі ({{iw|Electro-Harmonix|«Small Clone»|en|Electro-Harmonix}} құрылғысы), қосылған бәсең гитаралық шумақтардың кенеттен қатты, [[Хардкор-панк|хардкорлық]] қайырмаға ұласуы» — дәл осы «Teen Spirit» әнінің танымалдылығынан кейін альтернативті рокта кең таралған шаблонға айналды. Кейіннен бұл әдісті осы бағыттағы көптеген басқа орындаушылар да жиі көшірді.<ref name="автоссылка22">di Perna, Alan. «Brave Noise—The History of Alternative Rock Guitar». ''Guitar World'', Желтоқсан 1995.</ref> Шумақтар кезінде топ қайырмадағыдай аккордтар тізбегін орындайды. Кобейн аккордтық прогрессияның негізгі схемасын қайталайтын Новоселичтің [[Ұзақтық (музыка)|сегіздік нотал]]ы бас партиясының фонында екі гитара нотасын ойнайды. Ән қайырмаға жақындаған кезде, Кобейн «Hello» сөзін қайталай отырып, [[Такт (музыка)|такт]]тың әр [[Үлес (музыка)|үлес]]іне дәл сол екі нотаны ойнай бастайды.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Бірінші және екінші шумақтардан кейін Кобейн бір уақытта Yay сөзін шырқап, гитарада унисондық бенд орындайды. Екінші қайырмадан кейін Кобейн гитарада 16 тактілік [[соло]] ойнайды, ол оның шумақ пен қайырма алдындағы вокалдық әуенін толығымен дерлік қайталайды.{{sfn|Starr, Waterman|2003|pp=434—435}} Соңғы қайырма кезінде (және әннің соңына дейін) Кобейн рефренмен A denial сөз тіркесін айтады, оның дауысы барынша шиеленісіп, іс жүзінде айқайға ұласады.<ref name="classicalbums" /> «Smells Like Teen Spirit» туындысын шығарғаннан кейін Кобейн мен Новоселич: «Бұл шынымен де Pixies дыбысталуына өте ұқсас. Адамдар мұны біздің есімізге міндетті түрде салады», — деген пікірге келді.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}} «[[Рок-н-роллдың 7 дәуірі]]<nowiki/>» деректі фильмінде бұл пікірді топтың соқпалы аспапшысы [[Дэйв Грол]] да растады: «„Smells Like Teen Spirit“… есімде, мен: „[[The Pixies]] стиліндегі қандай да бір рифф, бас партиясы, содан кейін мына бір ноталы оғаш гитара мен барабандар“ деп ойладым. Бір сәтте біз одан бас тарта жаздадық, ол тым… тым қатты Pixies-ке ұқсап кетті».<ref>Doc. film «Seven Ages of Rock», Part 6: «Left of the Dial», Publisher: BBC Worldwide and VH1, Year — 2007, Time: 30:00</ref> === Тақырып === [[Сурет:Nirvana around 1992.jpg|thumb|200px|left|Курт Кобейннің айтуынша: «Кейде мен ақымақ нигилист боламын, ал басқа уақытта шынайы әрі сезімталмын. Әрбір ән осылай туады. Бұл екеуінің қоспасы сияқты. Менің жасымдағы адамдардың көпшілігі осындай. Олар бірде сарказмға толы болса, бірде кенеттен қамқор болып шыға келеді. Бұны аңғарып үлгеру қиын». «Иә, ол жерде ерекше ештеңе жоқ, жай ғана кәдімгі еркеліктің бірі», — деп қосты ол «Smells Like Teen Spirit» туралы{{sfn|Azerrad|1994|pp=211—212}}]] Тыңдаушылар көбінесе Nirvana әндеріндегі сөздерді әрең түсінетін, және «Smells Like Teen Spirit» те ерекшелік емес еді. Бұған Кобейннің жиі британдық акцентке еліктейтін түсініксіз вокалы, сондай-ақ ''Nevermind'' альбомының буклетінде мәтіндердің болмауы себеп болды — онда тек бөлек лирикалық фрагменттер ғана басылған еді. Бұл фактор радиостанциялардың әнді оның релизінің алғашқы кезеңінде эфирге қосуға құлықсыздығына ықпал етті. Мәселен, Geffen Records промоутері бір рок-радиостанция өкілдерінің оған былай дегенін еске алды: «Бұны эфирге шығара алмаймыз. Мына жігіттің не туралы айтып жатқанын ажырата алар емеспін».{{sfn|Cross|2001|pp=204–205}} MTV басшылығы бұдан да ары барып, экранның төменгі бөлігінде субтитрлері бар бейнеклип нұсқасын дайындады.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} Телеарна бұл бейнені өз хабар таратуының алғашқы уақытында көрсетті.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} ''Nevermind'' альбомындағы әндердің мәтіндері, сондай-ақ кейбір ерте және баламалы нұсқалары кейіннен «[[Lithium (Nirvana әні)|Lithium]]<nowiki/>» (1992 жыл) синглінің буклетіне енгізілді. Өз мақалаларының бірінде америкалық рок-сыншы [[Дэйв Марш]] сол тұстағы бірқатар диск-жокейлердің «Smells Like Teen Spirit» әні «1990 жылдардың „Louie Louie“ болды» деген пікіріне былай деп жауап қайтарды: «[ол] „Луи“ сияқты, тек одан да ауқымдырақ, „Teen Spirit“ өз құпияларын құлықсыз ашады, содан кейін, әдетте, жүйесіз түрде жеткізеді».{{sfn|Marsh|1993|p=204}} Ән мәтінін өз бетінше шешуге тырысып, содан кейін оны ресми лирикамен салыстырған Марш: «менің қиялдаған нәрсем Nirvana-ның нақты айтқанынан сәл жақсырақ (кем дегенде, көңілге қонымдырақ) болып шықты» деп мойындады және былай деп атап өтті: «Ең сорақысы — [қазір] мен әннің [оның мағынасы] туралы, оның ресми нұсқасымен [мәтінімен] танысқанға дейінгі уақыттан қарағанда көбірек білетініме сенімді емеспін».{{sfn|Marsh|1993|p=206}}Әннің ең кең таралған интерпретациясы — жасөспірімдер революциясы, мұны оның музыкалық бейнебаяны да растайды.{{sfn|Crisafulli|1996|p=38}} ''Nevermind'' релизін қолдау мақсатында берген сұхбатында Кобейн бұл әннің өз достары туралы екенін айтып, былай деп түсіндірді: «Біз әлі де өзімізді тинейджерлер сияқты сезінеміз, өйткені ересек адамдар ретінде бізден күтетін қағидаларды ұстанбаймыз... Бұл жасөспірімдердің революциялық тақырыбы сияқты нәрсе».{{efn|[[Олимпия (Вашингтон)|Олимпия]]ға табан тіресімен-ақ, Курт жергілікті тусовканы қатты толғандырған «жасөспірімдер революциясы» туралы пікірталасқа бірден араласып кетті. Курт бұл ортаны «[[Кальвинизм|кальвинистер]» деп атайтын. Мүмкін, «кальвинистердің» өздеріне мұндай салыстыру ұнай қоймас, бірақ көптеген жағынан алғанда бұл жасөспірімдер революциясының мақсаттары {{iw|Нация Вудстока|Вудсток нациясының|en|Woodstock Nation}} көздеген мақсаттарымен үндес еді. Оның мәні — жастар өздерінің саясаты мен мәдениетін қалыптастырып, оларды ескі буынның арамза әрі жемқор билігінен азат етуі тиіс болатын. Жастар мәдениеті барлық жағынан — көркемдік, іскерлік, тіпті аудитория тұрғысынан да Американы жайлаған корпоративтілікке қарама-қайшы, адал, қолжетімді әрі әділетті болуы керек еді.{{sfn|Azerrad|1994|p=212}}.<ref name="SoyuzNirvana">{{cite web|title=10 знаменитых песен, написанных случайно|url=https://www.soyuz.ru/articles/1113?sectionId4=|lang=ru|access-date=2018-04-08|publisher=''[[Союз (концерн)|Союз]]''|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408140809/https://www.soyuz.ru/articles/1113?sectionId4=}}</ref><ref name=":4">{{кітап|авторы=Azerrad, Michael|тақырыбы=Our Band Could Be Your Life: Scenes from the American Indie Underground, 1981-1991|url=https://books.google.com/books?id=6Q07AQAAQBAJ&pg=PT407&lpg=PT407&dq=Calvinists+Cobain&source=bl&ots=2hYuVhmowG&sig=SZpmUbrKZkOfQRVmGl9PoCfnlsg&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjo-7ST3KjbAhUBCSwKHYwwBuUQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Calvinists%20Cobain&f=false|lang=en|баспасы=Hachette UK|жылы=2012|барлық беті=528|isbn=9780316247184}}</ref> Келесі сұхбаттарында Кобейн әннің интерпретациясын өзгертіп отырды және оның мағынасы туралы нақты ештеңе айтпады.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|pp=66—67}} «[[Come as You Are: The Story of Nirvana]]<nowiki/>» кітабына енген жазушы [[Майкл Азеррад]]пен әңгімелесу кезінде Кобейн «өзінің қоршаған ортасы, өз ұрпағы және өз жасындағы адамдар туралы сезімдерін сипаттауға» міндетті сезінгенін мәлімдеді.{{sfn|Azerrad|1994|pp=211—212}}<ref name="SoyuzNirvana" /> [[Дэвид Фрикен]]ің пікірінше: «Белгілі бір мағынада, ол [Кобейн] журналист болды. Ол [[Джон Леннон]] немесе [[Боб Дилан]] сияқты тек өзі туралы жазған жоқ, ол мәтіндер мен музыкада бәрін солай білдірді... сен туралы айтып жатқандай сезіндірді».<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Публицист Кит Кэмерон былай деп толықтырды: «Курт адамдарды, әсіресе бұл өмірде өз орындарын таба алмай жүрген жас адамдарды өзіне тартты. Кобейнді көріп және оның музыкасын тыңдай отырып, олар өз мақсатына күмәнданатын адамды естіді».<ref name="classicalbums" /> {| class="simple" border="1" style="float:right; margin-left:2em" |- !Бейне |- |<small>{{YouTube|hTWKbfoikeg|Ресми бейнеклип|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|kl2S-kInogU|The Paramount, 1991 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|TFSWOilJvEg|Top Of The Pops, 1991 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|R3XIGon2RjY|Reading фестивалі, 1992 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|34GJ7ULmwjQ|Saturday Night Live, 1992 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|Ul8vqaGGnY0|Әнді топтық орындау|logo=1}}</small> |} Жазушы Чак Крисафулли «Smells Like Teen Spirit»-ті «Кобейнге тән мағына мен мағынасыздықты зерттейтін түсініксіз дүние» деп сипаттады.{{sfn|Crisafulli|1996|p=37}} Өз кезегінде, Азеррад Кобейн мәтіндерінің қарама-қайшылығына назар аударды (мысалы, «Ұтылып, өтірік күлімдеген қызықты»), «[әндің] мәні екі қарама-қарсы идеяның қақтығысынан емес, бұл қақтығыс баяндаушының бойында тудыратын абдырау мен ашу-ызадан пайда болады — ол өзінің абдырап қалғанына ашулы» деп атап өтті. Жазушының пікірінше, «Smells Like Teen Spirit» — «бұл нақты революция идеясына мысқылмен жауап беру, бірақ екінші жағынан, бұл идеяның өзін қабылдау».{{sfn|Azerrad|1994|p=213}} Сонымен қатар, жазушы [[Чарльз Р. Кросс]] өзінің «Heavier Than Heaven» [[Өмірбаян|кітабы]]нда «Smells Like Teen Spirit» мәтіні Кобейн мен оның бұрынғы сүйіктісі [[Тоби Вэйл]] арасындағы қарым-қатынасқа сілтеме жасайтынын, «дегенмен Курт оған еш жерде арнайы жүгінбесе де» және оны атап өтпесе де мәлімдеді. Кросс «Ол жалыққан және өзіне тым сенімді» деген жолды мысалға келтіріп, ән «басқа біреу туралы болуы мүмкін емес еді» деген қорытындыға келді. Ол өз сөздерін кейіннен Кобейн өшіріп тастаған, бірақ оның күнделіктерінде сақталып қалған әннің бір жолымен нығайтты: «Кім қоғамнан шеттетілген жасөспірімдердің патшасы мен патшайымы болады».{{sfn|Cross|2001|p=169}}<ref>Ранние варианты текста песни «Smells Like Teen Spirit» фигурируют в дневниках Курта Кобейна, изданных в 2002 году — ''Journals'' (2002).</ref> Кросстың айтуынша, жұп айырылысқаннан кейін Курт зорлық-зомбылық көріністерін жазып, суретін сала бастады, олардың көбі өзіне және айналасындағыларға деген жеккөрушілікті білдірді. Осы кезеңдегі әндер онша қатыгез болмағанымен, бәрібір Курттың ерте шығармашылығында болмаған ашу-ызаны көрсетті. Кросстың сөзімен айтқанда: «Олар айырылысқаннан кейінгі төрт ай ішінде Курт өзінің ең есте қаларлық жарты ондық әндерін жазды, олардың барлығы Тоби Вэйл туралы».{{sfn|Cross|2001|pp=168—69}} Кобейннің айтуынша: «Бүкіл ән бір-біріне қайшы келетін идеялардан тұрады... Ол нағыз революция туралы ойды мазақ етеді. Алайда бұл — жағымды ой».{{sfn|Azerrad|1994|p=213}} Өз кезегінде, әннің сәттілігінің себептерінің бірі оның тапқыр атауында деп санаған [[Дэйв Грол]],<ref name="AfishaSLTS">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> әннің бойында қандай да бір идеялар бар екеніне сенбейтінін алға тартып, былай деп атап өтті: «Курттың әннің мәтінін оның алғашқы орындалуынан бес минут бұрын жазып жатқанын бақылай отырып, сізге онда қандай да бір манифест салынған дегенге сену қиын болады. [Осы сәтте] оған мәтінді толтыру үшін тек буындар немесе ұйқасатын бірдеңе керек болды».{{sfn|Azerrad|1994|p=214}} == Шығарылымы == {{Кесек|Түзеу=right|Фон=#F5F5DC|Қоршаудың түсі=#FFFFF0|Ені=28%|Мәтіні=''Андерграунд сахнасындағылардың бәрі [[Утопия|Утопияға]] ұмтылады, бірақ фракциялардың көптігі мен бытыраңқылығы сондай — бұл мүмкүн емес. Егер сендер қарғыс атқан [[андеграунд]] қозғалысын біріктіре алмай, түкке тұрғысыз нәрселер үшін өзара қырқысуды тоқтата алмасаңдар, қалың бұқараға қалай әсер етпексіңдер? […] Мен жай ғана өз тобымнан алып корпоративтік машинаға қарсы революциялық мағынада күрес жүргізеді деп күткенін сезіндім. Маған: “Сен мұны құрал ретінде пайдалана аласың. Сен мұны әлемді өзгерту үшін қолдана аласың”, — деп айтқан көптеген адамдар осыны күтті. Мен ол кезде: “Маған мұндай қысым көрсетуге қалай баттыңыздар. Бұл ақымақтық”, — деп ойладым. Тіпті өзімді ақымақ әрі жұқпалы сезіндім.{{sfn|Azerrad|1994|p=212}}''<br><div style="text-align:right; font-size:90%;">— Курт Кобейн</div>}} «Smells Like Teen Spirit» 1991 жылғы 10 қыркүйекте ''Nevermind'' альбомының дебюттік синглі ретінде жарық көрді,{{efn|Ән радиоэфирге 1991 жылдың 27 тамызында шықты.|комм.}} бұл топтың ''DGC Records'' лейбліндегі алғашқы релизі болды. Бастапқыда ән чарттарға ілікпеді, бұған қоса, ол АҚШ-тың тек ұжымның фан-базалары қалыптасып үлгерген аймақтарында ғана жақсы көрсеткіштерге ие болды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=111}} Ешкім «Smells Like Teen Spirit» хитке айналады деп болжаған жоқ, өйткені оның басты міндеті альтернативті рок жанкүйерлерін тарту болатын. Келесі сингл — «Come as You Are» мейнстрим аудиториясы үшін неғұрлым қызықты композиция болуы мүмкін деп есептелді. Дегенмен, [[Студенттік радио|колледж-радио]] мен {{iw|Заманауи радио|заманауи рок-радиостанциялар|en|Modern rock}} композицияға назар аударып, оның эфирде жиі таралуын қамтамасыз етті. Nirvana менеджері Дэнни Голдбергтің айтуынша, «біздің ешқайсымыз оны [[Кроссовер (музыка)|кроссовер-ән]] ретінде қарастырған жоқпыз, бірақ оны тыңдармандар бірден байқады... Олар оны альтернативті радиодан естіді, содан кейін оны [[леммингтер]] құсап жапа-тармағай сатып ала бастады».{{sfn|Azerrad|1994|p=227}} Сингл бейнебаянының әлемдік премьерасы [[MTV]]-дің {{iw|120 минут|«120 минут»|en|120 Minutes}} түнгі альтернативті рок бағдарламасында өтті, музыкалық видеоның танымал болғаны соншалық, көп ұзамай телеарна оны күндізгі эфирде де жүйелі түрде көрсете бастады.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} Қазан айында MTV басшылығы видеоны «[[Buzz Bin]]<nowiki/>» тізіміне енгізді,{{efn|Телеарна эфирінде ерекше жоғары ротацияға ие болған таңдаулы бейнебаяндар қай топтамаларға енгізілді.|комм.}} ол онда желтоқсанға дейін тұрды. Жыл соңына қарай ән, оның бейнеклипі және ''Nevermind'' альбомы хитке айналды. Ән де, ''Nevermind'' де барлық жетекші рок-радио бағыттарында, соның ішінде {{iw|Заманауи радио|заманауи рок|en|Modern rock}}, [[хард-рок]], [[Album-oriented rock|альбомдық рок]] және [[Студенттік радио|колледж-радио]]да танымал болып, медиалық кросс-форматтың сирек құбылысына айналды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|pp=124—125}} «Smells Like Teen Spirit» сыншылардың жылы лебізіне ие болды және жоғары коммерциялық көрсеткіштер көрсетті. Ән ''[[Village Voice]]'' («[[Pazz & Jop]]<nowiki/>») және ''[[Melody Maker]]'' басылымдарының жыл сайынғы сауалнамаларында көш бастады, сонымен қатар ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының нұсқасы бойынша үздік синглдер тізімінде 2-орынға ие болды. Бұған қоса, «Smells Like Teen Spirit» [[Billboard 100|''Billboard'' 100]] чартының 6-позициясына дейін жетті{{efn|Сол аптада ''Nevermind'' альбомы да дәл осындай хит-парадта — ''Billboard 200'' чартында 1-орынға көтерілді.|комм.}}<ref>«Nirvana Achieves Chart Perfection!» ''[[Billboard magazine|Billboard]]''. 25 января 1992.</ref> және ''[[Alternative Airplay|Alternative Songs]]'' хит-парадының 1-орынында көрінді.<ref name="автоссылка4">{{cite web|author=Basham, David|date=2001-12-20|title=Got Charts? No Doubt's Christmas Gift; Nirvana Ain't No Beatles|work=MTV|url=http://www.mtv.com/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml#/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml|access-date=2006-10-19|lang=en|archive-date=2009-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315010300/http://www.mtv.com/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml#/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml|url-status=live}}</ref> Ән [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]]нан «[[Платиналық диск|платиналық]]<nowiki/>» сертификатын алды (бір миллион дана жөнелтілді). Дегенмен, [[American Top 40|Top-40]] форматындағы көптеген америкалық радиостанциялар әннің дыбысталуына байланысты оны күндізгі эфирге қосуға құлықсыздық танытып, оған түнгі уақытты бөлуді жөн көрді. Топтың отанындағы жетістіктен бөлек, сингл басқа елдерде де танымал болды: «Smells Like Teen Spirit» [[UK Singles Chart]] чартының 7-қатарына дейін көтеріліп, онда жалпы есеппен 184 апта бойы тұрды.<ref name="qpg54">''Nirvana and The Story of Grunge''. ''Q''. p. 54. Желтоқсан 2005.</ref> Ән екі «Грэмми» сыйлығына «[[Хард-рок стиліндегі үздік орындау үшін Грэмми сыйлығы|Хард-рок стиліндегі үздік орындау]]<nowiki/>» және «[[Үздік рок-ән үшін Грэмми сыйлығы|Үздік рок-ән]]<nowiki/>» санаттары бойынша ұсынылды, алайда тиісінше [[Red Hot Chili Peppers]] тобының «[[Give It Away]]<nowiki/>» және [[Эрик Клэптон]]ның «[[Layla]]<nowiki/>» композицияларына жол берді.<ref>«The 35th Grammy Awards Nominations General Categories». ''The Los Angeles Times''. 8 января 1993.</ref> Кейіннен ''[[Entertainment Weekly]]'' журналы Клэптонның Nirvana-ны жеңуін «Грэмми» тарихындағы «10 ең үлкен сәтсіздіктің» бірі деп атады (2-орын).<ref>{{cite web|year=2007|author=Michael Endelman|title=Grammy's 10 Biggest Upsets|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,1567466_20010834_20010795_1,00.html|access-date=2008-02-11|lang=en|archive-date=2012-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/654o4laei?url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,1567466_20010834_20010795_1,00.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, бұл даулы оқиғаны басқа да бірқатар басылымдар атап өтті, соның ішінде: ''[[Cracked.com]]'' (7-орын)<ref name="Cracked">{{cite web|url=http://www.cracked.com/article_15856_7-most-unforgivable-grammy-award-snubs-all-time.html|title=The 7 Most Unforgivable Grammy Award Snubs of All Time|date=2008-02-06|first=Adam|last=Brown|access-date=2010-11-26|lang=en|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613152840/http://www.cracked.com/article_15856_7-most-unforgivable-grammy-award-snubs-all-time.html|url-status=live}}</ref> және ''{{iw|WatchMojo.com|WatchMojo|en|WatchMojo.com}}'' (9-орын).<ref>{{cite web|url=http://www.watchmojo.com/video/id/12118/|title=Top 10 Memorable Grammy Upsets|publisher=watchmojo.com|access-date=2017-10-23|lang=en|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907224817/http://watchmojo.com/video/id/12118/|url-status=live}}</ref> Nirvana-ның жетістігінен кейін публицист [[Майкл Азеррад]] ''Rolling Stone'' журналына арналған мақаласында: «„Smells Like Teen Spirit“ — бұл „Неге деп сұраудың қажеті не“ ұрпағының әнұраны (немесе анти-әнұраны?). Тек Кобейнді осы ұрпақтың дауысы деп атамаңыздар» деп атап өтті.<ref>Azerrad, Michael. «Inside the Heart and Mind of Nirvana». ''Rolling Stone''. 16 апреля 1992.</ref> Дегенмен, музыкалық баспасөз көп ұзамай әнді «Х ұрпағының әнұраны» деп жариялады, ал бұл мәртебеге белсенді түрде қарсылық танытқан оның авторын осы ұрпақтың дауысы етіп қойды.<ref name="AfishaSLTS2">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref><ref>Garofalo, Reebee. ''Rockin' Out: Popular Music in the USA''. Allyn & Bacon, 1997. {{ISBN|0-205-13703-2}}, p. 447.</ref> ''[[The New York Times]]'' газетінің шолушысы өз әсері бойынша «„Smells Like Teen Spirit“ оның атауындағы ащы ирония болмағанда, осы ұрпақ үшін „[[Anarchy in the U.K.]]<nowiki/>“ бола алар еді» деп атап өтіп, «Nirvana teen spirit-тің үнемі бөтелкелерге құйылып, үлдірге қапталып, сатылатынын тым жақсы біледі» деп толықтырды.<ref>{{cite web|author=Reynolds, Simon.|date=1991-11-24|title=Boredom + Claustrophobia + Sex = Punk Nirvana|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB103AF937A15752C1A967958260|access-date=2007-04-08|lang=en|archive-date=2007-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206051923/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB103AF937A15752C1A967958260|url-status=live}}</ref> Топ әннің тым үлкен танымалдылығына байланысты ыңғайсыздық сезінді және кейінгі концерттерде оны жиі сет-листтерден алып тастап отырды. 1993 жылы, [[In Utero (альбом)|''In Utero'']] альбомы жарық көрмес бұрын Новоселич: «Егер „Teen Spirit“ болмаса, „Nevermind“-дың қандай болып шығарын білмеймін» деп мәлімдеп: «''In Utero''-да [„Teen Spirit“-ке ұқсайтын] ештеңе жоқ» деп баса айтты.<ref>DeRogatis, Jim. ''Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90’s''. Cambridge: Da Capo, 2003. {{ISBN|0-306-81271-1}}, p. 14.</ref> Кобейн 1994 жылғы сұхбатында ән туралы ой толғай келе: «Маған „Teen Spirit“ әлі де ұнайды, бірақ оны ойнау — нағыз ыңғайсыздық... Барлығы бұл әнге тым қатты байланып қалды» деді.<ref name="pixies" /> [[Сурет:Kurt Cobain, Smells Like Teen Spirit guitar, EMP Museum.jpg|right|210px|thumb|Кобейннің «Smells Like Teen Spirit» бейнебаянында ойнайтын [[Fender Mustang]] модельді гитарасы]] Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» музыка сыншыларынан жоғары баға алуды жалғастыруда және қазіргі уақытта барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірі болып саналады. Мәселен, 1997 жылы композиция [[Рок-н-ролл даңқ залы]]<nowiki/>ның «Рок-н-роллды қалыптастырған әндер» тізіміне енгізілді.<ref name="Hall of Fame 1997">{{cite web|year=|title=The Songs That Shaped Rock and Roll|publisher=Rock and Roll Hall of Fame|url=http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628094517/http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=dead}}</ref> 2000 жылы [[VH1]] телеарнасы бұл трекке өзінің «100 ең ұлы рок-әні» рейтингінде 41-орынды берді,<ref name="VH1 2000">{{cite web|year=2000|title=VH1: '100 Greatest Rock Songs': 1-50|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1rocksongs.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6HfsONlFs?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1rocksongs.htm|url-status=live}}</ref> дәл сол жылы композиция [[MTV]] мен ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]''-ның бірлескен «100 ең ұлы поп-әні» тізімінде 3-қатардан көрінді.<ref name="MTV/RS 2000">{{cite web|author=Angulo, Sandra P.|date=2000-11-17|title=News Summary: Lord Jim|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,88627,00.html|access-date=2007-04-09|lang=en|archive-date=2009-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090525115035/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C88627%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Бір жылдан кейін [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]] «Smells Like Teen Spirit» әнін «[[Ғасыр әндері]]<nowiki/>» тізімінің 80-орынына орналастырды.<ref name="RIAA 2001">{{cite web|author=Allen, Jamie|date=2001-03-07|title=New song list puts 'Rainbow' way up high|publisher=CNN|url=http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Music/03/07/365.songs/|access-date=2007-04-07|lang=en|archive-date=2015-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222174824/http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Music/03/07/365.songs/|url-status=live}}</ref> 2002 жылы британдық ''[[New Musical Express|NME]]'' журналы бұл трекке өзінің «Барлық уақыттағы ең ұлы 100 сингл» сауалнамасында 2-орынды берді,<ref name="NME 2002">{{cite web|date=2002-04-24|title=''NME's'' 100 Greatest Singles of All Time Unveiled|work=NME|location=UK|url=http://www.nme.com/news/103493.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427035859/http://www.nme.com/news/103493.htm|archive-date=2006-04-27|access-date=2007-05-19|lang=en}}</ref> өз кезегінде ''[[Kerrang!]]'' журналы оны ұқсас рейтингтің 1-қатарына қойды.<ref name="Kerrang! 2002">{{cite web|url=http://www.acclaimedmusic.net/061024/kerrang.htm|title=100 Greatest Singles of All Time|publisher=''[[Kerrang!]]''|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195746/http://www.acclaimedmusic.net/061024/kerrang.htm|url-status=live}}</ref> 2003 жылы VH1 редакциясы «Smells Like Teen Spirit»-ке «Соңғы 25 жылдағы 100 ең ұлы ән» арасында 1-орынды лайық деп таныды,<ref name="VH1 2003">{{cite web|date=2003-06-10|title=VH1's 100 Greatest Songs|publisher=CBSNews.com|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/10/entertainment/main557973.shtml|access-date=2006-10-19|lang=en|archive-date=2013-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6I0tgzxUt?url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/10/entertainment/main557973.shtml|url-status=live}}</ref> дәл сол жылы композиция ''[[Q (журнал)|Q]]'' журналының «Барлық уақыттағы 1001 ең жақсы ән» рейтингінде 3-қатарға ие болды.<ref name="Q 2003">{{cite web|date=2003-11-18|title=U2's One named 'greatest record'|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3281327.stm|access-date=2006-10-22|lang=en|archive-date=2012-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6656iDbxL?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3281327.stm|url-status=live}}</ref> 2004 жылы трек ''Rolling Stone'' журналының нұсқасы бойынша «[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінің 9-шы қатарынан табылды,<ref name="RS 2004">{{cite web|date=2004-12-09|title=Rolling Stone: 500 Greatest Songs of All Time: 1-50|publisher=Rock On the Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2004/rs500songs1.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016024950/http://www.rockonthenet.com/archive/2004/rs500songs1.htm|url-status=live}}</ref> журнал редакциясы оның әсерін «үлкен күшейткіштен шыққан соққы толқыны» деп сипаттап, «Teen Spirit сексенінші жылдардың созылмалы [[джайв]]ын поп-картадан бір түнде өшіріп тастады» деп жазды.<ref name="RS 2011">{{cite web|year=2011|title=500 Greatest Songs of All Time: Nirvana, 'Smells Like Teen Spirit'|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008043033/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|url-status=live}}</ref> 2005 жылы ән ''NME'' журналының «Барлық уақыттағы ең жақсы әндердің жаһандық сауалнамасында» 6-орынға ие болды.<ref name="NME 2005">{{cite web|date=2005-09-29|title=Queen win 'best song ever' poll|work=NME|location=UK|url=http://www.nme.com/news/michael-jackson/21121|access-date=2013-10-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004232938/http://www.nme.com/news/michael-jackson/21121|archive-date=2013-10-04|lang=en}}</ref> 2006 жылы VH1 телеарнасының британдық бөлімшесі ағылшындардың ең сүйікті мәтіндерін анықтау мақсатында 13 000-нан астам респондент арасында сауалнама жүргізді: «Smells Like Teen Spirit» әніндегі «Мен өзімді ақымақ әрі жұқпалы сезінемін / Міне, біз келдік, біздің көңілімізді көтеріңіздер» деген жол 3-орынды иеленді.<ref>{{cite web|date=2006-04-17|title=U2 cop nation's favourite lyric|publisher=[[itv.com]]|url=http://www.entertainmentwise.com/news/15934/U2s-One-Tops-Nations-Favourite-Song-Lyric-Poll|access-date=2006-10-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113125123/http://www.entertainmentwise.com/news/15934/U2s-One-Tops-Nations-Favourite-Song-Lyric-Poll|archive-date=2012-01-13|lang=en}}</ref> Өз кезегінде, 2007 жылы бұл композиция VH1 арнасының «90-жылдардағы 100 ең ұлы ән» рейтингінде 1-қатарға,<ref name="VH1 2007">{{cite web|date=2007-12-12|title=VH1′s 100 Greatest Songs Of The ’90s: Not Enough Pavement|publisher=[[Stereogum]]|url=http://www.stereogum.com/7468/vh1s_greatest_songs_of_the_90s_not_enough_pavement/list/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004004/http://www.stereogum.com/7468/vh1s_greatest_songs_of_the_90s_not_enough_pavement/list/|url-status=live}}</ref> сондай-ақ ''Rolling Stone'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы гитаралық ән» тізімінде 10-позицияға орналасты.<ref name="RS 2007">{{cite web|year=2008|title=The 100 Greatest Guitar Songs of All Time|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/8|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530212615/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/8|archive-date=2008-05-30|access-date=2013-10-24|lang=en}}</ref> 2009 жылы «Smells Like Teen Spirit» Аустралиялық {{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} радиостанциясының тыңдаушылары арасында өткізілетін «Барлық уақыттағы 100 ең хит трек» жыл сайынғы дауыс беруінде үшінші рет 1-орынға ие болды<ref name="Triple J 2009">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time,2009|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_alltime/countdown/cd_list.htm|access-date=2011-12-21|lang=en|archive-date=2019-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006123848/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_alltime/countdown/cd_list.htm|url-status=live}}</ref> (ол бұған дейін де 1991<ref name="Triple J 1991">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time, 1991|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1991.htm|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131027041129/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1991.htm|url-status=live}}</ref> және 1998 жылдары көш бастаған болатын<ref name="Triple J 1998">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time, 1998|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1998.htm#h100-all-time|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024133910/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1998.htm#h100-all-time|url-status=live}}</ref>). Сол жылы ән VH1 телеарнасының «100 ең ұлы хард-рок әні» тізімінде 7-орыннан көрінді.<ref name="VH1 2009">{{cite web|date=2009-01-05|title=VH1′s 100 Greatest Hard Rock Songs|publisher=Stereogum|url=http://www.stereogum.com/43591/vh1s_100_greatest_hard_rock_songs/list/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207165411/http://www.stereogum.com/43591/vh1s_100_greatest_hard_rock_songs/list|url-status=live}}</ref> ''[[Time]]'' журналының «БАРЛЫҚ УАҚЫТТАҒЫ 100 үздік альбом» рейтингінде ''Nevermind'' альбомы алғаш пайда болған кезде оның редакциясы «Smells Like Teen Spirit» әнін «пластинканың ең нашар әні шығар» деп атағанына қарамастан,<ref>{{cite web|author=Tyrangiel, Josh|date=2006-11-13|title=All-TIME 100 Albums: ''Nevermind''|work=Time|url=http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,1955625,00.html|access-date=2007-04-06|lang=en|archive-date=2010-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603141651/http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,1955625,00.html|url-status=dead}}</ref> басылым оны 2011 жылдың дәл сондай әндер тізіміне енгізді.<ref name="Time 2011">{{cite web|author=Suddath, Claire|date=2011-10-21|title=All-TIME 100 Songs: 'Smells Like Teen Spirit'|work=Time|url=http://entertainment.time.com/2011/10/24/the-all-time-100-songs/slide/smells-like-teen-spirit-nirvana/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007000648/http://entertainment.time.com/2011/10/24/the-all-time-100-songs/slide/smells-like-teen-spirit-nirvana/|url-status=live}}</ref> Сол жылы «Smells Like Teen Spirit» ''Rolling Stone'' журналының жаңартылған «Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән» тізімінде өзінің 9-орнын сақтап қалды.<ref name="RS 2011">{{cite web|year=2011|title=500 Greatest Songs of All Time: Nirvana, 'Smells Like Teen Spirit'|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008043033/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|url-status=live}}</ref> 2012 жылы ''NME'' журналы бұл композицияны «1990 жылдардағы 100 үздік трек» рейтингінің 2-қатарына қойды,<ref name="NME 2012">{{cite web|date=2012-05-16|title=NME‘s 100 Best Tracks Of The ’90s|publisher=Stereogum|url=http://www.stereogum.com/1032631/nmes-100-best-tracks-of-the-90s/list/|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724065255/http://www.stereogum.com/1032631/nmes-100-best-tracks-of-the-90s/list|url-status=live}}</ref> ал екі жылдан кейін «[[New Musical Express журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінің 1-орнына жайғастырды.<ref name="NME 2014">{{cite web|date=2013-01-31|title=Pictures of The 500 Greatest Songs Of All Time: 100-1 - Photos|publisher=NME|url=http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-songs-of-all-time-100-1/330996/1/1#100|access-date=2014-08-03|lang=en|archive-date=2017-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102055800/http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-songs-of-all-time-100-1/330996/1/1#100|url-status=live}}</ref> 2015 жылы бұл ән Голдсмит колледжінің ({{lang-en|Goldsmith's College}}) зерттеуіне сәйкес музыка тарихындағы ең танымал ән деп танылды, бұл зерттеуде аналитикалық бағдарламалық жасақтаманың көмегімен түрлі рейтингтер мен сауалнамалардағы ең танымал әндер талданды — арнайы алгоритм олардың музыкалық мазмұнын салыстырып шықты.<ref>{{cite web|last1=Loudermilk|first1=Lauren|title='Smells Like Teen Spirit' Named the Most Iconic Song Ever by Science|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/09/smells-like-teen-spirit-named-the-most-iconic-song.html|website=Paste|access-date=2015-11-19|lang=en|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107060928/https://www.pastemagazine.com/articles/2015/09/smells-like-teen-spirit-named-the-most-iconic-song.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spin.com/2015/09/nirvana-smells-like-teen-spirit-most-iconic-song-ever-cant-argue-with-science/|title=Nirvana’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Is the Most Iconic Song Ever, According to Science|publisher=''Spin''|access-date=2018-04-06|lang=en|archive-date=2015-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927013603/https://www.spin.com/2015/09/nirvana-smells-like-teen-spirit-most-iconic-song-ever-cant-argue-with-science/}}</ref> 2011 жылдың желтоқсанында «Smells Like Teen Spirit» шектеулі 7 дюймдік винил синглы ретінде шығарылды. Дәл сол жылы британдық [[Facebook]]-те «Рождестволық үздік әндер» ''UK Singles Chart'' чартында «Smells Like Teen Spirit» синглін алға жылжыту науқаны басталды, бұл [[Rage Against the Machine]] тобының «[[Killing in the Name]]<nowiki/>» синглін алға жылжыту бойынша 2009 жылы сол чартта өткен және оның жеңісімен аяқталған науқанға ұқсас еді.<ref name="bbc-rage">{{cite web|date=2009-12-20|title=Rage Against the Machine beat X Factor winner in charts|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8423340.stm|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Fentertainment%2F8423340.stm&date=2009-12-20|archive-date=2009-12-20|publisher=''[[BBC]]''|access-date=2009-12-20|lang=en}}</ref> Науқан «[[The X Factor (Ұлыбритания)|X Factor]]<nowiki/>» телевизиялық шоуының {{iw|Rhythmix|Rhythmix|en|Rhythmix}} балалар қайырымдылық ұйымымен жасасқан мәмілесіне наразылық ретінде ұйымдастырылды.<ref name="guardian-dec2011">{{cite web|author=Michaels, Sean|title=Nirvana's Smells Like Teen Spirit to be re-released for Christmas|url=https://www.theguardian.com/music/2011/dec/07/nirvana-smells-like-teen-spirit-christmas?newsfeed=true|access-date=2011-12-09|date=2011-12-07|lang=en|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005134742/http://www.theguardian.com/music/2011/dec/07/nirvana-smells-like-teen-spirit-christmas?newsfeed=true|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Ирландияда «Smells Like Teen Spirit» әнін ''[[Irish Singles Chart]]''-тың 1-орнына шығару үшін осындай науқан ұйымдастырылды.<ref>{{cite web|author=Murphy, Lauren|title=Push is on for Christmas No 1|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/theticket/2011/1209/1224308798142.html|access-date=2011-12-13|date=2011-12-09|lang=en|archive-date=2011-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111214005624/http://www.irishtimes.com/newspaper/theticket/2011/1209/1224308798142.html|url-status=live}}</ref> Нәтижесінде ән ''UK Singles Chart'' чартының 11-орнына дейін жетті, барлығы синглдің 30 000 данасы сатылды.<ref>{{cite web|author=Sexton, Paul|title=Michael Buble, Military Wives Top U.K. Charts|work=Billboard|url=http://www.billboard.com/articles/news/464651/michael-buble-military-wives-top-uk-charts|date=2011-12-27|access-date=2012-01-21|lang=en|archive-date=2014-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624165853/http://www.billboard.com/articles/news/464651/michael-buble-military-wives-top-uk-charts|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%;" !«Smells Like Teen Spirit» әнінің марапаттар тізімі |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="wikitable" style="border:none; margin:0; width:100%;" !Жылы !БАҚ !Атауы !Орыны !Сілтемесі |- |1991 |{{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 1991" /> |- |1993 |''[[Rolling Stone]]'' |«100 үздік музыкалық бейнебаян» |2 |<ref name="RS 1993 video">{{cite web|title=Rolling Stone: "The 100 Top Music Videos"|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|publisher=Rock On The Net|date=1993-10|lang=en|access-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924101222/http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}</ref> |- |1997 |[[Рок-н-ролл даңқ залы]] |«Рок-н-роллды қалыптастырған әндер» |N/A |<ref name="Hall of Fame 1997" /> |- |1998 |Triple J |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 1998" /> |- |1999 |[[MTV]] |«Осы уақытқа дейін түсірілген 100 ұлы музыкалық бейнебаян» |3 |<ref name="MTV 1999 video">{{cite web|title=MTV: '100 Greatest Music Videos Ever Made'|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|publisher=Rock On The Net|year=1999|lang=en|access-date=2013-10-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaB94VFh?url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|archive-date=2013-06-23|url-status=live}}</ref> |- |1999 |''[[Kerrang!]]'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы трек!» |1 |<ref>Kerrang! magazine, issue 746, 17 апреля 1999. (voted by readers).</ref> |- |2000 |[[VH1]] |«100 ұлы рок-әні» |41 |<ref name="VH1 2000" /> |- |2000 |VH1 |«ТВ-дегі 100 ұлы рок-н-ролл сәті» |18 |<ref name="VH1 2000 video">{{cite web|title=VH-1's 100 Greatest Rock & Roll Moments|url=http://www.amiannoying.com/%28S%28kbtodvygih5iyiprvdctv414%29%29/collection.aspx?collection=5772|publisher=AmIAnnoying.com|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102080358/http://www.amiannoying.com/(S(chulnrpruoqwlamlkwvekgjj))/collection.aspx?collection=5772|archive-date=2016-01-02|url-status=live}}</ref> |- |2000 |''MTV мен Rolling Stone'' |«100 ұлы поп-әні» |3 |<ref name="MTV/RS 2000" /> |- |2001 |[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]] |«[[Ғасыр әндері]]<nowiki/>» |80 |<ref name="RIAA 2001" /> |- |2001 |VH1 |«100 ұлы видео» |4 |<ref name="VH1 2001 video">{{cite web|title=News Summary: Model Patient|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,108354,00.htm|author=Susman, Gary|publisher=EW.com|date=2001-05-02|lang=en|access-date=2007-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001433/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C108354%2C00.htm|archive-date=2009-03-15|url-status=dead}}</ref> |- |2002 |''[[NME]]'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы сингл» |2 |<ref name="NME 2002" /> |- |2002 |''Kerrang!'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы сингл» |1 |<ref name="Kerrang! 2002" /> |- |2003 |VH1 |«Соңғы 25 жылдағы 100 ұлы ән» |1 |<ref name="VH1 2003" /> |- |2003 |''[[Q (журнал)|Q]]'' |«Барлық уақыттағы 1001 ең жақсы ән» |3 |<ref name="Q 2003" /> |- |2004 |''Rolling Stone'' |«[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |9 |<ref name="RS 2004" /> |- |2005 |''NME'' |«Барлық уақыттағы ең жақсы әндердің жаһандық сауалнамасы» |6 |<ref name="NME 2005" /> |- |2007 |VH1 |«1990 жылдардағы 100 ұлы ән» |1 |<ref name="VH1 2007" /> |- |2007 |''Rolling Stone'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы гитаралық ән» |10 |<ref name="RS 2007" /> |- |2009 |Triple J |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 2009" /> |- |2009 |VH1 |«100 ұлы хард-рок әні» |7 |<ref name="VH1 2009" /> |- |2011 |''[[Time]]'' |«БАРЛЫҚ УАҚЫТТАҒЫ 100 ұлы ән» |N/A |<ref name="Time 2011" /> |- |2011 |''Rolling Stone'' |«[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |9 |<ref name="RS 2011" /> |- |2012 |''NME'' |«1990 жылдардағы 100 үздік трек» |2 |<ref name="NME 2012" /> |- |2014 |''NME'' |«[[New Musical Express журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |1 |<ref name="NME 2014" /> |- |2017 |[[Ұлттық дыбыс жазу өнері мен ғылымдарының академиясы|Дыбыс жазу өнері мен ғылымдарының академиясы]] |[[Грэмми» сыйлығының Даңқ залы|«Грэмми» сыйлығының Даңқ залы]]на қабылданды |N/A |<ref>{{cite web|title=Grammy Hall of Fame Adds 25 Recordings|url=https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-adds-25-recordings|publisher=grammy.com|date=2016-11-28|lang=en|access-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211125859/https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-adds-25-recordings|archive-date=2017-02-11|url-status=live}}</ref> |- |} |} == Музыкалық бейнебаяны == [[Сурет:CastingCallSmellsLikeTeenSpirit.jpg|left|230px|thumb|«Smells Like Teen Spirit» бейнебаянының массовкасына қатысқысы келетіндерге арналған топтың газеттегі хабарландыруы]] «Smells Like Teen Spirit» музыкалық бейнебаяны [[Самуэль Байер]]дің режиссерлік дебюті болды. Кинематографистің пікірінше, ол оның портфолиосы соншалықты жұтаң болғандықтан шақырылды, сол себепті топ одан «панктық» және «корпоративтік емес» тәсілді күтті.<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Бейненің тұжырымдамасы анархиялық бүлікпен аяқталатын мектеп концертін бейнеледі. Сюжет Джонатан Капланның «[[Шектен шығу]]<nowiki/>» фильмінен,{{efn|Фильмнің соңында балалар ата-аналарын мектепке қамап тастап, өрт қою және көліктерді қирату арқылы жаппай тәртіпсіздік ұйымдастырады. Кобейн бұл туынды туралы: «Бұл фильм менің тұлға ретінде қалыптасуыма үлкен әсер етті», — деп айтқан болатын.|комм.}}<ref name="AfishaSLTS3">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> сондай-ақ [[Ramones|The Ramones]] тобының қатысуымен түсірілген «[[Рок-н-ролл мектебі]]<nowiki/>» комедиясынан шабыт алған.<ref name="classicalbumsvideo">«The Making of the 'Smells Like Teen Spirit' Video». ''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> [[Калвер-Сити]]дегі киностудияда түсірілген бейнеклипте топ орта мектептің спорт залындағы {{iw|Пеп ралли|студенттік жиналыста|en|Pep rally}} трибунада отырған енжар жасөспірімдер аудиториясының алдында өнер көрсетеді. Музыканттардың жанында [[Анархизм|анархия]] символының ([[Шеңбер ішіндегі А әрпі|шеңбердегі қызыл «А» әрпі]]) белгілері бар қара көйлек киген [[Чирлидинг|чирлидер]]лер билеп жүр. Бейнебаяннан кейінірек [[Fear Factory]] металл тобының фронтмені ретінде танымал болған [[Бертон Белл|Бёртон Си Белл]]дің кішігірім көрінісін байқауға болады.<ref>{{cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/fear-factory-frontman-how-i-ended-up-appearing-in-nirvana-s-smells-like-teen-spirit-video/|title=FEAR FACTORY Frontman: How I Ended Up Appearing In NIRVANA's 'Smells Like Teen Spirit' Video|publisher=blabbermouth.net|date=2012-07-31|access-date=2017-10-02|lang=en|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402101923/http://www.blabbermouth.net/news/fear-factory-frontman-how-i-ended-up-appearing-in-nirvana-s-smells-like-teen-spirit-video|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ онда әскери-теңіз комбинезонын киген және швабрамен билеп жүрген тазалықшы (рөлін Тони Де Ла Роса ойнайды) бар. Бейненің соңында жиналған студенттер сахнаға басып кіріп, топтың аппаратурасын қирата бастайды. Клипте көрсетілген хаос массовка арасындағы нағыз наразылықтың нәтижесі болды. Жасөспірімдерді әннің көптеген реплейлерін тыңдата отырып, түсірілім күні бойы трибунада отыруға мәжбүр етті. Қорытындылай келе, Кобейн Байерді массовканың сахнада «[[Слем|слэм]]десуіне» рұқсат беруге көндірді, сөйтіп топ хаос эпицентрінде таспаға басылды. Курттың айтуынша: «Балалар билеуге шыққан бойда, олар жай ғана "бар […]" деді, өйткені олар күні бойы осының бәрінен шаршаған еді».{{sfn|Azerrad|1994|pp=190–191}} Кобейнге Байердің алғашқы монтажы ұнамады және ол нәтижеге қанағаттанғанша бейнені өңдеуді жеке өзі басқарды.<ref name="qpg542">''Nirvana and The Story of Grunge''. ''Q''. p. 54. Желтоқсан 2005.</ref> Музыканттың негізгі толықтыруларының бірі клиптің көп бөлігінде жасырылған оның беті ірі планда көрсетілетін предпоследний бейнеряд болды.<ref name="qpg542" /> Байер кейінірек өзі жұмыс істеген басқа артистерге қарағанда, Кобейн атаққұмарлықты емес, «бейнебаянның [өз тобының рухына] шынымен сәйкес келуін» ойлағанын атап өтті.<ref name="classicalbumsvideo2">«The Making of the 'Smells Like Teen Spirit' Video». ''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Клиптің шамамен алынған бюджеті 30 000-нан 50 000 долларға дейінгі соманы құрады.<ref>{{cite web|author=Ganz, Caryn|date=2010-09-10|title="Smells Like Teen Spirit" Smells Like It’s 19 Today|publisher=Yahoo.com|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/stopthepresses/277601/smells-like-teen-spirit-smells-like-its-19-today/|access-date=2011-01-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100917001818/http://new.music.yahoo.com/blogs/stopthepresses/277601/smells-like-teen-spirit-smells-like-its-19-today|archive-date=2010-09-17|lang=en}}</ref> Осы кезеңде [[MTV]] [[Эфирді бағдарламалау|телеэфирін бағдарламалау]]мен айналысқан Эми Файннертидің айтуынша: «„Smells Like Teen Spirit“ клипі MTV-ді толығымен өзгертті, ол топты танымал етті, үйіп-төгіп пластинкаларды сатуға көмектесті. Бірақ MTV арнасы да өте танымал болды, онда жұмыс істеуге және өз идеяларын жүзеге асыруға арналған жаңа бағыттар, бұл нәрсе қажет болған жаңа буын пайда болды».<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Әннің өзі сияқты, бейне де сыншылар тарапынан жақсы қабылданды. Мәселен, ''Rolling Stone'' журналисі [[Дэвид Фрике]] былай деп атап өтті: «Ол үлкен мектепте өтуі мүмкін ең жақсы концерт сияқты көрінді: қолдау тобы, билер, анархия, бәрінің үстінде қалықтаған қауіп рухы — мұның бәрі сонда болды! Теледидардан мұндай ештеңе көруге болмайтын еді».<ref name="classicalbums" /> Синглдер арасындағы 1-ші орынға қоса, «Teen Spirit» сонымен қатар ''[[Village Voice]]'' газетінің «[[Pazz & Jop]]<nowiki/>» сауалнамасында 1991 жылдың ең үздік клиптерінің рейтингін басқарды.<ref>{{cite web|author=Christgau, Robert|date=1992-03-03|title=The 1991 Pazz & Jop Critics Poll|publisher=RobertChristgau.com|url=http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres91.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20060507034515/http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres91.php|archive-date=2006-05-07|access-date=2007-05-19|lang=en}}</ref> Бейнебаян 1992 жылғы [[MTV Video Music Awards]] сыйлығын тапсыру рәсімінде екі марапатпен — «[[Дебютант үздік бейнебаяны үшін MTV Video Music Award|Үздік жаңа әртіс]]<nowiki/>» пен «[[Үздік альтернативті бейнебаян үшін MTV Video Music Award|Үздік альтернативті топ]]<nowiki/>» — атап өтілді.<ref>{{cite web|year=2006|title=Past Winners Database|work=Los Angeles Times|url=http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/year/1992/1992mtvv.htm|access-date=2006-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031053343/http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/year/1992/1992mtvv.htm|archive-date=2006-10-31|lang=en}}</ref> Сондай-ақ клип [[MTV Europe]] телеарнасындағы ең танымал бейне ретінде «[[Гиннесс рекордтар кітабы]]на» енгізілді.<ref>{{cite web|date=2006-11-27|title=ABC News: Achieving Nirvana: Grunge Band's 'Teen Spirit' is Top Song of Past Two Decades|publisher=''ABC News''|url=http://abcnews.go.com/WNT/story?id=2682023&page=1|access-date=2006-12-01|lang=en|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314214828/http://abcnews.go.com/WNT/story?id=2682023&page=1|url-status=live}}</ref> ''Rolling Stone'' журналының редакциясы бейнеклипке 1993 жылғы «100 үздік музыкалық бейне» тізімінде 2-орынды берді.<ref name="RS 1993 video2">{{cite web|date=1993-10|title=Rolling Stone: "The 100 Top Music Videos"|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924101222/http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|url-status=live}}</ref> Өз кезегінде, 1999 жылы MTV телеарнасы оны «бұрын-соңды жасалған 100 үздік музыкалық бейнеролик» рейтингінің 3-жолында атап өтті.<ref name="MTV 1999 video2">{{cite web|year=1999|title=MTV: '100 Greatest Music Videos Ever Made'|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaB94VFh?url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|url-status=live}}</ref> 2000 жылы [[VH1]] телеарнасы «Teen Spirit»-ке «ТВ-дағы 100 ұлы рок-н-роллдық сәт» тізімінің 18-позициясын беріп, «бейнебаян [әлемге] альтернативті рокты коммерциялық және поп-мәдени әлеуеттің [ракурсынан] ашты» деп атап өтті.<ref name="VH1 2000 video2">{{cite web|title=VH-1's 100 Greatest Rock & Roll Moments|publisher=AmIAnnoying.com|url=http://www.amiannoying.com/%28S%28kbtodvygih5iyiprvdctv414%29%29/collection.aspx?collection=5772|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2016-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102080358/http://www.amiannoying.com/(S(chulnrpruoqwlamlkwvekgjj))/collection.aspx?collection=5772|url-status=live}}</ref> 2001 жылы клип VH1 телеарнасының «100 үздік бейне» рейтингінде 4-орынды иеленді.<ref name="VH1 2001 video2">{{cite web|author=Susman, Gary|date=2001-05-02|title=News Summary: Model Patient|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,108354,00.htm|access-date=2007-04-09|lang=en|archive-date=2009-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001433/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C108354%2C00.htm|url-status=dead}}</ref> 2005 жылы бейнебаян [[MTV Россия]] мен ''[[Rolling Stone Russia]]'' өткізген «Әлемді өзгерткен 20 батыстық клип» онлайн-сауалнамасында көш бастады.<ref name="автоссылка3">''[[Rolling Stone Russia]]'', Маусым 2005.</ref> Кейіннен бұл бейнебаянға екі пародия түсірілді: музыкалық комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]]тің «[[Smells Like Nirvana]]<nowiki/>» клипі (1992), сондай-ақ [[Боб Синклер]]дің «{{iw|Rock This Party (Everybody Dance Now)|«Rock This Party (Everybody Dance Now)»|en|Rock This Party (Everybody Dance Now)}}<nowiki/>» клипі (2006). 2009 жылы [[Vevo]] стримингтік сервисі іске қосылғаннан кейін [[YouTube]]-те жарияланған «Smells Like Teen Spirit» музыкалық бейнебаяны 2025 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша 2 миллиардтан астам қаралымға ие.<ref>{{Cite web|title=Nirvana - Smells Like Teen Spirit|publisher=NirvanaVEVO|work=YouTube|date=2009-06-16|access-date=2019-12-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=hTWKbfoikeg|lang=en}}</ref> 2019 жылдың соңында бұл клип YouTube пайдаланушылары арасында «1990 жылдардағы ең танымал бейнелер» арасында екінші орынды иеленіп (990 млн қаралым), тек [[Guns N’ Roses]] рок-тобының «[[November Rain]]<nowiki/>» балладасына (1,4 млрд) есе жіберді; үшінші орынды [[The Cranberries]] тобының «[[Zombie (ән)|Zombie]]<nowiki/>» әні (1 млрд) иеленді.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/32873-youtube-nazval-samye-populyarnye-klipy-poslednih-chetyreh-desyatiletiy/|title=YouTube назвал самые популярные клипы последних четырех десятилетий|publisher=''Афиша''|lang=ru|date=2019-12-14|access-date=2019-12-20|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215005724/https://daily.afisha.ru/news/32873-youtube-nazval-samye-populyarnye-klipy-poslednih-chetyreh-desyatiletiy/}}</ref> === Гитара === 2022 жылдың мамырында Кобейннің «Smells Like Teen Spirit» клипінде (а corkе де ''[[Nevermind]]'' және ''[[In Utero (альбом)|In Utero]]'' альбомдарын жазу кезінде және кейбір концерттерде)<ref name="Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|title=Kurt Cobain’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Guitar Auctions for Nearly $5 Million|author=Garcia, Thania|lang=en|date=2022-05-22|access-date=2022-05-26|publisher=''[[Variety]]''|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526102911/https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|url-status=live}}</ref> пайдаланған 1969 жылғы [[Fender Mustang|Competition Lake Placid Blue Mustang]] гитарасы аукционға қойылды. Сауда-саттық [[Нью-Йорк]]тегі [[Hard Rock Cafe]]-де 150 000 долларлық бастапқы бағамен өтті. Лотқа деген үлкен қызығушылықтың арқасында аспаптың түпкілікті құны 4,5 миллион долларды құрап (алымдарды есептемегенде), аукциондарда сатылған ең қымбат [[электр гитара]]ға айналды. Аспаптың жаңа иесі {{iw|Джим Ирсей|Джим Ирсей|en|Jim Irsay}} болды, ол бұған дейін аукционда [[Дэвид Гилмор]]дың {{iw|The Black Strat|The Black Strat|en|The Black Strat}} гитарасын 3,9 миллионға сатып алған, сондай-ақ [[Элвис Пресли]], [[Джордж Харрисон]], [[Джон Леннон]], [[Пол Маккартни]], [[Эрик Клэптон]], [[Джерри Гарсия]], [[Принс]], [[Лес Пол]] және [[Боб Дилан]]ның гитараларына иелік ететін танымал гитара коллекционері (және тиісті жылжымалы көрменің иесі). «Мен әлемге деген көзқарасымызды өзгерткен америкалық мәдениеттің тағы бір бөлшегін сақтап, қорғағаныма өте қуаныштымын» — деп мәлімдеді коллекционер. Өз кезегінде, сауда-саттық соның аясында өткен {{iw|Julien’s Auctions|Julien’s Auctions|en|Julien's Auctions}} аукцион үйінің президенті Даррен Жюльен былай деп атап өтті: «Курт Кобейннің және бүкіл рок-музыка тарихының мәдени тұрғыдан ең маңызды әрі тарихи тұрғыдан ең құнды гитараларының бірі болып табылатын осы аңызға айналған аспаптың менің туған [[Индиана]] штатыма, Джим Ирсейдің әйгілі естелік заттар коллекциясының бір бөлігі болу үшін оралуы — үлкен мәртебе. […] Мұндай аукцион өмірде бір-ақ рет болады, ол менің кәсіби мансабымдағы ең үлкен артықшылықтардың біріне айналды». Сатылған гитара Курт Кобейннің ең сүйікті аспаптарының бірі және оның мансабындағы Mustang маркалы негізгі гитаралардың бірі еді: «Мен солақаймын, қолайлы бағамен солақайларға арналған жоғары деңгейлі гитараларды табу оңай емес. Бірақ әлемдегі барлық гитаралардың ішінде маған Fender Mustang бәрінен де қатты ұнайды. Менде оның тек екеуі ғана болды».<ref name="Variety2">{{cite web|url=https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|title=Kurt Cobain’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Guitar Auctions for Nearly $5 Million|author=Garcia, Thania|lang=en|date=2022-05-22|access-date=2022-05-26|publisher=''[[Variety]]''|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526102911/https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|url-status=live}}</ref> Соңғы 12 жыл ішінде гитара {{iw|Поп-мәдениет мұражайы|Сиэтлдегі Поп-мәдениет мұражайында|en|Museum of Pop Culture}} музыканттың үш Sonic Blue «Sky-Stang» мустангтарының бірімен бірге көрмеге қойылды. Дегенмен, бұл гитара Кобейн ешқашан иелік еткен жалғыз Mustang маркалы {{Comment|Competition Stripe|Competition Stripe Mustang-ның айрықша ерекшелігі — корпустағы Shelby Mustang автомобильдер сериясына сілтеме жасайтын „жарыс“ жолақтары}} аспап болуымен ерекшеленеді.<ref>{{cite web|url=https://www.musicradar.com/news/kurt-cobain-mustang-sold-auction-nirvana|title=Kurt Cobain's Smells Like Teen Spirit 1969 Competition Fender Mustang guitar sells for $4.5 million at auction|author=Laing, Rob|lang=en|publisher=''[[MusicRadar]]''|date=2022-05-23|access-date=2022-05-26|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526103103/https://www.musicradar.com/news/kurt-cobain-mustang-sold-auction-nirvana|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vintageguitar.com/3281/fender-competition-mustang/|title=Fender Competition Mustang|author=Wright, Michael|lang=en|publisher=www.vintageguitar.com|access-date=26 мая 202|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518040045/http://www.vintageguitar.com/3281/fender-competition-mustang/|url-status=live}}</ref> == Концерттік орындаулары == «Smells Like Teen Spirit» әнінің алғашқы тірі «орындалуы» 1991 жылдың 17 сәуірінде [[сиэтл]]дік {{iw|OK Hotel|«OK Hotel»|en|OK Hotel}} қонақүйінде өтті.<ref>''With the Lights Out'' (p. 23) [CD liner notes]. Santa Monica: Geffen Records. 2004.</ref> Бұл жазба ''[[With the Lights Out]]'' бокс-сетінің DVD-інде кездеседі, сондай-ақ әннің қысқа үзінділері «Classic Albums: Nirvana — Nevermind» және «[[Хайп!|Hype!]]<nowiki/>» деректі фильмдеріне енген. «Smells Like Teen Spirit» мәтінінің алғашқы нұсқалары мен оның соңғы нұсқасы бір-бірінен өзгеше болғандықтан, кейбір жазбаларда ән өзгертілген мәтінмен кездеседі. Мәселен, әннің бірінші нұсқасы «Load up on guns, bring your friends» жолының орнына «Come out and play, make up the rules» жолымен басталған. Әннің алғашқы нұсқаларының аудиожазбасы ''With the Lights Out'' и ''[[Sliver: The Best of the Box]]'' жинақтарында бар. Тректің осыған ұқсас ертеректегі концерттік орындалуы [[Sonic Youth]] тобының алғашқы еуропалық туры кезінде түсірілген «[[1991: The Year Punk Broke]]<nowiki/>» деректі фильмінде кездеседі. Концерттік өнер көрсетулер кезінде топ әннің мәтіні мен қарқынын жиі өзгертіп отырған. Кейбір «тірі» нұсқаларда «our little group has always been» жолы «our little tribe has always been» болып өзгертілген, дәл осындай нұсқаны ''[[From the Muddy Banks of the Wishkah]]'' концерттік альбомынан естуге болады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының пікірінше, әннің бұл нұсқасы «Кобейннің әннің әуендік шекарасынан тыс бұралаңдап, осы әбден заезжен болған хитке жаңа өмір сыйлаған гитарасын [таспаға басып алды]».<ref>{{cite web|author=Ali, Lorraine|date=1998-02-02|title=''From the Muddy Banks of the Wishkah'' (review)|work=Rolling Stone|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/from-the-muddy-banks-of-the-wishkah-19980202|access-date=2015-02-02|lang=en|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVpycdxC?url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/from-the-muddy-banks-of-the-wishkah-19980202|url-status=live}}</ref> Композицияның атаулы орындалуы 1991 жылы [[Би-Би-Си|Би-би-си]]-дің «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» шоуында өтті, оның барысында топ алдын ала жазылған музыкалық фонограмма астында ойнаудан бас тартты. Кобейн гитараға дерлік қол тигізбей, мәтінді үнемі өзгерте отырып (мысалы, ол «Load up on guns, bring your friends» жолын «Load up on drugs, kill your friends» деп өзгертті), демонстративті түрде төмен дауыспен шырқады. Кейіннен вокалист [[The Smiths]] тобының фронтмені [[Моррисси]]дің{{efn|1980 жылдары The Smiths тобының мүшелері де «Top of the Pops» шоуында «This Charming Man» әнін орындау кезінде дәл осылай саботаж жасаған болатын. Сол кезде Моррисси ұйымдастырушыларға шоудың толықтай жасанды екенін (бұдан әрі — барлық музыка фонограммамен орындалатынын) көрермендерге көрсету үшін сахнаға микрофонның орнына [[гладиолус]]тар шоғымен шығатынын және ән айтпайтынын мәлімдеген еді.|комм.}}<ref>Seven Ages of Rock. Part 7: «What the World Is Waiting For: British Indie», BBC, 2007. Time — 5:00-6:00</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1PV4eiDi12w|title=TOTP - This Charming Man - The Smiths|publisher=''[[YouTube]]''|lang=en|access-date=2018-04-06|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805125332/https://www.youtube.com/watch?v=1PV4eiDi12w|url-status=live}}</ref>{{sfn|Cross|2001|p=208}} дауысына еліктеуге тырысқанын мәлімдеді. 2006 жылы шоу жабылғаннан кейін ''[[The Observer]]'' газеті Nirvana тобының «Smells Like Teen Spirit» әнін орындауын бағдарламаның ең үздік сәттері арасында 3-орынға лайық деп тапты.<ref>{{cite web|date=2006-07-16|title="Top of the Pops" shows|work=Guardian|location=UK|url=https://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/32|access-date=2006-10-18|lang=en|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930035454/http://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/32|url-status=live}}</ref> Бұл өнер көрсету «Live! Tonight! Sold Out!!» видеоальбомында бар. Әннің концерттік нұсқасы «[[Live at the Paramount]]<nowiki/>» жинағына енгізілген. == Кавер-нұсқалары == «Smells Like Teen Spirit» әнін көптеген музыканттар қайта шырқады. Алғашқы кавер-жазбалардың бірі [[Тори Эймос]]тың өзінің ''[[Crucify]]'' (1992) [[EP]]-інде жарық көрген фортепианолық нұсқасы болды, оны Кобейн «таңғы асқа арналған тамаша нұсқа» деп атады.{{sfn|Azerrad|1994|p=257}} 2000 жылы [[Melvins]] тобы {{iw|Лейф Гарретт|Лейф Гарретттің|en|Leif Garrett}} қатысуымен ''[[The Crybaby]]'' альбомы үшін тректің кавер-нұсқасын жазды, ал {{iw|The Bad Plus|The Bad Plus|en|The Bad Plus}} [[джаз]] триосы әнді өздерінің ''{{iw|These Are the Vistas|These Are the Vistas|en|These Are the Vistas}}'' дискісі үшін қайта орындады.<ref>{{cite web|author=Norris, Michele|date=2003-05-09|title=The Bad Plus|publisher=NPR.org|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1258433|access-date=2007-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407184311/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1258433|url-status=live}}</ref> Бұдан бөлек, композицияның кавер-нұсқасын {{iw|Xorcist|Xorcist|en|Xorcist}} [[индастриал]] тобы ''{{iw|Shut Up Kitty|Shut Up Kitty|en|Shut Up Kitty}}'' жинағы үшін жазып алды. 2006 жылы әннің өз нұсқасын түрлі альтернативті орындаушылардың электронды кавер-нұсқаларына маманданған {{iw|The Moog Cookbook|The Moog Cookbook|en|The Moog Cookbook}} тобы жазды. Сондай-ақ жапондық [[битбокс]]шы {{iw|Dokaka|Dokaka|en|Dokaka}} жазған әннің нұсқасы да кездеседі. Британдық [[The Flying Pickets]] тобы өзінің ''{{iw|The Original Flying Pickets: Volume 1|The Original Flying Pickets: Volume 1|en|The Original Flying Pickets: Volume 1}}'' альбомында әннің [[а капелла]] нұсқасын шығарды. Ән трибьют-альбомдарда да кездеседі: {{iw|Blanks 77|Blanks 77|en|Blanks 77}} тобының ''Smells Like Bleach: A Punk Tribute to Nirvana'' альбомы және панк-әнші {{iw|Беки Бондаж|Беки Бондаждың|en|Beki Bondage}} ''Smells Like Nirvana'' альбомы. 2005 жылы эстрада әншісі [[Пол Анка]] композицияны 1950 жылдардағы [[Свинг (музыкалық жанр)|свинг]] стилінде қайта шырқады. 2006 жылы [[Flyleaf]] тобы {{iw|Yahoo! Music Radio|Yahoo! Music Radio|en|Yahoo! Music Radio}} музыкалық сервисі үшін әннің кавер-нұсқасын жазды. 2007 жылы әнші [[Патти Смит]] тректің кавер-нұсқасын өзінің ''[[Twelve]]'' альбомына енгізіп, оған өзі жазған мәтінді қосты — ән [[кантри]] стилінде, [[банджо]]ның сүйемелдеуімен орындалды.<ref>{{cite web|url=http://www.openculture.com/2013/03/patti_smiths_cover_of_nirvanas_smells_like_teen_spirit_strips_the_song_down_to_its_heart.html|title=Patti Smith SLTS Cover|publisher=openculture.com|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331223445/http://www.openculture.com/2013/03/patti_smiths_cover_of_nirvanas_smells_like_teen_spirit_strips_the_song_down_to_its_heart.html|url-status=live}}</ref> Джаз пианисі [[Роберт Гласпер]] әннің кавер-нұсқасын америкалық әнші [[Лала Хэтэуэй]]мен және өзінің ''[[Black Radio]]'' альбомында жарық көрген The Experiment тобымен бірге жазып алды. Лонгплей 55-ші «[[Грэмми]]<nowiki/>» салтанатында «[[Үздік ритм-н-блюз альбомы үшін Грэмми сыйлығы»|Үздік ритм-н-блюз альбомы]]<nowiki/>» марапатымен атап өтілді.<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2012&genre=27|title=The 55th Annual Grammy Awards Nominees List "R&B"|access-date=2016-02-07|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archive-date=2016-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012152253/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2012&genre=27|url-status=live}}</ref> Өз кезегінде, «[[Курт Кобейн: Қарғыс атқан монтаж]]<nowiki/>» деректі фильмінде [[бельгия]]лық [[Scala & Kolacny Brothers]] қыздар хоры орындаған «Smells Like Teen Spirit» әнінің хор нұсқасы кездеседі. 2015 жылдың қаңтарында [[Дэниел Джонс (1979)|Дэниэл Джонс]] Аустралияның {{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} радиостанциясындағы «Beat The Drum» хабарында әннің кавер-нұсқасын орындады.<ref>{{cite web|url=http://makingmyalbum.com/musician-learn-from-daniel-johns-smells-like-a-teen-spirit/|title=Archived copy|access-date=2015-01-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120005813/http://makingmyalbum.com/musician-learn-from-daniel-johns-smells-like-a-teen-spirit/|archive-date=2015-01-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4163713.htm|title=Triple J News|publisher=ABC|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2015-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201222714/http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4163713.htm|url-status=live}}</ref> Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» басқа форматтарға бейімделді. Мәселен, немістің [[Хардкор-панк|хардкор тобы]] [[Atari Teenage Riot]] бұл әнді өзінің ''{{iw|Burn, Berlin, Burn!|Burn, Berlin, Burn!|en|Burn, Berlin, Burn!}}'' альбомындағы «Atari Teenage Riot» трегі үшін [[Сэмпл|сэмплдеді]]. Неміс техно-диджейі DJ Balloon да бұл композицияны өзінің «Monstersound» трегі үшін сэмплдеді.<ref>{{cite web|publisher=''Norddeutscher Rundfunk''|date=2001-04|title=DJ Balloon: 'Techno Rocker'|url=http://www.eurovision.de/index.html?/rueckblick/grandprix2001/ve_djballoon.html|lang=en|access-date=2007-05-31|archive-date=2011-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816163315/http://www.eurovision.de/index.html?%2Frueckblick%2Fgrandprix2001%2Fve_djballoon.html|url-status=live}}</ref> Аспаптық кавер-нұсқасы (заңды шағымдардан жалтару үшін сәл өзгертілген музыкамен және «Self High-Five» деген басқа атаумен) [[World Championship Wrestling]] ұйымында рестлер [[Даймонд Даллас Пэйдж]]дің {{iw|музыкалық тақырыбы (рестлинг)|музыкалық тақырыбы|en|Music in professional wrestling}} ретінде қолданылды.<ref>{{cite web|author=Gentry, Joseph|date=2007-04-07|title=DDP Speaks On Jay-Z, WCW Days, Kanyon, More|publisher=PWHeadlines.com|url=http://www.pwheadlines.com/WWE/DDP_Speaks_On_Jay-Z_WCW_Days_Kanyon_More.shtml|access-date=2007-04-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002093854/http://www.pwheadlines.com/WWE/DDP_Speaks_On_Jay-Z_WCW_Days_Kanyon_More.shtml|archive-date=2011-10-02|url-status=dead}}</ref> Өз кезегінде, америкалық рэпер [[Канье Уэст]] жексенбілік құлшылықта [[госпел]]-[[хор]]мен бірге «Smells Like Teen Spirit» әнін қайта шырқап, әннің соңғы рефренін «[[Аллилуйя]]<nowiki/>» сөзіне ауыстырды.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/29139-kane-uest-perepel-hity-gruppy-nirvana-na-voskresnoy-sluzhbe/|title=Канье Уэст перепел хиты группы Nirvana на воскресной службе|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2019-10-30|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030184247/https://daily.afisha.ru/news/29139-kane-uest-perepel-hity-gruppy-nirvana-na-voskresnoy-sluzhbe/|url-status=live}}</ref> Бұл өнер көрсету оның «Sunday Service» ({{Lang-kk|Жексенбілік құлшылық}}) жобасының бір бөлігі болды және бірнеше айдан кейін жарық көрген ''[[Jesus Is King]]'' альбомының діни тақырыбымен үндестік тапты.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/31468-vyshel-treyler-dokumentalnogo-filma-kane-uesta-jesus-is-king/|title=Вышел трейлер документального фильма Канье Уэста «Jesus Is King»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2019-10-30|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030183812/https://daily.afisha.ru/news/31468-vyshel-treyler-dokumentalnogo-filma-kane-uesta-jesus-is-king/}}</ref> == Пародиялары == [[Сурет:WeirdAlSmellsLikeNirvana.jpg|right|210px|thumb|Кобейн бейнесіндегі комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]] «[[Smells Like Nirvana]]» әнін орындайды. Бұл трек ''[[Nevermind]]'' мұқабасына пародия жасалған ''[[Off the Deep End]]'' альбомында жарық көрген.]] Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» әнін пародиялайтын бірнеше музыкалық бейнебаян пайда болды. 1992 жылы музыкалық комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]] топқа арналған «[[Smells Like Nirvana]]<nowiki/>» әнін жазды. Бұл әннің музыкалық бейнебаянында Янкович Кобейннің өзін, оның түсініксіз ән айту мәнерін, сондай-ақ әннің бұлыңғыр мағынасын пародиялады. Музыкант әнге көптеген комедиялық элементтер қосып, гитара солосын тамақ шаю дыбыстарымен, ысқырықтармен және тубамен алмастырды, ал «Yay!» айқайын [[сиыр]] мен [[қозы]]<nowiki/>ның дауыстарымен алмастырды. Пародия Nirvana тобының өзіне өте қатты ұнады<ref name="AfishaSLTS4">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> — Дэйв Гролдың айтуынша, ол мұны көргенде «міне, бұл — жетістік» екенін түсінген,<ref>{{cite web|date=2006-09-19|title=Weird Al Yankovic Dishes On James Blunt, Discusses His Role As the Whitest, Nerdiest Rock Star Ever|work=Rolling Stone|url=https://www.rollingstone.com/music/news/weird-al-yankovic-dishes-on-james-blunt-discusses-his-role-as-the-whitest-nerdiest-rock-star-ever-20060919|access-date=2011-04-05|lang=en|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427114936/http://www.rollingstone.com/music/news/weird-al-yankovic-dishes-on-james-blunt-discusses-his-role-as-the-whitest-nerdiest-rock-star-ever-20060919|url-status=live}}</ref> өз кезегінде Кобейн Янковичті «музыкалық данышпан» деп атаған.<ref name="AfishaSLTS4" /> 1995 жылы {{iw|Pansy Division|Pansy Division|en|Pansy Division}} [[квиркор]]-тобы өзінің ''{{iw|Pile Up|Pile Up|en|Pile Up}}'' альбомы үшін «Smells Like Queer Spirit» деп аталатын пародия жазды. Дегенмен, ұжымның гитаристі {{iw|Джон Джиноли|Джон Джиноли|en|Jon Ginoli}} өзінің нұсқасы пародия емес, «жылы лебізді құрмет» екенін алға тартты.<ref name="Teen Spirit at ten2">{{cite web |author=Lapriore, Elaine|title='Teen Spirit' at 10: An Unshakable Scent|work=The Washington Post|date=2001-09-02|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|access-date=2009-08-01|lang=en|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020004706/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|url-status=dead}}</ref> 1996 жылы бұл ән [[World Championship Wrestling]] ұйымында өнер көрсеткен рестлер [[Даймонд Даллас Пейдж]]<nowiki/>дің музыкалық тақырыбына айналды. Трек «Self High-Five» деп аталды және «Smells Like Teen Spirit» әніне өте қатты ұқсайтын еді. Оған Дэйв Грол назар аударып, әнді «көшірме» деп атады және «WCW бізге ақша төлеуі керек» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.wrestlezone.com/news/253249-dave-grohl-had-heat-with-ddpwcw-over-qself-high-fiveq|title=Dave Grohl Had Heat With DDP/WCW Over "Self High Five" - Wrestlezone|date=2012-04-17|work=Wrestlezone|access-date=2017-06-01|lang=en|archive-date=2017-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008082850/http://www.wrestlezone.com/news/253249-dave-grohl-had-heat-with-ddpwcw-over-qself-high-fiveq|url-status=live}}</ref> Кейіннен бұл музыкалық тақырып «Teen Spirit» әнінен өзгеше болуы үшін өзгертілді. Ешқандай сот талап-арыздары болған жоқ. «Smells Like Teen Spirit» бірнеше фильмде пародияланды. Сонымен, «[[Мулен Руж!]]<nowiki/>» кинолентасында бұл ән атаулы түнгі клубқа арналған «Can Can» сахнасы кезінде шырқалды.<ref>{{cite web|last=Feldman|first=Kate|date=2016-06-01|title=Ranking the musical numbers from ‘Moulin Rouge’ on the 15th anniversary of the film|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/ranking-songs-moulin-rouge-15th-anniversary-article-1.2656837|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407184007/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/ranking-songs-moulin-rouge-15th-anniversary-article-1.2656837|url-status=live}}</ref> «[[Маппеттер (фильм, 2011)|Маппеттер]]<nowiki/>» фильмінде ән [[Шаштараздық квартет|барбершоп-квартет]] стилінде пародияланады, оны таспаның кейіпкерлері: {{iw|Rowlf the Dog|Rowlf the Dog|en|Rowlf the Dog}}, {{iw|Link Hogthrob|Link Hogthrob|en|Link Hogthrob}}, {{iw|Sam Eagle|Sam Eagle|en|Sam Eagle}} және {{iw|Beaker (Маппет)|Beaker|en|Beaker (Muppet)}} [[Джек Блэк]] қатысқан сахна кезінде орындайды, ал Джек Блэк олардың «барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірін құртып жатқанын» мәлімдейді.<ref>{{cite web|last=Gallo|first=Phil|title='Muppets' Movie Soundtrack Features Feist, Flight of the Conchords, Andrew Bird|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/muppets-soundtrack-feist-flight-conchords-246217|access-date=2013-07-11|work=The Hollywood Reporter|date=2011-10-10|lang=en|archive-date=2014-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316104206/http://www.hollywoodreporter.com/news/muppets-soundtrack-feist-flight-conchords-246217|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-muppets-original-soundtrack-mw0002228277|first=Chrysta|last=Cherrie|title=Muppets OST|access-date=2014-02-14|work=Allmusic|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183423/https://www.allmusic.com/album/the-muppets-original-soundtrack-mw0002228277|url-status=live}}</ref> Әннің кавер нұсқасы (Think Up Anger тобының орындауында) «{{iw|Дар ағашы (фильм, 2015)|«Дар ағашы»|en|The Gallows}}» лентасының трейлерлерінің бірінде көрсетілді.<ref>{{cite web|last=Campbell|first=Christopher|date=2015-05-21|title=The Gallows Trailer: Smells Like Teen Death|url=https://filmschoolrejects.com/the-gallows-trailer-smells-like-teen-death-5470a9390f32#.qb67y34cb|publisher=''Film School Rejects''|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010246/https://filmschoolrejects.com/the-gallows-trailer-smells-like-teen-death-5470a9390f32/#.qb67y34cb|url-status=live}}</ref> «[[Пэн: Нетландияға саяхат]]<nowiki/>» фильмінде [[Питер Пэн]] Неверлендке алғаш рет келген кезде «Smells Like Teen Spirit» әнін Қара Сақал ([[Хью Джекман]]) орындайды.<ref>{{cite web|last=Frost|first=Caroline|date=2015-10-19|title=Joe Wright Reveals How Nirvana Anthem 'Smells Like Teen Spirit' Made It Into Neverland Prequel 'Pan'|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/10/19/pan-film-joe-wright_n_8330856.html|work=The Huffington Post|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073318/https://www.huffingtonpost.co.uk/2015/10/19/pan-film-joe-wright_n_8330856.html|url-status=live}}</ref> 2016 жылы Италияның [[Чезена]] қаласында бір уақытта 1200 музыкант өнер көрсеткен концерт өтті. Орындалған рок-хиттердің арасында «Smells Like Teen Spirit» әні де болды.<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/shapito/2016/07/28/1200-muzykantov-sobralis-na-odnoy-stsene-i-sygrali-luchshie-rok-hity|title=1200 музыкантов собрались на одной сцене и сыграли лучшие рок-хиты|publisher=''Медуза''|lang=ru|access-date=2018-04-07|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073443/https://meduza.io/shapito/2016/07/28/1200-muzykantov-sobralis-na-odnoy-stsene-i-sygrali-luchshie-rok-hity|url-status=live}}</ref> Бірнеше күн ішінде бұл өнер көрсетудің видеосы [[YouTube]]-те бір жарым миллион қаралым жинады.<ref>{{cite web|url=https://www.ridus.ru/news/243220|title=Тысяча музыкантов одновременно исполнили бессмертный хит Nirvana|lang=ru|access-date=2018-04-07|publisher=''Ридиус''|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073252/https://www.ridus.ru/news/243220|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?time_continue=9&v=Ul8vqaGGnY0|title=Smells Like Teen Spirit - Rockin'1000 That's Live Official|publisher=''YouTube''|lang=en|access-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127172118/https://www.youtube.com/watch?time_continue=9&v=Ul8vqaGGnY0|archive-date=2023-11-27}}</ref> == Композициялар тізімі мен шығарылым форматтары == {{col-begin}} {{col-break}} '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; [[Күйтабақ|7 дюймдік сингл]] {{small|(DGC 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «[[Drain You]]» (Кобейн) — 3:44 '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; 12 дюймдік сингл {{small|(DGCT 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 5:01 # «Drain You» (Кобейн) — 3:43 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 * Құрамында «Smells Like Teen Spirit» әнінің альбомдық нұсқасы бар. '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; [[компакт-диск]] {{small|(DGCTD 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Drain You» (Кобейн) — 3:43 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «[[Aneurysm]]» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; 12 дюймдік «picture disc» {{small|(DGCTP 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 5:01 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «Aneurysm» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 * Құрамында «Smells Like Teen Spirit» әнінің альбомдық нұсқасы бар. {{col-break}} '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; [[Күйтабақ|7 дюймдік сингл]] {{small|(DGCS7-19050)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; компакт-диск {{small|(DGCDS-21673)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «Aneurysm» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; [[компакт-кассета]] {{small|(DGCCS-19050)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 {{col-break}} {{col-end}} == Жазба қатысушылары == * [[Курт Кобейн]] — [[гитара]], [[вокал]] * [[Крис Новоселич]] — [[бас-гитара]] * [[Дэйв Грол]] — [[ұрмалы аспаптар]] * [[Бутч Виг]] — [[дыбыс инженері]], [[Музыкалық продюсер|продюсер]] * {{iw|Энди Уоллес|Энди Уоллес|en|Andy Wallace (producer)}} — [[микширование]] == Чарттары мен сертификаттауы == {{col-start}} {{col-2}} === Апталық чарттар === {| class="wikitable sortable ts-columnstyle-center-2" |- !Чарт (1991—1992) !Жоғары<br>позициясы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[ARIA Charts|Аустралия]]''<ref>{{cite web|title=Australian-charts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|publisher=ARIA Top 50 Singles|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092634/http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |5 |- |{{ту|Аустрия}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аустрия]]''<ref>{{cite web|title=Austriancharts.at – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Ö3 Austria Top 40|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092819/http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |8 |- |{{ту|Бельгия}} ''[[Ultratop|Бельгия]]''<ref>{{cite web|title=Ultratop.be – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Ultratop 50|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://www.ultratop.be/nl/song/955/Nirvana-Smells-Like-Teen-Spirit|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092954/http://www.ultratop.be/nl/song/955/Nirvana-Smells-Like-Teen-Spirit}}</ref> |1 |- |{{ту|Ұлыбритания}} ''[[UK Singles Chart|Ұлыбритания]]''<ref>{{cite web|title=Nirvana: Artist Chart History|work=Official Charts Company|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.officialcharts.com/search/artists/nirvana/|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093122/http://www.officialcharts.com/search/artists/nirvana/}}</ref> |7 |- |{{ту|Германия}} ''[[GfK Entertainment Charts|Германия]]''<ref>{{cite web|title=Musicline.de – Nirvana Single-Chartverfolgung|work=Musicline.de – Nirvana Single-Chartverfolgung|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Nirvana/?type=single|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093259/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Nirvana/?type=single}}</ref> |2 |- |{{ту|Еуропа}} ''[[European Hot 100 Singles|Еуропа]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 7 March 1992 - p. 39 - "Hits of the World" section under "Eurochart Hot 100"|work=americanradiohistory.com|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-03-07-OCR-Page-0037.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |4 |- |{{ту|Ирландия}} ''[[Irish Singles Chart|Ирландия]]''<ref>{{cite web|title=The Irish Charts – Search Results – Smells Like Teen Spirit|work=Irish Singles Chart|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://irishcharts.ie/search/placement?page=1&placement%5Btitle%5D=Smells+Like+Teen+Spirit|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093534/http://irishcharts.ie/search/placement?page=1&placement%5Btitle%5D=Smells+Like+Teen+Spirit}}</ref> |15 |- |{{ту|Испания}} ''[[Productores de Música de España|Испания]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 21 August 1992 - p. 59 - "Hits of the World" section under "Spain"|work=americanradiohistory.com|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-08-21-OCR-Page-0051.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |1 |- |{{ту|Италия}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Италия]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 21 August 1992 - p. 659 - "Hits of the World" section under "Italy"|work=Federazione Industria Musicale Italiana|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-08-21-OCR-Page-0051.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |3 |- |{{ту|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web|title=Top RPM Singles: Issue 2060|work=RPM|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.2060&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.2060.gif&Ecopy=nlc008388.2060|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093844/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.2060&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.2060.gif&Ecopy=nlc008388.2060}}</ref> |9 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Dutch Top 40|Нидерланд]] (Dutch Top 40)''<ref>{{cite web|title=Nederlandse Top 40 – Nirvana|work=Dutch Top 40|lang=nl|access-date=2018-04-07|url=https://www.top40.nl/top40-artiesten|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093952/https://www.top40.nl/top40-artiesten}}</ref> |3 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Single Top 100|Нидерланд]] (Single Top 100)''<ref>{{cite web|title=Dutchcharts.nl – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Single Top 100|lang=nl|access-date=2018-04-07|url=http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094056/http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |3 |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|title=Charts.org.nz – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Recorded Music NZ|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094307/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |1 |- |{{ту|Норвегия}} ''[[VG-lista|Норвегия]]''<ref>{{cite web|title=Norwegiancharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=VG-lista|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183620/http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|url-status=live}}</ref> |2 |- |{{ту|Польша}} ''[[Lista Przebojów Programu Trzeciego|Польша]]''<ref>{{cite web|title=Smells Like Teen Spirit — Polskie Radio|work=Polskie Radio|lang=pl|access-date=2018-04-07|url=http://lp3.polskieradio.pl/utwor/artykul4383,381_smells_like_teen_spirit.aspx|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094459/http://lp3.polskieradio.pl/utwor/artykul4383,381_smells_like_teen_spirit.aspx}}</ref> |2 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Billboard Hot 100|Америка Құрама Штаттары]] (Billboard Hot 100)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Hot 100)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-100|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094638/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-100}}</ref> |6 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Hot Mainstream Rock Tracks|Америка Құрама Штаттары]] (Mainstream Rock)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Mainstream Rock)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-mainstream-rock-tracks|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094742/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-mainstream-rock-tracks}}</ref> |7 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Alternative Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Alternative Songs)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Alternative Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/alternative-songs|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094819/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/alternative-songs}}</ref> |1 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Dance Club Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Dance Club Songs)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Dance Club Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-club-play-songs|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517093943/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-club-play-songs|url-status=live}}</ref> |14 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Dance/Electronic Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Dance/Electronic)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Hot Dance/Electronic Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-electronic-songs|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094942/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-electronic-songs}}</ref> |27 |- |{{ту|Финляндия}} ''[[Suomen virallinen lista|Финляндия]]''<ref>Pennanen, Timo (2006). ''[http://suomenlistalevyt.blogspot.co.uk/2015/08/new-njo.html Sisältää hitin: levyt ja esittäjät Suomen musiikkilistoilla vuodesta 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729081307/http://suomenlistalevyt.blogspot.co.uk/2015/08/new-njo.html |date=2016-07-29 }}''. Otava Publishing Company Ltd. {{ISBN|951-1-21053-X}}.</ref> |8 |- |{{ту|Франция}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Франция]]''<ref>{{cite web|title=Lescharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Les classement single|lang=fr|access-date=2018-04-07|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095018/http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |1 |- |{{ту|Швеция}} ''[[Sverigetopplistan|Швеция]]''<ref>{{cite web|title=Swedishcharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Singles Top 100|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095119/http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |3 |- |{{ту|Швейцария}} ''[[Swiss Hitparade|Швейцария]]''<ref>{{cite web|title=Swisscharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Swiss Hitparade|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.swisscharts.com/song/Nirvana/Smells-Like-Teen-Spirit-2389|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095151/http://www.swisscharts.com/song/Nirvana/Smells-Like-Teen-Spirit-2389}}</ref> |6 |} {{col-2}} === Жылдық қорытынды чарттары === {| class="wikitable sortable ts-columnstyle-center-2" |- !Чарт (1992) !Жоғары<br>позициясы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[ARIA Charts|Аустралия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1992.htm|title=ARIA Charts - End Of Year Charts - Top 50 Singles 1992|publisher=''The Australian Recording Industry Association''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095449/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1992.htm}}</ref> |46 |- |{{ту|Бельгия}} ''[[Ultratop|Бельгия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1992|title=Jaaroverzichten 1992|lang=nl|publisher=''Ultratop 50''|access-date=2015-10-21|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014034905/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1992|url-status=live}}</ref> |17 |- |{{ту|Германия}} ''[[GfK Entertainment Charts|Германия]]''<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-1992|title=Top 100 Single-Jahrescharts|publisher=''Media Control Charts''|access-date=2015-10-21|lang=de|archive-date=2015-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509002247/https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-1992|url-status=live}}</ref> |17 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Dutch Top 40|Нидерланд]] (Dutch Top 40)''<ref>{{cite web|url=http://www.top40.nl/bijzondere-lijsten/top-100-jaaroverzichten/1992|title=Top 100-Jaaroverzicht van 1992|publisher=''Dutch Top 40''|access-date=2015-10-21|lang=nl|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095840/https://www.top40.nl/bijzondere-lijsten/top-100-jaaroverzichten/2017}}</ref> |29 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Single Top 100|Нидерланд]] (Single Top 100)''<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=1992&cat=s|title=Jaaroverzichten - Single 1992|publisher=''Single Top 100''|access-date=2015-10-23|lang=nl|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095938/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=1992&cat=s}}</ref> |28 |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/?chart=3881|title=Top Selling Singles of 1992|publisher=''Recorded Music NZ''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2015-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210184811/http://nztop40.co.nz/chart/?chart=3881|url-status=live}}</ref> |10 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Billboard Hot 100|Америка Құрама Штаттары]]''<ref>{{cite web|url=http://longboredsurfer.com/charts/1992|title=Billboard Top 100 - 1992|publisher=''longboredsurfer.com''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100137/http://longboredsurfer.com/charts/1992}}</ref> |32 |} === Сертификаттау === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"|Ел !scope="col"|Мәртебесі !scope="col"|Таралымы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Аустралия]]''<ref>{{cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/1992/singles-chart|title=1992 ARIA Singles Chart|publisher=''Australian Recording Industry Association''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100525/https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/1992/singles-chart}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 35,000^ |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=3508|title=New Zealand single certifications|publisher=''Recorded Music NZ''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408074946/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=3508|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 5,000* |- |{{ту|Швеция}} ''[[Swedish Recording Industry Association|Швеция]]''<ref>{{cite web|url=http://www.directupload.net/file/d/4168/c7rynnb5_png.htm|title=Swedish single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|publisher=''Swedish Recording Industry Association''|access-date=2018-04-07|lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151111185955/http://www.directupload.net/file/d/4168/c7rynnb5_png.htm|archive-date=2015-11-11}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 25,000^ |- |{{ту|Ұлыбритания}} ''[[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы|Ұлыбритания]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=British single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit. Комментарий: Введите в строке поиска «Nirvana» и кликните «search».|publisher=''British Phonographic Industry''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407115905/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 600,000© |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка Құрама Штаттары]]''<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Nirvana&ti=Smells+Like+Teen+Spirit#search_section|title=American single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit. Комментарий: Нажмите «Advanced», нажмите «Format», выберите строку «Single», нажмите «SEARCH».|publisher=''Recording Industry Association of America''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2019-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928214417/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Nirvana&ti=Smells+Like+Teen+Spirit#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 1,000,000^ |- !colspan="3"|Сандық сату |- |{{ту|Дания}} ''{{iw|Дания дыбыс жазу индустриясының федерациясы|Дания|en|IFPI Denmark}}''<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.dk/?q=content/nirvana-smells-teen-spirit-1|title=Nirvana Smells Like teen Spirit - Denmark IFPI Certification - Track|publisher=''IFPI Denmark''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100727/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fnirvana-smells-teen-spirit-1}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 60,000^ |- |{{ту|Италия}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Италия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/certificazioni#/category:singoli/page:0/term:Nirvana|title=talian single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit"|publisher=''Federazione Industria Musicale Italiana''|access-date=2018-04-07|lang=it|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100834/http://www.fimi.it/certificazioni#/category:tutte/year:2016}}</ref> | [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналық | 60,000* |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка Құрама Штаттары]]''<ref name="автоссылка1" /> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 2,837,000<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002192602/http://www.defjampromo.com/files/2009/10/BB-Digital-Songs-Chart-Wk.-Ending-9-28-17.pdf|title=Nielsen SoundScan charts – Digital Songs – Week Ending: 09/28/2017|archive-date=2017-10-02|publisher=''Nielsen SoundScan''|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.defjampromo.com/files/2009/10/BB-Digital-Songs-Chart-Wk.-Ending-9-28-17.pdf}}</ref> |- !colspan="3"|Стримингтік қызметтер |- |{{ту|Дания}} ''{{iw|Дания дыбыс жазу индустриясының федерациясы|Дания|en|IFPI Denmark}}''<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.dk/?q=content/nirvana-smells-teen-spirit|title=Nirvana Smells Like teen Spirit - Denmark IFPI Certification - Streaming|publisher=''IFPI Denmark''|access-date=2018-04-07|lang=it|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100954/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fnirvana-smells-teen-spirit}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 30,000^ |- | class="shadow" colspan="3" style="text-align:center; font-size:8pt"| ^ сертификаттауға негізделген сату мәліметтері <br>* сертификаттауға негізделген сату мәліметтері<br>© сертификаттауға негізделген сату және стриминг мәліметтері |} {{col-end}} == Түсініктемелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Әдебиет == * {{Жарияланым|кітап|авторы=Azerrad M.|автор сілтемесі=Азеррад, Майкл|жауапты=Michael Azzerad|тақырыбы = Come as You Are|ішкі тақырып=The Story of Nirvana|сілтеме=https://archive.org/details/comeasyouarestor0000azer_w8b2/|тілі=en|орны = New York|баспасы = Doubleday|жыл = 1994|жалпы беттер = 358|ref = Azerrad|isbn = 0-385-47199-8|oclc=1310597308|lccn=94233244}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Berkenstadt J., [[Чарльз Кросс|Cross C.]]|тақырыбы = Nevermind|ішкі тақырып=Nirvana|тілі=en|жауапты = Jim Berkenstadt, Charles Cross|сілтеме=https://archive.org/details/nevermindnirvana0000berk|орны = New York|баспасы = Schirmer Books|жыл = 1998|жалпы беттер = vii, 173|ref = Berkenstadt, Cross|isbn = 0-02-864775-0|oclc=1302156906|lccn=97051361|серия=Classic Rock Albums}}* *{{Жарияланым|кітап|автор = Crisafulli C.|тақырыбы = Teen Spirit|ішкі тақырып=The Stories Behind Every Nirvana Song|жауапты = Chuck Crisafulli|сілтеме=https://archive.org/details/teenspiritstorie0000cris|тілі=en|орны = London|баспасы = Omnibus|жыл = 1996|жалпы беттер = 128|ref = Crisafulli|isbn = 0-684-83356-5|oclc=1151462115}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Cross C.|тақырыбы = Heavier Than Heaven|ішкі тақырып=A Biography of Kurt Cobain|жауапты = Charles R. Cross|тілі=en|сілтеме=https://archive.org/details/heavierthanheave0000cros_m3u0|орны = New York|баспасы = Hyperion|жыл = 2001|жалпы беттер = xi, 381|иллюстрация парағы= |иллюстрация түрі=of plates|ref = Cross|isbn = 0-7868-6505-9|oclc=1200478609|lccn=2001024187}} * {{Жарияланым|кітап|автор=Frank J., Ganz C.|тақырыбы=Fool the World|ішкі тақырып=The Oral History of a Band Called Pixies|тілі=en|жыл=2006|сілтеме=https://archive.org/details/foolworldoralhis00fran/|орны=New York|жалпы беттер=xx, 316, |жауапты = Josh Frank and Caryn Ganz|баспасы= St. Martin's Griffin|isbn=0-312-34007-9|oclc=1034664789|lccn=2005056251|ref=Frank & Ganz}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Marsh D.|тақырыбы = Louie Louie|ішкі тақырып=The History and Mythology of the World's Most Famous Rock 'N' Roll Song…|тілі=en|жауапты = Dave Marsh|сілтеме=https://archive.org/details/louielouiehistor00marsh|орны = New York|баспасы = Hyperion|жыл = 1993|жалпы беттер = x, 246|ref = Marsh|isbn = 1-56282-865-7|oclc=1036616735|lccn=93024725}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Rooksby R.|тақырыбы = Inside Classic Rock Tracks|ішкі тақырып=songwriting and recording secrets of 100 great songs from 1960 to the present day|тілі=en|жауапты = Rikki Rooksby|сілтеме= https://archive.org/details/insideclassicroc0000rook|орны = San Francisco, CA|баспасы = Backbeat|жыл = 2001|жалпы беттер = 175|ref = Rooksby|isbn = 0-87930-654-8|oclc=1193952520|lccn=2001275289}} * {{Жарияланым|кітап|author = Starr L., Waterman C.|тақырыбы = American Popular Music|ішкі тақырып=From Minstrelsy to MTV|тілі=en|жауапты = Larry Starr and Christopher Waterman|сілтеме=https://archive.org/details/americanpopularm0000star|орны = Oxford ; New York |баспасы = Oxford University Press|жыл = 2003|жалпы беттер = xii, 498|ref = Starr, Waterman|isbn = 0-19-510854-X|oclc=1193354441|lccn=2002000699}} ===Деректі фильм === * {{кітап|авторы = Isis Productions|тақырыбы = [[Classic Albums: Nirvana – Nevermind]]|баспасы = Eagle Rock Entertainment|жылы = 2004}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Nirvana әндері]] [[Санат:1991 жылғы әндер]] [[Санат:Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы 100 ұлы гитаралық ән тізіміне енген әндер]][[Санат:Billboard Alternative Airplay хит-парадында көш бастаған әндер]] [[Санат:Курт Кобейн жазған әндер]] [[Санат:Top Singles (Франция) хит-парадында көш бастаған әндер]] [[Санат:Бутч Виг продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Гранж әндері]] [[Санат:Nirvana синглдары]] esh059exg7wtmhz65wckbqkivaevvxv 3684578 3684577 2026-10-21T17:56:08Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3684578 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Smells Like Teen Spirit |Тыс = Smells_Like_Teen_Spirit.jpg |Орындаушы = [[Nirvana]] |Альбом = [[Nevermind]] |Шығарылған = 10 қыркүйек 1991 |Формат = [[аудиокассета]], [[CD]], [[7"]], [[12"]] |Б жағы = |Жазылған = мамыр 1991 |Жанр = [[гранж]], [[альтернативті рок]], [[хард-рок]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = [[Курт Кобейн]], [[Дэйв Грол]], [[Крист Новоселич]] |Өлең авторы = [[Курт Кобейн]] |Ұзақтығы = 05:01 <small>(альбомдық нұсқа)</small><br>04:30 <small>(сингл)</small> |Лейблі = [[DGC Records]] |Продюсері = [[Бутч Виг]] |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = [[Here She Comes Now/Venus in Furs]] |Алд_жыл = 1991 |Жыл = 1991 |Келесі = [[Come as You Are]] |Кел_жыл = 1992 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|hTWKbfoikeg|logo=1|Smells Like Teen Spirit}}}} }} '''«Smells Like Teen Spirit»''' ({{tr-en|Жасөспірімдік рухтың иісі анқиды}}) — америкалық [[Nirvana]] рок-тобының ''[[Nevermind]]'' альбомындағы әні. [[Курт Кобейн]], [[Крист Новоселич]] және [[Дэйв Грол]] жазған, [[Бутч Виг]] продюсерлік еткен. Әннің әуені өзіндік тұжырымдамасымен ерекшеленеді — «{{Iw|Electro-Harmonix|Small Clone|en|Electro-Harmonix}}» эффектісі бар, дірілдеген [[Хорус (эффект)|хорус]]ты гитара үнімен сүйемелденетін тыныш куплеттер қатты, [[Хардкор-панк|хардкор]]лы припевке ауысады» — бұл «Smells Like Teen Spirit» әнінің танымалдылығы арқасында [[альтернативті рок]]та кең таралған шаблонға айналды. Кейіннен бұл әдісті осы бағыттағы көптеген орындаушылар көшіріп алды.<ref name="автоссылка2">di Perna, Alan. «Brave Noise—The History of Alternative Rock Guitar». ''Guitar World'', Желтоқсан 1995.</ref> «Smells Like Teen Spirit» әнінің кенеттен келген табысы ''Nevermind'' альбомының [[мейнстрим]]дік танымалдылыққа ие болуына ықпал етіп, оған 1992 жылғы көптеген музыкалық чарттардың жоғарғы сатыларынан көрінуге мүмкіндік берді. Бұл ән Nirvana тобының алғашқы және ең танымал хиттерінің бірі болды. Ол ''[[Billboard Hot 100|Billboard]]'' чартында алтыншы орынға жетіп, 1991 және 1992 жылдары бүкіл әлем бойынша бірқатар хит-парадтарды бастады. Композиция ''Rolling Stone'' журналының «[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінде 9-орынға тұрақтады ([[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән (2021)|2021 жылғы жаңартылған тізімде]] ол 5-орынға жылжытылды), ''[[New Musical Express|NME]]<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/05/songs/|title=NME выбрал 500 величайших песен всех времен|publisher=''Lenta.ru''|lang=ru|access-date=2018-04-07|archive-date=2014-04-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6OgAelJI3?url=http://lenta.ru/news/2014/02/05/songs/|url-status=live}}</ref>'' журналының дәл [[New Musical Express журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы 500 ұлы ән|сондай сауалнамасы]]нда 1-қатардан көрінді, сонымен қатар басқа да көптеген музыкалық басылымдардың «үздік әндер» рейтингтерінде бой көрсетті. 2012 жылы [[Last.fm]] порталы «Smells Like Teen Spirit» туындысын 10 жылдық [[Last.fm|скробблинг]]тің ең үздік композициясы деп атады.<ref>{{cite web|url=http://www.lastfm.ru/bestof/10years/tracks?from=20|title=Лучшие композиции за 10 лет скробблинга|lang=ru|publisher=''[[Last.fm]]''|access-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227181625/http://www.lastfm.ru/bestof/10years/tracks?from=20|archive-date=2012-12-27|url-status=dead}}</ref> «Smells Like Teen Spirit» бейнебаяны екі [[MTV Video Music Awards]] сыйлығымен марапатталып, [[поп-мәдениет]]тің айтулы элементіне, сондай-ақ бірнеше пародияның нысанына айналды. Бейнебаян [[MTV|телеарна]]ны танымал етуде маңызды рөл атқарды және ұжымның орасан зор танымалдылыққа ие болуының негізгі факторларының бірі болды. Сарапшылардың пікірінше, бұл ән «[[Z буыны]]ның әнұранына» айналды, оның жетістігінің арқасында [[гранж]] ірі радиостанциялардың толқындарына орнығып, жетекші [[Дыбыс жазу лейблі|лейбл]]дердің қызығушылық аясына енді, ал альтернативті рок мейнстримнің бір бөлігі болды.<ref>{{cite web|author=Olsen, Eric|url=http://www.today.com/id/4652653|title=10 years later, Cobain lives on in his music|publisher=MSNBC.com|date=2004-04-09|access-date=2018-03-31|lang=en|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622170917/http://www.today.com/id/4652653|url-status=live}}</ref> Алайда топ мүшелері әннің сәттілігі мен оған тым қатты назар аударылғанына байланысты өздерін ыңғайсыз сезінді. Жылдар өтсе де, сыншылар «Smells Like Teen Spirit» туындысын барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірі деп атауын жалғастырып келеді. == Шығарылуы мен жазылуы == Өлімінен бірнеше ай бұрын Nirvana фронтмені Курт Кобейн ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]''-ға берген сұхбатында «Smells Like Teen Spirit» туындысы [[Pixies]] — өзі таңданатын топтың стилінде ән жазу әрекеті болғанын айтты. Музыканттың сөзі бойынша: {{Cquote|Мен поп-музыка рухында қарапайым ән жазуға тырыстым. Бастапқыда мен Pixies-тің ең жақсы нәрселерін ұрлап алуға тырыстым. Мойындау керек. [Жымияды.] Мен бұл топты алғаш рет естігенде, оған сондай қатты бауыр басқаным соншалық, көп ұзамай мені Pixies мүшесі деп толық санауға болатын еді, қандай жағдайда да — қосалқы құрамының. Біз Pixies-тен динамика сезімін қабылдадық, ол жұмсақ әрі тыныш дыбыстардан ауыр және қатты дыбыстарға ауыса білу икемділігінен тұратын еді.<ref name="pixies">{{cite web | url =https://www.rollingstone.com/music/news/kurt-cobain-the-rolling-stone-interview-19940127 | title =Kurt Cobain, The Rolling Stone Interview: Success Doesn't Suck | publisher =''[[Rolling Stone]]'' | author =Fricke, David |date=1994-01-27| lang =en | access-date =2018-04-06 | archive-date =2017-10-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20171003173211/http://www.rollingstone.com/music/news/kurt-cobain-the-rolling-stone-interview-19940127 | url-status =live }}</ref>}} [[Сурет:Smells Like Teen Spirit - vinyl.PNG|thumb|«Smells Like Teen Spirit» синглінің күйтабақтағы алғашқы шығарылымы]] Кобейн «Smells Like Teen Spirit» туындысын шығаруға 1991 жылы топтың екінші альбомы — ''Nevermind'' жазыла бастауынан бірнеше апта бұрын ғана кірісті. Ол әнді әріптестерінің алдында алғаш рет орындаған кезде, ол тек негізгі гитара [[Рифф (музыка)|рифф]]і мен припевтің вокалдық әуенін ғана қамтыды.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}}<ref name="rsslts">«Nirvana — Smells Like Teen Spirit». ''[[Rolling Stone]]''. 7 желтоқсан 2000.</ref> Тректі тыңдағаннан кейін басист Крист Новоселич тек иығын қиқаң еткізіп, оны «күлкілі» деп атады. Жауап ретінде Кобейн топты риффті «бір-бір жарым сағат» ойнауға мәжбүр етті. 2001 жылғы сұхбатында Новоселич припевтің негізгі риффін бірнеше рет ойнағаннан кейін былай дегенін еске алды: «„Бір минут күте тұрыңдар. Бәлкім, сәл баяуырақ байқармыз?“. Осылайша мен куплетті ойнай бастадым. Ал Дэйв барабан битін ойнай бастады».<ref name="requiem">Cross, Charles. «Requiem for a Dream». ''[[Guitar World]]''. Қазан 2001.</ref> Нәтижесінде «Smells Like Teen Spirit» альбомның топтың барлық үш мүшесі де автор ретінде жазылған жалғыз әні болды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=66}} Кобейн әннің атауын оның құрбысы, сол кезде [[Bikini Kill]] тобының ([[Riot grrrl]] қозғалысының жетекші ұжымдарының бірі) солисі болған Кэтлин Ханна Кобейннің үйінің қабырғасына «Курттан Teen Spirit иісі шығады» ({{Lang-en|Kurt Smells Like Teen Spirit}}<ref>{{cite web|last1=Karavoulias|first1=Terry|title=The Story Behind Smells Like Teen Spirit|url=https://www.upvenue.com/article/1467-the-story-behind-smells-like-teen-spirit.html|website=UpVenue|access-date=2016-01-20|lang=en|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204115/http://www.upvenue.com/article/1467-the-story-behind-smells-like-teen-spirit.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=OUR HIT PARADE - Kathleen Hanna - Smells Like Teen Spirit - Rebel Girl - 12-15-2010|url=https://www.youtube.com/watch?v=xWO4JnP2T40|website=YouTube|access-date=2016-01-20|date=2010-12-16|lang=en|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210014019/https://www.youtube.com/watch?v=xWO4JnP2T40|url-status=live}}</ref>) деген фразаны жазғаннан кейін ойлап тапты. Ханна Кобейннен оның сол кездегі құрбысы [[Тоби Вэйл]] қолданған танымал «[[Teen Spirit (дезодорант)|Teen Spirit]]<nowiki/>» жастар дезодорантының иісі аңқып тұрғанын меңзеген еді. Музыкант бұл фразаны революциялық астары бар ұран — «Курттан жасөспірімдік рух еседі» деп түсінді, өйткені олар сол кеште [[анархизм]]ді, [[панк-рок]]ты және басқа да ұқсас тақырыптарды талқылаған болатын. Кейіннен Кобейн дезодоранттың бар екенін сингл шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана білгенін алға тартты.{{sfn|Azerrad|1994|pp=211–212}} «Smells Like Teen Spirit», «[[Come as You Are]]<nowiki/>» туындысымен қатар, топтың продюсер Бутч Вигпен алғашқы сессияларына дейін жазылған бірнеше жаңа әндерінің бірі болды. ''Nevermind'' жазбасы басталмас бұрын, музыканттар Вигке өздерінің репетицияларының шикі демо нұсқасын жіберді, оның ішінде «Teen Spirit» те бар еді. Музыканың қатты орындалуына байланысты таспаның дыбысы қатты бұрмаланғанына қарамастан, Виг әннің әлеуеті бар деп шешіп, әуенін ажырата алды. 1991 жылдың мамырында топ «Smells Like Teen Spirit» туындысын Калифорнияның [[Ван-Найс (Калифорния)|Ван-Найс]] қаласындағы ''[[Sound City]]'' студиясында жазды.<ref>Cross, Charles. «The Stories Behind the Songs». ''Rolling Stone''. 14 қараша 2002.</ref> Продюсер композицияға кейбір өзгерістер енгізуді: гитаралық импровизацияны припевке ауыстыруды және оның ұзақтығын қысқартуды ұсынды.<ref>di Perna, Alan. «The Making of ''Nevermind''». ''Guitar World''. Күз 1996.</ref> Топ минусовканы үш ретте жазып алып, екінші дубльді қалдыруды ұйғарды.<ref name="rsslts" /> Содан кейін Виг аудиодорожкаға бірнеше дыбыстық түзетулер енгізді, өйткені Кобейннің гитара эффектілері арасында ауысу кезінде {{Iw|Тайминг (музыка)|таймингпен|en|Тайминг (музыка)}} кішігірім мәселелері болған еді. Продюсер Кобейннен тек үш вокалдық дубль ғана жаздыра алды, ол жағдайға былай деп түсініктеме берді: «Мүмкін, бір күні маған Куртты төртінші дубльді жасауға көндіру бақыты бұйырар».{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=67}} == Мазмұны == === Музыка === «Smells Like Teen Spirit» әні [[фа минор]] кілтінде жазылған,<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/music/a14759352/smells-like-teen-spirit-nirvana-wrong-key/|title='Smells Like Teen Spirit' in the Wrong Key Proves That Nirvana Could Have Been a Great Pop Band|publisher=''[[Esquire]]''|access-date=2018-04-10|lang=en|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109014456/https://www.esquire.com/entertainment/music/a14759352/smells-like-teen-spirit-nirvana-wrong-key/}}</ref> ал оның негеізгі [[Рифф (музыка)|гитара риффі]] төрт [[квинтаккорд]]қа (F5-B♭5-A♭5-D♭5) негиізделген.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Кобейн бұл аккордтарды [[Синкопа (музыка)|такттың күшті үлесінен әлсіз үлесі]]не қарай [[Ұзақтық (музыка)|он алтылық ноталар]]мен ығыстыра орындайды.<ref name="music">Chappell, Jon. «Nirvana’s Music». ''Guitar''. Маусым 1993.</ref> Вигтің айтуынша, топ аккордтардың барынша қуатты дыбысталуын қалағандықтан, гитара партиялары дауыстап {{iw|Дабл-трекинг|дауыстап көбейтілген|en|Double tracking}}.<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Кейде [[пауэр-аккорд]]тар «[[Іркіліс (музыка)|ұсталған]]<nowiki/>» сияқты естіледі, бұл әсер Кобейннің дыбысты тығыздау үшін төменгі төрт ішекті қатар басып ойнауынан туындайды.<ref name="music" /> Көптеген тыңдаушылар «Smells Like Teen Spirit» риффінен [[Boston (топ)|Boston]] тобының «[[More Than a Feeling]]<nowiki/>» әнінің қайырмасындағы рифке ұқсастық байқаған.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}} Кобейн бұл пікірмен келісіп: «Бұл кәдімгі клише-рифф болатын. Ол ''Boston'' тобының рифіне немесе [[The Kingsmen]] тобының „[[Louie Louie]]<nowiki/>“ әніне өте жақын келді», — деп атап өткен. Дегенмен, публицист Рикки Руксби бұл ұқсастықтарға қарамастан, екі әннің аккордтық прогрессиялары әртүрлі екенін алға тартады.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Солай болғанымен, Кобейн қолданған аккордтар ырғағы «Smells Like Teen Spirit» әнін «More Than a Feeling» туындысына барынша жақындата түседі. «Smells Like Teen Spirit» әнінде «бірнеше кең таралған композициялық құрылымдар» қолданылады: олардың қатарына төрт, сегіз және он екі тактілі бөлімдер, соның ішінде [[Такт (музыка)|сегіз тактілі]] шумақ пен бірінші қайырма (қайырма алдындағы бөлім), сондай-ақ он екі тактілі екінші қайырма (негізгі) кіреді.{{sfn|Starr, Waterman|2003|pp=434—435}} Музыкатанушы {{iw|The Verlaines|Грэм Даунс|en|The Verlaines}} «Smells Like Teen Spirit» әні музыкалық [[Даму (музыка)|материалдың дамуы]] мен оның [[Вариациялық форма|вариациялығын]] қатар қамтитын туындының жарқын үлгісі деп есептейді.<ref name=":2">[Газета — [[The Washington Post]]. Статья — «Teen Spirit at 10: An Unshakable Scent». Дата — 2 сентября 2001. Автор — Elaine Beebe Lapriore]</ref><ref name="Teen Spirit at ten">{{cite web|author=Lapriore, Elaine|title='Teen Spirit' at 10: An Unshakable Scent|work=The Washington Post|date=2001-09-02|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|access-date=2009-08-01|lang=en|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020004706/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|url-status=dead}}</ref> Кобейннің [[Pixies]]{{efn|Кобейннің айтуынша, ол ''Nevermind'' альбомына ән жазу кезеңінде Pixies тобының ''[[Surfer Rosa]]'' атты дебюттік дискісін негіз ретінде алған. Музыкант ауыр гитара шуы мен поп-гармониялардың үйлесіміне қатты тәнті болғанын, сондықтан дәл сондай дыбыс сапасына қол жеткізуге ұмтылғанын атап өткен. Кейін Кобейн өзінің үшінші ''[[In Utero]]'' альбомына материал жазып жатқанда (және осы мақсатта альбомды продюсерлеуге ''Surfer Rosa''-ның продюсері [[Стив Альбини]]ді арнайы шақырғанда), ол жаңа әндерден ''Surfer Rosa''-ның сарындарын байқап қалған. Сол себепті, бұл жазбаларды басқа біреуге көрсетуден қорқып, барлық шикі нұсқаларды толықтай жойып жіберген.|комм.}} тобынан алған бұл ән құрылымы композиция барысында дыбыс деңгейі мен динамиканың бірнеше рет бәсең дыбыстан қатты дыбысқа ауысуын көрсетеді.{{sfn|Azerrad|1994|pp=103—104}}<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.4ad.com/pixies/ephemera/kurt-cobain-on-p/|title=Pixies&nbsp;— Ephemera&nbsp;— Kurt Cobain on Pixies and The Breeders|access-date=2007-04-01|publisher=4AD|author=Melody Maker|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421131743/http://www.4ad.com/pixies/ephemera/kurt-cobain-on-p/ <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2007-04-21|lang=en}}</ref>{{sfn|Frank & Ganz|2006|p=87}} Бұл құрылымның негізгі тұжырымдамасы — «[[Хорус (эффект)|хорус]] эффектісі ({{iw|Electro-Harmonix|«Small Clone»|en|Electro-Harmonix}} құрылғысы), қосылған бәсең гитаралық шумақтардың кенеттен қатты, [[Хардкор-панк|хардкорлық]] қайырмаға ұласуы» — дәл осы «Teen Spirit» әнінің танымалдылығынан кейін альтернативті рокта кең таралған шаблонға айналды. Кейіннен бұл әдісті осы бағыттағы көптеген басқа орындаушылар да жиі көшірді.<ref name="автоссылка22">di Perna, Alan. «Brave Noise—The History of Alternative Rock Guitar». ''Guitar World'', Желтоқсан 1995.</ref> Шумақтар кезінде топ қайырмадағыдай аккордтар тізбегін орындайды. Кобейн аккордтық прогрессияның негізгі схемасын қайталайтын Новоселичтің [[Ұзақтық (музыка)|сегіздік нотал]]ы бас партиясының фонында екі гитара нотасын ойнайды. Ән қайырмаға жақындаған кезде, Кобейн «Hello» сөзін қайталай отырып, [[Такт (музыка)|такт]]тың әр [[Үлес (музыка)|үлес]]іне дәл сол екі нотаны ойнай бастайды.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Бірінші және екінші шумақтардан кейін Кобейн бір уақытта Yay сөзін шырқап, гитарада унисондық бенд орындайды. Екінші қайырмадан кейін Кобейн гитарада 16 тактілік [[соло]] ойнайды, ол оның шумақ пен қайырма алдындағы вокалдық әуенін толығымен дерлік қайталайды.{{sfn|Starr, Waterman|2003|pp=434—435}} Соңғы қайырма кезінде (және әннің соңына дейін) Кобейн рефренмен A denial сөз тіркесін айтады, оның дауысы барынша шиеленісіп, іс жүзінде айқайға ұласады.<ref name="classicalbums" /> «Smells Like Teen Spirit» туындысын шығарғаннан кейін Кобейн мен Новоселич: «Бұл шынымен де Pixies дыбысталуына өте ұқсас. Адамдар мұны біздің есімізге міндетті түрде салады», — деген пікірге келді.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}} «[[Рок-н-роллдың 7 дәуірі]]<nowiki/>» деректі фильмінде бұл пікірді топтың соқпалы аспапшысы [[Дэйв Грол]] да растады: «„Smells Like Teen Spirit“… есімде, мен: „[[The Pixies]] стиліндегі қандай да бір рифф, бас партиясы, содан кейін мына бір ноталы оғаш гитара мен барабандар“ деп ойладым. Бір сәтте біз одан бас тарта жаздадық, ол тым… тым қатты Pixies-ке ұқсап кетті».<ref>Doc. film «Seven Ages of Rock», Part 6: «Left of the Dial», Publisher: BBC Worldwide and VH1, Year — 2007, Time: 30:00</ref> === Тақырып === [[Сурет:Nirvana around 1992.jpg|thumb|200px|left|Курт Кобейннің айтуынша: «Кейде мен ақымақ нигилист боламын, ал басқа уақытта шынайы әрі сезімталмын. Әрбір ән осылай туады. Бұл екеуінің қоспасы сияқты. Менің жасымдағы адамдардың көпшілігі осындай. Олар бірде сарказмға толы болса, бірде кенеттен қамқор болып шыға келеді. Бұны аңғарып үлгеру қиын». «Иә, ол жерде ерекше ештеңе жоқ, жай ғана кәдімгі еркеліктің бірі», — деп қосты ол «Smells Like Teen Spirit» туралы{{sfn|Azerrad|1994|pp=211—212}}]] Тыңдаушылар көбінесе Nirvana әндеріндегі сөздерді әрең түсінетін, және «Smells Like Teen Spirit» те ерекшелік емес еді. Бұған Кобейннің жиі британдық акцентке еліктейтін түсініксіз вокалы, сондай-ақ ''Nevermind'' альбомының буклетінде мәтіндердің болмауы себеп болды — онда тек бөлек лирикалық фрагменттер ғана басылған еді. Бұл фактор радиостанциялардың әнді оның релизінің алғашқы кезеңінде эфирге қосуға құлықсыздығына ықпал етті. Мәселен, Geffen Records промоутері бір рок-радиостанция өкілдерінің оған былай дегенін еске алды: «Бұны эфирге шығара алмаймыз. Мына жігіттің не туралы айтып жатқанын ажырата алар емеспін».{{sfn|Cross|2001|pp=204–205}} MTV басшылығы бұдан да ары барып, экранның төменгі бөлігінде субтитрлері бар бейнеклип нұсқасын дайындады.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} Телеарна бұл бейнені өз хабар таратуының алғашқы уақытында көрсетті.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} ''Nevermind'' альбомындағы әндердің мәтіндері, сондай-ақ кейбір ерте және баламалы нұсқалары кейіннен «[[Lithium (Nirvana әні)|Lithium]]<nowiki/>» (1992 жыл) синглінің буклетіне енгізілді. Өз мақалаларының бірінде америкалық рок-сыншы [[Дэйв Марш]] сол тұстағы бірқатар диск-жокейлердің «Smells Like Teen Spirit» әні «1990 жылдардың „Louie Louie“ болды» деген пікіріне былай деп жауап қайтарды: «[ол] „Луи“ сияқты, тек одан да ауқымдырақ, „Teen Spirit“ өз құпияларын құлықсыз ашады, содан кейін, әдетте, жүйесіз түрде жеткізеді».{{sfn|Marsh|1993|p=204}} Ән мәтінін өз бетінше шешуге тырысып, содан кейін оны ресми лирикамен салыстырған Марш: «менің қиялдаған нәрсем Nirvana-ның нақты айтқанынан сәл жақсырақ (кем дегенде, көңілге қонымдырақ) болып шықты» деп мойындады және былай деп атап өтті: «Ең сорақысы — [қазір] мен әннің [оның мағынасы] туралы, оның ресми нұсқасымен [мәтінімен] танысқанға дейінгі уақыттан қарағанда көбірек білетініме сенімді емеспін».{{sfn|Marsh|1993|p=206}}Әннің ең кең таралған интерпретациясы — жасөспірімдер революциясы, мұны оның музыкалық бейнебаяны да растайды.{{sfn|Crisafulli|1996|p=38}} ''Nevermind'' релизін қолдау мақсатында берген сұхбатында Кобейн бұл әннің өз достары туралы екенін айтып, былай деп түсіндірді: «Біз әлі де өзімізді тинейджерлер сияқты сезінеміз, өйткені ересек адамдар ретінде бізден күтетін қағидаларды ұстанбаймыз... Бұл жасөспірімдердің революциялық тақырыбы сияқты нәрсе».{{efn|[[Олимпия (Вашингтон)|Олимпия]]ға табан тіресімен-ақ, Курт жергілікті тусовканы қатты толғандырған «жасөспірімдер революциясы» туралы пікірталасқа бірден араласып кетті. Курт бұл ортаны «[[Кальвинизм|кальвинистер]» деп атайтын. Мүмкін, «кальвинистердің» өздеріне мұндай салыстыру ұнай қоймас, бірақ көптеген жағынан алғанда бұл жасөспірімдер революциясының мақсаттары {{iw|Нация Вудстока|Вудсток нациясының|en|Woodstock Nation}} көздеген мақсаттарымен үндес еді. Оның мәні — жастар өздерінің саясаты мен мәдениетін қалыптастырып, оларды ескі буынның арамза әрі жемқор билігінен азат етуі тиіс болатын. Жастар мәдениеті барлық жағынан — көркемдік, іскерлік, тіпті аудитория тұрғысынан да Американы жайлаған корпоративтілікке қарама-қайшы, адал, қолжетімді әрі әділетті болуы керек еді.{{sfn|Azerrad|1994|p=212}}.<ref name="SoyuzNirvana">{{cite web|title=10 знаменитых песен, написанных случайно|url=https://www.soyuz.ru/articles/1113?sectionId4=|lang=ru|access-date=2018-04-08|publisher=''[[Союз (концерн)|Союз]]''|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408140809/https://www.soyuz.ru/articles/1113?sectionId4=}}</ref><ref name=":4">{{кітап|авторы=Azerrad, Michael|тақырыбы=Our Band Could Be Your Life: Scenes from the American Indie Underground, 1981-1991|url=https://books.google.com/books?id=6Q07AQAAQBAJ&pg=PT407&lpg=PT407&dq=Calvinists+Cobain&source=bl&ots=2hYuVhmowG&sig=SZpmUbrKZkOfQRVmGl9PoCfnlsg&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjo-7ST3KjbAhUBCSwKHYwwBuUQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Calvinists%20Cobain&f=false|lang=en|баспасы=Hachette UK|жылы=2012|барлық беті=528|isbn=9780316247184}}</ref> Келесі сұхбаттарында Кобейн әннің интерпретациясын өзгертіп отырды және оның мағынасы туралы нақты ештеңе айтпады.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|pp=66—67}} «[[Come as You Are: The Story of Nirvana]]<nowiki/>» кітабына енген жазушы [[Майкл Азеррад]]пен әңгімелесу кезінде Кобейн «өзінің қоршаған ортасы, өз ұрпағы және өз жасындағы адамдар туралы сезімдерін сипаттауға» міндетті сезінгенін мәлімдеді.{{sfn|Azerrad|1994|pp=211—212}}<ref name="SoyuzNirvana" /> [[Дэвид Фрикен]]ің пікірінше: «Белгілі бір мағынада, ол [Кобейн] журналист болды. Ол [[Джон Леннон]] немесе [[Боб Дилан]] сияқты тек өзі туралы жазған жоқ, ол мәтіндер мен музыкада бәрін солай білдірді... сен туралы айтып жатқандай сезіндірді».<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Публицист Кит Кэмерон былай деп толықтырды: «Курт адамдарды, әсіресе бұл өмірде өз орындарын таба алмай жүрген жас адамдарды өзіне тартты. Кобейнді көріп және оның музыкасын тыңдай отырып, олар өз мақсатына күмәнданатын адамды естіді».<ref name="classicalbums" /> {| class="simple" border="1" style="float:right; margin-left:2em" |- !Бейне |- |<small>{{YouTube|hTWKbfoikeg|Ресми бейнеклип|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|kl2S-kInogU|The Paramount, 1991 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|TFSWOilJvEg|Top Of The Pops, 1991 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|R3XIGon2RjY|Reading фестивалі, 1992 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|34GJ7ULmwjQ|Saturday Night Live, 1992 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|Ul8vqaGGnY0|Әнді топтық орындау|logo=1}}</small> |} Жазушы Чак Крисафулли «Smells Like Teen Spirit»-ті «Кобейнге тән мағына мен мағынасыздықты зерттейтін түсініксіз дүние» деп сипаттады.{{sfn|Crisafulli|1996|p=37}} Өз кезегінде, Азеррад Кобейн мәтіндерінің қарама-қайшылығына назар аударды (мысалы, «Ұтылып, өтірік күлімдеген қызықты»), «[әндің] мәні екі қарама-қарсы идеяның қақтығысынан емес, бұл қақтығыс баяндаушының бойында тудыратын абдырау мен ашу-ызадан пайда болады — ол өзінің абдырап қалғанына ашулы» деп атап өтті. Жазушының пікірінше, «Smells Like Teen Spirit» — «бұл нақты революция идеясына мысқылмен жауап беру, бірақ екінші жағынан, бұл идеяның өзін қабылдау».{{sfn|Azerrad|1994|p=213}} Сонымен қатар, жазушы [[Чарльз Р. Кросс]] өзінің «Heavier Than Heaven» [[Өмірбаян|кітабы]]нда «Smells Like Teen Spirit» мәтіні Кобейн мен оның бұрынғы сүйіктісі [[Тоби Вэйл]] арасындағы қарым-қатынасқа сілтеме жасайтынын, «дегенмен Курт оған еш жерде арнайы жүгінбесе де» және оны атап өтпесе де мәлімдеді. Кросс «Ол жалыққан және өзіне тым сенімді» деген жолды мысалға келтіріп, ән «басқа біреу туралы болуы мүмкін емес еді» деген қорытындыға келді. Ол өз сөздерін кейіннен Кобейн өшіріп тастаған, бірақ оның күнделіктерінде сақталып қалған әннің бір жолымен нығайтты: «Кім қоғамнан шеттетілген жасөспірімдердің патшасы мен патшайымы болады».{{sfn|Cross|2001|p=169}}<ref>Ранние варианты текста песни «Smells Like Teen Spirit» фигурируют в дневниках Курта Кобейна, изданных в 2002 году — ''Journals'' (2002).</ref> Кросстың айтуынша, жұп айырылысқаннан кейін Курт зорлық-зомбылық көріністерін жазып, суретін сала бастады, олардың көбі өзіне және айналасындағыларға деген жеккөрушілікті білдірді. Осы кезеңдегі әндер онша қатыгез болмағанымен, бәрібір Курттың ерте шығармашылығында болмаған ашу-ызаны көрсетті. Кросстың сөзімен айтқанда: «Олар айырылысқаннан кейінгі төрт ай ішінде Курт өзінің ең есте қаларлық жарты ондық әндерін жазды, олардың барлығы Тоби Вэйл туралы».{{sfn|Cross|2001|pp=168—69}} Кобейннің айтуынша: «Бүкіл ән бір-біріне қайшы келетін идеялардан тұрады... Ол нағыз революция туралы ойды мазақ етеді. Алайда бұл — жағымды ой».{{sfn|Azerrad|1994|p=213}} Өз кезегінде, әннің сәттілігінің себептерінің бірі оның тапқыр атауында деп санаған [[Дэйв Грол]],<ref name="AfishaSLTS">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> әннің бойында қандай да бір идеялар бар екеніне сенбейтінін алға тартып, былай деп атап өтті: «Курттың әннің мәтінін оның алғашқы орындалуынан бес минут бұрын жазып жатқанын бақылай отырып, сізге онда қандай да бір манифест салынған дегенге сену қиын болады. [Осы сәтте] оған мәтінді толтыру үшін тек буындар немесе ұйқасатын бірдеңе керек болды».{{sfn|Azerrad|1994|p=214}} == Шығарылымы == {{Кесек|Түзеу=right|Фон=#F5F5DC|Қоршаудың түсі=#FFFFF0|Ені=28%|Мәтіні=''Андерграунд сахнасындағылардың бәрі [[Утопия|Утопияға]] ұмтылады, бірақ фракциялардың көптігі мен бытыраңқылығы сондай — бұл мүмкүн емес. Егер сендер қарғыс атқан [[андеграунд]] қозғалысын біріктіре алмай, түкке тұрғысыз нәрселер үшін өзара қырқысуды тоқтата алмасаңдар, қалың бұқараға қалай әсер етпексіңдер? […] Мен жай ғана өз тобымнан алып корпоративтік машинаға қарсы революциялық мағынада күрес жүргізеді деп күткенін сезіндім. Маған: “Сен мұны құрал ретінде пайдалана аласың. Сен мұны әлемді өзгерту үшін қолдана аласың”, — деп айтқан көптеген адамдар осыны күтті. Мен ол кезде: “Маған мұндай қысым көрсетуге қалай баттыңыздар. Бұл ақымақтық”, — деп ойладым. Тіпті өзімді ақымақ әрі жұқпалы сезіндім.{{sfn|Azerrad|1994|p=212}}''<br><div style="text-align:right; font-size:90%;">— Курт Кобейн</div>}} «Smells Like Teen Spirit» 1991 жылғы 10 қыркүйекте ''Nevermind'' альбомының дебюттік синглі ретінде жарық көрді,{{efn|Ән радиоэфирге 1991 жылдың 27 тамызында шықты.|комм.}} бұл топтың ''DGC Records'' лейбліндегі алғашқы релизі болды. Бастапқыда ән чарттарға ілікпеді, бұған қоса, ол АҚШ-тың тек ұжымның фан-базалары қалыптасып үлгерген аймақтарында ғана жақсы көрсеткіштерге ие болды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=111}} Ешкім «Smells Like Teen Spirit» хитке айналады деп болжаған жоқ, өйткені оның басты міндеті альтернативті рок жанкүйерлерін тарту болатын. Келесі сингл — «Come as You Are» мейнстрим аудиториясы үшін неғұрлым қызықты композиция болуы мүмкін деп есептелді. Дегенмен, [[Студенттік радио|колледж-радио]] мен {{iw|Заманауи радио|заманауи рок-радиостанциялар|en|Modern rock}} композицияға назар аударып, оның эфирде жиі таралуын қамтамасыз етті. Nirvana менеджері Дэнни Голдбергтің айтуынша, «біздің ешқайсымыз оны [[Кроссовер (музыка)|кроссовер-ән]] ретінде қарастырған жоқпыз, бірақ оны тыңдармандар бірден байқады... Олар оны альтернативті радиодан естіді, содан кейін оны [[леммингтер]] құсап жапа-тармағай сатып ала бастады».{{sfn|Azerrad|1994|p=227}} Сингл бейнебаянының әлемдік премьерасы [[MTV]]-дің {{iw|120 минут|«120 минут»|en|120 Minutes}} түнгі альтернативті рок бағдарламасында өтті, музыкалық видеоның танымал болғаны соншалық, көп ұзамай телеарна оны күндізгі эфирде де жүйелі түрде көрсете бастады.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} Қазан айында MTV басшылығы видеоны «[[Buzz Bin]]<nowiki/>» тізіміне енгізді,{{efn|Телеарна эфирінде ерекше жоғары ротацияға ие болған таңдаулы бейнебаяндар қай топтамаларға енгізілді.|комм.}} ол онда желтоқсанға дейін тұрды. Жыл соңына қарай ән, оның бейнеклипі және ''Nevermind'' альбомы хитке айналды. Ән де, ''Nevermind'' де барлық жетекші рок-радио бағыттарында, соның ішінде {{iw|Заманауи радио|заманауи рок|en|Modern rock}}, [[хард-рок]], [[Album-oriented rock|альбомдық рок]] және [[Студенттік радио|колледж-радио]]да танымал болып, медиалық кросс-форматтың сирек құбылысына айналды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|pp=124—125}} «Smells Like Teen Spirit» сыншылардың жылы лебізіне ие болды және жоғары коммерциялық көрсеткіштер көрсетті. Ән ''[[Village Voice]]'' («[[Pazz & Jop]]<nowiki/>») және ''[[Melody Maker]]'' басылымдарының жыл сайынғы сауалнамаларында көш бастады, сонымен қатар ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының нұсқасы бойынша үздік синглдер тізімінде 2-орынға ие болды. Бұған қоса, «Smells Like Teen Spirit» [[Billboard 100|''Billboard'' 100]] чартының 6-позициясына дейін жетті{{efn|Сол аптада ''Nevermind'' альбомы да дәл осындай хит-парадта — ''Billboard 200'' чартында 1-орынға көтерілді.|комм.}}<ref>«Nirvana Achieves Chart Perfection!» ''[[Billboard magazine|Billboard]]''. 25 января 1992.</ref> және ''[[Alternative Airplay|Alternative Songs]]'' хит-парадының 1-орынында көрінді.<ref name="автоссылка4">{{cite web|author=Basham, David|date=2001-12-20|title=Got Charts? No Doubt's Christmas Gift; Nirvana Ain't No Beatles|work=MTV|url=http://www.mtv.com/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml#/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml|access-date=2006-10-19|lang=en|archive-date=2009-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315010300/http://www.mtv.com/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml#/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml|url-status=live}}</ref> Ән [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]]нан «[[Платиналық диск|платиналық]]<nowiki/>» сертификатын алды (бір миллион дана жөнелтілді). Дегенмен, [[American Top 40|Top-40]] форматындағы көптеген америкалық радиостанциялар әннің дыбысталуына байланысты оны күндізгі эфирге қосуға құлықсыздық танытып, оған түнгі уақытты бөлуді жөн көрді. Топтың отанындағы жетістіктен бөлек, сингл басқа елдерде де танымал болды: «Smells Like Teen Spirit» [[UK Singles Chart]] чартының 7-қатарына дейін көтеріліп, онда жалпы есеппен 184 апта бойы тұрды.<ref name="qpg54">''Nirvana and The Story of Grunge''. ''Q''. p. 54. Желтоқсан 2005.</ref> Ән екі «Грэмми» сыйлығына «[[Хард-рок стиліндегі үздік орындау үшін Грэмми сыйлығы|Хард-рок стиліндегі үздік орындау]]<nowiki/>» және «[[Үздік рок-ән үшін Грэмми сыйлығы|Үздік рок-ән]]<nowiki/>» санаттары бойынша ұсынылды, алайда тиісінше [[Red Hot Chili Peppers]] тобының «[[Give It Away]]<nowiki/>» және [[Эрик Клэптон]]ның «[[Layla]]<nowiki/>» композицияларына жол берді.<ref>«The 35th Grammy Awards Nominations General Categories». ''The Los Angeles Times''. 8 января 1993.</ref> Кейіннен ''[[Entertainment Weekly]]'' журналы Клэптонның Nirvana-ны жеңуін «Грэмми» тарихындағы «10 ең үлкен сәтсіздіктің» бірі деп атады (2-орын).<ref>{{cite web|year=2007|author=Michael Endelman|title=Grammy's 10 Biggest Upsets|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,1567466_20010834_20010795_1,00.html|access-date=2008-02-11|lang=en|archive-date=2012-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/654o4laei?url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,1567466_20010834_20010795_1,00.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, бұл даулы оқиғаны басқа да бірқатар басылымдар атап өтті, соның ішінде: ''[[Cracked.com]]'' (7-орын)<ref name="Cracked">{{cite web|url=http://www.cracked.com/article_15856_7-most-unforgivable-grammy-award-snubs-all-time.html|title=The 7 Most Unforgivable Grammy Award Snubs of All Time|date=2008-02-06|first=Adam|last=Brown|access-date=2010-11-26|lang=en|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613152840/http://www.cracked.com/article_15856_7-most-unforgivable-grammy-award-snubs-all-time.html|url-status=live}}</ref> және ''{{iw|WatchMojo.com|WatchMojo|en|WatchMojo.com}}'' (9-орын).<ref>{{cite web|url=http://www.watchmojo.com/video/id/12118/|title=Top 10 Memorable Grammy Upsets|publisher=watchmojo.com|access-date=2017-10-23|lang=en|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907224817/http://watchmojo.com/video/id/12118/|url-status=live}}</ref> Nirvana-ның жетістігінен кейін публицист [[Майкл Азеррад]] ''Rolling Stone'' журналына арналған мақаласында: «„Smells Like Teen Spirit“ — бұл „Неге деп сұраудың қажеті не“ ұрпағының әнұраны (немесе анти-әнұраны?). Тек Кобейнді осы ұрпақтың дауысы деп атамаңыздар» деп атап өтті.<ref>Azerrad, Michael. «Inside the Heart and Mind of Nirvana». ''Rolling Stone''. 16 апреля 1992.</ref> Дегенмен, музыкалық баспасөз көп ұзамай әнді «Х ұрпағының әнұраны» деп жариялады, ал бұл мәртебеге белсенді түрде қарсылық танытқан оның авторын осы ұрпақтың дауысы етіп қойды.<ref name="AfishaSLTS2">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref><ref>Garofalo, Reebee. ''Rockin' Out: Popular Music in the USA''. Allyn & Bacon, 1997. {{ISBN|0-205-13703-2}}, p. 447.</ref> ''[[The New York Times]]'' газетінің шолушысы өз әсері бойынша «„Smells Like Teen Spirit“ оның атауындағы ащы ирония болмағанда, осы ұрпақ үшін „[[Anarchy in the U.K.]]<nowiki/>“ бола алар еді» деп атап өтіп, «Nirvana teen spirit-тің үнемі бөтелкелерге құйылып, үлдірге қапталып, сатылатынын тым жақсы біледі» деп толықтырды.<ref>{{cite web|author=Reynolds, Simon.|date=1991-11-24|title=Boredom + Claustrophobia + Sex = Punk Nirvana|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB103AF937A15752C1A967958260|access-date=2007-04-08|lang=en|archive-date=2007-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206051923/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB103AF937A15752C1A967958260|url-status=live}}</ref> Топ әннің тым үлкен танымалдылығына байланысты ыңғайсыздық сезінді және кейінгі концерттерде оны жиі сет-листтерден алып тастап отырды. 1993 жылы, [[In Utero (альбом)|''In Utero'']] альбомы жарық көрмес бұрын Новоселич: «Егер „Teen Spirit“ болмаса, „Nevermind“-дың қандай болып шығарын білмеймін» деп мәлімдеп: «''In Utero''-да [„Teen Spirit“-ке ұқсайтын] ештеңе жоқ» деп баса айтты.<ref>DeRogatis, Jim. ''Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90’s''. Cambridge: Da Capo, 2003. {{ISBN|0-306-81271-1}}, p. 14.</ref> Кобейн 1994 жылғы сұхбатында ән туралы ой толғай келе: «Маған „Teen Spirit“ әлі де ұнайды, бірақ оны ойнау — нағыз ыңғайсыздық... Барлығы бұл әнге тым қатты байланып қалды» деді.<ref name="pixies" /> [[Сурет:Kurt Cobain, Smells Like Teen Spirit guitar, EMP Museum.jpg|right|210px|thumb|Кобейннің «Smells Like Teen Spirit» бейнебаянында ойнайтын [[Fender Mustang]] модельді гитарасы]] Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» музыка сыншыларынан жоғары баға алуды жалғастыруда және қазіргі уақытта барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірі болып саналады. Мәселен, 1997 жылы композиция [[Рок-н-ролл даңқ залы]]<nowiki/>ның «Рок-н-роллды қалыптастырған әндер» тізіміне енгізілді.<ref name="Hall of Fame 1997">{{cite web|year=|title=The Songs That Shaped Rock and Roll|publisher=Rock and Roll Hall of Fame|url=http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628094517/http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=dead}}</ref> 2000 жылы [[VH1]] телеарнасы бұл трекке өзінің «100 ең ұлы рок-әні» рейтингінде 41-орынды берді,<ref name="VH1 2000">{{cite web|year=2000|title=VH1: '100 Greatest Rock Songs': 1-50|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1rocksongs.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6HfsONlFs?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1rocksongs.htm|url-status=live}}</ref> дәл сол жылы композиция [[MTV]] мен ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]''-ның бірлескен «100 ең ұлы поп-әні» тізімінде 3-қатардан көрінді.<ref name="MTV/RS 2000">{{cite web|author=Angulo, Sandra P.|date=2000-11-17|title=News Summary: Lord Jim|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,88627,00.html|access-date=2007-04-09|lang=en|archive-date=2009-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090525115035/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C88627%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Бір жылдан кейін [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]] «Smells Like Teen Spirit» әнін «[[Ғасыр әндері]]<nowiki/>» тізімінің 80-орынына орналастырды.<ref name="RIAA 2001">{{cite web|author=Allen, Jamie|date=2001-03-07|title=New song list puts 'Rainbow' way up high|publisher=CNN|url=http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Music/03/07/365.songs/|access-date=2007-04-07|lang=en|archive-date=2015-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222174824/http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Music/03/07/365.songs/|url-status=live}}</ref> 2002 жылы британдық ''[[New Musical Express|NME]]'' журналы бұл трекке өзінің «Барлық уақыттағы ең ұлы 100 сингл» сауалнамасында 2-орынды берді,<ref name="NME 2002">{{cite web|date=2002-04-24|title=''NME's'' 100 Greatest Singles of All Time Unveiled|work=NME|location=UK|url=http://www.nme.com/news/103493.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427035859/http://www.nme.com/news/103493.htm|archive-date=2006-04-27|access-date=2007-05-19|lang=en}}</ref> өз кезегінде ''[[Kerrang!]]'' журналы оны ұқсас рейтингтің 1-қатарына қойды.<ref name="Kerrang! 2002">{{cite web|url=http://www.acclaimedmusic.net/061024/kerrang.htm|title=100 Greatest Singles of All Time|publisher=''[[Kerrang!]]''|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195746/http://www.acclaimedmusic.net/061024/kerrang.htm|url-status=live}}</ref> 2003 жылы VH1 редакциясы «Smells Like Teen Spirit»-ке «Соңғы 25 жылдағы 100 ең ұлы ән» арасында 1-орынды лайық деп таныды,<ref name="VH1 2003">{{cite web|date=2003-06-10|title=VH1's 100 Greatest Songs|publisher=CBSNews.com|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/10/entertainment/main557973.shtml|access-date=2006-10-19|lang=en|archive-date=2013-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6I0tgzxUt?url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/10/entertainment/main557973.shtml|url-status=live}}</ref> дәл сол жылы композиция ''[[Q (журнал)|Q]]'' журналының «Барлық уақыттағы 1001 ең жақсы ән» рейтингінде 3-қатарға ие болды.<ref name="Q 2003">{{cite web|date=2003-11-18|title=U2's One named 'greatest record'|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3281327.stm|access-date=2006-10-22|lang=en|archive-date=2012-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6656iDbxL?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3281327.stm|url-status=live}}</ref> 2004 жылы трек ''Rolling Stone'' журналының нұсқасы бойынша «[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінің 9-шы қатарынан табылды,<ref name="RS 2004">{{cite web|date=2004-12-09|title=Rolling Stone: 500 Greatest Songs of All Time: 1-50|publisher=Rock On the Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2004/rs500songs1.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016024950/http://www.rockonthenet.com/archive/2004/rs500songs1.htm|url-status=live}}</ref> журнал редакциясы оның әсерін «үлкен күшейткіштен шыққан соққы толқыны» деп сипаттап, «Teen Spirit сексенінші жылдардың созылмалы [[джайв]]ын поп-картадан бір түнде өшіріп тастады» деп жазды.<ref name="RS 2011">{{cite web|year=2011|title=500 Greatest Songs of All Time: Nirvana, 'Smells Like Teen Spirit'|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008043033/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|url-status=live}}</ref> 2005 жылы ән ''NME'' журналының «Барлық уақыттағы ең жақсы әндердің жаһандық сауалнамасында» 6-орынға ие болды.<ref name="NME 2005">{{cite web|date=2005-09-29|title=Queen win 'best song ever' poll|work=NME|location=UK|url=http://www.nme.com/news/michael-jackson/21121|access-date=2013-10-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004232938/http://www.nme.com/news/michael-jackson/21121|archive-date=2013-10-04|lang=en}}</ref> 2006 жылы VH1 телеарнасының британдық бөлімшесі ағылшындардың ең сүйікті мәтіндерін анықтау мақсатында 13 000-нан астам респондент арасында сауалнама жүргізді: «Smells Like Teen Spirit» әніндегі «Мен өзімді ақымақ әрі жұқпалы сезінемін / Міне, біз келдік, біздің көңілімізді көтеріңіздер» деген жол 3-орынды иеленді.<ref>{{cite web|date=2006-04-17|title=U2 cop nation's favourite lyric|publisher=[[itv.com]]|url=http://www.entertainmentwise.com/news/15934/U2s-One-Tops-Nations-Favourite-Song-Lyric-Poll|access-date=2006-10-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113125123/http://www.entertainmentwise.com/news/15934/U2s-One-Tops-Nations-Favourite-Song-Lyric-Poll|archive-date=2012-01-13|lang=en}}</ref> Өз кезегінде, 2007 жылы бұл композиция VH1 арнасының «90-жылдардағы 100 ең ұлы ән» рейтингінде 1-қатарға,<ref name="VH1 2007">{{cite web|date=2007-12-12|title=VH1′s 100 Greatest Songs Of The ’90s: Not Enough Pavement|publisher=[[Stereogum]]|url=http://www.stereogum.com/7468/vh1s_greatest_songs_of_the_90s_not_enough_pavement/list/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004004/http://www.stereogum.com/7468/vh1s_greatest_songs_of_the_90s_not_enough_pavement/list/|url-status=live}}</ref> сондай-ақ ''Rolling Stone'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы гитаралық ән» тізімінде 10-позицияға орналасты.<ref name="RS 2007">{{cite web|year=2008|title=The 100 Greatest Guitar Songs of All Time|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/8|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530212615/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/8|archive-date=2008-05-30|access-date=2013-10-24|lang=en}}</ref> 2009 жылы «Smells Like Teen Spirit» Аустралиялық {{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} радиостанциясының тыңдаушылары арасында өткізілетін «Барлық уақыттағы 100 ең хит трек» жыл сайынғы дауыс беруінде үшінші рет 1-орынға ие болды<ref name="Triple J 2009">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time,2009|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_alltime/countdown/cd_list.htm|access-date=2011-12-21|lang=en|archive-date=2019-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006123848/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_alltime/countdown/cd_list.htm|url-status=live}}</ref> (ол бұған дейін де 1991<ref name="Triple J 1991">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time, 1991|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1991.htm|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131027041129/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1991.htm|url-status=live}}</ref> және 1998 жылдары көш бастаған болатын<ref name="Triple J 1998">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time, 1998|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1998.htm#h100-all-time|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024133910/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1998.htm#h100-all-time|url-status=live}}</ref>). Сол жылы ән VH1 телеарнасының «100 ең ұлы хард-рок әні» тізімінде 7-орыннан көрінді.<ref name="VH1 2009">{{cite web|date=2009-01-05|title=VH1′s 100 Greatest Hard Rock Songs|publisher=Stereogum|url=http://www.stereogum.com/43591/vh1s_100_greatest_hard_rock_songs/list/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207165411/http://www.stereogum.com/43591/vh1s_100_greatest_hard_rock_songs/list|url-status=live}}</ref> ''[[Time]]'' журналының «БАРЛЫҚ УАҚЫТТАҒЫ 100 үздік альбом» рейтингінде ''Nevermind'' альбомы алғаш пайда болған кезде оның редакциясы «Smells Like Teen Spirit» әнін «пластинканың ең нашар әні шығар» деп атағанына қарамастан,<ref>{{cite web|author=Tyrangiel, Josh|date=2006-11-13|title=All-TIME 100 Albums: ''Nevermind''|work=Time|url=http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,1955625,00.html|access-date=2007-04-06|lang=en|archive-date=2010-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603141651/http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,1955625,00.html|url-status=dead}}</ref> басылым оны 2011 жылдың дәл сондай әндер тізіміне енгізді.<ref name="Time 2011">{{cite web|author=Suddath, Claire|date=2011-10-21|title=All-TIME 100 Songs: 'Smells Like Teen Spirit'|work=Time|url=http://entertainment.time.com/2011/10/24/the-all-time-100-songs/slide/smells-like-teen-spirit-nirvana/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007000648/http://entertainment.time.com/2011/10/24/the-all-time-100-songs/slide/smells-like-teen-spirit-nirvana/|url-status=live}}</ref> Сол жылы «Smells Like Teen Spirit» ''Rolling Stone'' журналының жаңартылған «Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән» тізімінде өзінің 9-орнын сақтап қалды.<ref name="RS 2011">{{cite web|year=2011|title=500 Greatest Songs of All Time: Nirvana, 'Smells Like Teen Spirit'|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008043033/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|url-status=live}}</ref> 2012 жылы ''NME'' журналы бұл композицияны «1990 жылдардағы 100 үздік трек» рейтингінің 2-қатарына қойды,<ref name="NME 2012">{{cite web|date=2012-05-16|title=NME‘s 100 Best Tracks Of The ’90s|publisher=Stereogum|url=http://www.stereogum.com/1032631/nmes-100-best-tracks-of-the-90s/list/|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724065255/http://www.stereogum.com/1032631/nmes-100-best-tracks-of-the-90s/list|url-status=live}}</ref> ал екі жылдан кейін «[[New Musical Express журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінің 1-орнына жайғастырды.<ref name="NME 2014">{{cite web|date=2013-01-31|title=Pictures of The 500 Greatest Songs Of All Time: 100-1 - Photos|publisher=NME|url=http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-songs-of-all-time-100-1/330996/1/1#100|access-date=2014-08-03|lang=en|archive-date=2017-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102055800/http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-songs-of-all-time-100-1/330996/1/1#100|url-status=live}}</ref> 2015 жылы бұл ән Голдсмит колледжінің ({{lang-en|Goldsmith's College}}) зерттеуіне сәйкес музыка тарихындағы ең танымал ән деп танылды, бұл зерттеуде аналитикалық бағдарламалық жасақтаманың көмегімен түрлі рейтингтер мен сауалнамалардағы ең танымал әндер талданды — арнайы алгоритм олардың музыкалық мазмұнын салыстырып шықты.<ref>{{cite web|last1=Loudermilk|first1=Lauren|title='Smells Like Teen Spirit' Named the Most Iconic Song Ever by Science|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/09/smells-like-teen-spirit-named-the-most-iconic-song.html|website=Paste|access-date=2015-11-19|lang=en|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107060928/https://www.pastemagazine.com/articles/2015/09/smells-like-teen-spirit-named-the-most-iconic-song.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spin.com/2015/09/nirvana-smells-like-teen-spirit-most-iconic-song-ever-cant-argue-with-science/|title=Nirvana’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Is the Most Iconic Song Ever, According to Science|publisher=''Spin''|access-date=2018-04-06|lang=en|archive-date=2015-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927013603/https://www.spin.com/2015/09/nirvana-smells-like-teen-spirit-most-iconic-song-ever-cant-argue-with-science/}}</ref> 2011 жылдың желтоқсанында «Smells Like Teen Spirit» шектеулі 7 дюймдік винил синглы ретінде шығарылды. Дәл сол жылы британдық [[Facebook]]-те «Рождестволық үздік әндер» ''UK Singles Chart'' чартында «Smells Like Teen Spirit» синглін алға жылжыту науқаны басталды, бұл [[Rage Against the Machine]] тобының «[[Killing in the Name]]<nowiki/>» синглін алға жылжыту бойынша 2009 жылы сол чартта өткен және оның жеңісімен аяқталған науқанға ұқсас еді.<ref name="bbc-rage">{{cite web|date=2009-12-20|title=Rage Against the Machine beat X Factor winner in charts|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8423340.stm|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Fentertainment%2F8423340.stm&date=2009-12-20|archive-date=2009-12-20|publisher=''[[BBC]]''|access-date=2009-12-20|lang=en}}</ref> Науқан «[[The X Factor (Ұлыбритания)|X Factor]]<nowiki/>» телевизиялық шоуының {{iw|Rhythmix|Rhythmix|en|Rhythmix}} балалар қайырымдылық ұйымымен жасасқан мәмілесіне наразылық ретінде ұйымдастырылды.<ref name="guardian-dec2011">{{cite web|author=Michaels, Sean|title=Nirvana's Smells Like Teen Spirit to be re-released for Christmas|url=https://www.theguardian.com/music/2011/dec/07/nirvana-smells-like-teen-spirit-christmas?newsfeed=true|access-date=2011-12-09|date=2011-12-07|lang=en|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005134742/http://www.theguardian.com/music/2011/dec/07/nirvana-smells-like-teen-spirit-christmas?newsfeed=true|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Ирландияда «Smells Like Teen Spirit» әнін ''[[Irish Singles Chart]]''-тың 1-орнына шығару үшін осындай науқан ұйымдастырылды.<ref>{{cite web|author=Murphy, Lauren|title=Push is on for Christmas No 1|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/theticket/2011/1209/1224308798142.html|access-date=2011-12-13|date=2011-12-09|lang=en|archive-date=2011-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111214005624/http://www.irishtimes.com/newspaper/theticket/2011/1209/1224308798142.html|url-status=live}}</ref> Нәтижесінде ән ''UK Singles Chart'' чартының 11-орнына дейін жетті, барлығы синглдің 30 000 данасы сатылды.<ref>{{cite web|author=Sexton, Paul|title=Michael Buble, Military Wives Top U.K. Charts|work=Billboard|url=http://www.billboard.com/articles/news/464651/michael-buble-military-wives-top-uk-charts|date=2011-12-27|access-date=2012-01-21|lang=en|archive-date=2014-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624165853/http://www.billboard.com/articles/news/464651/michael-buble-military-wives-top-uk-charts|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%;" !«Smells Like Teen Spirit» әнінің марапаттар тізімі |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="wikitable" style="border:none; margin:0; width:100%;" !Жылы !БАҚ !Атауы !Орыны !Сілтемесі |- |1991 |{{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 1991" /> |- |1993 |''[[Rolling Stone]]'' |«100 үздік музыкалық бейнебаян» |2 |<ref name="RS 1993 video">{{cite web|title=Rolling Stone: "The 100 Top Music Videos"|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|publisher=Rock On The Net|date=1993-10|lang=en|access-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924101222/http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}</ref> |- |1997 |[[Рок-н-ролл даңқ залы]] |«Рок-н-роллды қалыптастырған әндер» |N/A |<ref name="Hall of Fame 1997" /> |- |1998 |Triple J |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 1998" /> |- |1999 |[[MTV]] |«Осы уақытқа дейін түсірілген 100 ұлы музыкалық бейнебаян» |3 |<ref name="MTV 1999 video">{{cite web|title=MTV: '100 Greatest Music Videos Ever Made'|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|publisher=Rock On The Net|year=1999|lang=en|access-date=2013-10-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaB94VFh?url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|archive-date=2013-06-23|url-status=live}}</ref> |- |1999 |''[[Kerrang!]]'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы трек!» |1 |<ref>Kerrang! magazine, issue 746, 17 апреля 1999. (voted by readers).</ref> |- |2000 |[[VH1]] |«100 ұлы рок-әні» |41 |<ref name="VH1 2000" /> |- |2000 |VH1 |«ТВ-дегі 100 ұлы рок-н-ролл сәті» |18 |<ref name="VH1 2000 video">{{cite web|title=VH-1's 100 Greatest Rock & Roll Moments|url=http://www.amiannoying.com/%28S%28kbtodvygih5iyiprvdctv414%29%29/collection.aspx?collection=5772|publisher=AmIAnnoying.com|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102080358/http://www.amiannoying.com/(S(chulnrpruoqwlamlkwvekgjj))/collection.aspx?collection=5772|archive-date=2016-01-02|url-status=live}}</ref> |- |2000 |''MTV мен Rolling Stone'' |«100 ұлы поп-әні» |3 |<ref name="MTV/RS 2000" /> |- |2001 |[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]] |«[[Ғасыр әндері]]<nowiki/>» |80 |<ref name="RIAA 2001" /> |- |2001 |VH1 |«100 ұлы видео» |4 |<ref name="VH1 2001 video">{{cite web|title=News Summary: Model Patient|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,108354,00.htm|author=Susman, Gary|publisher=EW.com|date=2001-05-02|lang=en|access-date=2007-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001433/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C108354%2C00.htm|archive-date=2009-03-15|url-status=dead}}</ref> |- |2002 |''[[NME]]'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы сингл» |2 |<ref name="NME 2002" /> |- |2002 |''Kerrang!'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы сингл» |1 |<ref name="Kerrang! 2002" /> |- |2003 |VH1 |«Соңғы 25 жылдағы 100 ұлы ән» |1 |<ref name="VH1 2003" /> |- |2003 |''[[Q (журнал)|Q]]'' |«Барлық уақыттағы 1001 ең жақсы ән» |3 |<ref name="Q 2003" /> |- |2004 |''Rolling Stone'' |«[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |9 |<ref name="RS 2004" /> |- |2005 |''NME'' |«Барлық уақыттағы ең жақсы әндердің жаһандық сауалнамасы» |6 |<ref name="NME 2005" /> |- |2007 |VH1 |«1990 жылдардағы 100 ұлы ән» |1 |<ref name="VH1 2007" /> |- |2007 |''Rolling Stone'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы гитаралық ән» |10 |<ref name="RS 2007" /> |- |2009 |Triple J |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 2009" /> |- |2009 |VH1 |«100 ұлы хард-рок әні» |7 |<ref name="VH1 2009" /> |- |2011 |''[[Time]]'' |«БАРЛЫҚ УАҚЫТТАҒЫ 100 ұлы ән» |N/A |<ref name="Time 2011" /> |- |2011 |''Rolling Stone'' |«[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |9 |<ref name="RS 2011" /> |- |2012 |''NME'' |«1990 жылдардағы 100 үздік трек» |2 |<ref name="NME 2012" /> |- |2014 |''NME'' |«[[New Musical Express журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |1 |<ref name="NME 2014" /> |- |2017 |[[Ұлттық дыбыс жазу өнері мен ғылымдарының академиясы|Дыбыс жазу өнері мен ғылымдарының академиясы]] |[[Грэмми» сыйлығының Даңқ залы|«Грэмми» сыйлығының Даңқ залы]]на қабылданды |N/A |<ref>{{cite web|title=Grammy Hall of Fame Adds 25 Recordings|url=https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-adds-25-recordings|publisher=grammy.com|date=2016-11-28|lang=en|access-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211125859/https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-adds-25-recordings|archive-date=2017-02-11|url-status=live}}</ref> |- |} |} == Музыкалық бейнебаяны == [[Сурет:CastingCallSmellsLikeTeenSpirit.jpg|left|230px|thumb|«Smells Like Teen Spirit» бейнебаянының массовкасына қатысқысы келетіндерге арналған топтың газеттегі хабарландыруы]] «Smells Like Teen Spirit» музыкалық бейнебаяны [[Самуэль Байер]]дің режиссерлік дебюті болды. Кинематографистің пікірінше, ол оның портфолиосы соншалықты жұтаң болғандықтан шақырылды, сол себепті топ одан «панктық» және «корпоративтік емес» тәсілді күтті.<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Бейненің тұжырымдамасы анархиялық бүлікпен аяқталатын мектеп концертін бейнеледі. Сюжет Джонатан Капланның «[[Шектен шығу]]<nowiki/>» фильмінен,{{efn|Фильмнің соңында балалар ата-аналарын мектепке қамап тастап, өрт қою және көліктерді қирату арқылы жаппай тәртіпсіздік ұйымдастырады. Кобейн бұл туынды туралы: «Бұл фильм менің тұлға ретінде қалыптасуыма үлкен әсер етті», — деп айтқан болатын.|комм.}}<ref name="AfishaSLTS3">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> сондай-ақ [[Ramones|The Ramones]] тобының қатысуымен түсірілген «[[Рок-н-ролл мектебі]]<nowiki/>» комедиясынан шабыт алған.<ref name="classicalbumsvideo">«The Making of the 'Smells Like Teen Spirit' Video». ''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> [[Калвер-Сити]]дегі киностудияда түсірілген бейнеклипте топ орта мектептің спорт залындағы {{iw|Пеп ралли|студенттік жиналыста|en|Pep rally}} трибунада отырған енжар жасөспірімдер аудиториясының алдында өнер көрсетеді. Музыканттардың жанында [[Анархизм|анархия]] символының ([[Шеңбер ішіндегі А әрпі|шеңбердегі қызыл «А» әрпі]]) белгілері бар қара көйлек киген [[Чирлидинг|чирлидер]]лер билеп жүр. Бейнебаяннан кейінірек [[Fear Factory]] металл тобының фронтмені ретінде танымал болған [[Бертон Белл|Бёртон Си Белл]]дің кішігірім көрінісін байқауға болады.<ref>{{cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/fear-factory-frontman-how-i-ended-up-appearing-in-nirvana-s-smells-like-teen-spirit-video/|title=FEAR FACTORY Frontman: How I Ended Up Appearing In NIRVANA's 'Smells Like Teen Spirit' Video|publisher=blabbermouth.net|date=2012-07-31|access-date=2017-10-02|lang=en|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402101923/http://www.blabbermouth.net/news/fear-factory-frontman-how-i-ended-up-appearing-in-nirvana-s-smells-like-teen-spirit-video|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ онда әскери-теңіз комбинезонын киген және швабрамен билеп жүрген тазалықшы (рөлін Тони Де Ла Роса ойнайды) бар. Бейненің соңында жиналған студенттер сахнаға басып кіріп, топтың аппаратурасын қирата бастайды. Клипте көрсетілген хаос массовка арасындағы нағыз наразылықтың нәтижесі болды. Жасөспірімдерді әннің көптеген реплейлерін тыңдата отырып, түсірілім күні бойы трибунада отыруға мәжбүр етті. Қорытындылай келе, Кобейн Байерді массовканың сахнада «[[Слем|слэм]]десуіне» рұқсат беруге көндірді, сөйтіп топ хаос эпицентрінде таспаға басылды. Курттың айтуынша: «Балалар билеуге шыққан бойда, олар жай ғана "бар […]" деді, өйткені олар күні бойы осының бәрінен шаршаған еді».{{sfn|Azerrad|1994|pp=190–191}} Кобейнге Байердің алғашқы монтажы ұнамады және ол нәтижеге қанағаттанғанша бейнені өңдеуді жеке өзі басқарды.<ref name="qpg542">''Nirvana and The Story of Grunge''. ''Q''. p. 54. Желтоқсан 2005.</ref> Музыканттың негізгі толықтыруларының бірі клиптің көп бөлігінде жасырылған оның беті ірі планда көрсетілетін предпоследний бейнеряд болды.<ref name="qpg542" /> Байер кейінірек өзі жұмыс істеген басқа артистерге қарағанда, Кобейн атаққұмарлықты емес, «бейнебаянның [өз тобының рухына] шынымен сәйкес келуін» ойлағанын атап өтті.<ref name="classicalbumsvideo2">«The Making of the 'Smells Like Teen Spirit' Video». ''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Клиптің шамамен алынған бюджеті 30 000-нан 50 000 долларға дейінгі соманы құрады.<ref>{{cite web|author=Ganz, Caryn|date=2010-09-10|title="Smells Like Teen Spirit" Smells Like It’s 19 Today|publisher=Yahoo.com|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/stopthepresses/277601/smells-like-teen-spirit-smells-like-its-19-today/|access-date=2011-01-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100917001818/http://new.music.yahoo.com/blogs/stopthepresses/277601/smells-like-teen-spirit-smells-like-its-19-today|archive-date=2010-09-17|lang=en}}</ref> Осы кезеңде [[MTV]] [[Эфирді бағдарламалау|телеэфирін бағдарламалау]]мен айналысқан Эми Файннертидің айтуынша: «„Smells Like Teen Spirit“ клипі MTV-ді толығымен өзгертті, ол топты танымал етті, үйіп-төгіп пластинкаларды сатуға көмектесті. Бірақ MTV арнасы да өте танымал болды, онда жұмыс істеуге және өз идеяларын жүзеге асыруға арналған жаңа бағыттар, бұл нәрсе қажет болған жаңа буын пайда болды».<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Әннің өзі сияқты, бейне де сыншылар тарапынан жақсы қабылданды. Мәселен, ''Rolling Stone'' журналисі [[Дэвид Фрике]] былай деп атап өтті: «Ол үлкен мектепте өтуі мүмкін ең жақсы концерт сияқты көрінді: қолдау тобы, билер, анархия, бәрінің үстінде қалықтаған қауіп рухы — мұның бәрі сонда болды! Теледидардан мұндай ештеңе көруге болмайтын еді».<ref name="classicalbums" /> Синглдер арасындағы 1-ші орынға қоса, «Teen Spirit» сонымен қатар ''[[Village Voice]]'' газетінің «[[Pazz & Jop]]<nowiki/>» сауалнамасында 1991 жылдың ең үздік клиптерінің рейтингін басқарды.<ref>{{cite web|author=Christgau, Robert|date=1992-03-03|title=The 1991 Pazz & Jop Critics Poll|publisher=RobertChristgau.com|url=http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres91.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20060507034515/http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres91.php|archive-date=2006-05-07|access-date=2007-05-19|lang=en}}</ref> Бейнебаян 1992 жылғы [[MTV Video Music Awards]] сыйлығын тапсыру рәсімінде екі марапатпен — «[[Дебютант үздік бейнебаяны үшін MTV Video Music Award|Үздік жаңа әртіс]]<nowiki/>» пен «[[Үздік альтернативті бейнебаян үшін MTV Video Music Award|Үздік альтернативті топ]]<nowiki/>» — атап өтілді.<ref>{{cite web|year=2006|title=Past Winners Database|work=Los Angeles Times|url=http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/year/1992/1992mtvv.htm|access-date=2006-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031053343/http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/year/1992/1992mtvv.htm|archive-date=2006-10-31|lang=en}}</ref> Сондай-ақ клип [[MTV Europe]] телеарнасындағы ең танымал бейне ретінде «[[Гиннесс рекордтар кітабы]]на» енгізілді.<ref>{{cite web|date=2006-11-27|title=ABC News: Achieving Nirvana: Grunge Band's 'Teen Spirit' is Top Song of Past Two Decades|publisher=''ABC News''|url=http://abcnews.go.com/WNT/story?id=2682023&page=1|access-date=2006-12-01|lang=en|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314214828/http://abcnews.go.com/WNT/story?id=2682023&page=1|url-status=live}}</ref> ''Rolling Stone'' журналының редакциясы бейнеклипке 1993 жылғы «100 үздік музыкалық бейне» тізімінде 2-орынды берді.<ref name="RS 1993 video2">{{cite web|date=1993-10|title=Rolling Stone: "The 100 Top Music Videos"|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924101222/http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|url-status=live}}</ref> Өз кезегінде, 1999 жылы MTV телеарнасы оны «бұрын-соңды жасалған 100 үздік музыкалық бейнеролик» рейтингінің 3-жолында атап өтті.<ref name="MTV 1999 video2">{{cite web|year=1999|title=MTV: '100 Greatest Music Videos Ever Made'|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaB94VFh?url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|url-status=live}}</ref> 2000 жылы [[VH1]] телеарнасы «Teen Spirit»-ке «ТВ-дағы 100 ұлы рок-н-роллдық сәт» тізімінің 18-позициясын беріп, «бейнебаян [әлемге] альтернативті рокты коммерциялық және поп-мәдени әлеуеттің [ракурсынан] ашты» деп атап өтті.<ref name="VH1 2000 video2">{{cite web|title=VH-1's 100 Greatest Rock & Roll Moments|publisher=AmIAnnoying.com|url=http://www.amiannoying.com/%28S%28kbtodvygih5iyiprvdctv414%29%29/collection.aspx?collection=5772|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2016-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102080358/http://www.amiannoying.com/(S(chulnrpruoqwlamlkwvekgjj))/collection.aspx?collection=5772|url-status=live}}</ref> 2001 жылы клип VH1 телеарнасының «100 үздік бейне» рейтингінде 4-орынды иеленді.<ref name="VH1 2001 video2">{{cite web|author=Susman, Gary|date=2001-05-02|title=News Summary: Model Patient|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,108354,00.htm|access-date=2007-04-09|lang=en|archive-date=2009-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001433/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C108354%2C00.htm|url-status=dead}}</ref> 2005 жылы бейнебаян [[MTV Россия]] мен ''[[Rolling Stone Russia]]'' өткізген «Әлемді өзгерткен 20 батыстық клип» онлайн-сауалнамасында көш бастады.<ref name="автоссылка3">''[[Rolling Stone Russia]]'', Маусым 2005.</ref> Кейіннен бұл бейнебаянға екі пародия түсірілді: музыкалық комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]]тің «[[Smells Like Nirvana]]<nowiki/>» клипі (1992), сондай-ақ [[Боб Синклер]]дің «{{iw|Rock This Party (Everybody Dance Now)|«Rock This Party (Everybody Dance Now)»|en|Rock This Party (Everybody Dance Now)}}<nowiki/>» клипі (2006). 2009 жылы [[Vevo]] стримингтік сервисі іске қосылғаннан кейін [[YouTube]]-те жарияланған «Smells Like Teen Spirit» музыкалық бейнебаяны 2025 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша 2 миллиардтан астам қаралымға ие.<ref>{{Cite web|title=Nirvana - Smells Like Teen Spirit|publisher=NirvanaVEVO|work=YouTube|date=2009-06-16|access-date=2019-12-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=hTWKbfoikeg|lang=en}}</ref> 2019 жылдың соңында бұл клип YouTube пайдаланушылары арасында «1990 жылдардағы ең танымал бейнелер» арасында екінші орынды иеленіп (990 млн қаралым), тек [[Guns N’ Roses]] рок-тобының «[[November Rain]]<nowiki/>» балладасына (1,4 млрд) есе жіберді; үшінші орынды [[The Cranberries]] тобының «[[Zombie (ән)|Zombie]]<nowiki/>» әні (1 млрд) иеленді.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/32873-youtube-nazval-samye-populyarnye-klipy-poslednih-chetyreh-desyatiletiy/|title=YouTube назвал самые популярные клипы последних четырех десятилетий|publisher=''Афиша''|lang=ru|date=2019-12-14|access-date=2019-12-20|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215005724/https://daily.afisha.ru/news/32873-youtube-nazval-samye-populyarnye-klipy-poslednih-chetyreh-desyatiletiy/}}</ref> === Гитара === 2022 жылдың мамырында Кобейннің «Smells Like Teen Spirit» клипінде (а corkе де ''[[Nevermind]]'' және ''[[In Utero (альбом)|In Utero]]'' альбомдарын жазу кезінде және кейбір концерттерде)<ref name="Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|title=Kurt Cobain’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Guitar Auctions for Nearly $5 Million|author=Garcia, Thania|lang=en|date=2022-05-22|access-date=2022-05-26|publisher=''[[Variety]]''|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526102911/https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|url-status=live}}</ref> пайдаланған 1969 жылғы [[Fender Mustang|Competition Lake Placid Blue Mustang]] гитарасы аукционға қойылды. Сауда-саттық [[Нью-Йорк]]тегі [[Hard Rock Cafe]]-де 150 000 долларлық бастапқы бағамен өтті. Лотқа деген үлкен қызығушылықтың арқасында аспаптың түпкілікті құны 4,5 миллион долларды құрап (алымдарды есептемегенде), аукциондарда сатылған ең қымбат [[электр гитара]]ға айналды. Аспаптың жаңа иесі {{iw|Джим Ирсей|Джим Ирсей|en|Jim Irsay}} болды, ол бұған дейін аукционда [[Дэвид Гилмор]]дың {{iw|The Black Strat|The Black Strat|en|The Black Strat}} гитарасын 3,9 миллионға сатып алған, сондай-ақ [[Элвис Пресли]], [[Джордж Харрисон]], [[Джон Леннон]], [[Пол Маккартни]], [[Эрик Клэптон]], [[Джерри Гарсия]], [[Принс]], [[Лес Пол]] және [[Боб Дилан]]ның гитараларына иелік ететін танымал гитара коллекционері (және тиісті жылжымалы көрменің иесі). «Мен әлемге деген көзқарасымызды өзгерткен америкалық мәдениеттің тағы бір бөлшегін сақтап, қорғағаныма өте қуаныштымын» — деп мәлімдеді коллекционер. Өз кезегінде, сауда-саттық соның аясында өткен {{iw|Julien’s Auctions|Julien’s Auctions|en|Julien's Auctions}} аукцион үйінің президенті Даррен Жюльен былай деп атап өтті: «Курт Кобейннің және бүкіл рок-музыка тарихының мәдени тұрғыдан ең маңызды әрі тарихи тұрғыдан ең құнды гитараларының бірі болып табылатын осы аңызға айналған аспаптың менің туған [[Индиана]] штатыма, Джим Ирсейдің әйгілі естелік заттар коллекциясының бір бөлігі болу үшін оралуы — үлкен мәртебе. […] Мұндай аукцион өмірде бір-ақ рет болады, ол менің кәсіби мансабымдағы ең үлкен артықшылықтардың біріне айналды». Сатылған гитара Курт Кобейннің ең сүйікті аспаптарының бірі және оның мансабындағы Mustang маркалы негізгі гитаралардың бірі еді: «Мен солақаймын, қолайлы бағамен солақайларға арналған жоғары деңгейлі гитараларды табу оңай емес. Бірақ әлемдегі барлық гитаралардың ішінде маған Fender Mustang бәрінен де қатты ұнайды. Менде оның тек екеуі ғана болды».<ref name="Variety2">{{cite web|url=https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|title=Kurt Cobain’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Guitar Auctions for Nearly $5 Million|author=Garcia, Thania|lang=en|date=2022-05-22|access-date=2022-05-26|publisher=''[[Variety]]''|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526102911/https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|url-status=live}}</ref> Соңғы 12 жыл ішінде гитара {{iw|Поп-мәдениет мұражайы|Сиэтлдегі Поп-мәдениет мұражайында|en|Museum of Pop Culture}} музыканттың үш Sonic Blue «Sky-Stang» мустангтарының бірімен бірге көрмеге қойылды. Дегенмен, бұл гитара Кобейн ешқашан иелік еткен жалғыз Mustang маркалы {{Comment|Competition Stripe|Competition Stripe Mustang-ның айрықша ерекшелігі — корпустағы Shelby Mustang автомобильдер сериясына сілтеме жасайтын „жарыс“ жолақтары}} аспап болуымен ерекшеленеді.<ref>{{cite web|url=https://www.musicradar.com/news/kurt-cobain-mustang-sold-auction-nirvana|title=Kurt Cobain's Smells Like Teen Spirit 1969 Competition Fender Mustang guitar sells for $4.5 million at auction|author=Laing, Rob|lang=en|publisher=''[[MusicRadar]]''|date=2022-05-23|access-date=2022-05-26|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526103103/https://www.musicradar.com/news/kurt-cobain-mustang-sold-auction-nirvana|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vintageguitar.com/3281/fender-competition-mustang/|title=Fender Competition Mustang|author=Wright, Michael|lang=en|publisher=www.vintageguitar.com|access-date=26 мая 202|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518040045/http://www.vintageguitar.com/3281/fender-competition-mustang/|url-status=live}}</ref> == Концерттік орындаулары == «Smells Like Teen Spirit» әнінің алғашқы тірі «орындалуы» 1991 жылдың 17 сәуірінде [[сиэтл]]дік {{iw|OK Hotel|«OK Hotel»|en|OK Hotel}} қонақүйінде өтті.<ref>''With the Lights Out'' (p. 23) [CD liner notes]. Santa Monica: Geffen Records. 2004.</ref> Бұл жазба ''[[With the Lights Out]]'' бокс-сетінің DVD-інде кездеседі, сондай-ақ әннің қысқа үзінділері «Classic Albums: Nirvana — Nevermind» және «[[Хайп!|Hype!]]<nowiki/>» деректі фильмдеріне енген. «Smells Like Teen Spirit» мәтінінің алғашқы нұсқалары мен оның соңғы нұсқасы бір-бірінен өзгеше болғандықтан, кейбір жазбаларда ән өзгертілген мәтінмен кездеседі. Мәселен, әннің бірінші нұсқасы «Load up on guns, bring your friends» жолының орнына «Come out and play, make up the rules» жолымен басталған. Әннің алғашқы нұсқаларының аудиожазбасы ''With the Lights Out'' и ''[[Sliver: The Best of the Box]]'' жинақтарында бар. Тректің осыған ұқсас ертеректегі концерттік орындалуы [[Sonic Youth]] тобының алғашқы еуропалық туры кезінде түсірілген «[[1991: The Year Punk Broke]]<nowiki/>» деректі фильмінде кездеседі. Концерттік өнер көрсетулер кезінде топ әннің мәтіні мен қарқынын жиі өзгертіп отырған. Кейбір «тірі» нұсқаларда «our little group has always been» жолы «our little tribe has always been» болып өзгертілген, дәл осындай нұсқаны ''[[From the Muddy Banks of the Wishkah]]'' концерттік альбомынан естуге болады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының пікірінше, әннің бұл нұсқасы «Кобейннің әннің әуендік шекарасынан тыс бұралаңдап, осы әбден заезжен болған хитке жаңа өмір сыйлаған гитарасын [таспаға басып алды]».<ref>{{cite web|author=Ali, Lorraine|date=1998-02-02|title=''From the Muddy Banks of the Wishkah'' (review)|work=Rolling Stone|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/from-the-muddy-banks-of-the-wishkah-19980202|access-date=2015-02-02|lang=en|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVpycdxC?url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/from-the-muddy-banks-of-the-wishkah-19980202|url-status=live}}</ref> Композицияның атаулы орындалуы 1991 жылы [[Би-Би-Си|Би-би-си]]-дің «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» шоуында өтті, оның барысында топ алдын ала жазылған музыкалық фонограмма астында ойнаудан бас тартты. Кобейн гитараға дерлік қол тигізбей, мәтінді үнемі өзгерте отырып (мысалы, ол «Load up on guns, bring your friends» жолын «Load up on drugs, kill your friends» деп өзгертті), демонстративті түрде төмен дауыспен шырқады. Кейіннен вокалист [[The Smiths]] тобының фронтмені [[Моррисси]]дің{{efn|1980 жылдары The Smiths тобының мүшелері де «Top of the Pops» шоуында «This Charming Man» әнін орындау кезінде дәл осылай саботаж жасаған болатын. Сол кезде Моррисси ұйымдастырушыларға шоудың толықтай жасанды екенін (бұдан әрі — барлық музыка фонограммамен орындалатынын) көрермендерге көрсету үшін сахнаға микрофонның орнына [[гладиолус]]тар шоғымен шығатынын және ән айтпайтынын мәлімдеген еді.|комм.}}<ref>Seven Ages of Rock. Part 7: «What the World Is Waiting For: British Indie», BBC, 2007. Time — 5:00-6:00</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1PV4eiDi12w|title=TOTP - This Charming Man - The Smiths|publisher=''[[YouTube]]''|lang=en|access-date=2018-04-06|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805125332/https://www.youtube.com/watch?v=1PV4eiDi12w|url-status=live}}</ref>{{sfn|Cross|2001|p=208}} дауысына еліктеуге тырысқанын мәлімдеді. 2006 жылы шоу жабылғаннан кейін ''[[The Observer]]'' газеті Nirvana тобының «Smells Like Teen Spirit» әнін орындауын бағдарламаның ең үздік сәттері арасында 3-орынға лайық деп тапты.<ref>{{cite web|date=2006-07-16|title="Top of the Pops" shows|work=Guardian|location=UK|url=https://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/32|access-date=2006-10-18|lang=en|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930035454/http://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/32|url-status=live}}</ref> Бұл өнер көрсету «Live! Tonight! Sold Out!!» видеоальбомында бар. Әннің концерттік нұсқасы «[[Live at the Paramount]]<nowiki/>» жинағына енгізілген. == Кавер-нұсқалары == «Smells Like Teen Spirit» әнін көптеген музыканттар қайта шырқады. Алғашқы кавер-жазбалардың бірі [[Тори Эймос]]тың өзінің ''[[Crucify]]'' (1992) [[EP]]-інде жарық көрген фортепианолық нұсқасы болды, оны Кобейн «таңғы асқа арналған тамаша нұсқа» деп атады.{{sfn|Azerrad|1994|p=257}} 2000 жылы [[Melvins]] тобы {{iw|Лейф Гарретт|Лейф Гарретттің|en|Leif Garrett}} қатысуымен ''[[The Crybaby]]'' альбомы үшін тректің кавер-нұсқасын жазды, ал {{iw|The Bad Plus|The Bad Plus|en|The Bad Plus}} [[джаз]] триосы әнді өздерінің ''{{iw|These Are the Vistas|These Are the Vistas|en|These Are the Vistas}}'' дискісі үшін қайта орындады.<ref>{{cite web|author=Norris, Michele|date=2003-05-09|title=The Bad Plus|publisher=NPR.org|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1258433|access-date=2007-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407184311/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1258433|url-status=live}}</ref> Бұдан бөлек, композицияның кавер-нұсқасын {{iw|Xorcist|Xorcist|en|Xorcist}} [[индастриал]] тобы ''{{iw|Shut Up Kitty|Shut Up Kitty|en|Shut Up Kitty}}'' жинағы үшін жазып алды. 2006 жылы әннің өз нұсқасын түрлі альтернативті орындаушылардың электронды кавер-нұсқаларына маманданған {{iw|The Moog Cookbook|The Moog Cookbook|en|The Moog Cookbook}} тобы жазды. Сондай-ақ жапондық [[битбокс]]шы {{iw|Dokaka|Dokaka|en|Dokaka}} жазған әннің нұсқасы да кездеседі. Британдық [[The Flying Pickets]] тобы өзінің ''{{iw|The Original Flying Pickets: Volume 1|The Original Flying Pickets: Volume 1|en|The Original Flying Pickets: Volume 1}}'' альбомында әннің [[а капелла]] нұсқасын шығарды. Ән трибьют-альбомдарда да кездеседі: {{iw|Blanks 77|Blanks 77|en|Blanks 77}} тобының ''Smells Like Bleach: A Punk Tribute to Nirvana'' альбомы және панк-әнші {{iw|Беки Бондаж|Беки Бондаждың|en|Beki Bondage}} ''Smells Like Nirvana'' альбомы. 2005 жылы эстрада әншісі [[Пол Анка]] композицияны 1950 жылдардағы [[Свинг (музыкалық жанр)|свинг]] стилінде қайта шырқады. 2006 жылы [[Flyleaf]] тобы {{iw|Yahoo! Music Radio|Yahoo! Music Radio|en|Yahoo! Music Radio}} музыкалық сервисі үшін әннің кавер-нұсқасын жазды. 2007 жылы әнші [[Патти Смит]] тректің кавер-нұсқасын өзінің ''[[Twelve]]'' альбомына енгізіп, оған өзі жазған мәтінді қосты — ән [[кантри]] стилінде, [[банджо]]ның сүйемелдеуімен орындалды.<ref>{{cite web|url=http://www.openculture.com/2013/03/patti_smiths_cover_of_nirvanas_smells_like_teen_spirit_strips_the_song_down_to_its_heart.html|title=Patti Smith SLTS Cover|publisher=openculture.com|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331223445/http://www.openculture.com/2013/03/patti_smiths_cover_of_nirvanas_smells_like_teen_spirit_strips_the_song_down_to_its_heart.html|url-status=live}}</ref> Джаз пианисі [[Роберт Гласпер]] әннің кавер-нұсқасын америкалық әнші [[Лала Хэтэуэй]]мен және өзінің ''[[Black Radio]]'' альбомында жарық көрген The Experiment тобымен бірге жазып алды. Лонгплей 55-ші «[[Грэмми]]<nowiki/>» салтанатында «[[Үздік ритм-н-блюз альбомы үшін Грэмми сыйлығы»|Үздік ритм-н-блюз альбомы]]<nowiki/>» марапатымен атап өтілді.<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2012&genre=27|title=The 55th Annual Grammy Awards Nominees List "R&B"|access-date=2016-02-07|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archive-date=2016-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012152253/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2012&genre=27|url-status=live}}</ref> Өз кезегінде, «[[Курт Кобейн: Қарғыс атқан монтаж]]<nowiki/>» деректі фильмінде [[бельгия]]лық [[Scala & Kolacny Brothers]] қыздар хоры орындаған «Smells Like Teen Spirit» әнінің хор нұсқасы кездеседі. 2015 жылдың қаңтарында [[Дэниел Джонс (1979)|Дэниэл Джонс]] Аустралияның {{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} радиостанциясындағы «Beat The Drum» хабарында әннің кавер-нұсқасын орындады.<ref>{{cite web|url=http://makingmyalbum.com/musician-learn-from-daniel-johns-smells-like-a-teen-spirit/|title=Archived copy|access-date=2015-01-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120005813/http://makingmyalbum.com/musician-learn-from-daniel-johns-smells-like-a-teen-spirit/|archive-date=2015-01-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4163713.htm|title=Triple J News|publisher=ABC|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2015-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201222714/http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4163713.htm|url-status=live}}</ref> Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» басқа форматтарға бейімделді. Мәселен, немістің [[Хардкор-панк|хардкор тобы]] [[Atari Teenage Riot]] бұл әнді өзінің ''{{iw|Burn, Berlin, Burn!|Burn, Berlin, Burn!|en|Burn, Berlin, Burn!}}'' альбомындағы «Atari Teenage Riot» трегі үшін [[Сэмпл|сэмплдеді]]. Неміс техно-диджейі DJ Balloon да бұл композицияны өзінің «Monstersound» трегі үшін сэмплдеді.<ref>{{cite web|publisher=''Norddeutscher Rundfunk''|date=2001-04|title=DJ Balloon: 'Techno Rocker'|url=http://www.eurovision.de/index.html?/rueckblick/grandprix2001/ve_djballoon.html|lang=en|access-date=2007-05-31|archive-date=2011-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816163315/http://www.eurovision.de/index.html?%2Frueckblick%2Fgrandprix2001%2Fve_djballoon.html|url-status=live}}</ref> Аспаптық кавер-нұсқасы (заңды шағымдардан жалтару үшін сәл өзгертілген музыкамен және «Self High-Five» деген басқа атаумен) [[World Championship Wrestling]] ұйымында рестлер [[Даймонд Даллас Пэйдж]]дің {{iw|музыкалық тақырыбы (рестлинг)|музыкалық тақырыбы|en|Music in professional wrestling}} ретінде қолданылды.<ref>{{cite web|author=Gentry, Joseph|date=2007-04-07|title=DDP Speaks On Jay-Z, WCW Days, Kanyon, More|publisher=PWHeadlines.com|url=http://www.pwheadlines.com/WWE/DDP_Speaks_On_Jay-Z_WCW_Days_Kanyon_More.shtml|access-date=2007-04-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002093854/http://www.pwheadlines.com/WWE/DDP_Speaks_On_Jay-Z_WCW_Days_Kanyon_More.shtml|archive-date=2011-10-02|url-status=dead}}</ref> Өз кезегінде, америкалық рэпер [[Канье Уэст]] жексенбілік құлшылықта [[госпел]]-[[хор]]мен бірге «Smells Like Teen Spirit» әнін қайта шырқап, әннің соңғы рефренін «[[Аллилуйя]]<nowiki/>» сөзіне ауыстырды.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/29139-kane-uest-perepel-hity-gruppy-nirvana-na-voskresnoy-sluzhbe/|title=Канье Уэст перепел хиты группы Nirvana на воскресной службе|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2019-10-30|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030184247/https://daily.afisha.ru/news/29139-kane-uest-perepel-hity-gruppy-nirvana-na-voskresnoy-sluzhbe/|url-status=live}}</ref> Бұл өнер көрсету оның «Sunday Service» ({{Lang-kk|Жексенбілік құлшылық}}) жобасының бір бөлігі болды және бірнеше айдан кейін жарық көрген ''[[Jesus Is King]]'' альбомының діни тақырыбымен үндестік тапты.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/31468-vyshel-treyler-dokumentalnogo-filma-kane-uesta-jesus-is-king/|title=Вышел трейлер документального фильма Канье Уэста «Jesus Is King»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2019-10-30|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030183812/https://daily.afisha.ru/news/31468-vyshel-treyler-dokumentalnogo-filma-kane-uesta-jesus-is-king/}}</ref> == Пародиялары == [[Сурет:WeirdAlSmellsLikeNirvana.jpg|right|210px|thumb|Кобейн бейнесіндегі комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]] «[[Smells Like Nirvana]]» әнін орындайды. Бұл трек ''[[Nevermind]]'' мұқабасына пародия жасалған ''[[Off the Deep End]]'' альбомында жарық көрген.]] Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» әнін пародиялайтын бірнеше музыкалық бейнебаян пайда болды. 1992 жылы музыкалық комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]] топқа арналған «[[Smells Like Nirvana]]<nowiki/>» әнін жазды. Бұл әннің музыкалық бейнебаянында Янкович Кобейннің өзін, оның түсініксіз ән айту мәнерін, сондай-ақ әннің бұлыңғыр мағынасын пародиялады. Музыкант әнге көптеген комедиялық элементтер қосып, гитара солосын тамақ шаю дыбыстарымен, ысқырықтармен және тубамен алмастырды, ал «Yay!» айқайын [[сиыр]] мен [[қозы]]<nowiki/>ның дауыстарымен алмастырды. Пародия Nirvana тобының өзіне өте қатты ұнады<ref name="AfishaSLTS4">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> — Дэйв Гролдың айтуынша, ол мұны көргенде «міне, бұл — жетістік» екенін түсінген,<ref>{{cite web|date=2006-09-19|title=Weird Al Yankovic Dishes On James Blunt, Discusses His Role As the Whitest, Nerdiest Rock Star Ever|work=Rolling Stone|url=https://www.rollingstone.com/music/news/weird-al-yankovic-dishes-on-james-blunt-discusses-his-role-as-the-whitest-nerdiest-rock-star-ever-20060919|access-date=2011-04-05|lang=en|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427114936/http://www.rollingstone.com/music/news/weird-al-yankovic-dishes-on-james-blunt-discusses-his-role-as-the-whitest-nerdiest-rock-star-ever-20060919|url-status=live}}</ref> өз кезегінде Кобейн Янковичті «музыкалық данышпан» деп атаған.<ref name="AfishaSLTS4" /> 1995 жылы {{iw|Pansy Division|Pansy Division|en|Pansy Division}} [[квиркор]]-тобы өзінің ''{{iw|Pile Up|Pile Up|en|Pile Up}}'' альбомы үшін «Smells Like Queer Spirit» деп аталатын пародия жазды. Дегенмен, ұжымның гитаристі {{iw|Джон Джиноли|Джон Джиноли|en|Jon Ginoli}} өзінің нұсқасы пародия емес, «жылы лебізді құрмет» екенін алға тартты.<ref name="Teen Spirit at ten2">{{cite web |author=Lapriore, Elaine|title='Teen Spirit' at 10: An Unshakable Scent|work=The Washington Post|date=2001-09-02|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|access-date=2009-08-01|lang=en|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020004706/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|url-status=dead}}</ref> 1996 жылы бұл ән [[World Championship Wrestling]] ұйымында өнер көрсеткен рестлер [[Даймонд Даллас Пейдж]]<nowiki/>дің музыкалық тақырыбына айналды. Трек «Self High-Five» деп аталды және «Smells Like Teen Spirit» әніне өте қатты ұқсайтын еді. Оған Дэйв Грол назар аударып, әнді «көшірме» деп атады және «WCW бізге ақша төлеуі керек» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.wrestlezone.com/news/253249-dave-grohl-had-heat-with-ddpwcw-over-qself-high-fiveq|title=Dave Grohl Had Heat With DDP/WCW Over "Self High Five" - Wrestlezone|date=2012-04-17|work=Wrestlezone|access-date=2017-06-01|lang=en|archive-date=2017-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008082850/http://www.wrestlezone.com/news/253249-dave-grohl-had-heat-with-ddpwcw-over-qself-high-fiveq|url-status=live}}</ref> Кейіннен бұл музыкалық тақырып «Teen Spirit» әнінен өзгеше болуы үшін өзгертілді. Ешқандай сот талап-арыздары болған жоқ. «Smells Like Teen Spirit» бірнеше фильмде пародияланды. Сонымен, «[[Мулен Руж!]]<nowiki/>» кинолентасында бұл ән атаулы түнгі клубқа арналған «Can Can» сахнасы кезінде шырқалды.<ref>{{cite web|last=Feldman|first=Kate|date=2016-06-01|title=Ranking the musical numbers from ‘Moulin Rouge’ on the 15th anniversary of the film|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/ranking-songs-moulin-rouge-15th-anniversary-article-1.2656837|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407184007/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/ranking-songs-moulin-rouge-15th-anniversary-article-1.2656837|url-status=live}}</ref> «[[Маппеттер (фильм, 2011)|Маппеттер]]<nowiki/>» фильмінде ән [[Шаштараздық квартет|барбершоп-квартет]] стилінде пародияланады, оны таспаның кейіпкерлері: {{iw|Rowlf the Dog|Rowlf the Dog|en|Rowlf the Dog}}, {{iw|Link Hogthrob|Link Hogthrob|en|Link Hogthrob}}, {{iw|Sam Eagle|Sam Eagle|en|Sam Eagle}} және {{iw|Beaker (Маппет)|Beaker|en|Beaker (Muppet)}} [[Джек Блэк]] қатысқан сахна кезінде орындайды, ал Джек Блэк олардың «барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірін құртып жатқанын» мәлімдейді.<ref>{{cite web|last=Gallo|first=Phil|title='Muppets' Movie Soundtrack Features Feist, Flight of the Conchords, Andrew Bird|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/muppets-soundtrack-feist-flight-conchords-246217|access-date=2013-07-11|work=The Hollywood Reporter|date=2011-10-10|lang=en|archive-date=2014-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316104206/http://www.hollywoodreporter.com/news/muppets-soundtrack-feist-flight-conchords-246217|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-muppets-original-soundtrack-mw0002228277|first=Chrysta|last=Cherrie|title=Muppets OST|access-date=2014-02-14|work=Allmusic|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183423/https://www.allmusic.com/album/the-muppets-original-soundtrack-mw0002228277|url-status=live}}</ref> Әннің кавер нұсқасы (Think Up Anger тобының орындауында) «{{iw|Дар ағашы (фильм, 2015)|«Дар ағашы»|en|The Gallows}}» лентасының трейлерлерінің бірінде көрсетілді.<ref>{{cite web|last=Campbell|first=Christopher|date=2015-05-21|title=The Gallows Trailer: Smells Like Teen Death|url=https://filmschoolrejects.com/the-gallows-trailer-smells-like-teen-death-5470a9390f32#.qb67y34cb|publisher=''Film School Rejects''|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010246/https://filmschoolrejects.com/the-gallows-trailer-smells-like-teen-death-5470a9390f32/#.qb67y34cb|url-status=live}}</ref> «[[Пэн: Нетландияға саяхат]]<nowiki/>» фильмінде [[Питер Пэн]] Неверлендке алғаш рет келген кезде «Smells Like Teen Spirit» әнін Қара Сақал ([[Хью Джекман]]) орындайды.<ref>{{cite web|last=Frost|first=Caroline|date=2015-10-19|title=Joe Wright Reveals How Nirvana Anthem 'Smells Like Teen Spirit' Made It Into Neverland Prequel 'Pan'|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/10/19/pan-film-joe-wright_n_8330856.html|work=The Huffington Post|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073318/https://www.huffingtonpost.co.uk/2015/10/19/pan-film-joe-wright_n_8330856.html|url-status=live}}</ref> 2016 жылы Италияның [[Чезена]] қаласында бір уақытта 1200 музыкант өнер көрсеткен концерт өтті. Орындалған рок-хиттердің арасында «Smells Like Teen Spirit» әні де болды.<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/shapito/2016/07/28/1200-muzykantov-sobralis-na-odnoy-stsene-i-sygrali-luchshie-rok-hity|title=1200 музыкантов собрались на одной сцене и сыграли лучшие рок-хиты|publisher=''Медуза''|lang=ru|access-date=2018-04-07|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073443/https://meduza.io/shapito/2016/07/28/1200-muzykantov-sobralis-na-odnoy-stsene-i-sygrali-luchshie-rok-hity|url-status=live}}</ref> Бірнеше күн ішінде бұл өнер көрсетудің видеосы [[YouTube]]-те бір жарым миллион қаралым жинады.<ref>{{cite web|url=https://www.ridus.ru/news/243220|title=Тысяча музыкантов одновременно исполнили бессмертный хит Nirvana|lang=ru|access-date=2018-04-07|publisher=''Ридиус''|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073252/https://www.ridus.ru/news/243220|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?time_continue=9&v=Ul8vqaGGnY0|title=Smells Like Teen Spirit - Rockin'1000 That's Live Official|publisher=''YouTube''|lang=en|access-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127172118/https://www.youtube.com/watch?time_continue=9&v=Ul8vqaGGnY0|archive-date=2023-11-27}}</ref> == Композициялар тізімі мен шығарылым форматтары == {{col-begin}} {{col-break}} '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; [[Күйтабақ|7 дюймдік сингл]] {{small|(DGC 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «[[Drain You]]» (Кобейн) — 3:44 '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; 12 дюймдік сингл {{small|(DGCT 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 5:01 # «Drain You» (Кобейн) — 3:43 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 * Құрамында «Smells Like Teen Spirit» әнінің альбомдық нұсқасы бар. '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; [[компакт-диск]] {{small|(DGCTD 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Drain You» (Кобейн) — 3:43 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «[[Aneurysm]]» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; 12 дюймдік «picture disc» {{small|(DGCTP 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 5:01 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «Aneurysm» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 * Құрамында «Smells Like Teen Spirit» әнінің альбомдық нұсқасы бар. {{col-break}} '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; [[Күйтабақ|7 дюймдік сингл]] {{small|(DGCS7-19050)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; компакт-диск {{small|(DGCDS-21673)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «Aneurysm» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; [[компакт-кассета]] {{small|(DGCCS-19050)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 {{col-break}} {{col-end}} == Жазба қатысушылары == * [[Курт Кобейн]] — [[гитара]], [[вокал]] * [[Крис Новоселич]] — [[бас-гитара]] * [[Дэйв Грол]] — [[ұрмалы аспаптар]] * [[Бутч Виг]] — [[дыбыс инженері]], [[Музыкалық продюсер|продюсер]] * {{iw|Энди Уоллес|Энди Уоллес|en|Andy Wallace (producer)}} — [[микширование]] == Чарттары мен сертификаттауы == {{col-start}} {{col-2}} === Апталық чарттар === {| class="wikitable sortable ts-columnstyle-center-2" |- !Чарт (1991—1992) !Жоғары<br>позициясы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[ARIA Charts|Аустралия]]''<ref>{{cite web|title=Australian-charts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|publisher=ARIA Top 50 Singles|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092634/http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |5 |- |{{ту|Аустрия}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аустрия]]''<ref>{{cite web|title=Austriancharts.at – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Ö3 Austria Top 40|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092819/http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |8 |- |{{ту|Бельгия}} ''[[Ultratop|Бельгия]]''<ref>{{cite web|title=Ultratop.be – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Ultratop 50|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://www.ultratop.be/nl/song/955/Nirvana-Smells-Like-Teen-Spirit|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092954/http://www.ultratop.be/nl/song/955/Nirvana-Smells-Like-Teen-Spirit}}</ref> |1 |- |{{ту|Ұлыбритания}} ''[[UK Singles Chart|Ұлыбритания]]''<ref>{{cite web|title=Nirvana: Artist Chart History|work=Official Charts Company|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.officialcharts.com/search/artists/nirvana/|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093122/http://www.officialcharts.com/search/artists/nirvana/}}</ref> |7 |- |{{ту|Германия}} ''[[GfK Entertainment Charts|Германия]]''<ref>{{cite web|title=Musicline.de – Nirvana Single-Chartverfolgung|work=Musicline.de – Nirvana Single-Chartverfolgung|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Nirvana/?type=single|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093259/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Nirvana/?type=single}}</ref> |2 |- |{{ту|Еуропа}} ''[[European Hot 100 Singles|Еуропа]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 7 March 1992 - p. 39 - "Hits of the World" section under "Eurochart Hot 100"|work=americanradiohistory.com|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-03-07-OCR-Page-0037.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |4 |- |{{ту|Ирландия}} ''[[Irish Singles Chart|Ирландия]]''<ref>{{cite web|title=The Irish Charts – Search Results – Smells Like Teen Spirit|work=Irish Singles Chart|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://irishcharts.ie/search/placement?page=1&placement%5Btitle%5D=Smells+Like+Teen+Spirit|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093534/http://irishcharts.ie/search/placement?page=1&placement%5Btitle%5D=Smells+Like+Teen+Spirit}}</ref> |15 |- |{{ту|Испания}} ''[[Productores de Música de España|Испания]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 21 August 1992 - p. 59 - "Hits of the World" section under "Spain"|work=americanradiohistory.com|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-08-21-OCR-Page-0051.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |1 |- |{{ту|Италия}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Италия]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 21 August 1992 - p. 659 - "Hits of the World" section under "Italy"|work=Federazione Industria Musicale Italiana|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-08-21-OCR-Page-0051.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |3 |- |{{ту|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web|title=Top RPM Singles: Issue 2060|work=RPM|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.2060&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.2060.gif&Ecopy=nlc008388.2060|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093844/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.2060&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.2060.gif&Ecopy=nlc008388.2060}}</ref> |9 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Dutch Top 40|Нидерланд]] (Dutch Top 40)''<ref>{{cite web|title=Nederlandse Top 40 – Nirvana|work=Dutch Top 40|lang=nl|access-date=2018-04-07|url=https://www.top40.nl/top40-artiesten|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093952/https://www.top40.nl/top40-artiesten}}</ref> |3 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Single Top 100|Нидерланд]] (Single Top 100)''<ref>{{cite web|title=Dutchcharts.nl – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Single Top 100|lang=nl|access-date=2018-04-07|url=http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094056/http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |3 |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|title=Charts.org.nz – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Recorded Music NZ|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094307/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |1 |- |{{ту|Норвегия}} ''[[VG-lista|Норвегия]]''<ref>{{cite web|title=Norwegiancharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=VG-lista|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183620/http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|url-status=live}}</ref> |2 |- |{{ту|Польша}} ''[[Lista Przebojów Programu Trzeciego|Польша]]''<ref>{{cite web|title=Smells Like Teen Spirit — Polskie Radio|work=Polskie Radio|lang=pl|access-date=2018-04-07|url=http://lp3.polskieradio.pl/utwor/artykul4383,381_smells_like_teen_spirit.aspx|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094459/http://lp3.polskieradio.pl/utwor/artykul4383,381_smells_like_teen_spirit.aspx}}</ref> |2 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Billboard Hot 100|Америка Құрама Штаттары]] (Billboard Hot 100)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Hot 100)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-100|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094638/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-100}}</ref> |6 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Hot Mainstream Rock Tracks|Америка Құрама Штаттары]] (Mainstream Rock)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Mainstream Rock)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-mainstream-rock-tracks|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094742/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-mainstream-rock-tracks}}</ref> |7 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Alternative Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Alternative Songs)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Alternative Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/alternative-songs|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094819/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/alternative-songs}}</ref> |1 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Dance Club Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Dance Club Songs)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Dance Club Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-club-play-songs|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517093943/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-club-play-songs|url-status=live}}</ref> |14 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Dance/Electronic Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Dance/Electronic)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Hot Dance/Electronic Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-electronic-songs|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094942/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-electronic-songs}}</ref> |27 |- |{{ту|Финляндия}} ''[[Suomen virallinen lista|Финляндия]]''<ref>Pennanen, Timo (2006). ''[http://suomenlistalevyt.blogspot.co.uk/2015/08/new-njo.html Sisältää hitin: levyt ja esittäjät Suomen musiikkilistoilla vuodesta 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729081307/http://suomenlistalevyt.blogspot.co.uk/2015/08/new-njo.html |date=2016-07-29 }}''. Otava Publishing Company Ltd. {{ISBN|951-1-21053-X}}.</ref> |8 |- |{{ту|Франция}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Франция]]''<ref>{{cite web|title=Lescharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Les classement single|lang=fr|access-date=2018-04-07|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095018/http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |1 |- |{{ту|Швеция}} ''[[Sverigetopplistan|Швеция]]''<ref>{{cite web|title=Swedishcharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Singles Top 100|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095119/http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |3 |- |{{ту|Швейцария}} ''[[Swiss Hitparade|Швейцария]]''<ref>{{cite web|title=Swisscharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Swiss Hitparade|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.swisscharts.com/song/Nirvana/Smells-Like-Teen-Spirit-2389|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095151/http://www.swisscharts.com/song/Nirvana/Smells-Like-Teen-Spirit-2389}}</ref> |6 |} {{col-2}} === Жылдық қорытынды чарттары === {| class="wikitable sortable ts-columnstyle-center-2" |- !Чарт (1992) !Жоғары<br>позициясы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[ARIA Charts|Аустралия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1992.htm|title=ARIA Charts - End Of Year Charts - Top 50 Singles 1992|publisher=''The Australian Recording Industry Association''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095449/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1992.htm}}</ref> |46 |- |{{ту|Бельгия}} ''[[Ultratop|Бельгия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1992|title=Jaaroverzichten 1992|lang=nl|publisher=''Ultratop 50''|access-date=2015-10-21|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014034905/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1992|url-status=live}}</ref> |17 |- |{{ту|Германия}} ''[[GfK Entertainment Charts|Германия]]''<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-1992|title=Top 100 Single-Jahrescharts|publisher=''Media Control Charts''|access-date=2015-10-21|lang=de|archive-date=2015-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509002247/https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-1992|url-status=live}}</ref> |17 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Dutch Top 40|Нидерланд]] (Dutch Top 40)''<ref>{{cite web|url=http://www.top40.nl/bijzondere-lijsten/top-100-jaaroverzichten/1992|title=Top 100-Jaaroverzicht van 1992|publisher=''Dutch Top 40''|access-date=2015-10-21|lang=nl|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095840/https://www.top40.nl/bijzondere-lijsten/top-100-jaaroverzichten/2017}}</ref> |29 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Single Top 100|Нидерланд]] (Single Top 100)''<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=1992&cat=s|title=Jaaroverzichten - Single 1992|publisher=''Single Top 100''|access-date=2015-10-23|lang=nl|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095938/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=1992&cat=s}}</ref> |28 |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/?chart=3881|title=Top Selling Singles of 1992|publisher=''Recorded Music NZ''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2015-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210184811/http://nztop40.co.nz/chart/?chart=3881|url-status=live}}</ref> |10 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Billboard Hot 100|Америка Құрама Штаттары]]''<ref>{{cite web|url=http://longboredsurfer.com/charts/1992|title=Billboard Top 100 - 1992|publisher=''longboredsurfer.com''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100137/http://longboredsurfer.com/charts/1992}}</ref> |32 |} === Сертификаттау === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"|Ел !scope="col"|Мәртебесі !scope="col"|Таралымы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Аустралия]]''<ref>{{cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/1992/singles-chart|title=1992 ARIA Singles Chart|publisher=''Australian Recording Industry Association''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100525/https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/1992/singles-chart}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 35,000^ |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=3508|title=New Zealand single certifications|publisher=''Recorded Music NZ''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408074946/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=3508|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 5,000* |- |{{ту|Швеция}} ''[[Swedish Recording Industry Association|Швеция]]''<ref>{{cite web|url=http://www.directupload.net/file/d/4168/c7rynnb5_png.htm|title=Swedish single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|publisher=''Swedish Recording Industry Association''|access-date=2018-04-07|lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151111185955/http://www.directupload.net/file/d/4168/c7rynnb5_png.htm|archive-date=2015-11-11}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 25,000^ |- |{{ту|Ұлыбритания}} ''[[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы|Ұлыбритания]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=British single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit. Комментарий: Введите в строке поиска «Nirvana» и кликните «search».|publisher=''British Phonographic Industry''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407115905/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 600,000© |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка Құрама Штаттары]]''<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Nirvana&ti=Smells+Like+Teen+Spirit#search_section|title=American single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit. Комментарий: Нажмите «Advanced», нажмите «Format», выберите строку «Single», нажмите «SEARCH».|publisher=''Recording Industry Association of America''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2019-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928214417/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Nirvana&ti=Smells+Like+Teen+Spirit#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 1,000,000^ |- !colspan="3"|Сандық сату |- |{{ту|Дания}} ''{{iw|Дания дыбыс жазу индустриясының федерациясы|Дания|en|IFPI Denmark}}''<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.dk/?q=content/nirvana-smells-teen-spirit-1|title=Nirvana Smells Like teen Spirit - Denmark IFPI Certification - Track|publisher=''IFPI Denmark''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100727/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fnirvana-smells-teen-spirit-1}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 60,000^ |- |{{ту|Италия}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Италия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/certificazioni#/category:singoli/page:0/term:Nirvana|title=talian single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit"|publisher=''Federazione Industria Musicale Italiana''|access-date=2018-04-07|lang=it|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100834/http://www.fimi.it/certificazioni#/category:tutte/year:2016}}</ref> | [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналық | 60,000* |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка Құрама Штаттары]]''<ref name="автоссылка1" /> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 2,837,000<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002192602/http://www.defjampromo.com/files/2009/10/BB-Digital-Songs-Chart-Wk.-Ending-9-28-17.pdf|title=Nielsen SoundScan charts – Digital Songs – Week Ending: 09/28/2017|archive-date=2017-10-02|publisher=''Nielsen SoundScan''|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.defjampromo.com/files/2009/10/BB-Digital-Songs-Chart-Wk.-Ending-9-28-17.pdf}}</ref> |- !colspan="3"|Стримингтік қызметтер |- |{{ту|Дания}} ''{{iw|Дания дыбыс жазу индустриясының федерациясы|Дания|en|IFPI Denmark}}''<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.dk/?q=content/nirvana-smells-teen-spirit|title=Nirvana Smells Like teen Spirit - Denmark IFPI Certification - Streaming|publisher=''IFPI Denmark''|access-date=2018-04-07|lang=it|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100954/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fnirvana-smells-teen-spirit}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 30,000^ |- | class="shadow" colspan="3" style="text-align:center; font-size:8pt"| ^ сертификаттауға негізделген сату мәліметтері <br>* сертификаттауға негізделген сату мәліметтері<br>© сертификаттауға негізделген сату және стриминг мәліметтері |} {{col-end}} == Түсініктемелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Әдебиет == * {{Жарияланым|кітап|авторы=Azerrad M.|автор сілтемесі=Азеррад, Майкл|жауапты=Michael Azzerad|тақырыбы = Come as You Are|ішкі тақырыбы=The Story of Nirvana|сілтемесі=https://archive.org/details/comeasyouarestor0000azer_w8b2/|тілі=en|орны=New York|баспасы=Doubleday|жыл=1994|жалпы беттер=358|ref=Azerrad|isbn=0-385-47199-8|oclc=1310597308|lccn=94233244}} * {{Жарияланым|кітап|автор=Berkenstadt J.,[[Чарльз Кросс|Cross C.]]|тақырыбы=Nevermind|ішкі тақырыбы=Nirvana|тілі=en|жауапты =Jim Berkenstadt, Charles Cross|сілтеме=https://archive.org/details/nevermindnirvana0000berk|орны=New York|баспасы=Schirmer Books|жыл=1998|жалпы беттер=vii, 173|ref=Berkenstadt, Cross|isbn=0-02-864775-0|oclc=1302156906|lccn=97051361|серия=Classic Rock Albums}}* *{{Жарияланым|кітап|автор = Crisafulli C.|тақырыбы = Teen Spirit|ішкі тақырып=The Stories Behind Every Nirvana Song|жауапты = Chuck Crisafulli|сілтеме=https://archive.org/details/teenspiritstorie0000cris|тілі=en|орны = London|баспасы = Omnibus|жыл = 1996|жалпы беттер = 128|ref = Crisafulli|isbn = 0-684-83356-5|oclc=1151462115}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Cross C.|тақырыбы = Heavier Than Heaven|ішкі тақырып=A Biography of Kurt Cobain|жауапты = Charles R. Cross|тілі=en|сілтеме=https://archive.org/details/heavierthanheave0000cros_m3u0|орны = New York|баспасы = Hyperion|жыл = 2001|жалпы беттер = xi, 381|иллюстрация парағы= |иллюстрация түрі=of plates|ref = Cross|isbn = 0-7868-6505-9|oclc=1200478609|lccn=2001024187}} * {{Жарияланым|кітап|автор=Frank J., Ganz C.|тақырыбы=Fool the World|ішкі тақырып=The Oral History of a Band Called Pixies|тілі=en|жыл=2006|сілтеме=https://archive.org/details/foolworldoralhis00fran/|орны=New York|жалпы беттер=xx, 316, |жауапты = Josh Frank and Caryn Ganz|баспасы= St. Martin's Griffin|isbn=0-312-34007-9|oclc=1034664789|lccn=2005056251|ref=Frank & Ganz}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Marsh D.|тақырыбы = Louie Louie|ішкі тақырып=The History and Mythology of the World's Most Famous Rock 'N' Roll Song…|тілі=en|жауапты = Dave Marsh|сілтеме=https://archive.org/details/louielouiehistor00marsh|орны = New York|баспасы = Hyperion|жыл = 1993|жалпы беттер = x, 246|ref = Marsh|isbn = 1-56282-865-7|oclc=1036616735|lccn=93024725}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Rooksby R.|тақырыбы = Inside Classic Rock Tracks|ішкі тақырып=songwriting and recording secrets of 100 great songs from 1960 to the present day|тілі=en|жауапты = Rikki Rooksby|сілтеме= https://archive.org/details/insideclassicroc0000rook|орны = San Francisco, CA|баспасы = Backbeat|жыл = 2001|жалпы беттер = 175|ref = Rooksby|isbn = 0-87930-654-8|oclc=1193952520|lccn=2001275289}} * {{Жарияланым|кітап|author = Starr L., Waterman C.|тақырыбы = American Popular Music|ішкі тақырып=From Minstrelsy to MTV|тілі=en|жауапты = Larry Starr and Christopher Waterman|сілтеме=https://archive.org/details/americanpopularm0000star|орны = Oxford ; New York |баспасы = Oxford University Press|жыл = 2003|жалпы беттер = xii, 498|ref = Starr, Waterman|isbn = 0-19-510854-X|oclc=1193354441|lccn=2002000699}} ===Деректі фильм === * {{кітап|авторы = Isis Productions|тақырыбы = [[Classic Albums: Nirvana – Nevermind]]|баспасы = Eagle Rock Entertainment|жылы = 2004}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Nirvana әндері]] [[Санат:1991 жылғы әндер]] [[Санат:Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы 100 ұлы гитаралық ән тізіміне енген әндер]][[Санат:Billboard Alternative Airplay хит-парадында көш бастаған әндер]] [[Санат:Курт Кобейн жазған әндер]] [[Санат:Top Singles (Франция) хит-парадында көш бастаған әндер]] [[Санат:Бутч Виг продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Гранж әндері]] [[Санат:Nirvana синглдары]] ac12569rndrhyj7xyjvbf0sq003lqxk 3684603 3684578 2026-10-21T18:38:20Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3684603 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Smells Like Teen Spirit |Тыс = Smells_Like_Teen_Spirit.jpg |Орындаушы = [[Nirvana]] |Альбом = [[Nevermind]] |Шығарылған = 10 қыркүйек 1991 |Формат = [[аудиокассета]], [[CD]], [[7"]], [[12"]] |Б жағы = |Жазылған = мамыр 1991 |Жанр = [[гранж]], [[альтернативті рок]], [[хард-рок]] |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Композиторы = [[Курт Кобейн]], [[Дэйв Грол]], [[Крист Новоселич]] |Өлең авторы = [[Курт Кобейн]] |Ұзақтығы = 05:01 <small>(альбомдық нұсқа)</small><br>04:30 <small>(сингл)</small> |Лейблі = [[DGC Records]] |Продюсері = [[Бутч Виг]] |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = [[Here She Comes Now/Venus in Furs]] |Алд_жыл = 1991 |Жыл = 1991 |Келесі = [[Come as You Are]] |Кел_жыл = 1992 |Басқа = {{External music video|{{Youtube|hTWKbfoikeg|logo=1|Smells Like Teen Spirit}}}} }} '''«Smells Like Teen Spirit»''' ({{tr-en|Жасөспірімдік рухтың иісі анқиды}}) — америкалық [[Nirvana]] рок-тобының ''[[Nevermind]]'' альбомындағы әні. [[Курт Кобейн]], [[Крист Новоселич]] және [[Дэйв Грол]] жазған, [[Бутч Виг]] продюсерлік еткен. Әннің әуені өзіндік тұжырымдамасымен ерекшеленеді — «{{Iw|Electro-Harmonix|Small Clone|en|Electro-Harmonix}}» эффектісі бар, дірілдеген [[Хорус (эффект)|хорус]]ты гитара үнімен сүйемелденетін тыныш куплеттер қатты, [[Хардкор-панк|хардкор]]лы припевке ауысады» — бұл «Smells Like Teen Spirit» әнінің танымалдылығы арқасында [[альтернативті рок]]та кең таралған шаблонға айналды. Кейіннен бұл әдісті осы бағыттағы көптеген орындаушылар көшіріп алды.<ref name="автоссылка2">di Perna, Alan. «Brave Noise—The History of Alternative Rock Guitar». ''Guitar World'', Желтоқсан 1995.</ref> «Smells Like Teen Spirit» әнінің кенеттен келген табысы ''Nevermind'' альбомының [[мейнстрим]]дік танымалдылыққа ие болуына ықпал етіп, оған 1992 жылғы көптеген музыкалық чарттардың жоғарғы сатыларынан көрінуге мүмкіндік берді. Бұл ән Nirvana тобының алғашқы және ең танымал хиттерінің бірі болды. Ол ''[[Billboard Hot 100|Billboard]]'' чартында алтыншы орынға жетіп, 1991 және 1992 жылдары бүкіл әлем бойынша бірқатар хит-парадтарды бастады. Композиция ''Rolling Stone'' журналының «[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінде 9-орынға тұрақтады ([[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән (2021)|2021 жылғы жаңартылған тізімде]] ол 5-орынға жылжытылды), ''[[New Musical Express|NME]]<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/05/songs/|title=NME выбрал 500 величайших песен всех времен|publisher=''Lenta.ru''|lang=ru|access-date=2018-04-07|archive-date=2014-04-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6OgAelJI3?url=http://lenta.ru/news/2014/02/05/songs/|url-status=live}}</ref>'' журналының дәл [[New Musical Express журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы 500 ұлы ән|сондай сауалнамасы]]нда 1-қатардан көрінді, сонымен қатар басқа да көптеген музыкалық басылымдардың «үздік әндер» рейтингтерінде бой көрсетті. 2012 жылы [[Last.fm]] порталы «Smells Like Teen Spirit» туындысын 10 жылдық [[Last.fm|скробблинг]]тің ең үздік композициясы деп атады.<ref>{{cite web|url=http://www.lastfm.ru/bestof/10years/tracks?from=20|title=Лучшие композиции за 10 лет скробблинга|lang=ru|publisher=''[[Last.fm]]''|access-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227181625/http://www.lastfm.ru/bestof/10years/tracks?from=20|archive-date=2012-12-27|url-status=dead}}</ref> «Smells Like Teen Spirit» бейнебаяны екі [[MTV Video Music Awards]] сыйлығымен марапатталып, [[поп-мәдениет]]тің айтулы элементіне, сондай-ақ бірнеше пародияның нысанына айналды. Бейнебаян [[MTV|телеарна]]ны танымал етуде маңызды рөл атқарды және ұжымның орасан зор танымалдылыққа ие болуының негізгі факторларының бірі болды. Сарапшылардың пікірінше, бұл ән «[[Z буыны]]ның әнұранына» айналды, оның жетістігінің арқасында [[гранж]] ірі радиостанциялардың толқындарына орнығып, жетекші [[Дыбыс жазу лейблі|лейбл]]дердің қызығушылық аясына енді, ал альтернативті рок мейнстримнің бір бөлігі болды.<ref>{{cite web|author=Olsen, Eric|url=http://www.today.com/id/4652653|title=10 years later, Cobain lives on in his music|publisher=MSNBC.com|date=2004-04-09|access-date=2018-03-31|lang=en|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622170917/http://www.today.com/id/4652653|url-status=live}}</ref> Алайда топ мүшелері әннің сәттілігі мен оған тым қатты назар аударылғанына байланысты өздерін ыңғайсыз сезінді. Жылдар өтсе де, сыншылар «Smells Like Teen Spirit» туындысын барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірі деп атауын жалғастырып келеді. == Шығарылуы мен жазылуы == Өлімінен бірнеше ай бұрын Nirvana фронтмені Курт Кобейн ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]''-ға берген сұхбатында «Smells Like Teen Spirit» туындысы [[Pixies]] — өзі таңданатын топтың стилінде ән жазу әрекеті болғанын айтты. Музыканттың сөзі бойынша: {{Cquote|Мен поп-музыка рухында қарапайым ән жазуға тырыстым. Бастапқыда мен Pixies-тің ең жақсы нәрселерін ұрлап алуға тырыстым. Мойындау керек. [Жымияды.] Мен бұл топты алғаш рет естігенде, оған сондай қатты бауыр басқаным соншалық, көп ұзамай мені Pixies мүшесі деп толық санауға болатын еді, қандай жағдайда да — қосалқы құрамының. Біз Pixies-тен динамика сезімін қабылдадық, ол жұмсақ әрі тыныш дыбыстардан ауыр және қатты дыбыстарға ауыса білу икемділігінен тұратын еді.<ref name="pixies">{{cite web | url =https://www.rollingstone.com/music/news/kurt-cobain-the-rolling-stone-interview-19940127 | title =Kurt Cobain, The Rolling Stone Interview: Success Doesn't Suck | publisher =''[[Rolling Stone]]'' | author =Fricke, David |date=1994-01-27| lang =en | access-date =2018-04-06 | archive-date =2017-10-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20171003173211/http://www.rollingstone.com/music/news/kurt-cobain-the-rolling-stone-interview-19940127 | url-status =live }}</ref>}} [[Сурет:Smells Like Teen Spirit - vinyl.PNG|thumb|«Smells Like Teen Spirit» синглінің күйтабақтағы алғашқы шығарылымы]] Кобейн «Smells Like Teen Spirit» туындысын шығаруға 1991 жылы топтың екінші альбомы — ''Nevermind'' жазыла бастауынан бірнеше апта бұрын ғана кірісті. Ол әнді әріптестерінің алдында алғаш рет орындаған кезде, ол тек негізгі гитара [[Рифф (музыка)|рифф]]і мен припевтің вокалдық әуенін ғана қамтыды.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}}<ref name="rsslts">«Nirvana — Smells Like Teen Spirit». ''[[Rolling Stone]]''. 7 желтоқсан 2000.</ref> Тректі тыңдағаннан кейін басист Крист Новоселич тек иығын қиқаң еткізіп, оны «күлкілі» деп атады. Жауап ретінде Кобейн топты риффті «бір-бір жарым сағат» ойнауға мәжбүр етті. 2001 жылғы сұхбатында Новоселич припевтің негізгі риффін бірнеше рет ойнағаннан кейін былай дегенін еске алды: «„Бір минут күте тұрыңдар. Бәлкім, сәл баяуырақ байқармыз?“. Осылайша мен куплетті ойнай бастадым. Ал Дэйв барабан битін ойнай бастады».<ref name="requiem">Cross, Charles. «Requiem for a Dream». ''[[Guitar World]]''. Қазан 2001.</ref> Нәтижесінде «Smells Like Teen Spirit» альбомның топтың барлық үш мүшесі де автор ретінде жазылған жалғыз әні болды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=66}} Кобейн әннің атауын оның құрбысы, сол кезде [[Bikini Kill]] тобының ([[Riot grrrl]] қозғалысының жетекші ұжымдарының бірі) солисі болған Кэтлин Ханна Кобейннің үйінің қабырғасына «Курттан Teen Spirit иісі шығады» ({{Lang-en|Kurt Smells Like Teen Spirit}}<ref>{{cite web|last1=Karavoulias|first1=Terry|title=The Story Behind Smells Like Teen Spirit|url=https://www.upvenue.com/article/1467-the-story-behind-smells-like-teen-spirit.html|website=UpVenue|access-date=2016-01-20|lang=en|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204115/http://www.upvenue.com/article/1467-the-story-behind-smells-like-teen-spirit.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=OUR HIT PARADE - Kathleen Hanna - Smells Like Teen Spirit - Rebel Girl - 12-15-2010|url=https://www.youtube.com/watch?v=xWO4JnP2T40|website=YouTube|access-date=2016-01-20|date=2010-12-16|lang=en|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210014019/https://www.youtube.com/watch?v=xWO4JnP2T40|url-status=live}}</ref>) деген фразаны жазғаннан кейін ойлап тапты. Ханна Кобейннен оның сол кездегі құрбысы [[Тоби Вэйл]] қолданған танымал «[[Teen Spirit (дезодорант)|Teen Spirit]]<nowiki/>» жастар дезодорантының иісі аңқып тұрғанын меңзеген еді. Музыкант бұл фразаны революциялық астары бар ұран — «Курттан жасөспірімдік рух еседі» деп түсінді, өйткені олар сол кеште [[анархизм]]ді, [[панк-рок]]ты және басқа да ұқсас тақырыптарды талқылаған болатын. Кейіннен Кобейн дезодоранттың бар екенін сингл шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана білгенін алға тартты.{{sfn|Azerrad|1994|pp=211–212}} «Smells Like Teen Spirit», «[[Come as You Are]]<nowiki/>» туындысымен қатар, топтың продюсер Бутч Вигпен алғашқы сессияларына дейін жазылған бірнеше жаңа әндерінің бірі болды. ''Nevermind'' жазбасы басталмас бұрын, музыканттар Вигке өздерінің репетицияларының шикі демо нұсқасын жіберді, оның ішінде «Teen Spirit» те бар еді. Музыканың қатты орындалуына байланысты таспаның дыбысы қатты бұрмаланғанына қарамастан, Виг әннің әлеуеті бар деп шешіп, әуенін ажырата алды. 1991 жылдың мамырында топ «Smells Like Teen Spirit» туындысын Калифорнияның [[Ван-Найс (Калифорния)|Ван-Найс]] қаласындағы ''[[Sound City]]'' студиясында жазды.<ref>Cross, Charles. «The Stories Behind the Songs». ''Rolling Stone''. 14 қараша 2002.</ref> Продюсер композицияға кейбір өзгерістер енгізуді: гитаралық импровизацияны припевке ауыстыруды және оның ұзақтығын қысқартуды ұсынды.<ref>di Perna, Alan. «The Making of ''Nevermind''». ''Guitar World''. Күз 1996.</ref> Топ минусовканы үш ретте жазып алып, екінші дубльді қалдыруды ұйғарды.<ref name="rsslts" /> Содан кейін Виг аудиодорожкаға бірнеше дыбыстық түзетулер енгізді, өйткені Кобейннің гитара эффектілері арасында ауысу кезінде {{Iw|Тайминг (музыка)|таймингпен|en|Тайминг (музыка)}} кішігірім мәселелері болған еді. Продюсер Кобейннен тек үш вокалдық дубль ғана жаздыра алды, ол жағдайға былай деп түсініктеме берді: «Мүмкін, бір күні маған Куртты төртінші дубльді жасауға көндіру бақыты бұйырар».{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=67}} == Мазмұны == === Музыка === «Smells Like Teen Spirit» әні [[фа минор]] кілтінде жазылған,<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/music/a14759352/smells-like-teen-spirit-nirvana-wrong-key/|title='Smells Like Teen Spirit' in the Wrong Key Proves That Nirvana Could Have Been a Great Pop Band|publisher=''[[Esquire]]''|access-date=2018-04-10|lang=en|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109014456/https://www.esquire.com/entertainment/music/a14759352/smells-like-teen-spirit-nirvana-wrong-key/}}</ref> ал оның негеізгі [[Рифф (музыка)|гитара риффі]] төрт [[квинтаккорд]]қа (F5-B♭5-A♭5-D♭5) негиізделген.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Кобейн бұл аккордтарды [[Синкопа (музыка)|такттың күшті үлесінен әлсіз үлесі]]не қарай [[Ұзақтық (музыка)|он алтылық ноталар]]мен ығыстыра орындайды.<ref name="music">Chappell, Jon. «Nirvana’s Music». ''Guitar''. Маусым 1993.</ref> Вигтің айтуынша, топ аккордтардың барынша қуатты дыбысталуын қалағандықтан, гитара партиялары дауыстап {{iw|Дабл-трекинг|дауыстап көбейтілген|en|Double tracking}}.<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Кейде [[пауэр-аккорд]]тар «[[Іркіліс (музыка)|ұсталған]]<nowiki/>» сияқты естіледі, бұл әсер Кобейннің дыбысты тығыздау үшін төменгі төрт ішекті қатар басып ойнауынан туындайды.<ref name="music" /> Көптеген тыңдаушылар «Smells Like Teen Spirit» риффінен [[Boston (топ)|Boston]] тобының «[[More Than a Feeling]]<nowiki/>» әнінің қайырмасындағы рифке ұқсастық байқаған.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}} Кобейн бұл пікірмен келісіп: «Бұл кәдімгі клише-рифф болатын. Ол ''Boston'' тобының рифіне немесе [[The Kingsmen]] тобының „[[Louie Louie]]<nowiki/>“ әніне өте жақын келді», — деп атап өткен. Дегенмен, публицист Рикки Руксби бұл ұқсастықтарға қарамастан, екі әннің аккордтық прогрессиялары әртүрлі екенін алға тартады.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Солай болғанымен, Кобейн қолданған аккордтар ырғағы «Smells Like Teen Spirit» әнін «More Than a Feeling» туындысына барынша жақындата түседі. «Smells Like Teen Spirit» әнінде «бірнеше кең таралған композициялық құрылымдар» қолданылады: олардың қатарына төрт, сегіз және он екі тактілі бөлімдер, соның ішінде [[Такт (музыка)|сегіз тактілі]] шумақ пен бірінші қайырма (қайырма алдындағы бөлім), сондай-ақ он екі тактілі екінші қайырма (негізгі) кіреді.{{sfn|Starr, Waterman|2003|pp=434—435}} Музыкатанушы {{iw|The Verlaines|Грэм Даунс|en|The Verlaines}} «Smells Like Teen Spirit» әні музыкалық [[Даму (музыка)|материалдың дамуы]] мен оның [[Вариациялық форма|вариациялығын]] қатар қамтитын туындының жарқын үлгісі деп есептейді.<ref name=":2">[Газета — [[The Washington Post]]. Статья — «Teen Spirit at 10: An Unshakable Scent». Дата — 2 сентября 2001. Автор — Elaine Beebe Lapriore]</ref><ref name="Teen Spirit at ten">{{cite web|author=Lapriore, Elaine|title='Teen Spirit' at 10: An Unshakable Scent|work=The Washington Post|date=2001-09-02|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|access-date=2009-08-01|lang=en|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020004706/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|url-status=dead}}</ref> Кобейннің [[Pixies]]{{efn|Кобейннің айтуынша, ол ''Nevermind'' альбомына ән жазу кезеңінде Pixies тобының ''[[Surfer Rosa]]'' атты дебюттік дискісін негіз ретінде алған. Музыкант ауыр гитара шуы мен поп-гармониялардың үйлесіміне қатты тәнті болғанын, сондықтан дәл сондай дыбыс сапасына қол жеткізуге ұмтылғанын атап өткен. Кейін Кобейн өзінің үшінші ''[[In Utero]]'' альбомына материал жазып жатқанда (және осы мақсатта альбомды продюсерлеуге ''Surfer Rosa''-ның продюсері [[Стив Альбини]]ді арнайы шақырғанда), ол жаңа әндерден ''Surfer Rosa''-ның сарындарын байқап қалған. Сол себепті, бұл жазбаларды басқа біреуге көрсетуден қорқып, барлық шикі нұсқаларды толықтай жойып жіберген.|комм.}} тобынан алған бұл ән құрылымы композиция барысында дыбыс деңгейі мен динамиканың бірнеше рет бәсең дыбыстан қатты дыбысқа ауысуын көрсетеді.{{sfn|Azerrad|1994|pp=103—104}}<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.4ad.com/pixies/ephemera/kurt-cobain-on-p/|title=Pixies&nbsp;— Ephemera&nbsp;— Kurt Cobain on Pixies and The Breeders|access-date=2007-04-01|publisher=4AD|author=Melody Maker|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421131743/http://www.4ad.com/pixies/ephemera/kurt-cobain-on-p/ <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2007-04-21|lang=en}}</ref>{{sfn|Frank & Ganz|2006|p=87}} Бұл құрылымның негізгі тұжырымдамасы — «[[Хорус (эффект)|хорус]] эффектісі ({{iw|Electro-Harmonix|«Small Clone»|en|Electro-Harmonix}} құрылғысы), қосылған бәсең гитаралық шумақтардың кенеттен қатты, [[Хардкор-панк|хардкорлық]] қайырмаға ұласуы» — дәл осы «Teen Spirit» әнінің танымалдылығынан кейін альтернативті рокта кең таралған шаблонға айналды. Кейіннен бұл әдісті осы бағыттағы көптеген басқа орындаушылар да жиі көшірді.<ref name="автоссылка22">di Perna, Alan. «Brave Noise—The History of Alternative Rock Guitar». ''Guitar World'', Желтоқсан 1995.</ref> Шумақтар кезінде топ қайырмадағыдай аккордтар тізбегін орындайды. Кобейн аккордтық прогрессияның негізгі схемасын қайталайтын Новоселичтің [[Ұзақтық (музыка)|сегіздік нотал]]ы бас партиясының фонында екі гитара нотасын ойнайды. Ән қайырмаға жақындаған кезде, Кобейн «Hello» сөзін қайталай отырып, [[Такт (музыка)|такт]]тың әр [[Үлес (музыка)|үлес]]іне дәл сол екі нотаны ойнай бастайды.{{sfn|Rooksby|2001|p=133}} Бірінші және екінші шумақтардан кейін Кобейн бір уақытта Yay сөзін шырқап, гитарада унисондық бенд орындайды. Екінші қайырмадан кейін Кобейн гитарада 16 тактілік [[соло]] ойнайды, ол оның шумақ пен қайырма алдындағы вокалдық әуенін толығымен дерлік қайталайды.{{sfn|Starr, Waterman|2003|pp=434—435}} Соңғы қайырма кезінде (және әннің соңына дейін) Кобейн рефренмен A denial сөз тіркесін айтады, оның дауысы барынша шиеленісіп, іс жүзінде айқайға ұласады.<ref name="classicalbums" /> «Smells Like Teen Spirit» туындысын шығарғаннан кейін Кобейн мен Новоселич: «Бұл шынымен де Pixies дыбысталуына өте ұқсас. Адамдар мұны біздің есімізге міндетті түрде салады», — деген пікірге келді.{{sfn|Azerrad|1994|p=176}} «[[Рок-н-роллдың 7 дәуірі]]<nowiki/>» деректі фильмінде бұл пікірді топтың соқпалы аспапшысы [[Дэйв Грол]] да растады: «„Smells Like Teen Spirit“… есімде, мен: „[[The Pixies]] стиліндегі қандай да бір рифф, бас партиясы, содан кейін мына бір ноталы оғаш гитара мен барабандар“ деп ойладым. Бір сәтте біз одан бас тарта жаздадық, ол тым… тым қатты Pixies-ке ұқсап кетті».<ref>Doc. film «Seven Ages of Rock», Part 6: «Left of the Dial», Publisher: BBC Worldwide and VH1, Year — 2007, Time: 30:00</ref> === Тақырып === [[Сурет:Nirvana around 1992.jpg|thumb|200px|left|Курт Кобейннің айтуынша: «Кейде мен ақымақ нигилист боламын, ал басқа уақытта шынайы әрі сезімталмын. Әрбір ән осылай туады. Бұл екеуінің қоспасы сияқты. Менің жасымдағы адамдардың көпшілігі осындай. Олар бірде сарказмға толы болса, бірде кенеттен қамқор болып шыға келеді. Бұны аңғарып үлгеру қиын». «Иә, ол жерде ерекше ештеңе жоқ, жай ғана кәдімгі еркеліктің бірі», — деп қосты ол «Smells Like Teen Spirit» туралы{{sfn|Azerrad|1994|pp=211—212}}]] Тыңдаушылар көбінесе Nirvana әндеріндегі сөздерді әрең түсінетін, және «Smells Like Teen Spirit» те ерекшелік емес еді. Бұған Кобейннің жиі британдық акцентке еліктейтін түсініксіз вокалы, сондай-ақ ''Nevermind'' альбомының буклетінде мәтіндердің болмауы себеп болды — онда тек бөлек лирикалық фрагменттер ғана басылған еді. Бұл фактор радиостанциялардың әнді оның релизінің алғашқы кезеңінде эфирге қосуға құлықсыздығына ықпал етті. Мәселен, Geffen Records промоутері бір рок-радиостанция өкілдерінің оған былай дегенін еске алды: «Бұны эфирге шығара алмаймыз. Мына жігіттің не туралы айтып жатқанын ажырата алар емеспін».{{sfn|Cross|2001|pp=204–205}} MTV басшылығы бұдан да ары барып, экранның төменгі бөлігінде субтитрлері бар бейнеклип нұсқасын дайындады.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} Телеарна бұл бейнені өз хабар таратуының алғашқы уақытында көрсетті.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} ''Nevermind'' альбомындағы әндердің мәтіндері, сондай-ақ кейбір ерте және баламалы нұсқалары кейіннен «[[Lithium (Nirvana әні)|Lithium]]<nowiki/>» (1992 жыл) синглінің буклетіне енгізілді. Өз мақалаларының бірінде америкалық рок-сыншы [[Дэйв Марш]] сол тұстағы бірқатар диск-жокейлердің «Smells Like Teen Spirit» әні «1990 жылдардың „Louie Louie“ болды» деген пікіріне былай деп жауап қайтарды: «[ол] „Луи“ сияқты, тек одан да ауқымдырақ, „Teen Spirit“ өз құпияларын құлықсыз ашады, содан кейін, әдетте, жүйесіз түрде жеткізеді».{{sfn|Marsh|1993|p=204}} Ән мәтінін өз бетінше шешуге тырысып, содан кейін оны ресми лирикамен салыстырған Марш: «менің қиялдаған нәрсем Nirvana-ның нақты айтқанынан сәл жақсырақ (кем дегенде, көңілге қонымдырақ) болып шықты» деп мойындады және былай деп атап өтті: «Ең сорақысы — [қазір] мен әннің [оның мағынасы] туралы, оның ресми нұсқасымен [мәтінімен] танысқанға дейінгі уақыттан қарағанда көбірек білетініме сенімді емеспін».{{sfn|Marsh|1993|p=206}}Әннің ең кең таралған интерпретациясы — жасөспірімдер революциясы, мұны оның музыкалық бейнебаяны да растайды.{{sfn|Crisafulli|1996|p=38}} ''Nevermind'' релизін қолдау мақсатында берген сұхбатында Кобейн бұл әннің өз достары туралы екенін айтып, былай деп түсіндірді: «Біз әлі де өзімізді тинейджерлер сияқты сезінеміз, өйткені ересек адамдар ретінде бізден күтетін қағидаларды ұстанбаймыз... Бұл жасөспірімдердің революциялық тақырыбы сияқты нәрсе».{{efn|[[Олимпия (Вашингтон)|Олимпия]]ға табан тіресімен-ақ, Курт жергілікті тусовканы қатты толғандырған «жасөспірімдер революциясы» туралы пікірталасқа бірден араласып кетті. Курт бұл ортаны «[[Кальвинизм|кальвинистер]» деп атайтын. Мүмкін, «кальвинистердің» өздеріне мұндай салыстыру ұнай қоймас, бірақ көптеген жағынан алғанда бұл жасөспірімдер революциясының мақсаттары {{iw|Нация Вудстока|Вудсток нациясының|en|Woodstock Nation}} көздеген мақсаттарымен үндес еді. Оның мәні — жастар өздерінің саясаты мен мәдениетін қалыптастырып, оларды ескі буынның арамза әрі жемқор билігінен азат етуі тиіс болатын. Жастар мәдениеті барлық жағынан — көркемдік, іскерлік, тіпті аудитория тұрғысынан да Американы жайлаған корпоративтілікке қарама-қайшы, адал, қолжетімді әрі әділетті болуы керек еді.{{sfn|Azerrad|1994|p=212}}.<ref name="SoyuzNirvana">{{cite web|title=10 знаменитых песен, написанных случайно|url=https://www.soyuz.ru/articles/1113?sectionId4=|lang=ru|access-date=2018-04-08|publisher=''[[Союз (концерн)|Союз]]''|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408140809/https://www.soyuz.ru/articles/1113?sectionId4=}}</ref><ref name=":4">{{кітап|авторы=Azerrad, Michael|тақырыбы=Our Band Could Be Your Life: Scenes from the American Indie Underground, 1981-1991|url=https://books.google.com/books?id=6Q07AQAAQBAJ&pg=PT407&lpg=PT407&dq=Calvinists+Cobain&source=bl&ots=2hYuVhmowG&sig=SZpmUbrKZkOfQRVmGl9PoCfnlsg&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjo-7ST3KjbAhUBCSwKHYwwBuUQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Calvinists%20Cobain&f=false|lang=en|баспасы=Hachette UK|жылы=2012|барлық беті=528|isbn=9780316247184}}</ref> Келесі сұхбаттарында Кобейн әннің интерпретациясын өзгертіп отырды және оның мағынасы туралы нақты ештеңе айтпады.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|pp=66—67}} «[[Come as You Are: The Story of Nirvana]]<nowiki/>» кітабына енген жазушы [[Майкл Азеррад]]пен әңгімелесу кезінде Кобейн «өзінің қоршаған ортасы, өз ұрпағы және өз жасындағы адамдар туралы сезімдерін сипаттауға» міндетті сезінгенін мәлімдеді.{{sfn|Azerrad|1994|pp=211—212}}<ref name="SoyuzNirvana" /> [[Дэвид Фрикен]]ің пікірінше: «Белгілі бір мағынада, ол [Кобейн] журналист болды. Ол [[Джон Леннон]] немесе [[Боб Дилан]] сияқты тек өзі туралы жазған жоқ, ол мәтіндер мен музыкада бәрін солай білдірді... сен туралы айтып жатқандай сезіндірді».<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Публицист Кит Кэмерон былай деп толықтырды: «Курт адамдарды, әсіресе бұл өмірде өз орындарын таба алмай жүрген жас адамдарды өзіне тартты. Кобейнді көріп және оның музыкасын тыңдай отырып, олар өз мақсатына күмәнданатын адамды естіді».<ref name="classicalbums" /> {| class="simple" border="1" style="float:right; margin-left:2em" |- !Бейне |- |<small>{{YouTube|hTWKbfoikeg|Ресми бейнеклип|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|kl2S-kInogU|The Paramount, 1991 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|TFSWOilJvEg|Top Of The Pops, 1991 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|R3XIGon2RjY|Reading фестивалі, 1992 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|34GJ7ULmwjQ|Saturday Night Live, 1992 жыл|logo=1}}</small> |- |<small>{{YouTube|Ul8vqaGGnY0|Әнді топтық орындау|logo=1}}</small> |} Жазушы Чак Крисафулли «Smells Like Teen Spirit»-ті «Кобейнге тән мағына мен мағынасыздықты зерттейтін түсініксіз дүние» деп сипаттады.{{sfn|Crisafulli|1996|p=37}} Өз кезегінде, Азеррад Кобейн мәтіндерінің қарама-қайшылығына назар аударды (мысалы, «Ұтылып, өтірік күлімдеген қызықты»), «[әндің] мәні екі қарама-қарсы идеяның қақтығысынан емес, бұл қақтығыс баяндаушының бойында тудыратын абдырау мен ашу-ызадан пайда болады — ол өзінің абдырап қалғанына ашулы» деп атап өтті. Жазушының пікірінше, «Smells Like Teen Spirit» — «бұл нақты революция идеясына мысқылмен жауап беру, бірақ екінші жағынан, бұл идеяның өзін қабылдау».{{sfn|Azerrad|1994|p=213}} Сонымен қатар, жазушы [[Чарльз Р. Кросс]] өзінің «Heavier Than Heaven» [[Өмірбаян|кітабы]]нда «Smells Like Teen Spirit» мәтіні Кобейн мен оның бұрынғы сүйіктісі [[Тоби Вэйл]] арасындағы қарым-қатынасқа сілтеме жасайтынын, «дегенмен Курт оған еш жерде арнайы жүгінбесе де» және оны атап өтпесе де мәлімдеді. Кросс «Ол жалыққан және өзіне тым сенімді» деген жолды мысалға келтіріп, ән «басқа біреу туралы болуы мүмкін емес еді» деген қорытындыға келді. Ол өз сөздерін кейіннен Кобейн өшіріп тастаған, бірақ оның күнделіктерінде сақталып қалған әннің бір жолымен нығайтты: «Кім қоғамнан шеттетілген жасөспірімдердің патшасы мен патшайымы болады».{{sfn|Cross|2001|p=169}}<ref>Ранние варианты текста песни «Smells Like Teen Spirit» фигурируют в дневниках Курта Кобейна, изданных в 2002 году — ''Journals'' (2002).</ref> Кросстың айтуынша, жұп айырылысқаннан кейін Курт зорлық-зомбылық көріністерін жазып, суретін сала бастады, олардың көбі өзіне және айналасындағыларға деген жеккөрушілікті білдірді. Осы кезеңдегі әндер онша қатыгез болмағанымен, бәрібір Курттың ерте шығармашылығында болмаған ашу-ызаны көрсетті. Кросстың сөзімен айтқанда: «Олар айырылысқаннан кейінгі төрт ай ішінде Курт өзінің ең есте қаларлық жарты ондық әндерін жазды, олардың барлығы Тоби Вэйл туралы».{{sfn|Cross|2001|pp=168—69}} Кобейннің айтуынша: «Бүкіл ән бір-біріне қайшы келетін идеялардан тұрады... Ол нағыз революция туралы ойды мазақ етеді. Алайда бұл — жағымды ой».{{sfn|Azerrad|1994|p=213}} Өз кезегінде, әннің сәттілігінің себептерінің бірі оның тапқыр атауында деп санаған [[Дэйв Грол]],<ref name="AfishaSLTS">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> әннің бойында қандай да бір идеялар бар екеніне сенбейтінін алға тартып, былай деп атап өтті: «Курттың әннің мәтінін оның алғашқы орындалуынан бес минут бұрын жазып жатқанын бақылай отырып, сізге онда қандай да бір манифест салынған дегенге сену қиын болады. [Осы сәтте] оған мәтінді толтыру үшін тек буындар немесе ұйқасатын бірдеңе керек болды».{{sfn|Azerrad|1994|p=214}} == Шығарылымы == {{Кесек|Түзеу=right|Фон=#F5F5DC|Қоршаудың түсі=#FFFFF0|Ені=28%|Мәтіні=''Андерграунд сахнасындағылардың бәрі [[Утопия|Утопияға]] ұмтылады, бірақ фракциялардың көптігі мен бытыраңқылығы сондай — бұл мүмкүн емес. Егер сендер қарғыс атқан [[андеграунд]] қозғалысын біріктіре алмай, түкке тұрғысыз нәрселер үшін өзара қырқысуды тоқтата алмасаңдар, қалың бұқараға қалай әсер етпексіңдер? […] Мен жай ғана өз тобымнан алып корпоративтік машинаға қарсы революциялық мағынада күрес жүргізеді деп күткенін сезіндім. Маған: “Сен мұны құрал ретінде пайдалана аласың. Сен мұны әлемді өзгерту үшін қолдана аласың”, — деп айтқан көптеген адамдар осыны күтті. Мен ол кезде: “Маған мұндай қысым көрсетуге қалай баттыңыздар. Бұл ақымақтық”, — деп ойладым. Тіпті өзімді ақымақ әрі жұқпалы сезіндім.{{sfn|Azerrad|1994|p=212}}''<br><div style="text-align:right; font-size:90%;">— Курт Кобейн</div>}} «Smells Like Teen Spirit» 1991 жылғы 10 қыркүйекте ''Nevermind'' альбомының дебюттік синглі ретінде жарық көрді,{{efn|Ән радиоэфирге 1991 жылдың 27 тамызында шықты.|комм.}} бұл топтың ''DGC Records'' лейбліндегі алғашқы релизі болды. Бастапқыда ән чарттарға ілікпеді, бұған қоса, ол АҚШ-тың тек ұжымның фан-базалары қалыптасып үлгерген аймақтарында ғана жақсы көрсеткіштерге ие болды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|p=111}} Ешкім «Smells Like Teen Spirit» хитке айналады деп болжаған жоқ, өйткені оның басты міндеті альтернативті рок жанкүйерлерін тарту болатын. Келесі сингл — «Come as You Are» мейнстрим аудиториясы үшін неғұрлым қызықты композиция болуы мүмкін деп есептелді. Дегенмен, [[Студенттік радио|колледж-радио]] мен {{iw|Заманауи радио|заманауи рок-радиостанциялар|en|Modern rock}} композицияға назар аударып, оның эфирде жиі таралуын қамтамасыз етті. Nirvana менеджері Дэнни Голдбергтің айтуынша, «біздің ешқайсымыз оны [[Кроссовер (музыка)|кроссовер-ән]] ретінде қарастырған жоқпыз, бірақ оны тыңдармандар бірден байқады... Олар оны альтернативті радиодан естіді, содан кейін оны [[леммингтер]] құсап жапа-тармағай сатып ала бастады».{{sfn|Azerrad|1994|p=227}} Сингл бейнебаянының әлемдік премьерасы [[MTV]]-дің {{iw|120 минут|«120 минут»|en|120 Minutes}} түнгі альтернативті рок бағдарламасында өтті, музыкалық видеоның танымал болғаны соншалық, көп ұзамай телеарна оны күндізгі эфирде де жүйелі түрде көрсете бастады.{{sfn|Azerrad|1994|p=199}} Қазан айында MTV басшылығы видеоны «[[Buzz Bin]]<nowiki/>» тізіміне енгізді,{{efn|Телеарна эфирінде ерекше жоғары ротацияға ие болған таңдаулы бейнебаяндар қай топтамаларға енгізілді.|комм.}} ол онда желтоқсанға дейін тұрды. Жыл соңына қарай ән, оның бейнеклипі және ''Nevermind'' альбомы хитке айналды. Ән де, ''Nevermind'' де барлық жетекші рок-радио бағыттарында, соның ішінде {{iw|Заманауи радио|заманауи рок|en|Modern rock}}, [[хард-рок]], [[Album-oriented rock|альбомдық рок]] және [[Студенттік радио|колледж-радио]]да танымал болып, медиалық кросс-форматтың сирек құбылысына айналды.{{sfn|Berkenstadt, Cross|1998|pp=124—125}} «Smells Like Teen Spirit» сыншылардың жылы лебізіне ие болды және жоғары коммерциялық көрсеткіштер көрсетті. Ән ''[[Village Voice]]'' («[[Pazz & Jop]]<nowiki/>») және ''[[Melody Maker]]'' басылымдарының жыл сайынғы сауалнамаларында көш бастады, сонымен қатар ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының нұсқасы бойынша үздік синглдер тізімінде 2-орынға ие болды. Бұған қоса, «Smells Like Teen Spirit» [[Billboard 100|''Billboard'' 100]] чартының 6-позициясына дейін жетті{{efn|Сол аптада ''Nevermind'' альбомы да дәл осындай хит-парадта — ''Billboard 200'' чартында 1-орынға көтерілді.|комм.}}<ref>«Nirvana Achieves Chart Perfection!» ''[[Billboard magazine|Billboard]]''. 25 января 1992.</ref> және ''[[Alternative Airplay|Alternative Songs]]'' хит-парадының 1-орынында көрінді.<ref name="автоссылка4">{{cite web|author=Basham, David|date=2001-12-20|title=Got Charts? No Doubt's Christmas Gift; Nirvana Ain't No Beatles|work=MTV|url=http://www.mtv.com/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml#/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml|access-date=2006-10-19|lang=en|archive-date=2009-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315010300/http://www.mtv.com/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml#/news/articles/1451583/20011220/story.jhtml|url-status=live}}</ref> Ән [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]]нан «[[Платиналық диск|платиналық]]<nowiki/>» сертификатын алды (бір миллион дана жөнелтілді). Дегенмен, [[American Top 40|Top-40]] форматындағы көптеген америкалық радиостанциялар әннің дыбысталуына байланысты оны күндізгі эфирге қосуға құлықсыздық танытып, оған түнгі уақытты бөлуді жөн көрді. Топтың отанындағы жетістіктен бөлек, сингл басқа елдерде де танымал болды: «Smells Like Teen Spirit» [[UK Singles Chart]] чартының 7-қатарына дейін көтеріліп, онда жалпы есеппен 184 апта бойы тұрды.<ref name="qpg54">''Nirvana and The Story of Grunge''. ''Q''. p. 54. Желтоқсан 2005.</ref> Ән екі «Грэмми» сыйлығына «[[Хард-рок стиліндегі үздік орындау үшін Грэмми сыйлығы|Хард-рок стиліндегі үздік орындау]]<nowiki/>» және «[[Үздік рок-ән үшін Грэмми сыйлығы|Үздік рок-ән]]<nowiki/>» санаттары бойынша ұсынылды, алайда тиісінше [[Red Hot Chili Peppers]] тобының «[[Give It Away]]<nowiki/>» және [[Эрик Клэптон]]ның «[[Layla]]<nowiki/>» композицияларына жол берді.<ref>«The 35th Grammy Awards Nominations General Categories». ''The Los Angeles Times''. 8 января 1993.</ref> Кейіннен ''[[Entertainment Weekly]]'' журналы Клэптонның Nirvana-ны жеңуін «Грэмми» тарихындағы «10 ең үлкен сәтсіздіктің» бірі деп атады (2-орын).<ref>{{cite web|year=2007|author=Michael Endelman|title=Grammy's 10 Biggest Upsets|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,1567466_20010834_20010795_1,00.html|access-date=2008-02-11|lang=en|archive-date=2012-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/654o4laei?url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,1567466_20010834_20010795_1,00.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, бұл даулы оқиғаны басқа да бірқатар басылымдар атап өтті, соның ішінде: ''[[Cracked.com]]'' (7-орын)<ref name="Cracked">{{cite web|url=http://www.cracked.com/article_15856_7-most-unforgivable-grammy-award-snubs-all-time.html|title=The 7 Most Unforgivable Grammy Award Snubs of All Time|date=2008-02-06|first=Adam|last=Brown|access-date=2010-11-26|lang=en|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613152840/http://www.cracked.com/article_15856_7-most-unforgivable-grammy-award-snubs-all-time.html|url-status=live}}</ref> және ''{{iw|WatchMojo.com|WatchMojo|en|WatchMojo.com}}'' (9-орын).<ref>{{cite web|url=http://www.watchmojo.com/video/id/12118/|title=Top 10 Memorable Grammy Upsets|publisher=watchmojo.com|access-date=2017-10-23|lang=en|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907224817/http://watchmojo.com/video/id/12118/|url-status=live}}</ref> Nirvana-ның жетістігінен кейін публицист [[Майкл Азеррад]] ''Rolling Stone'' журналына арналған мақаласында: «„Smells Like Teen Spirit“ — бұл „Неге деп сұраудың қажеті не“ ұрпағының әнұраны (немесе анти-әнұраны?). Тек Кобейнді осы ұрпақтың дауысы деп атамаңыздар» деп атап өтті.<ref>Azerrad, Michael. «Inside the Heart and Mind of Nirvana». ''Rolling Stone''. 16 апреля 1992.</ref> Дегенмен, музыкалық баспасөз көп ұзамай әнді «Х ұрпағының әнұраны» деп жариялады, ал бұл мәртебеге белсенді түрде қарсылық танытқан оның авторын осы ұрпақтың дауысы етіп қойды.<ref name="AfishaSLTS2">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref><ref>Garofalo, Reebee. ''Rockin' Out: Popular Music in the USA''. Allyn & Bacon, 1997. {{ISBN|0-205-13703-2}}, p. 447.</ref> ''[[The New York Times]]'' газетінің шолушысы өз әсері бойынша «„Smells Like Teen Spirit“ оның атауындағы ащы ирония болмағанда, осы ұрпақ үшін „[[Anarchy in the U.K.]]<nowiki/>“ бола алар еді» деп атап өтіп, «Nirvana teen spirit-тің үнемі бөтелкелерге құйылып, үлдірге қапталып, сатылатынын тым жақсы біледі» деп толықтырды.<ref>{{cite web|author=Reynolds, Simon.|date=1991-11-24|title=Boredom + Claustrophobia + Sex = Punk Nirvana|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB103AF937A15752C1A967958260|access-date=2007-04-08|lang=en|archive-date=2007-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206051923/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB103AF937A15752C1A967958260|url-status=live}}</ref> Топ әннің тым үлкен танымалдылығына байланысты ыңғайсыздық сезінді және кейінгі концерттерде оны жиі сет-листтерден алып тастап отырды. 1993 жылы, [[In Utero (альбом)|''In Utero'']] альбомы жарық көрмес бұрын Новоселич: «Егер „Teen Spirit“ болмаса, „Nevermind“-дың қандай болып шығарын білмеймін» деп мәлімдеп: «''In Utero''-да [„Teen Spirit“-ке ұқсайтын] ештеңе жоқ» деп баса айтты.<ref>DeRogatis, Jim. ''Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90’s''. Cambridge: Da Capo, 2003. {{ISBN|0-306-81271-1}}, p. 14.</ref> Кобейн 1994 жылғы сұхбатында ән туралы ой толғай келе: «Маған „Teen Spirit“ әлі де ұнайды, бірақ оны ойнау — нағыз ыңғайсыздық... Барлығы бұл әнге тым қатты байланып қалды» деді.<ref name="pixies" /> [[Сурет:Kurt Cobain, Smells Like Teen Spirit guitar, EMP Museum.jpg|right|210px|thumb|Кобейннің «Smells Like Teen Spirit» бейнебаянында ойнайтын [[Fender Mustang]] модельді гитарасы]] Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» музыка сыншыларынан жоғары баға алуды жалғастыруда және қазіргі уақытта барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірі болып саналады. Мәселен, 1997 жылы композиция [[Рок-н-ролл даңқ залы]]<nowiki/>ның «Рок-н-роллды қалыптастырған әндер» тізіміне енгізілді.<ref name="Hall of Fame 1997">{{cite web|year=|title=The Songs That Shaped Rock and Roll|publisher=Rock and Roll Hall of Fame|url=http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628094517/http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=dead}}</ref> 2000 жылы [[VH1]] телеарнасы бұл трекке өзінің «100 ең ұлы рок-әні» рейтингінде 41-орынды берді,<ref name="VH1 2000">{{cite web|year=2000|title=VH1: '100 Greatest Rock Songs': 1-50|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1rocksongs.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6HfsONlFs?url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1rocksongs.htm|url-status=live}}</ref> дәл сол жылы композиция [[MTV]] мен ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]''-ның бірлескен «100 ең ұлы поп-әні» тізімінде 3-қатардан көрінді.<ref name="MTV/RS 2000">{{cite web|author=Angulo, Sandra P.|date=2000-11-17|title=News Summary: Lord Jim|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,88627,00.html|access-date=2007-04-09|lang=en|archive-date=2009-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090525115035/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C88627%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Бір жылдан кейін [[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]] «Smells Like Teen Spirit» әнін «[[Ғасыр әндері]]<nowiki/>» тізімінің 80-орынына орналастырды.<ref name="RIAA 2001">{{cite web|author=Allen, Jamie|date=2001-03-07|title=New song list puts 'Rainbow' way up high|publisher=CNN|url=http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Music/03/07/365.songs/|access-date=2007-04-07|lang=en|archive-date=2015-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222174824/http://edition.cnn.com/2001/SHOWBIZ/Music/03/07/365.songs/|url-status=live}}</ref> 2002 жылы британдық ''[[New Musical Express|NME]]'' журналы бұл трекке өзінің «Барлық уақыттағы ең ұлы 100 сингл» сауалнамасында 2-орынды берді,<ref name="NME 2002">{{cite web|date=2002-04-24|title=''NME's'' 100 Greatest Singles of All Time Unveiled|work=NME|location=UK|url=http://www.nme.com/news/103493.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427035859/http://www.nme.com/news/103493.htm|archive-date=2006-04-27|access-date=2007-05-19|lang=en}}</ref> өз кезегінде ''[[Kerrang!]]'' журналы оны ұқсас рейтингтің 1-қатарына қойды.<ref name="Kerrang! 2002">{{cite web|url=http://www.acclaimedmusic.net/061024/kerrang.htm|title=100 Greatest Singles of All Time|publisher=''[[Kerrang!]]''|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195746/http://www.acclaimedmusic.net/061024/kerrang.htm|url-status=live}}</ref> 2003 жылы VH1 редакциясы «Smells Like Teen Spirit»-ке «Соңғы 25 жылдағы 100 ең ұлы ән» арасында 1-орынды лайық деп таныды,<ref name="VH1 2003">{{cite web|date=2003-06-10|title=VH1's 100 Greatest Songs|publisher=CBSNews.com|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/10/entertainment/main557973.shtml|access-date=2006-10-19|lang=en|archive-date=2013-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6I0tgzxUt?url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/10/entertainment/main557973.shtml|url-status=live}}</ref> дәл сол жылы композиция ''[[Q (журнал)|Q]]'' журналының «Барлық уақыттағы 1001 ең жақсы ән» рейтингінде 3-қатарға ие болды.<ref name="Q 2003">{{cite web|date=2003-11-18|title=U2's One named 'greatest record'|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3281327.stm|access-date=2006-10-22|lang=en|archive-date=2012-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6656iDbxL?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3281327.stm|url-status=live}}</ref> 2004 жылы трек ''Rolling Stone'' журналының нұсқасы бойынша «[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінің 9-шы қатарынан табылды,<ref name="RS 2004">{{cite web|date=2004-12-09|title=Rolling Stone: 500 Greatest Songs of All Time: 1-50|publisher=Rock On the Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2004/rs500songs1.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016024950/http://www.rockonthenet.com/archive/2004/rs500songs1.htm|url-status=live}}</ref> журнал редакциясы оның әсерін «үлкен күшейткіштен шыққан соққы толқыны» деп сипаттап, «Teen Spirit сексенінші жылдардың созылмалы [[джайв]]ын поп-картадан бір түнде өшіріп тастады» деп жазды.<ref name="RS 2011">{{cite web|year=2011|title=500 Greatest Songs of All Time: Nirvana, 'Smells Like Teen Spirit'|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008043033/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|url-status=live}}</ref> 2005 жылы ән ''NME'' журналының «Барлық уақыттағы ең жақсы әндердің жаһандық сауалнамасында» 6-орынға ие болды.<ref name="NME 2005">{{cite web|date=2005-09-29|title=Queen win 'best song ever' poll|work=NME|location=UK|url=http://www.nme.com/news/michael-jackson/21121|access-date=2013-10-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004232938/http://www.nme.com/news/michael-jackson/21121|archive-date=2013-10-04|lang=en}}</ref> 2006 жылы VH1 телеарнасының британдық бөлімшесі ағылшындардың ең сүйікті мәтіндерін анықтау мақсатында 13 000-нан астам респондент арасында сауалнама жүргізді: «Smells Like Teen Spirit» әніндегі «Мен өзімді ақымақ әрі жұқпалы сезінемін / Міне, біз келдік, біздің көңілімізді көтеріңіздер» деген жол 3-орынды иеленді.<ref>{{cite web|date=2006-04-17|title=U2 cop nation's favourite lyric|publisher=[[itv.com]]|url=http://www.entertainmentwise.com/news/15934/U2s-One-Tops-Nations-Favourite-Song-Lyric-Poll|access-date=2006-10-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113125123/http://www.entertainmentwise.com/news/15934/U2s-One-Tops-Nations-Favourite-Song-Lyric-Poll|archive-date=2012-01-13|lang=en}}</ref> Өз кезегінде, 2007 жылы бұл композиция VH1 арнасының «90-жылдардағы 100 ең ұлы ән» рейтингінде 1-қатарға,<ref name="VH1 2007">{{cite web|date=2007-12-12|title=VH1′s 100 Greatest Songs Of The ’90s: Not Enough Pavement|publisher=[[Stereogum]]|url=http://www.stereogum.com/7468/vh1s_greatest_songs_of_the_90s_not_enough_pavement/list/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004004/http://www.stereogum.com/7468/vh1s_greatest_songs_of_the_90s_not_enough_pavement/list/|url-status=live}}</ref> сондай-ақ ''Rolling Stone'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы гитаралық ән» тізімінде 10-позицияға орналасты.<ref name="RS 2007">{{cite web|year=2008|title=The 100 Greatest Guitar Songs of All Time|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/8|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530212615/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/20947527/page/8|archive-date=2008-05-30|access-date=2013-10-24|lang=en}}</ref> 2009 жылы «Smells Like Teen Spirit» Аустралиялық {{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} радиостанциясының тыңдаушылары арасында өткізілетін «Барлық уақыттағы 100 ең хит трек» жыл сайынғы дауыс беруінде үшінші рет 1-орынға ие болды<ref name="Triple J 2009">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time,2009|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_alltime/countdown/cd_list.htm|access-date=2011-12-21|lang=en|archive-date=2019-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006123848/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_alltime/countdown/cd_list.htm|url-status=live}}</ref> (ол бұған дейін де 1991<ref name="Triple J 1991">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time, 1991|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1991.htm|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20131027041129/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1991.htm|url-status=live}}</ref> және 1998 жылдары көш бастаған болатын<ref name="Triple J 1998">{{cite web|year=2009|title=Triple J Hottest 100 of All Time, 1998|work=Triple J|url=http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1998.htm#h100-all-time|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024133910/http://www.abc.net.au/triplej/hottest100_08/history/1998.htm#h100-all-time|url-status=live}}</ref>). Сол жылы ән VH1 телеарнасының «100 ең ұлы хард-рок әні» тізімінде 7-орыннан көрінді.<ref name="VH1 2009">{{cite web|date=2009-01-05|title=VH1′s 100 Greatest Hard Rock Songs|publisher=Stereogum|url=http://www.stereogum.com/43591/vh1s_100_greatest_hard_rock_songs/list/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207165411/http://www.stereogum.com/43591/vh1s_100_greatest_hard_rock_songs/list|url-status=live}}</ref> ''[[Time]]'' журналының «БАРЛЫҚ УАҚЫТТАҒЫ 100 үздік альбом» рейтингінде ''Nevermind'' альбомы алғаш пайда болған кезде оның редакциясы «Smells Like Teen Spirit» әнін «пластинканың ең нашар әні шығар» деп атағанына қарамастан,<ref>{{cite web|author=Tyrangiel, Josh|date=2006-11-13|title=All-TIME 100 Albums: ''Nevermind''|work=Time|url=http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,1955625,00.html|access-date=2007-04-06|lang=en|archive-date=2010-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603141651/http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,1955625,00.html|url-status=dead}}</ref> басылым оны 2011 жылдың дәл сондай әндер тізіміне енгізді.<ref name="Time 2011">{{cite web|author=Suddath, Claire|date=2011-10-21|title=All-TIME 100 Songs: 'Smells Like Teen Spirit'|work=Time|url=http://entertainment.time.com/2011/10/24/the-all-time-100-songs/slide/smells-like-teen-spirit-nirvana/|access-date=2013-10-05|lang=en|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007000648/http://entertainment.time.com/2011/10/24/the-all-time-100-songs/slide/smells-like-teen-spirit-nirvana/|url-status=live}}</ref> Сол жылы «Smells Like Teen Spirit» ''Rolling Stone'' журналының жаңартылған «Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән» тізімінде өзінің 9-орнын сақтап қалды.<ref name="RS 2011">{{cite web|year=2011|title=500 Greatest Songs of All Time: Nirvana, 'Smells Like Teen Spirit'|publisher=''Rolling Stone''|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008043033/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/nirvana-smells-like-teen-spirit-20110516|url-status=live}}</ref> 2012 жылы ''NME'' журналы бұл композицияны «1990 жылдардағы 100 үздік трек» рейтингінің 2-қатарына қойды,<ref name="NME 2012">{{cite web|date=2012-05-16|title=NME‘s 100 Best Tracks Of The ’90s|publisher=Stereogum|url=http://www.stereogum.com/1032631/nmes-100-best-tracks-of-the-90s/list/|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724065255/http://www.stereogum.com/1032631/nmes-100-best-tracks-of-the-90s/list|url-status=live}}</ref> ал екі жылдан кейін «[[New Musical Express журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» тізімінің 1-орнына жайғастырды.<ref name="NME 2014">{{cite web|date=2013-01-31|title=Pictures of The 500 Greatest Songs Of All Time: 100-1 - Photos|publisher=NME|url=http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-songs-of-all-time-100-1/330996/1/1#100|access-date=2014-08-03|lang=en|archive-date=2017-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102055800/http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-songs-of-all-time-100-1/330996/1/1#100|url-status=live}}</ref> 2015 жылы бұл ән Голдсмит колледжінің ({{lang-en|Goldsmith's College}}) зерттеуіне сәйкес музыка тарихындағы ең танымал ән деп танылды, бұл зерттеуде аналитикалық бағдарламалық жасақтаманың көмегімен түрлі рейтингтер мен сауалнамалардағы ең танымал әндер талданды — арнайы алгоритм олардың музыкалық мазмұнын салыстырып шықты.<ref>{{cite web|last1=Loudermilk|first1=Lauren|title='Smells Like Teen Spirit' Named the Most Iconic Song Ever by Science|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/09/smells-like-teen-spirit-named-the-most-iconic-song.html|website=Paste|access-date=2015-11-19|lang=en|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107060928/https://www.pastemagazine.com/articles/2015/09/smells-like-teen-spirit-named-the-most-iconic-song.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spin.com/2015/09/nirvana-smells-like-teen-spirit-most-iconic-song-ever-cant-argue-with-science/|title=Nirvana’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Is the Most Iconic Song Ever, According to Science|publisher=''Spin''|access-date=2018-04-06|lang=en|archive-date=2015-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927013603/https://www.spin.com/2015/09/nirvana-smells-like-teen-spirit-most-iconic-song-ever-cant-argue-with-science/}}</ref> 2011 жылдың желтоқсанында «Smells Like Teen Spirit» шектеулі 7 дюймдік винил синглы ретінде шығарылды. Дәл сол жылы британдық [[Facebook]]-те «Рождестволық үздік әндер» ''UK Singles Chart'' чартында «Smells Like Teen Spirit» синглін алға жылжыту науқаны басталды, бұл [[Rage Against the Machine]] тобының «[[Killing in the Name]]<nowiki/>» синглін алға жылжыту бойынша 2009 жылы сол чартта өткен және оның жеңісімен аяқталған науқанға ұқсас еді.<ref name="bbc-rage">{{cite web|date=2009-12-20|title=Rage Against the Machine beat X Factor winner in charts|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8423340.stm|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2Fentertainment%2F8423340.stm&date=2009-12-20|archive-date=2009-12-20|publisher=''[[BBC]]''|access-date=2009-12-20|lang=en}}</ref> Науқан «[[The X Factor (Ұлыбритания)|X Factor]]<nowiki/>» телевизиялық шоуының {{iw|Rhythmix|Rhythmix|en|Rhythmix}} балалар қайырымдылық ұйымымен жасасқан мәмілесіне наразылық ретінде ұйымдастырылды.<ref name="guardian-dec2011">{{cite web|author=Michaels, Sean|title=Nirvana's Smells Like Teen Spirit to be re-released for Christmas|url=https://www.theguardian.com/music/2011/dec/07/nirvana-smells-like-teen-spirit-christmas?newsfeed=true|access-date=2011-12-09|date=2011-12-07|lang=en|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005134742/http://www.theguardian.com/music/2011/dec/07/nirvana-smells-like-teen-spirit-christmas?newsfeed=true|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ Ирландияда «Smells Like Teen Spirit» әнін ''[[Irish Singles Chart]]''-тың 1-орнына шығару үшін осындай науқан ұйымдастырылды.<ref>{{cite web|author=Murphy, Lauren|title=Push is on for Christmas No 1|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/theticket/2011/1209/1224308798142.html|access-date=2011-12-13|date=2011-12-09|lang=en|archive-date=2011-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111214005624/http://www.irishtimes.com/newspaper/theticket/2011/1209/1224308798142.html|url-status=live}}</ref> Нәтижесінде ән ''UK Singles Chart'' чартының 11-орнына дейін жетті, барлығы синглдің 30 000 данасы сатылды.<ref>{{cite web|author=Sexton, Paul|title=Michael Buble, Military Wives Top U.K. Charts|work=Billboard|url=http://www.billboard.com/articles/news/464651/michael-buble-military-wives-top-uk-charts|date=2011-12-27|access-date=2012-01-21|lang=en|archive-date=2014-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624165853/http://www.billboard.com/articles/news/464651/michael-buble-military-wives-top-uk-charts|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%;" !«Smells Like Teen Spirit» әнінің марапаттар тізімі |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="wikitable" style="border:none; margin:0; width:100%;" !Жылы !БАҚ !Атауы !Орыны !Сілтемесі |- |1991 |{{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 1991" /> |- |1993 |''[[Rolling Stone]]'' |«100 үздік музыкалық бейнебаян» |2 |<ref name="RS 1993 video">{{cite web|title=Rolling Stone: "The 100 Top Music Videos"|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|publisher=Rock On The Net|date=1993-10|lang=en|access-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924101222/http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|archive-date=2014-09-24|url-status=live}}</ref> |- |1997 |[[Рок-н-ролл даңқ залы]] |«Рок-н-роллды қалыптастырған әндер» |N/A |<ref name="Hall of Fame 1997" /> |- |1998 |Triple J |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 1998" /> |- |1999 |[[MTV]] |«Осы уақытқа дейін түсірілген 100 ұлы музыкалық бейнебаян» |3 |<ref name="MTV 1999 video">{{cite web|title=MTV: '100 Greatest Music Videos Ever Made'|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|publisher=Rock On The Net|year=1999|lang=en|access-date=2013-10-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaB94VFh?url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|archive-date=2013-06-23|url-status=live}}</ref> |- |1999 |''[[Kerrang!]]'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы трек!» |1 |<ref>Kerrang! magazine, issue 746, 17 апреля 1999. (voted by readers).</ref> |- |2000 |[[VH1]] |«100 ұлы рок-әні» |41 |<ref name="VH1 2000" /> |- |2000 |VH1 |«ТВ-дегі 100 ұлы рок-н-ролл сәті» |18 |<ref name="VH1 2000 video">{{cite web|title=VH-1's 100 Greatest Rock & Roll Moments|url=http://www.amiannoying.com/%28S%28kbtodvygih5iyiprvdctv414%29%29/collection.aspx?collection=5772|publisher=AmIAnnoying.com|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102080358/http://www.amiannoying.com/(S(chulnrpruoqwlamlkwvekgjj))/collection.aspx?collection=5772|archive-date=2016-01-02|url-status=live}}</ref> |- |2000 |''MTV мен Rolling Stone'' |«100 ұлы поп-әні» |3 |<ref name="MTV/RS 2000" /> |- |2001 |[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка дыбыс жазу компаниялары қауымдастығы]] |«[[Ғасыр әндері]]<nowiki/>» |80 |<ref name="RIAA 2001" /> |- |2001 |VH1 |«100 ұлы видео» |4 |<ref name="VH1 2001 video">{{cite web|title=News Summary: Model Patient|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,108354,00.htm|author=Susman, Gary|publisher=EW.com|date=2001-05-02|lang=en|access-date=2007-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001433/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C108354%2C00.htm|archive-date=2009-03-15|url-status=dead}}</ref> |- |2002 |''[[NME]]'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы сингл» |2 |<ref name="NME 2002" /> |- |2002 |''Kerrang!'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы сингл» |1 |<ref name="Kerrang! 2002" /> |- |2003 |VH1 |«Соңғы 25 жылдағы 100 ұлы ән» |1 |<ref name="VH1 2003" /> |- |2003 |''[[Q (журнал)|Q]]'' |«Барлық уақыттағы 1001 ең жақсы ән» |3 |<ref name="Q 2003" /> |- |2004 |''Rolling Stone'' |«[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |9 |<ref name="RS 2004" /> |- |2005 |''NME'' |«Барлық уақыттағы ең жақсы әндердің жаһандық сауалнамасы» |6 |<ref name="NME 2005" /> |- |2007 |VH1 |«1990 жылдардағы 100 ұлы ән» |1 |<ref name="VH1 2007" /> |- |2007 |''Rolling Stone'' |«Барлық уақыттағы 100 ұлы гитаралық ән» |10 |<ref name="RS 2007" /> |- |2009 |Triple J |{{iw|Triple J Hottest 100|«100 самых хитовых треков всех времён»|en|Triple J Hottest 100}} |1 |<ref name="Triple J 2009" /> |- |2009 |VH1 |«100 ұлы хард-рок әні» |7 |<ref name="VH1 2009" /> |- |2011 |''[[Time]]'' |«БАРЛЫҚ УАҚЫТТАҒЫ 100 ұлы ән» |N/A |<ref name="Time 2011" /> |- |2011 |''Rolling Stone'' |«[[Rolling Stone журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |9 |<ref name="RS 2011" /> |- |2012 |''NME'' |«1990 жылдардағы 100 үздік трек» |2 |<ref name="NME 2012" /> |- |2014 |''NME'' |«[[New Musical Express журналы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән|Барлық уақыттағы 500 ең ұлы ән]]<nowiki/>» |1 |<ref name="NME 2014" /> |- |2017 |[[Ұлттық дыбыс жазу өнері мен ғылымдарының академиясы|Дыбыс жазу өнері мен ғылымдарының академиясы]] |[[Грэмми» сыйлығының Даңқ залы|«Грэмми» сыйлығының Даңқ залы]]на қабылданды |N/A |<ref>{{cite web|title=Grammy Hall of Fame Adds 25 Recordings|url=https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-adds-25-recordings|publisher=grammy.com|date=2016-11-28|lang=en|access-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211125859/https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-adds-25-recordings|archive-date=2017-02-11|url-status=live}}</ref> |- |} |} == Музыкалық бейнебаяны == [[Сурет:CastingCallSmellsLikeTeenSpirit.jpg|left|230px|thumb|«Smells Like Teen Spirit» бейнебаянының массовкасына қатысқысы келетіндерге арналған топтың газеттегі хабарландыруы]] «Smells Like Teen Spirit» музыкалық бейнебаяны [[Самуэль Байер]]дің режиссерлік дебюті болды. Кинематографистің пікірінше, ол оның портфолиосы соншалықты жұтаң болғандықтан шақырылды, сол себепті топ одан «панктық» және «корпоративтік емес» тәсілді күтті.<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Бейненің тұжырымдамасы анархиялық бүлікпен аяқталатын мектеп концертін бейнеледі. Сюжет Джонатан Капланның «[[Шектен шығу]]<nowiki/>» фильмінен,{{efn|Фильмнің соңында балалар ата-аналарын мектепке қамап тастап, өрт қою және көліктерді қирату арқылы жаппай тәртіпсіздік ұйымдастырады. Кобейн бұл туынды туралы: «Бұл фильм менің тұлға ретінде қалыптасуыма үлкен әсер етті», — деп айтқан болатын.|комм.}}<ref name="AfishaSLTS3">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> сондай-ақ [[Ramones|The Ramones]] тобының қатысуымен түсірілген «[[Рок-н-ролл мектебі]]<nowiki/>» комедиясынан шабыт алған.<ref name="classicalbumsvideo">«The Making of the 'Smells Like Teen Spirit' Video». ''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> [[Калвер-Сити]]дегі киностудияда түсірілген бейнеклипте топ орта мектептің спорт залындағы {{iw|Пеп ралли|студенттік жиналыста|en|Pep rally}} трибунада отырған енжар жасөспірімдер аудиториясының алдында өнер көрсетеді. Музыканттардың жанында [[Анархизм|анархия]] символының ([[Шеңбер ішіндегі А әрпі|шеңбердегі қызыл «А» әрпі]]) белгілері бар қара көйлек киген [[Чирлидинг|чирлидер]]лер билеп жүр. Бейнебаяннан кейінірек [[Fear Factory]] металл тобының фронтмені ретінде танымал болған [[Бертон Белл|Бёртон Си Белл]]дің кішігірім көрінісін байқауға болады.<ref>{{cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/fear-factory-frontman-how-i-ended-up-appearing-in-nirvana-s-smells-like-teen-spirit-video/|title=FEAR FACTORY Frontman: How I Ended Up Appearing In NIRVANA's 'Smells Like Teen Spirit' Video|publisher=blabbermouth.net|date=2012-07-31|access-date=2017-10-02|lang=en|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402101923/http://www.blabbermouth.net/news/fear-factory-frontman-how-i-ended-up-appearing-in-nirvana-s-smells-like-teen-spirit-video|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ онда әскери-теңіз комбинезонын киген және швабрамен билеп жүрген тазалықшы (рөлін Тони Де Ла Роса ойнайды) бар. Бейненің соңында жиналған студенттер сахнаға басып кіріп, топтың аппаратурасын қирата бастайды. Клипте көрсетілген хаос массовка арасындағы нағыз наразылықтың нәтижесі болды. Жасөспірімдерді әннің көптеген реплейлерін тыңдата отырып, түсірілім күні бойы трибунада отыруға мәжбүр етті. Қорытындылай келе, Кобейн Байерді массовканың сахнада «[[Слем|слэм]]десуіне» рұқсат беруге көндірді, сөйтіп топ хаос эпицентрінде таспаға басылды. Курттың айтуынша: «Балалар билеуге шыққан бойда, олар жай ғана "бар […]" деді, өйткені олар күні бойы осының бәрінен шаршаған еді».{{sfn|Azerrad|1994|pp=190–191}} Кобейнге Байердің алғашқы монтажы ұнамады және ол нәтижеге қанағаттанғанша бейнені өңдеуді жеке өзі басқарды.<ref name="qpg542">''Nirvana and The Story of Grunge''. ''Q''. p. 54. Желтоқсан 2005.</ref> Музыканттың негізгі толықтыруларының бірі клиптің көп бөлігінде жасырылған оның беті ірі планда көрсетілетін предпоследний бейнеряд болды.<ref name="qpg542" /> Байер кейінірек өзі жұмыс істеген басқа артистерге қарағанда, Кобейн атаққұмарлықты емес, «бейнебаянның [өз тобының рухына] шынымен сәйкес келуін» ойлағанын атап өтті.<ref name="classicalbumsvideo2">«The Making of the 'Smells Like Teen Spirit' Video». ''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Клиптің шамамен алынған бюджеті 30 000-нан 50 000 долларға дейінгі соманы құрады.<ref>{{cite web|author=Ganz, Caryn|date=2010-09-10|title="Smells Like Teen Spirit" Smells Like It’s 19 Today|publisher=Yahoo.com|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/stopthepresses/277601/smells-like-teen-spirit-smells-like-its-19-today/|access-date=2011-01-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100917001818/http://new.music.yahoo.com/blogs/stopthepresses/277601/smells-like-teen-spirit-smells-like-its-19-today|archive-date=2010-09-17|lang=en}}</ref> Осы кезеңде [[MTV]] [[Эфирді бағдарламалау|телеэфирін бағдарламалау]]мен айналысқан Эми Файннертидің айтуынша: «„Smells Like Teen Spirit“ клипі MTV-ді толығымен өзгертті, ол топты танымал етті, үйіп-төгіп пластинкаларды сатуға көмектесті. Бірақ MTV арнасы да өте танымал болды, онда жұмыс істеуге және өз идеяларын жүзеге асыруға арналған жаңа бағыттар, бұл нәрсе қажет болған жаңа буын пайда болды».<ref name="classicalbums">''Classic Albums—Nirvana: Nevermind'' [DVD]. Isis Productions, 2004.</ref> Әннің өзі сияқты, бейне де сыншылар тарапынан жақсы қабылданды. Мәселен, ''Rolling Stone'' журналисі [[Дэвид Фрике]] былай деп атап өтті: «Ол үлкен мектепте өтуі мүмкін ең жақсы концерт сияқты көрінді: қолдау тобы, билер, анархия, бәрінің үстінде қалықтаған қауіп рухы — мұның бәрі сонда болды! Теледидардан мұндай ештеңе көруге болмайтын еді».<ref name="classicalbums" /> Синглдер арасындағы 1-ші орынға қоса, «Teen Spirit» сонымен қатар ''[[Village Voice]]'' газетінің «[[Pazz & Jop]]<nowiki/>» сауалнамасында 1991 жылдың ең үздік клиптерінің рейтингін басқарды.<ref>{{cite web|author=Christgau, Robert|date=1992-03-03|title=The 1991 Pazz & Jop Critics Poll|publisher=RobertChristgau.com|url=http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres91.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20060507034515/http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres91.php|archive-date=2006-05-07|access-date=2007-05-19|lang=en}}</ref> Бейнебаян 1992 жылғы [[MTV Video Music Awards]] сыйлығын тапсыру рәсімінде екі марапатпен — «[[Дебютант үздік бейнебаяны үшін MTV Video Music Award|Үздік жаңа әртіс]]<nowiki/>» пен «[[Үздік альтернативті бейнебаян үшін MTV Video Music Award|Үздік альтернативті топ]]<nowiki/>» — атап өтілді.<ref>{{cite web|year=2006|title=Past Winners Database|work=Los Angeles Times|url=http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/year/1992/1992mtvv.htm|access-date=2006-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031053343/http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/year/1992/1992mtvv.htm|archive-date=2006-10-31|lang=en}}</ref> Сондай-ақ клип [[MTV Europe]] телеарнасындағы ең танымал бейне ретінде «[[Гиннесс рекордтар кітабы]]на» енгізілді.<ref>{{cite web|date=2006-11-27|title=ABC News: Achieving Nirvana: Grunge Band's 'Teen Spirit' is Top Song of Past Two Decades|publisher=''ABC News''|url=http://abcnews.go.com/WNT/story?id=2682023&page=1|access-date=2006-12-01|lang=en|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314214828/http://abcnews.go.com/WNT/story?id=2682023&page=1|url-status=live}}</ref> ''Rolling Stone'' журналының редакциясы бейнеклипке 1993 жылғы «100 үздік музыкалық бейне» тізімінде 2-орынды берді.<ref name="RS 1993 video2">{{cite web|date=1993-10|title=Rolling Stone: "The 100 Top Music Videos"|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924101222/http://www.rockonthenet.com/archive/1993/rsvideo.htm|url-status=live}}</ref> Өз кезегінде, 1999 жылы MTV телеарнасы оны «бұрын-соңды жасалған 100 үздік музыкалық бейнеролик» рейтингінің 3-жолында атап өтті.<ref name="MTV 1999 video2">{{cite web|year=1999|title=MTV: '100 Greatest Music Videos Ever Made'|publisher=Rock On The Net|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|access-date=2013-10-07|lang=en|archive-date=2013-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaB94VFh?url=http://www.rockonthenet.com/archive/1999/mtv100.htm|url-status=live}}</ref> 2000 жылы [[VH1]] телеарнасы «Teen Spirit»-ке «ТВ-дағы 100 ұлы рок-н-роллдық сәт» тізімінің 18-позициясын беріп, «бейнебаян [әлемге] альтернативті рокты коммерциялық және поп-мәдени әлеуеттің [ракурсынан] ашты» деп атап өтті.<ref name="VH1 2000 video2">{{cite web|title=VH-1's 100 Greatest Rock & Roll Moments|publisher=AmIAnnoying.com|url=http://www.amiannoying.com/%28S%28kbtodvygih5iyiprvdctv414%29%29/collection.aspx?collection=5772|access-date=2013-10-24|lang=en|archive-date=2016-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102080358/http://www.amiannoying.com/(S(chulnrpruoqwlamlkwvekgjj))/collection.aspx?collection=5772|url-status=live}}</ref> 2001 жылы клип VH1 телеарнасының «100 үздік бейне» рейтингінде 4-орынды иеленді.<ref name="VH1 2001 video2">{{cite web|author=Susman, Gary|date=2001-05-02|title=News Summary: Model Patient|publisher=EW.com|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,108354,00.htm|access-date=2007-04-09|lang=en|archive-date=2009-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090315001433/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C108354%2C00.htm|url-status=dead}}</ref> 2005 жылы бейнебаян [[MTV Россия]] мен ''[[Rolling Stone Russia]]'' өткізген «Әлемді өзгерткен 20 батыстық клип» онлайн-сауалнамасында көш бастады.<ref name="автоссылка3">''[[Rolling Stone Russia]]'', Маусым 2005.</ref> Кейіннен бұл бейнебаянға екі пародия түсірілді: музыкалық комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]]тің «[[Smells Like Nirvana]]<nowiki/>» клипі (1992), сондай-ақ [[Боб Синклер]]дің «{{iw|Rock This Party (Everybody Dance Now)|«Rock This Party (Everybody Dance Now)»|en|Rock This Party (Everybody Dance Now)}}<nowiki/>» клипі (2006). 2009 жылы [[Vevo]] стримингтік сервисі іске қосылғаннан кейін [[YouTube]]-те жарияланған «Smells Like Teen Spirit» музыкалық бейнебаяны 2025 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша 2 миллиардтан астам қаралымға ие.<ref>{{Cite web|title=Nirvana - Smells Like Teen Spirit|publisher=NirvanaVEVO|work=YouTube|date=2009-06-16|access-date=2019-12-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=hTWKbfoikeg|lang=en}}</ref> 2019 жылдың соңында бұл клип YouTube пайдаланушылары арасында «1990 жылдардағы ең танымал бейнелер» арасында екінші орынды иеленіп (990 млн қаралым), тек [[Guns N’ Roses]] рок-тобының «[[November Rain]]<nowiki/>» балладасына (1,4 млрд) есе жіберді; үшінші орынды [[The Cranberries]] тобының «[[Zombie (ән)|Zombie]]<nowiki/>» әні (1 млрд) иеленді.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/32873-youtube-nazval-samye-populyarnye-klipy-poslednih-chetyreh-desyatiletiy/|title=YouTube назвал самые популярные клипы последних четырех десятилетий|publisher=''Афиша''|lang=ru|date=2019-12-14|access-date=2019-12-20|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215005724/https://daily.afisha.ru/news/32873-youtube-nazval-samye-populyarnye-klipy-poslednih-chetyreh-desyatiletiy/}}</ref> === Гитара === 2022 жылдың мамырында Кобейннің «Smells Like Teen Spirit» клипінде (а corkе де ''[[Nevermind]]'' және ''[[In Utero (альбом)|In Utero]]'' альбомдарын жазу кезінде және кейбір концерттерде)<ref name="Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|title=Kurt Cobain’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Guitar Auctions for Nearly $5 Million|author=Garcia, Thania|lang=en|date=2022-05-22|access-date=2022-05-26|publisher=''[[Variety]]''|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526102911/https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|url-status=live}}</ref> пайдаланған 1969 жылғы [[Fender Mustang|Competition Lake Placid Blue Mustang]] гитарасы аукционға қойылды. Сауда-саттық [[Нью-Йорк]]тегі [[Hard Rock Cafe]]-де 150 000 долларлық бастапқы бағамен өтті. Лотқа деген үлкен қызығушылықтың арқасында аспаптың түпкілікті құны 4,5 миллион долларды құрап (алымдарды есептемегенде), аукциондарда сатылған ең қымбат [[электр гитара]]ға айналды. Аспаптың жаңа иесі {{iw|Джим Ирсей|Джим Ирсей|en|Jim Irsay}} болды, ол бұған дейін аукционда [[Дэвид Гилмор]]дың {{iw|The Black Strat|The Black Strat|en|The Black Strat}} гитарасын 3,9 миллионға сатып алған, сондай-ақ [[Элвис Пресли]], [[Джордж Харрисон]], [[Джон Леннон]], [[Пол Маккартни]], [[Эрик Клэптон]], [[Джерри Гарсия]], [[Принс]], [[Лес Пол]] және [[Боб Дилан]]ның гитараларына иелік ететін танымал гитара коллекционері (және тиісті жылжымалы көрменің иесі). «Мен әлемге деген көзқарасымызды өзгерткен америкалық мәдениеттің тағы бір бөлшегін сақтап, қорғағаныма өте қуаныштымын» — деп мәлімдеді коллекционер. Өз кезегінде, сауда-саттық соның аясында өткен {{iw|Julien’s Auctions|Julien’s Auctions|en|Julien's Auctions}} аукцион үйінің президенті Даррен Жюльен былай деп атап өтті: «Курт Кобейннің және бүкіл рок-музыка тарихының мәдени тұрғыдан ең маңызды әрі тарихи тұрғыдан ең құнды гитараларының бірі болып табылатын осы аңызға айналған аспаптың менің туған [[Индиана]] штатыма, Джим Ирсейдің әйгілі естелік заттар коллекциясының бір бөлігі болу үшін оралуы — үлкен мәртебе. […] Мұндай аукцион өмірде бір-ақ рет болады, ол менің кәсіби мансабымдағы ең үлкен артықшылықтардың біріне айналды». Сатылған гитара Курт Кобейннің ең сүйікті аспаптарының бірі және оның мансабындағы Mustang маркалы негізгі гитаралардың бірі еді: «Мен солақаймын, қолайлы бағамен солақайларға арналған жоғары деңгейлі гитараларды табу оңай емес. Бірақ әлемдегі барлық гитаралардың ішінде маған Fender Mustang бәрінен де қатты ұнайды. Менде оның тек екеуі ғана болды».<ref name="Variety2">{{cite web|url=https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|title=Kurt Cobain’s ‘Smells Like Teen Spirit’ Guitar Auctions for Nearly $5 Million|author=Garcia, Thania|lang=en|date=2022-05-22|access-date=2022-05-26|publisher=''[[Variety]]''|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526102911/https://variety.com/2022/music/news/kurt-cobain-guitar-auction-smells-like-teen-spirit-1235274844/|url-status=live}}</ref> Соңғы 12 жыл ішінде гитара {{iw|Поп-мәдениет мұражайы|Сиэтлдегі Поп-мәдениет мұражайында|en|Museum of Pop Culture}} музыканттың үш Sonic Blue «Sky-Stang» мустангтарының бірімен бірге көрмеге қойылды. Дегенмен, бұл гитара Кобейн ешқашан иелік еткен жалғыз Mustang маркалы {{Comment|Competition Stripe|Competition Stripe Mustang-ның айрықша ерекшелігі — корпустағы Shelby Mustang автомобильдер сериясына сілтеме жасайтын „жарыс“ жолақтары}} аспап болуымен ерекшеленеді.<ref>{{cite web|url=https://www.musicradar.com/news/kurt-cobain-mustang-sold-auction-nirvana|title=Kurt Cobain's Smells Like Teen Spirit 1969 Competition Fender Mustang guitar sells for $4.5 million at auction|author=Laing, Rob|lang=en|publisher=''[[MusicRadar]]''|date=2022-05-23|access-date=2022-05-26|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526103103/https://www.musicradar.com/news/kurt-cobain-mustang-sold-auction-nirvana|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vintageguitar.com/3281/fender-competition-mustang/|title=Fender Competition Mustang|author=Wright, Michael|lang=en|publisher=www.vintageguitar.com|access-date=26 мая 202|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518040045/http://www.vintageguitar.com/3281/fender-competition-mustang/|url-status=live}}</ref> == Концерттік орындаулары == «Smells Like Teen Spirit» әнінің алғашқы тірі «орындалуы» 1991 жылдың 17 сәуірінде [[сиэтл]]дік {{iw|OK Hotel|«OK Hotel»|en|OK Hotel}} қонақүйінде өтті.<ref>''With the Lights Out'' (p. 23) [CD liner notes]. Santa Monica: Geffen Records. 2004.</ref> Бұл жазба ''[[With the Lights Out]]'' бокс-сетінің DVD-інде кездеседі, сондай-ақ әннің қысқа үзінділері «Classic Albums: Nirvana — Nevermind» және «[[Хайп!|Hype!]]<nowiki/>» деректі фильмдеріне енген. «Smells Like Teen Spirit» мәтінінің алғашқы нұсқалары мен оның соңғы нұсқасы бір-бірінен өзгеше болғандықтан, кейбір жазбаларда ән өзгертілген мәтінмен кездеседі. Мәселен, әннің бірінші нұсқасы «Load up on guns, bring your friends» жолының орнына «Come out and play, make up the rules» жолымен басталған. Әннің алғашқы нұсқаларының аудиожазбасы ''With the Lights Out'' и ''[[Sliver: The Best of the Box]]'' жинақтарында бар. Тректің осыған ұқсас ертеректегі концерттік орындалуы [[Sonic Youth]] тобының алғашқы еуропалық туры кезінде түсірілген «[[1991: The Year Punk Broke]]<nowiki/>» деректі фильмінде кездеседі. Концерттік өнер көрсетулер кезінде топ әннің мәтіні мен қарқынын жиі өзгертіп отырған. Кейбір «тірі» нұсқаларда «our little group has always been» жолы «our little tribe has always been» болып өзгертілген, дәл осындай нұсқаны ''[[From the Muddy Banks of the Wishkah]]'' концерттік альбомынан естуге болады. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының пікірінше, әннің бұл нұсқасы «Кобейннің әннің әуендік шекарасынан тыс бұралаңдап, осы әбден заезжен болған хитке жаңа өмір сыйлаған гитарасын [таспаға басып алды]».<ref>{{cite web|author=Ali, Lorraine|date=1998-02-02|title=''From the Muddy Banks of the Wishkah'' (review)|work=Rolling Stone|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/from-the-muddy-banks-of-the-wishkah-19980202|access-date=2015-02-02|lang=en|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVpycdxC?url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/from-the-muddy-banks-of-the-wishkah-19980202|url-status=live}}</ref> Композицияның атаулы орындалуы 1991 жылы [[Би-Би-Си|Би-би-си]]-дің «[[Top of the Pops]]<nowiki/>» шоуында өтті, оның барысында топ алдын ала жазылған музыкалық фонограмма астында ойнаудан бас тартты. Кобейн гитараға дерлік қол тигізбей, мәтінді үнемі өзгерте отырып (мысалы, ол «Load up on guns, bring your friends» жолын «Load up on drugs, kill your friends» деп өзгертті), демонстративті түрде төмен дауыспен шырқады. Кейіннен вокалист [[The Smiths]] тобының фронтмені [[Моррисси]]дің{{efn|1980 жылдары The Smiths тобының мүшелері де «Top of the Pops» шоуында «This Charming Man» әнін орындау кезінде дәл осылай саботаж жасаған болатын. Сол кезде Моррисси ұйымдастырушыларға шоудың толықтай жасанды екенін (бұдан әрі — барлық музыка фонограммамен орындалатынын) көрермендерге көрсету үшін сахнаға микрофонның орнына [[гладиолус]]тар шоғымен шығатынын және ән айтпайтынын мәлімдеген еді.|комм.}}<ref>Seven Ages of Rock. Part 7: «What the World Is Waiting For: British Indie», BBC, 2007. Time — 5:00-6:00</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=1PV4eiDi12w|title=TOTP - This Charming Man - The Smiths|publisher=''[[YouTube]]''|lang=en|access-date=2018-04-06|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805125332/https://www.youtube.com/watch?v=1PV4eiDi12w|url-status=live}}</ref>{{sfn|Cross|2001|p=208}} дауысына еліктеуге тырысқанын мәлімдеді. 2006 жылы шоу жабылғаннан кейін ''[[The Observer]]'' газеті Nirvana тобының «Smells Like Teen Spirit» әнін орындауын бағдарламаның ең үздік сәттері арасында 3-орынға лайық деп тапты.<ref>{{cite web|date=2006-07-16|title="Top of the Pops" shows|work=Guardian|location=UK|url=https://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/32|access-date=2006-10-18|lang=en|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930035454/http://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/32|url-status=live}}</ref> Бұл өнер көрсету «Live! Tonight! Sold Out!!» видеоальбомында бар. Әннің концерттік нұсқасы «[[Live at the Paramount]]<nowiki/>» жинағына енгізілген. == Кавер-нұсқалары == «Smells Like Teen Spirit» әнін көптеген музыканттар қайта шырқады. Алғашқы кавер-жазбалардың бірі [[Тори Эймос]]тың өзінің ''[[Crucify]]'' (1992) [[EP]]-інде жарық көрген фортепианолық нұсқасы болды, оны Кобейн «таңғы асқа арналған тамаша нұсқа» деп атады.{{sfn|Azerrad|1994|p=257}} 2000 жылы [[Melvins]] тобы {{iw|Лейф Гарретт|Лейф Гарретттің|en|Leif Garrett}} қатысуымен ''[[The Crybaby]]'' альбомы үшін тректің кавер-нұсқасын жазды, ал {{iw|The Bad Plus|The Bad Plus|en|The Bad Plus}} [[джаз]] триосы әнді өздерінің ''{{iw|These Are the Vistas|These Are the Vistas|en|These Are the Vistas}}'' дискісі үшін қайта орындады.<ref>{{cite web|author=Norris, Michele|date=2003-05-09|title=The Bad Plus|publisher=NPR.org|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1258433|access-date=2007-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407184311/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1258433|url-status=live}}</ref> Бұдан бөлек, композицияның кавер-нұсқасын {{iw|Xorcist|Xorcist|en|Xorcist}} [[индастриал]] тобы ''{{iw|Shut Up Kitty|Shut Up Kitty|en|Shut Up Kitty}}'' жинағы үшін жазып алды. 2006 жылы әннің өз нұсқасын түрлі альтернативті орындаушылардың электронды кавер-нұсқаларына маманданған {{iw|The Moog Cookbook|The Moog Cookbook|en|The Moog Cookbook}} тобы жазды. Сондай-ақ жапондық [[битбокс]]шы {{iw|Dokaka|Dokaka|en|Dokaka}} жазған әннің нұсқасы да кездеседі. Британдық [[The Flying Pickets]] тобы өзінің ''{{iw|The Original Flying Pickets: Volume 1|The Original Flying Pickets: Volume 1|en|The Original Flying Pickets: Volume 1}}'' альбомында әннің [[а капелла]] нұсқасын шығарды. Ән трибьют-альбомдарда да кездеседі: {{iw|Blanks 77|Blanks 77|en|Blanks 77}} тобының ''Smells Like Bleach: A Punk Tribute to Nirvana'' альбомы және панк-әнші {{iw|Беки Бондаж|Беки Бондаждың|en|Beki Bondage}} ''Smells Like Nirvana'' альбомы. 2005 жылы эстрада әншісі [[Пол Анка]] композицияны 1950 жылдардағы [[Свинг (музыкалық жанр)|свинг]] стилінде қайта шырқады. 2006 жылы [[Flyleaf]] тобы {{iw|Yahoo! Music Radio|Yahoo! Music Radio|en|Yahoo! Music Radio}} музыкалық сервисі үшін әннің кавер-нұсқасын жазды. 2007 жылы әнші [[Патти Смит]] тректің кавер-нұсқасын өзінің ''[[Twelve]]'' альбомына енгізіп, оған өзі жазған мәтінді қосты — ән [[кантри]] стилінде, [[банджо]]ның сүйемелдеуімен орындалды.<ref>{{cite web|url=http://www.openculture.com/2013/03/patti_smiths_cover_of_nirvanas_smells_like_teen_spirit_strips_the_song_down_to_its_heart.html|title=Patti Smith SLTS Cover|publisher=openculture.com|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331223445/http://www.openculture.com/2013/03/patti_smiths_cover_of_nirvanas_smells_like_teen_spirit_strips_the_song_down_to_its_heart.html|url-status=live}}</ref> Джаз пианисі [[Роберт Гласпер]] әннің кавер-нұсқасын америкалық әнші [[Лала Хэтэуэй]]мен және өзінің ''[[Black Radio]]'' альбомында жарық көрген The Experiment тобымен бірге жазып алды. Лонгплей 55-ші «[[Грэмми]]<nowiki/>» салтанатында «[[Үздік ритм-н-блюз альбомы үшін Грэмми сыйлығы»|Үздік ритм-н-блюз альбомы]]<nowiki/>» марапатымен атап өтілді.<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2012&genre=27|title=The 55th Annual Grammy Awards Nominees List "R&B"|access-date=2016-02-07|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archive-date=2016-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012152253/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2012&genre=27|url-status=live}}</ref> Өз кезегінде, «[[Курт Кобейн: Қарғыс атқан монтаж]]<nowiki/>» деректі фильмінде [[бельгия]]лық [[Scala & Kolacny Brothers]] қыздар хоры орындаған «Smells Like Teen Spirit» әнінің хор нұсқасы кездеседі. 2015 жылдың қаңтарында [[Дэниел Джонс (1979)|Дэниэл Джонс]] Аустралияның {{iw|Triple J|Triple J|en|Triple J}} радиостанциясындағы «Beat The Drum» хабарында әннің кавер-нұсқасын орындады.<ref>{{cite web|url=http://makingmyalbum.com/musician-learn-from-daniel-johns-smells-like-a-teen-spirit/|title=Archived copy|access-date=2015-01-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120005813/http://makingmyalbum.com/musician-learn-from-daniel-johns-smells-like-a-teen-spirit/|archive-date=2015-01-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4163713.htm|title=Triple J News|publisher=ABC|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2015-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201222714/http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4163713.htm|url-status=live}}</ref> Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» басқа форматтарға бейімделді. Мәселен, немістің [[Хардкор-панк|хардкор тобы]] [[Atari Teenage Riot]] бұл әнді өзінің ''{{iw|Burn, Berlin, Burn!|Burn, Berlin, Burn!|en|Burn, Berlin, Burn!}}'' альбомындағы «Atari Teenage Riot» трегі үшін [[Сэмпл|сэмплдеді]]. Неміс техно-диджейі DJ Balloon да бұл композицияны өзінің «Monstersound» трегі үшін сэмплдеді.<ref>{{cite web|publisher=''Norddeutscher Rundfunk''|date=2001-04|title=DJ Balloon: 'Techno Rocker'|url=http://www.eurovision.de/index.html?/rueckblick/grandprix2001/ve_djballoon.html|lang=en|access-date=2007-05-31|archive-date=2011-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816163315/http://www.eurovision.de/index.html?%2Frueckblick%2Fgrandprix2001%2Fve_djballoon.html|url-status=live}}</ref> Аспаптық кавер-нұсқасы (заңды шағымдардан жалтару үшін сәл өзгертілген музыкамен және «Self High-Five» деген басқа атаумен) [[World Championship Wrestling]] ұйымында рестлер [[Даймонд Даллас Пэйдж]]дің {{iw|музыкалық тақырыбы (рестлинг)|музыкалық тақырыбы|en|Music in professional wrestling}} ретінде қолданылды.<ref>{{cite web|author=Gentry, Joseph|date=2007-04-07|title=DDP Speaks On Jay-Z, WCW Days, Kanyon, More|publisher=PWHeadlines.com|url=http://www.pwheadlines.com/WWE/DDP_Speaks_On_Jay-Z_WCW_Days_Kanyon_More.shtml|access-date=2007-04-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002093854/http://www.pwheadlines.com/WWE/DDP_Speaks_On_Jay-Z_WCW_Days_Kanyon_More.shtml|archive-date=2011-10-02|url-status=dead}}</ref> Өз кезегінде, америкалық рэпер [[Канье Уэст]] жексенбілік құлшылықта [[госпел]]-[[хор]]мен бірге «Smells Like Teen Spirit» әнін қайта шырқап, әннің соңғы рефренін «[[Аллилуйя]]<nowiki/>» сөзіне ауыстырды.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/29139-kane-uest-perepel-hity-gruppy-nirvana-na-voskresnoy-sluzhbe/|title=Канье Уэст перепел хиты группы Nirvana на воскресной службе|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2019-10-30|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030184247/https://daily.afisha.ru/news/29139-kane-uest-perepel-hity-gruppy-nirvana-na-voskresnoy-sluzhbe/|url-status=live}}</ref> Бұл өнер көрсету оның «Sunday Service» ({{Lang-kk|Жексенбілік құлшылық}}) жобасының бір бөлігі болды және бірнеше айдан кейін жарық көрген ''[[Jesus Is King]]'' альбомының діни тақырыбымен үндестік тапты.<ref>{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/news/31468-vyshel-treyler-dokumentalnogo-filma-kane-uesta-jesus-is-king/|title=Вышел трейлер документального фильма Канье Уэста «Jesus Is King»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2019-10-30|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030183812/https://daily.afisha.ru/news/31468-vyshel-treyler-dokumentalnogo-filma-kane-uesta-jesus-is-king/}}</ref> == Пародиялары == [[Сурет:WeirdAlSmellsLikeNirvana.jpg|right|210px|thumb|Кобейн бейнесіндегі комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]] «[[Smells Like Nirvana]]» әнін орындайды. Бұл трек ''[[Nevermind]]'' мұқабасына пародия жасалған ''[[Off the Deep End]]'' альбомында жарық көрген.]] Уақыт өте келе «Smells Like Teen Spirit» әнін пародиялайтын бірнеше музыкалық бейнебаян пайда болды. 1992 жылы музыкалық комик [[Оғаш Эл Янкович|«Оғаш Эл» Янкович]] топқа арналған «[[Smells Like Nirvana]]<nowiki/>» әнін жазды. Бұл әннің музыкалық бейнебаянында Янкович Кобейннің өзін, оның түсініксіз ән айту мәнерін, сондай-ақ әннің бұлыңғыр мағынасын пародиялады. Музыкант әнге көптеген комедиялық элементтер қосып, гитара солосын тамақ шаю дыбыстарымен, ысқырықтармен және тубамен алмастырды, ал «Yay!» айқайын [[сиыр]] мен [[қозы]]<nowiki/>ның дауыстарымен алмастырды. Пародия Nirvana тобының өзіне өте қатты ұнады<ref name="AfishaSLTS4">{{cite web|url=https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|title=История одной песни «Smells Like Teen Spirit»|publisher=''[[Афиша (журнал)|Афиша]]''|lang=ru|access-date=2018-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619051440/https://www.afisha.ru/article/onesong_smells/|archive-date=2013-06-19}}</ref> — Дэйв Гролдың айтуынша, ол мұны көргенде «міне, бұл — жетістік» екенін түсінген,<ref>{{cite web|date=2006-09-19|title=Weird Al Yankovic Dishes On James Blunt, Discusses His Role As the Whitest, Nerdiest Rock Star Ever|work=Rolling Stone|url=https://www.rollingstone.com/music/news/weird-al-yankovic-dishes-on-james-blunt-discusses-his-role-as-the-whitest-nerdiest-rock-star-ever-20060919|access-date=2011-04-05|lang=en|archive-date=2011-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427114936/http://www.rollingstone.com/music/news/weird-al-yankovic-dishes-on-james-blunt-discusses-his-role-as-the-whitest-nerdiest-rock-star-ever-20060919|url-status=live}}</ref> өз кезегінде Кобейн Янковичті «музыкалық данышпан» деп атаған.<ref name="AfishaSLTS4" /> 1995 жылы {{iw|Pansy Division|Pansy Division|en|Pansy Division}} [[квиркор]]-тобы өзінің ''{{iw|Pile Up|Pile Up|en|Pile Up}}'' альбомы үшін «Smells Like Queer Spirit» деп аталатын пародия жазды. Дегенмен, ұжымның гитаристі {{iw|Джон Джиноли|Джон Джиноли|en|Jon Ginoli}} өзінің нұсқасы пародия емес, «жылы лебізді құрмет» екенін алға тартты.<ref name="Teen Spirit at ten2">{{cite web |author=Lapriore, Elaine|title='Teen Spirit' at 10: An Unshakable Scent|work=The Washington Post|date=2001-09-02|url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|access-date=2009-08-01|lang=en|archive-date=2011-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020004706/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A25214-2001Aug31?language=printer|url-status=dead}}</ref> 1996 жылы бұл ән [[World Championship Wrestling]] ұйымында өнер көрсеткен рестлер [[Даймонд Даллас Пейдж]]<nowiki/>дің музыкалық тақырыбына айналды. Трек «Self High-Five» деп аталды және «Smells Like Teen Spirit» әніне өте қатты ұқсайтын еді. Оған Дэйв Грол назар аударып, әнді «көшірме» деп атады және «WCW бізге ақша төлеуі керек» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.wrestlezone.com/news/253249-dave-grohl-had-heat-with-ddpwcw-over-qself-high-fiveq|title=Dave Grohl Had Heat With DDP/WCW Over "Self High Five" - Wrestlezone|date=2012-04-17|work=Wrestlezone|access-date=2017-06-01|lang=en|archive-date=2017-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008082850/http://www.wrestlezone.com/news/253249-dave-grohl-had-heat-with-ddpwcw-over-qself-high-fiveq|url-status=live}}</ref> Кейіннен бұл музыкалық тақырып «Teen Spirit» әнінен өзгеше болуы үшін өзгертілді. Ешқандай сот талап-арыздары болған жоқ. «Smells Like Teen Spirit» бірнеше фильмде пародияланды. Сонымен, «[[Мулен Руж!]]<nowiki/>» кинолентасында бұл ән атаулы түнгі клубқа арналған «Can Can» сахнасы кезінде шырқалды.<ref>{{cite web|last=Feldman|first=Kate|date=2016-06-01|title=Ranking the musical numbers from ‘Moulin Rouge’ on the 15th anniversary of the film|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/ranking-songs-moulin-rouge-15th-anniversary-article-1.2656837|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407184007/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/ranking-songs-moulin-rouge-15th-anniversary-article-1.2656837|url-status=live}}</ref> «[[Маппеттер (фильм, 2011)|Маппеттер]]<nowiki/>» фильмінде ән [[Шаштараздық квартет|барбершоп-квартет]] стилінде пародияланады, оны таспаның кейіпкерлері: {{iw|Rowlf the Dog|Rowlf the Dog|en|Rowlf the Dog}}, {{iw|Link Hogthrob|Link Hogthrob|en|Link Hogthrob}}, {{iw|Sam Eagle|Sam Eagle|en|Sam Eagle}} және {{iw|Beaker (Маппет)|Beaker|en|Beaker (Muppet)}} [[Джек Блэк]] қатысқан сахна кезінде орындайды, ал Джек Блэк олардың «барлық уақыттағы ең ұлы әндердің бірін құртып жатқанын» мәлімдейді.<ref>{{cite web|last=Gallo|first=Phil|title='Muppets' Movie Soundtrack Features Feist, Flight of the Conchords, Andrew Bird|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/muppets-soundtrack-feist-flight-conchords-246217|access-date=2013-07-11|work=The Hollywood Reporter|date=2011-10-10|lang=en|archive-date=2014-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316104206/http://www.hollywoodreporter.com/news/muppets-soundtrack-feist-flight-conchords-246217|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-muppets-original-soundtrack-mw0002228277|first=Chrysta|last=Cherrie|title=Muppets OST|access-date=2014-02-14|work=Allmusic|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183423/https://www.allmusic.com/album/the-muppets-original-soundtrack-mw0002228277|url-status=live}}</ref> Әннің кавер нұсқасы (Think Up Anger тобының орындауында) «{{iw|Дар ағашы (фильм, 2015)|«Дар ағашы»|en|The Gallows}}» лентасының трейлерлерінің бірінде көрсетілді.<ref>{{cite web|last=Campbell|first=Christopher|date=2015-05-21|title=The Gallows Trailer: Smells Like Teen Death|url=https://filmschoolrejects.com/the-gallows-trailer-smells-like-teen-death-5470a9390f32#.qb67y34cb|publisher=''Film School Rejects''|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010246/https://filmschoolrejects.com/the-gallows-trailer-smells-like-teen-death-5470a9390f32/#.qb67y34cb|url-status=live}}</ref> «[[Пэн: Нетландияға саяхат]]<nowiki/>» фильмінде [[Питер Пэн]] Неверлендке алғаш рет келген кезде «Smells Like Teen Spirit» әнін Қара Сақал ([[Хью Джекман]]) орындайды.<ref>{{cite web|last=Frost|first=Caroline|date=2015-10-19|title=Joe Wright Reveals How Nirvana Anthem 'Smells Like Teen Spirit' Made It Into Neverland Prequel 'Pan'|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/10/19/pan-film-joe-wright_n_8330856.html|work=The Huffington Post|access-date=2016-10-23|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073318/https://www.huffingtonpost.co.uk/2015/10/19/pan-film-joe-wright_n_8330856.html|url-status=live}}</ref> 2016 жылы Италияның [[Чезена]] қаласында бір уақытта 1200 музыкант өнер көрсеткен концерт өтті. Орындалған рок-хиттердің арасында «Smells Like Teen Spirit» әні де болды.<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/shapito/2016/07/28/1200-muzykantov-sobralis-na-odnoy-stsene-i-sygrali-luchshie-rok-hity|title=1200 музыкантов собрались на одной сцене и сыграли лучшие рок-хиты|publisher=''Медуза''|lang=ru|access-date=2018-04-07|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073443/https://meduza.io/shapito/2016/07/28/1200-muzykantov-sobralis-na-odnoy-stsene-i-sygrali-luchshie-rok-hity|url-status=live}}</ref> Бірнеше күн ішінде бұл өнер көрсетудің видеосы [[YouTube]]-те бір жарым миллион қаралым жинады.<ref>{{cite web|url=https://www.ridus.ru/news/243220|title=Тысяча музыкантов одновременно исполнили бессмертный хит Nirvana|lang=ru|access-date=2018-04-07|publisher=''Ридиус''|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408073252/https://www.ridus.ru/news/243220|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?time_continue=9&v=Ul8vqaGGnY0|title=Smells Like Teen Spirit - Rockin'1000 That's Live Official|publisher=''YouTube''|lang=en|access-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127172118/https://www.youtube.com/watch?time_continue=9&v=Ul8vqaGGnY0|archive-date=2023-11-27}}</ref> == Композициялар тізімі мен шығарылым форматтары == {{col-begin}} {{col-break}} '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; [[Күйтабақ|7 дюймдік сингл]] {{small|(DGC 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «[[Drain You]]» (Кобейн) — 3:44 '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; 12 дюймдік сингл {{small|(DGCT 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 5:01 # «Drain You» (Кобейн) — 3:43 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 * Құрамында «Smells Like Teen Spirit» әнінің альбомдық нұсқасы бар. '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; [[компакт-диск]] {{small|(DGCTD 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Drain You» (Кобейн) — 3:43 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «[[Aneurysm]]» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 '''{{ту|Ұлыбритания}} Ұлыбритания; 12 дюймдік «picture disc» {{small|(DGCTP 5)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 5:01 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «Aneurysm» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 * Құрамында «Smells Like Teen Spirit» әнінің альбомдық нұсқасы бар. {{col-break}} '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; [[Күйтабақ|7 дюймдік сингл]] {{small|(DGCS7-19050)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; компакт-диск {{small|(DGCDS-21673)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 # «Aneurysm» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:44 '''{{ту|АҚШ}} Америка Құрама Штаттары; [[компакт-кассета]] {{small|(DGCCS-19050)}}''' # «Smells Like Teen Spirit» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 4:30 # «Even in His Youth» (Кобейн, Грол, Новоселич) — 3:03 {{col-break}} {{col-end}} == Жазба қатысушылары == * [[Курт Кобейн]] — [[гитара]], [[вокал]] * [[Крис Новоселич]] — [[бас-гитара]] * [[Дэйв Грол]] — [[ұрмалы аспаптар]] * [[Бутч Виг]] — [[дыбыс инженері]], [[Музыкалық продюсер|продюсер]] * {{iw|Энди Уоллес|Энди Уоллес|en|Andy Wallace (producer)}} — [[микширование]] == Чарттары мен сертификаттауы == {{col-start}} {{col-2}} === Апталық чарттар === {| class="wikitable sortable ts-columnstyle-center-2" |- !Чарт (1991—1992) !Жоғары<br>позициясы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[ARIA Charts|Аустралия]]''<ref>{{cite web|title=Australian-charts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|publisher=ARIA Top 50 Singles|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092634/http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |5 |- |{{ту|Аустрия}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аустрия]]''<ref>{{cite web|title=Austriancharts.at – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Ö3 Austria Top 40|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092819/http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |8 |- |{{ту|Бельгия}} ''[[Ultratop|Бельгия]]''<ref>{{cite web|title=Ultratop.be – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Ultratop 50|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://www.ultratop.be/nl/song/955/Nirvana-Smells-Like-Teen-Spirit|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408092954/http://www.ultratop.be/nl/song/955/Nirvana-Smells-Like-Teen-Spirit}}</ref> |1 |- |{{ту|Ұлыбритания}} ''[[UK Singles Chart|Ұлыбритания]]''<ref>{{cite web|title=Nirvana: Artist Chart History|work=Official Charts Company|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.officialcharts.com/search/artists/nirvana/|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093122/http://www.officialcharts.com/search/artists/nirvana/}}</ref> |7 |- |{{ту|Германия}} ''[[GfK Entertainment Charts|Германия]]''<ref>{{cite web|title=Musicline.de – Nirvana Single-Chartverfolgung|work=Musicline.de – Nirvana Single-Chartverfolgung|lang=de|access-date=2018-04-07|url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Nirvana/?type=single|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093259/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Nirvana/?type=single}}</ref> |2 |- |{{ту|Еуропа}} ''[[European Hot 100 Singles|Еуропа]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 7 March 1992 - p. 39 - "Hits of the World" section under "Eurochart Hot 100"|work=americanradiohistory.com|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-03-07-OCR-Page-0037.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |4 |- |{{ту|Ирландия}} ''[[Irish Singles Chart|Ирландия]]''<ref>{{cite web|title=The Irish Charts – Search Results – Smells Like Teen Spirit|work=Irish Singles Chart|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://irishcharts.ie/search/placement?page=1&placement%5Btitle%5D=Smells+Like+Teen+Spirit|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093534/http://irishcharts.ie/search/placement?page=1&placement%5Btitle%5D=Smells+Like+Teen+Spirit}}</ref> |15 |- |{{ту|Испания}} ''[[Productores de Música de España|Испания]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 21 August 1992 - p. 59 - "Hits of the World" section under "Spain"|work=americanradiohistory.com|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-08-21-OCR-Page-0051.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |1 |- |{{ту|Италия}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Италия]]''<ref>{{cite web|title=Billboard magazine - 21 August 1992 - p. 659 - "Hits of the World" section under "Italy"|work=Federazione Industria Musicale Italiana|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.americanradiohistory.com/hd2/IDX-Business/Music/Archive-Billboard-IDX/IDX/90s/1992/Billboard-1992-08-21-OCR-Page-0051.pdf#search=%22eurochart%20nirvana%20spirit%22}}</ref> |3 |- |{{ту|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web|title=Top RPM Singles: Issue 2060|work=RPM|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.2060&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.2060.gif&Ecopy=nlc008388.2060|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093844/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.2060&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.2060.gif&Ecopy=nlc008388.2060}}</ref> |9 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Dutch Top 40|Нидерланд]] (Dutch Top 40)''<ref>{{cite web|title=Nederlandse Top 40 – Nirvana|work=Dutch Top 40|lang=nl|access-date=2018-04-07|url=https://www.top40.nl/top40-artiesten|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408093952/https://www.top40.nl/top40-artiesten}}</ref> |3 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Single Top 100|Нидерланд]] (Single Top 100)''<ref>{{cite web|title=Dutchcharts.nl – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Single Top 100|lang=nl|access-date=2018-04-07|url=http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094056/http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |3 |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|title=Charts.org.nz – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Recorded Music NZ|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094307/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |1 |- |{{ту|Норвегия}} ''[[VG-lista|Норвегия]]''<ref>{{cite web|title=Norwegiancharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=VG-lista|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183620/http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|url-status=live}}</ref> |2 |- |{{ту|Польша}} ''[[Lista Przebojów Programu Trzeciego|Польша]]''<ref>{{cite web|title=Smells Like Teen Spirit — Polskie Radio|work=Polskie Radio|lang=pl|access-date=2018-04-07|url=http://lp3.polskieradio.pl/utwor/artykul4383,381_smells_like_teen_spirit.aspx|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094459/http://lp3.polskieradio.pl/utwor/artykul4383,381_smells_like_teen_spirit.aspx}}</ref> |2 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Billboard Hot 100|Америка Құрама Штаттары]] (Billboard Hot 100)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Hot 100)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-100|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094638/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-100}}</ref> |6 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Hot Mainstream Rock Tracks|Америка Құрама Штаттары]] (Mainstream Rock)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Mainstream Rock)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-mainstream-rock-tracks|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094742/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/hot-mainstream-rock-tracks}}</ref> |7 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Alternative Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Alternative Songs)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Alternative Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/alternative-songs|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094819/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/alternative-songs}}</ref> |1 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Dance Club Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Dance Club Songs)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Dance Club Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-club-play-songs|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517093943/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-club-play-songs|url-status=live}}</ref> |14 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Dance/Electronic Songs|Америка Құрама Штаттары]] (Dance/Electronic)''<ref>{{cite web|title=Nirvana Chart History (Hot Dance/Electronic Songs)|work=Billboard|lang=en|access-date=2018-04-07|url=https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-electronic-songs|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408094942/https://www.billboard.com/music/Nirvana/chart-history/dance-electronic-songs}}</ref> |27 |- |{{ту|Финляндия}} ''[[Suomen virallinen lista|Финляндия]]''<ref>Pennanen, Timo (2006). ''[http://suomenlistalevyt.blogspot.co.uk/2015/08/new-njo.html Sisältää hitin: levyt ja esittäjät Suomen musiikkilistoilla vuodesta 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729081307/http://suomenlistalevyt.blogspot.co.uk/2015/08/new-njo.html |date=2016-07-29 }}''. Otava Publishing Company Ltd. {{ISBN|951-1-21053-X}}.</ref> |8 |- |{{ту|Франция}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Франция]]''<ref>{{cite web|title=Lescharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Les classement single|lang=fr|access-date=2018-04-07|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095018/http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |1 |- |{{ту|Швеция}} ''[[Sverigetopplistan|Швеция]]''<ref>{{cite web|title=Swedishcharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Singles Top 100|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095119/http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Nirvana&titel=Smells+Like+Teen+Spirit&cat=s}}</ref> |3 |- |{{ту|Швейцария}} ''[[Swiss Hitparade|Швейцария]]''<ref>{{cite web|title=Swisscharts.com – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|work=Swiss Hitparade|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.swisscharts.com/song/Nirvana/Smells-Like-Teen-Spirit-2389|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095151/http://www.swisscharts.com/song/Nirvana/Smells-Like-Teen-Spirit-2389}}</ref> |6 |} {{col-2}} === Жылдық қорытынды чарттары === {| class="wikitable sortable ts-columnstyle-center-2" |- !Чарт (1992) !Жоғары<br>позициясы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[ARIA Charts|Аустралия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1992.htm|title=ARIA Charts - End Of Year Charts - Top 50 Singles 1992|publisher=''The Australian Recording Industry Association''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095449/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1992.htm}}</ref> |46 |- |{{ту|Бельгия}} ''[[Ultratop|Бельгия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1992|title=Jaaroverzichten 1992|lang=nl|publisher=''Ultratop 50''|access-date=2015-10-21|archive-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014034905/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1992|url-status=live}}</ref> |17 |- |{{ту|Германия}} ''[[GfK Entertainment Charts|Германия]]''<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-1992|title=Top 100 Single-Jahrescharts|publisher=''Media Control Charts''|access-date=2015-10-21|lang=de|archive-date=2015-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509002247/https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-1992|url-status=live}}</ref> |17 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Dutch Top 40|Нидерланд]] (Dutch Top 40)''<ref>{{cite web|url=http://www.top40.nl/bijzondere-lijsten/top-100-jaaroverzichten/1992|title=Top 100-Jaaroverzicht van 1992|publisher=''Dutch Top 40''|access-date=2015-10-21|lang=nl|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095840/https://www.top40.nl/bijzondere-lijsten/top-100-jaaroverzichten/2017}}</ref> |29 |- |{{ту|Нидерланд}} ''[[Single Top 100|Нидерланд]] (Single Top 100)''<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=1992&cat=s|title=Jaaroverzichten - Single 1992|publisher=''Single Top 100''|access-date=2015-10-23|lang=nl|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408095938/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=1992&cat=s}}</ref> |28 |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/?chart=3881|title=Top Selling Singles of 1992|publisher=''Recorded Music NZ''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2015-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210184811/http://nztop40.co.nz/chart/?chart=3881|url-status=live}}</ref> |10 |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Billboard Hot 100|Америка Құрама Штаттары]]''<ref>{{cite web|url=http://longboredsurfer.com/charts/1992|title=Billboard Top 100 - 1992|publisher=''longboredsurfer.com''|access-date=2015-10-21|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100137/http://longboredsurfer.com/charts/1992}}</ref> |32 |} === Сертификаттау === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"|Ел !scope="col"|Мәртебесі !scope="col"|Таралымы |- |{{ту|Аустралия}} ''[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Аустралия]]''<ref>{{cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/1992/singles-chart|title=1992 ARIA Singles Chart|publisher=''Australian Recording Industry Association''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100525/https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/1992/singles-chart}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 35,000^ |- |{{ту|Жаңа Зеландия}} ''[[Recorded Music NZ|Жаңа Зеландия]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=3508|title=New Zealand single certifications|publisher=''Recorded Music NZ''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408074946/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=3508|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 5,000* |- |{{ту|Швеция}} ''[[Swedish Recording Industry Association|Швеция]]''<ref>{{cite web|url=http://www.directupload.net/file/d/4168/c7rynnb5_png.htm|title=Swedish single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit|publisher=''Swedish Recording Industry Association''|access-date=2018-04-07|lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151111185955/http://www.directupload.net/file/d/4168/c7rynnb5_png.htm|archive-date=2015-11-11}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 25,000^ |- |{{ту|Ұлыбритания}} ''[[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы|Ұлыбритания]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=British single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit. Комментарий: Введите в строке поиска «Nirvana» и кликните «search».|publisher=''British Phonographic Industry''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407115905/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 600,000© |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка Құрама Штаттары]]''<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Nirvana&ti=Smells+Like+Teen+Spirit#search_section|title=American single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit. Комментарий: Нажмите «Advanced», нажмите «Format», выберите строку «Single», нажмите «SEARCH».|publisher=''Recording Industry Association of America''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2019-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928214417/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Nirvana&ti=Smells+Like+Teen+Spirit#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 1,000,000^ |- !colspan="3"|Сандық сату |- |{{ту|Дания}} ''{{iw|Дания дыбыс жазу индустриясының федерациясы|Дания|en|IFPI Denmark}}''<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.dk/?q=content/nirvana-smells-teen-spirit-1|title=Nirvana Smells Like teen Spirit - Denmark IFPI Certification - Track|publisher=''IFPI Denmark''|access-date=2018-04-07|lang=en|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100727/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fnirvana-smells-teen-spirit-1}}</ref> | [[Сурет:Platinum record icon.svg|20px]] Платиналық | 60,000^ |- |{{ту|Италия}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Италия]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/certificazioni#/category:singoli/page:0/term:Nirvana|title=talian single certifications – Nirvana – Smells Like Teen Spirit"|publisher=''Federazione Industria Musicale Italiana''|access-date=2018-04-07|lang=it|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100834/http://www.fimi.it/certificazioni#/category:tutte/year:2016}}</ref> | [[Сурет:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Платиналық | 60,000* |- |{{ту|АҚШ}} ''[[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Америка Құрама Штаттары]]''<ref name="автоссылка1" /> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 2,837,000<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002192602/http://www.defjampromo.com/files/2009/10/BB-Digital-Songs-Chart-Wk.-Ending-9-28-17.pdf|title=Nielsen SoundScan charts – Digital Songs – Week Ending: 09/28/2017|archive-date=2017-10-02|publisher=''Nielsen SoundScan''|lang=en|access-date=2018-04-07|url=http://www.defjampromo.com/files/2009/10/BB-Digital-Songs-Chart-Wk.-Ending-9-28-17.pdf}}</ref> |- !colspan="3"|Стримингтік қызметтер |- |{{ту|Дания}} ''{{iw|Дания дыбыс жазу индустриясының федерациясы|Дания|en|IFPI Denmark}}''<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.dk/?q=content/nirvana-smells-teen-spirit|title=Nirvana Smells Like teen Spirit - Denmark IFPI Certification - Streaming|publisher=''IFPI Denmark''|access-date=2018-04-07|lang=it|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408100954/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fnirvana-smells-teen-spirit}}</ref> | [[Сурет:Gold record icon.svg|19px]] [[Алтын диск|Алтын]] | 30,000^ |- | class="shadow" colspan="3" style="text-align:center; font-size:8pt"| ^ сертификаттауға негізделген сату мәліметтері <br>* сертификаттауға негізделген сату мәліметтері<br>© сертификаттауға негізделген сату және стриминг мәліметтері |} {{col-end}} == Түсініктемелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Әдебиет == * {{Жарияланым|кітап|авторы=Azerrad M.|автор сілтемесі=Азеррад, Майкл|жауапты=Michael Azzerad|тақырыбы = Come as You Are|ішкі тақырыбы=The Story of Nirvana|сілтемесі=https://archive.org/details/comeasyouarestor0000azer_w8b2/|тілі=en|орны=New York|баспасы=Doubleday|жылы=1994|жалпы беттер=358|ref=Azerrad1994|isbn=0-385-47199-8|oclc=1310597308|lccn=94233244}} * {{Жарияланым|кітап|автор=Berkenstadt J.,[[Чарльз Кросс|Cross C.]]|тақырыбы=Nevermind|ішкі тақырыбы=Nirvana|тілі=en|жауапты =Jim Berkenstadt, Charles Cross|сілтеме=https://archive.org/details/nevermindnirvana0000berk|орны=New York|баспасы=Schirmer Books|жыл=1998|жалпы беттер=vii, 173|ref=Berkenstadt, Cross|isbn=0-02-864775-0|oclc=1302156906|lccn=97051361|серия=Classic Rock Albums}}* *{{Жарияланым|кітап|автор = Crisafulli C.|тақырыбы = Teen Spirit|ішкі тақырып=The Stories Behind Every Nirvana Song|жауапты = Chuck Crisafulli|сілтеме=https://archive.org/details/teenspiritstorie0000cris|тілі=en|орны = London|баспасы = Omnibus|жыл = 1996|жалпы беттер = 128|ref = Crisafulli|isbn = 0-684-83356-5|oclc=1151462115}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Cross C.|тақырыбы = Heavier Than Heaven|ішкі тақырып=A Biography of Kurt Cobain|жауапты = Charles R. Cross|тілі=en|сілтеме=https://archive.org/details/heavierthanheave0000cros_m3u0|орны = New York|баспасы = Hyperion|жыл = 2001|жалпы беттер = xi, 381|иллюстрация парағы= |иллюстрация түрі=of plates|ref = Cross|isbn = 0-7868-6505-9|oclc=1200478609|lccn=2001024187}} * {{Жарияланым|кітап|автор=Frank J., Ganz C.|тақырыбы=Fool the World|ішкі тақырып=The Oral History of a Band Called Pixies|тілі=en|жыл=2006|сілтеме=https://archive.org/details/foolworldoralhis00fran/|орны=New York|жалпы беттер=xx, 316, |жауапты = Josh Frank and Caryn Ganz|баспасы= St. Martin's Griffin|isbn=0-312-34007-9|oclc=1034664789|lccn=2005056251|ref=Frank & Ganz}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Marsh D.|тақырыбы = Louie Louie|ішкі тақырып=The History and Mythology of the World's Most Famous Rock 'N' Roll Song…|тілі=en|жауапты = Dave Marsh|сілтеме=https://archive.org/details/louielouiehistor00marsh|орны = New York|баспасы = Hyperion|жыл = 1993|жалпы беттер = x, 246|ref = Marsh|isbn = 1-56282-865-7|oclc=1036616735|lccn=93024725}} * {{Жарияланым|кітап|автор = Rooksby R.|тақырыбы = Inside Classic Rock Tracks|ішкі тақырып=songwriting and recording secrets of 100 great songs from 1960 to the present day|тілі=en|жауапты = Rikki Rooksby|сілтеме= https://archive.org/details/insideclassicroc0000rook|орны = San Francisco, CA|баспасы = Backbeat|жыл = 2001|жалпы беттер = 175|ref = Rooksby|isbn = 0-87930-654-8|oclc=1193952520|lccn=2001275289}} * {{Жарияланым|кітап|author = Starr L., Waterman C.|тақырыбы = American Popular Music|ішкі тақырып=From Minstrelsy to MTV|тілі=en|жауапты = Larry Starr and Christopher Waterman|сілтеме=https://archive.org/details/americanpopularm0000star|орны = Oxford ; New York |баспасы = Oxford University Press|жыл = 2003|жалпы беттер = xii, 498|ref = Starr, Waterman|isbn = 0-19-510854-X|oclc=1193354441|lccn=2002000699}} ===Деректі фильм === * {{кітап|авторы = Isis Productions|тақырыбы = [[Classic Albums: Nirvana – Nevermind]]|баспасы = Eagle Rock Entertainment|жылы = 2004}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Nirvana әндері]] [[Санат:1991 жылғы әндер]] [[Санат:Rolling Stone журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы 100 ұлы гитаралық ән тізіміне енген әндер]][[Санат:Billboard Alternative Airplay хит-парадында көш бастаған әндер]] [[Санат:Курт Кобейн жазған әндер]] [[Санат:Top Singles (Франция) хит-парадында көш бастаған әндер]] [[Санат:Бутч Виг продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Гранж әндері]] [[Санат:Nirvana синглдары]] b1qn5ts7kt9gfo3qfkf33q97k3dhovy 0 787670 3684744 3663859 2026-10-22T09:31:17Z Ayazhan10 180289 3684744 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гинецей''' (лат. gynaecēum, [грек.] — ежелгі грек үйіндегі әйелдерге арналған бөлік — гүл жемісжапырақшаларының жиынтығы.<ref>{{кітап|авторы=Коровкин А.О. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=М |жыл=2007|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Гинецейдің тағы бір анықтамасы — гүлдегі аналықтардың жиынтығы, яғни жемісжапырақшаларынан түзілген гүл бөліктерінің жиынтығы. Толық гүлдерде, мысалы, лалагүлде, левкойда, пионда және т. б. ол гүлдің орталық бөлігін алып жатады. Гинецей бір немесе бірнеше бөліктен тұрады. Олар жемісжапырақша немесе жемісбүршік деп аталады. Әдебиеттерде аналық термині де қолданылады, алайда көптеген ботаниктер бұл терминді артық деп есептейді. Жемісжапырақшалардан кейіннен жемістер түзіледі. Егер гинецейде бір ғана жемісжапырақша болса, ол бірмүшелі гинецей, ал бірнеше жемісжапырақшадан тұрса, көпмүшелі гинецей деп аталады. == Аналық == Жемісжапырақшалар өз жиектерімен бірігіп, аналықты түзеді. Әдеттегі жағдайда аналық үш бөліктен тұрады: төменгі жуандаған бөлігі — жатын (лат. germen); мойын (лат. stylus) — жатынның тікелей жалғасы; аналық аузы (лат. stigma) — мойынның ұшында орналасқан бөлік. Жатында бір немесе бірнеше тұқымбүршігі орналасады. Олар өте ұсақ, кейде көзге әрең көрінетін денешіктер болып табылады. Тұқымбүршіктер ұрықтануға қатысып, ұрықтанудан кейін тұқымға айналады. Көптеген өсімдіктерде мойын мүлде болмайды немесе өте нашар дамыған. Оның ішінде нәзік әрі борпылдақ ұлпамен қапталған, кейде толығымен сол ұлпамен толып тұратын өзек болады. Ұрықтану осы өзек арқылы жүреді. Аналық аузы, мойынның өзегі сияқты, борпылдақ ұлпамен қапталған. Бұл ұлпа өзінен қою, құрамында қанты көп сұйықтық бөліп шығарады және тозаңды қабылдайды. Көпмүшелі гинецейде аналықтар бір-бірінен бос орналасуы немесе өзара бірігуі мүмкін. Бірінші жағдайда гинецейдің көпмүшелі екені анық байқалады, ал екінші жағдайда бірігу сипаты әртүрлі болады. Кейде тек жатындар ғана бірігеді. Мұндай жағдайда мойындардың саны гинецейдегі аналықтардың санына тең болады. Ал кейде бірігу жатындармен қатар мойындарды да қамтиды. Екінші жағдайда гинецей біртұтас болып көрінеді және сыртқы жағынан бір ғана аналықтан тұратындай әсер қалдырады. Аналықтардың санын аналық ауыздарының санына, ал кей жағдайда аналық аузының бөліктерінің санына қарап анықтауға болады. == Гинецейдің жіктелуі == Әртүрлі өсімдіктердің гинецейі тек құрамы, бөліктерінің саны және жоғарыда аталған ерекшеліктері бойынша ғана емес, сонымен қатар бөліктерінің пішіні мен салыстырмалы өлшемдері жағынан да айтарлықтай ерекшеленеді. [[Ашықтұқымдылар|Ашық тұқымды]] өсімдіктерде гинецей екі немесе одан да көп тұқымбүршігінен тұрады, олар жатынға бірігіп тұйықталмайды. Жатынның орнына көбінесе қабыршақ тәрізді жапырақша болады, оның түбінде тұқымбүршіктері орналасады. Мұндай өсімдіктерге қарағай, майқарағай, шырша және басқа да түрлер жатады. Гүлді өсімдіктерде азды-көпті тұйықталған жатын болады. Осы ерекшелігіне байланысты олар жабық тұқымды өсімдіктер деп аталады. Сонымен қатар кейбір өсімдіктерде гүл тек гинецейден ғана тұрады, яғни оның жанында гүлсерік болмайды. Мұндай өсімдіктерге тал жатады.<ref><ref>{{кітап|авторы=Бекетов А.Н. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Гинецей |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=СПб |жыл=1890|томы=86 |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref></ref> Гинецейдің екі негізгі түрі ажыратылады: # Апокарпты гинецей — бір-бірімен кірікпеген, жеке орналасқан жемісжапырақшалардан тұрады. Оған жиектік плацентация тән. * а) Поликарпты гинецей — жиектік плацентациясы бар көптеген жеке жемісжапырақшалардан тұрады. * ә) Монокарпты гинецей — жиектік плацентациясы бар бір ғана жемісжапырақшадан түзілген аналықтан тұрады. 2. Ценокарпты гинецей — бірнеше жемісжапырақшаның өзара кірігуі нәтижесінде біртұтас аналық түзеді. Ценокарпты гинецейдің үш түрі ажыратылады: * а) Синкарпты гинецей — бірнеше жемісжапырақшаның қабырғалары арқылы өзара кірігуінен түзіледі. Оған бұрыштық-орталық плацентация тән. * ә) Паракарпты гинецей — жемісжапырақшалар кіріккенімен, олардың ішкі бөліктерін бөліп тұратын перделері сақталмайды. Плацентациясы қабырғалық болады. * б) Лизикарпты гинецей — паракарпты гинецейден плацентаның бағаналы (орталық) орналасуымен ерекшеленеді. Сонымен қатар кейде гинецейдің тағы бір түрі — псевдомонокарпты немесе псевдомономерлі гинецей жеке қарастырылады. Бұл — қатты редукцияға ұшыраған синкарпты немесе паракарпты гинецей. Оның құрамындағы жемісжапырақшалардың тек біреуі ғана толық дамып, тұқым түзуге қабілетті болады. == Дереккөздер == kpb848yzpw1feuwix3u1va4smxeftiw 3684745 3684744 2026-10-22T09:31:56Z Ayazhan10 180289 3684745 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гинецей''' (лат. gynaecēum, [грек.] — ежелгі грек үйіндегі әйелдерге арналған бөлік — гүл жемісжапырақшаларының жиынтығы.<ref>{{кітап|авторы=Коровкин А.О. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=М |жыл=2007|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Гинецейдің тағы бір анықтамасы — гүлдегі аналықтардың жиынтығы, яғни жемісжапырақшаларынан түзілген гүл бөліктерінің жиынтығы. Толық гүлдерде, мысалы, лалагүлде, левкойда, пионда және т. б. ол гүлдің орталық бөлігін алып жатады. Гинецей бір немесе бірнеше бөліктен тұрады. Олар жемісжапырақша немесе жемісбүршік деп аталады. Әдебиеттерде аналық термині де қолданылады, алайда көптеген ботаниктер бұл терминді артық деп есептейді. Жемісжапырақшалардан кейіннен жемістер түзіледі. Егер гинецейде бір ғана жемісжапырақша болса, ол бірмүшелі гинецей, ал бірнеше жемісжапырақшадан тұрса, көпмүшелі гинецей деп аталады. == Аналық == Жемісжапырақшалар өз жиектерімен бірігіп, аналықты түзеді. Әдеттегі жағдайда аналық үш бөліктен тұрады: төменгі жуандаған бөлігі — жатын (лат. germen); мойын (лат. stylus) — жатынның тікелей жалғасы; аналық аузы (лат. stigma) — мойынның ұшында орналасқан бөлік. Жатында бір немесе бірнеше тұқымбүршігі орналасады. Олар өте ұсақ, кейде көзге әрең көрінетін денешіктер болып табылады. Тұқымбүршіктер ұрықтануға қатысып, ұрықтанудан кейін тұқымға айналады. Көптеген өсімдіктерде мойын мүлде болмайды немесе өте нашар дамыған. Оның ішінде нәзік әрі борпылдақ ұлпамен қапталған, кейде толығымен сол ұлпамен толып тұратын өзек болады. Ұрықтану осы өзек арқылы жүреді. Аналық аузы, мойынның өзегі сияқты, борпылдақ ұлпамен қапталған. Бұл ұлпа өзінен қою, құрамында қанты көп сұйықтық бөліп шығарады және тозаңды қабылдайды. Көпмүшелі гинецейде аналықтар бір-бірінен бос орналасуы немесе өзара бірігуі мүмкін. Бірінші жағдайда гинецейдің көпмүшелі екені анық байқалады, ал екінші жағдайда бірігу сипаты әртүрлі болады. Кейде тек жатындар ғана бірігеді. Мұндай жағдайда мойындардың саны гинецейдегі аналықтардың санына тең болады. Ал кейде бірігу жатындармен қатар мойындарды да қамтиды. Екінші жағдайда гинецей біртұтас болып көрінеді және сыртқы жағынан бір ғана аналықтан тұратындай әсер қалдырады. Аналықтардың санын аналық ауыздарының санына, ал кей жағдайда аналық аузының бөліктерінің санына қарап анықтауға болады. == Гинецейдің жіктелуі == Әртүрлі өсімдіктердің гинецейі тек құрамы, бөліктерінің саны және жоғарыда аталған ерекшеліктері бойынша ғана емес, сонымен қатар бөліктерінің пішіні мен салыстырмалы өлшемдері жағынан да айтарлықтай ерекшеленеді. [[Ашықтұқымдылар|Ашық тұқымды]] өсімдіктерде гинецей екі немесе одан да көп тұқымбүршігінен тұрады, олар жатынға бірігіп тұйықталмайды. Жатынның орнына көбінесе қабыршақ тәрізді жапырақша болады, оның түбінде тұқымбүршіктері орналасады. Мұндай өсімдіктерге қарағай, майқарағай, шырша және басқа да түрлер жатады. Гүлді өсімдіктерде азды-көпті тұйықталған жатын болады. Осы ерекшелігіне байланысты олар жабық тұқымды өсімдіктер деп аталады. Сонымен қатар кейбір өсімдіктерде гүл тек гинецейден ғана тұрады, яғни оның жанында гүлсерік болмайды. Мұндай өсімдіктерге тал жатады.<ref>{{кітап|авторы=Бекетов А.Н. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Гинецей |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=СПб |жыл=1890|томы=86 |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Гинецейдің екі негізгі түрі ажыратылады: # '''Апокарпты гинецей''' — бір-бірімен кірікпеген, жеке орналасқан жемісжапырақшалардан тұрады. Оған жиектік плацентация тән. * а) Поликарпты гинецей — жиектік плацентациясы бар көптеген жеке жемісжапырақшалардан тұрады. * ә) Монокарпты гинецей — жиектік плацентациясы бар бір ғана жемісжапырақшадан түзілген аналықтан тұрады. 2. '''Ценокарпты гинецей''' — бірнеше жемісжапырақшаның өзара кірігуі нәтижесінде біртұтас аналық түзеді. Ценокарпты гинецейдің үш түрі ажыратылады: * а) Синкарпты гинецей — бірнеше жемісжапырақшаның қабырғалары арқылы өзара кірігуінен түзіледі. Оған бұрыштық-орталық плацентация тән. * ә) Паракарпты гинецей — жемісжапырақшалар кіріккенімен, олардың ішкі бөліктерін бөліп тұратын перделері сақталмайды. Плацентациясы қабырғалық болады. * б) Лизикарпты гинецей — паракарпты гинецейден плацентаның бағаналы (орталық) орналасуымен ерекшеленеді. Сонымен қатар кейде гинецейдің тағы бір түрі — псевдомонокарпты немесе псевдомономерлі гинецей жеке қарастырылады. Бұл — қатты редукцияға ұшыраған синкарпты немесе паракарпты гинецей. Оның құрамындағы жемісжапырақшалардың тек біреуі ғана толық дамып, тұқым түзуге қабілетті болады. == Дереккөздер == 5qr10cbvy7n6u4xai04wllqzbjam8no 3684746 3684745 2026-10-22T09:32:24Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Гүлдер|Гүлдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3684746 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гинецей''' (лат. gynaecēum, [грек.] — ежелгі грек үйіндегі әйелдерге арналған бөлік — гүл жемісжапырақшаларының жиынтығы.<ref>{{кітап|авторы=Коровкин А.О. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=М |жыл=2007|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Гинецейдің тағы бір анықтамасы — гүлдегі аналықтардың жиынтығы, яғни жемісжапырақшаларынан түзілген гүл бөліктерінің жиынтығы. Толық гүлдерде, мысалы, лалагүлде, левкойда, пионда және т. б. ол гүлдің орталық бөлігін алып жатады. Гинецей бір немесе бірнеше бөліктен тұрады. Олар жемісжапырақша немесе жемісбүршік деп аталады. Әдебиеттерде аналық термині де қолданылады, алайда көптеген ботаниктер бұл терминді артық деп есептейді. Жемісжапырақшалардан кейіннен жемістер түзіледі. Егер гинецейде бір ғана жемісжапырақша болса, ол бірмүшелі гинецей, ал бірнеше жемісжапырақшадан тұрса, көпмүшелі гинецей деп аталады. == Аналық == Жемісжапырақшалар өз жиектерімен бірігіп, аналықты түзеді. Әдеттегі жағдайда аналық үш бөліктен тұрады: төменгі жуандаған бөлігі — жатын (лат. germen); мойын (лат. stylus) — жатынның тікелей жалғасы; аналық аузы (лат. stigma) — мойынның ұшында орналасқан бөлік. Жатында бір немесе бірнеше тұқымбүршігі орналасады. Олар өте ұсақ, кейде көзге әрең көрінетін денешіктер болып табылады. Тұқымбүршіктер ұрықтануға қатысып, ұрықтанудан кейін тұқымға айналады. Көптеген өсімдіктерде мойын мүлде болмайды немесе өте нашар дамыған. Оның ішінде нәзік әрі борпылдақ ұлпамен қапталған, кейде толығымен сол ұлпамен толып тұратын өзек болады. Ұрықтану осы өзек арқылы жүреді. Аналық аузы, мойынның өзегі сияқты, борпылдақ ұлпамен қапталған. Бұл ұлпа өзінен қою, құрамында қанты көп сұйықтық бөліп шығарады және тозаңды қабылдайды. Көпмүшелі гинецейде аналықтар бір-бірінен бос орналасуы немесе өзара бірігуі мүмкін. Бірінші жағдайда гинецейдің көпмүшелі екені анық байқалады, ал екінші жағдайда бірігу сипаты әртүрлі болады. Кейде тек жатындар ғана бірігеді. Мұндай жағдайда мойындардың саны гинецейдегі аналықтардың санына тең болады. Ал кейде бірігу жатындармен қатар мойындарды да қамтиды. Екінші жағдайда гинецей біртұтас болып көрінеді және сыртқы жағынан бір ғана аналықтан тұратындай әсер қалдырады. Аналықтардың санын аналық ауыздарының санына, ал кей жағдайда аналық аузының бөліктерінің санына қарап анықтауға болады. == Гинецейдің жіктелуі == Әртүрлі өсімдіктердің гинецейі тек құрамы, бөліктерінің саны және жоғарыда аталған ерекшеліктері бойынша ғана емес, сонымен қатар бөліктерінің пішіні мен салыстырмалы өлшемдері жағынан да айтарлықтай ерекшеленеді. [[Ашықтұқымдылар|Ашық тұқымды]] өсімдіктерде гинецей екі немесе одан да көп тұқымбүршігінен тұрады, олар жатынға бірігіп тұйықталмайды. Жатынның орнына көбінесе қабыршақ тәрізді жапырақша болады, оның түбінде тұқымбүршіктері орналасады. Мұндай өсімдіктерге қарағай, майқарағай, шырша және басқа да түрлер жатады. Гүлді өсімдіктерде азды-көпті тұйықталған жатын болады. Осы ерекшелігіне байланысты олар жабық тұқымды өсімдіктер деп аталады. Сонымен қатар кейбір өсімдіктерде гүл тек гинецейден ғана тұрады, яғни оның жанында гүлсерік болмайды. Мұндай өсімдіктерге тал жатады.<ref>{{кітап|авторы=Бекетов А.Н. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Гинецей |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=СПб |жыл=1890|томы=86 |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Гинецейдің екі негізгі түрі ажыратылады: # '''Апокарпты гинецей''' — бір-бірімен кірікпеген, жеке орналасқан жемісжапырақшалардан тұрады. Оған жиектік плацентация тән. * а) Поликарпты гинецей — жиектік плацентациясы бар көптеген жеке жемісжапырақшалардан тұрады. * ә) Монокарпты гинецей — жиектік плацентациясы бар бір ғана жемісжапырақшадан түзілген аналықтан тұрады. 2. '''Ценокарпты гинецей''' — бірнеше жемісжапырақшаның өзара кірігуі нәтижесінде біртұтас аналық түзеді. Ценокарпты гинецейдің үш түрі ажыратылады: * а) Синкарпты гинецей — бірнеше жемісжапырақшаның қабырғалары арқылы өзара кірігуінен түзіледі. Оған бұрыштық-орталық плацентация тән. * ә) Паракарпты гинецей — жемісжапырақшалар кіріккенімен, олардың ішкі бөліктерін бөліп тұратын перделері сақталмайды. Плацентациясы қабырғалық болады. * б) Лизикарпты гинецей — паракарпты гинецейден плацентаның бағаналы (орталық) орналасуымен ерекшеленеді. Сонымен қатар кейде гинецейдің тағы бір түрі — псевдомонокарпты немесе псевдомономерлі гинецей жеке қарастырылады. Бұл — қатты редукцияға ұшыраған синкарпты немесе паракарпты гинецей. Оның құрамындағы жемісжапырақшалардың тек біреуі ғана толық дамып, тұқым түзуге қабілетті болады. == Дереккөздер == [[Санат:Гүлдер]] o3w3ajck23esfv8e0ls0vi5p2og811i 0 787672 3684854 3663912 2026-10-22T10:53:09Z 1nter pares 146705 3684854 wikitext text/x-wiki {{кітап | атауы = Норвег орманы | түпнұсқа атауы = ノルウェイの森 | авторы = [[Харуки Мураками]] | жанры = роман | түпнұсқа тілі = жапон тілі | жазылған жылы = [[1987]] | жарияланған жылы = [[1987]] | баспасы = Коданся }} '''Норвег орманы''' (жап. ノルウェイの森, ''Норувэй но мори'') — жапон жазушысы [[Харуки Мураками]]дің 1987 жылы жарық көрген романы. Роман алғаш рет 1987 жылы [[Жапония]]да «Коданся» баспасынан жарық көрген. Шығарманың атауы [[The Beatles]] тобының ''Norwegian Wood (This Bird Has Flown)'' әнінің атауынан алынған. Романда 1960 жылдардағы [[Токио]]дағы студенттік өмір, жастық шақ, махаббат, достық, жалғыздық және өмірдегі жоғалтулар тақырыптары қозғалады. Басты кейіпкер — Тоору Ватанабэ. Оқиға оның жастық шағын еске алуы арқылы баяндалады. == Сюжет == Романның оқиғасы 1960 жылдардағы Токиода өтеді. Бұл кезеңде Жапонияда студенттер арасында қоғамдық өзгерістерді талап еткен наразылықтар орын алады. Романның басты кейіпкері әрі баяндаушысы — '''Тоору Ватанабэ'''. Ол ересек шағында студенттік кезін еске алады. Студент кезінде Ватанабэ Кидзуки есімді жақын досы және оның сүйіктісі Наокомен араласады. Үшеуі жақсы дос болады. Алайда Кидзукидің күтпеген өлімі Ватанабэ мен Наоконың өміріне қатты әсер етеді. Кейін Ватанабэ мен Наоко бір-біріне жақындай түседі. Ватанабэ Наокоға ғашық болады. Алайда Наоко Кидзукидің өлімінен кейінгі ауыр жағдайдан арыла алмайды. Ол емделу үшін Киото маңындағы клиникаға кетеді. Ватанабэ мен Наоко хат арқылы байланысын жалғастырады. Токиода жүрген кезінде Ватанабэ Мидори Кобаяси есімді курстасымен танысады. Мидори Наокодан мінезі жағынан өзгеше, ашық әрі көңілді қыз ретінде суреттеледі. Ватанабэ оған да сезім білдіре бастайды. Осылайша оның өмірінде Наоко мен Мидори арасындағы таңдау мәселесі пайда болады. Ватанабэ Наоко жатқан клиникаға барып, онда Исида Рэйкомен танысады. Рэйко Наокомен бірге емделіп жатқан әйелдердің бірі болады. Ол Ватанабэге Наоконың жағдайы мен өзінің өткен өмірі туралы әңгімелейді. Кейін Ватанабэ Наоконың қайтыс болғаны туралы хабар алады. Бұл оқиға оған қатты әсер етеді. Ол біраз уақыт жалғыз саяхаттап, өткен оқиғаларды ой елегінен өткізеді. Токиоға оралғаннан кейін Ватанабэ Мидориге деген сезімінің маңызын түсінеді. == Кейіпкерлер == * '''Тоору Ватанабэ''' — романның басты кейіпкері әрі оқиғаны баяндаушы. Токиодағы колледжде оқиды. Кидзукидің жақын досы. Наоко және Мидоримен қарым-қатынасы романның негізгі желілерінің бірін құрайды. * '''Наоко''' — Кидзукидің сүйіктісі әрі Ватанабэнің жақын адамы. Кидзукидің өлімінен кейін ауыр күйзеліске ұшырайды. Кейін емделу үшін клиникаға жатады. * '''Мидори Кобаяси''' — Ватанабэнің курстасы. Ашық мінезді, көңілді және белсенді қыз. Романның кейінгі бөлімдерінде Ватанабэнің өмірінде маңызды орын алады. * '''Исида Рэйко''' — Наокомен бірге клиникада емделетін әйел. Бұрын музыкант әрі мұғалім болған. Ватанабэге кеңес беріп, оның өміріндегі маңызды оқиғаларға әсер етеді. * '''Нагасава''' — Токио университетінің заң факультетінде оқитын студент. Ватанабэнің танысы әрі жақын араласатын адамдарының бірі. * '''Кидзуки''' — Ватанабэ мен Наоконың ортақ досы. Оның өлімі роман кейіпкерлерінің өміріндегі маңызды өзгерістердің басталуына себеп болады. == Тақырыптары == Романда '''махаббат, достық, жалғыздық, жастық шақ, есею, жоғалту және адам өмірінің мәні''' сияқты тақырыптар қарастырылады. Шығармада кейіпкерлердің өткен оқиғалармен байланысты сезімдері мен өмірлік таңдаулары басты орын алады. Роман сонымен бірге 1960 жылдардағы Жапониядағы студенттік өмір мен қоғамдық өзгерістерді суреттейді. == Атауы == Романның атауы [[The Beatles]] тобының ''Norwegian Wood (This Bird Has Flown)'' әнімен байланысты. Ән шығармада бірнеше рет аталып, Наоконың сүйікті әндерінің бірі ретінде көрінеді. == Басылымы және аудармалары == «Норвег орманы» 1987 жылы Жапонияда жарық көрді. Роман Харуки Муракамидің кеңінен танылған шығармаларының біріне айналды. Шығарма кейін көптеген тілдерге аударылды. Ағылшын тіліндегі басылымдарының бірі 2000 жылы Vintage баспасынан жарық көрген. == Экранизациясы == Роман желісі бойынша 2010 жылы француз-вьетнам режиссері [[Чан Ань Хунг]] фильм түсірді. Фильм де «Норвег орманы» деп аталады. == Әдебиет == * Коваленин Д. В. ''Суси-нуар. Занимательное муракамиедение.'' — М.: Эксмо, 2004. — 430 б. — ISBN 5-699-07700-6. * Рубин Д. ''Харуки Мураками и музыка слов.'' — СПб.: Амфора, 2004. — 429 б. — ISBN 5-94278-479-5. == Сілтемелер == * Жанайдаров О. ''«Норвежский лес» Харуки Мураками. Ностальгия цвета сакуры.'' * Загребельный В. ''Читая «Норвежский лес».'' mlioamw1e1tzd7m1ev04rv1ehg5axxv 3684856 3684854 2026-10-22T10:54:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3684856 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{кітап | атауы = Норвег орманы | түпнұсқа атауы = ノルウェイの森 | авторы = [[Харуки Мураками]] | жанры = роман | түпнұсқа тілі = жапон тілі | жазылған жылы = [[1987]] | жарияланған жылы = [[1987]] | баспасы = Коданся }} '''Норвег орманы''' (жап. ノルウェイの森, ''Норувэй но мори'') — жапон жазушысы [[Харуки Мураками]]дің 1987 жылы жарық көрген романы. Роман алғаш рет 1987 жылы [[Жапония]]да «Коданся» баспасынан жарық көрген. Шығарманың атауы [[The Beatles]] тобының ''Norwegian Wood (This Bird Has Flown)'' әнінің атауынан алынған. Романда 1960 жылдардағы [[Токио]]дағы студенттік өмір, жастық шақ, махаббат, достық, жалғыздық және өмірдегі жоғалтулар тақырыптары қозғалады. Басты кейіпкер — Тоору Ватанабэ. Оқиға оның жастық шағын еске алуы арқылы баяндалады. == Сюжет == Романның оқиғасы 1960 жылдардағы Токиода өтеді. Бұл кезеңде Жапонияда студенттер арасында қоғамдық өзгерістерді талап еткен наразылықтар орын алады. Романның басты кейіпкері әрі баяндаушысы — '''Тоору Ватанабэ'''. Ол ересек шағында студенттік кезін еске алады. Студент кезінде Ватанабэ Кидзуки есімді жақын досы және оның сүйіктісі Наокомен араласады. Үшеуі жақсы дос болады. Алайда Кидзукидің күтпеген өлімі Ватанабэ мен Наоконың өміріне қатты әсер етеді. Кейін Ватанабэ мен Наоко бір-біріне жақындай түседі. Ватанабэ Наокоға ғашық болады. Алайда Наоко Кидзукидің өлімінен кейінгі ауыр жағдайдан арыла алмайды. Ол емделу үшін Киото маңындағы клиникаға кетеді. Ватанабэ мен Наоко хат арқылы байланысын жалғастырады. Токиода жүрген кезінде Ватанабэ Мидори Кобаяси есімді курстасымен танысады. Мидори Наокодан мінезі жағынан өзгеше, ашық әрі көңілді қыз ретінде суреттеледі. Ватанабэ оған да сезім білдіре бастайды. Осылайша оның өмірінде Наоко мен Мидори арасындағы таңдау мәселесі пайда болады. Ватанабэ Наоко жатқан клиникаға барып, онда Исида Рэйкомен танысады. Рэйко Наокомен бірге емделіп жатқан әйелдердің бірі болады. Ол Ватанабэге Наоконың жағдайы мен өзінің өткен өмірі туралы әңгімелейді. Кейін Ватанабэ Наоконың қайтыс болғаны туралы хабар алады. Бұл оқиға оған қатты әсер етеді. Ол біраз уақыт жалғыз саяхаттап, өткен оқиғаларды ой елегінен өткізеді. Токиоға оралғаннан кейін Ватанабэ Мидориге деген сезімінің маңызын түсінеді. == Кейіпкерлер == * '''Тоору Ватанабэ''' — романның басты кейіпкері әрі оқиғаны баяндаушы. Токиодағы колледжде оқиды. Кидзукидің жақын досы. Наоко және Мидоримен қарым-қатынасы романның негізгі желілерінің бірін құрайды. * '''Наоко''' — Кидзукидің сүйіктісі әрі Ватанабэнің жақын адамы. Кидзукидің өлімінен кейін ауыр күйзеліске ұшырайды. Кейін емделу үшін клиникаға жатады. * '''Мидори Кобаяси''' — Ватанабэнің курстасы. Ашық мінезді, көңілді және белсенді қыз. Романның кейінгі бөлімдерінде Ватанабэнің өмірінде маңызды орын алады. * '''Исида Рэйко''' — Наокомен бірге клиникада емделетін әйел. Бұрын музыкант әрі мұғалім болған. Ватанабэге кеңес беріп, оның өміріндегі маңызды оқиғаларға әсер етеді. * '''Нагасава''' — Токио университетінің заң факультетінде оқитын студент. Ватанабэнің танысы әрі жақын араласатын адамдарының бірі. * '''Кидзуки''' — Ватанабэ мен Наоконың ортақ досы. Оның өлімі роман кейіпкерлерінің өміріндегі маңызды өзгерістердің басталуына себеп болады. == Тақырыптары == Романда '''махаббат, достық, жалғыздық, жастық шақ, есею, жоғалту және адам өмірінің мәні''' сияқты тақырыптар қарастырылады. Шығармада кейіпкерлердің өткен оқиғалармен байланысты сезімдері мен өмірлік таңдаулары басты орын алады. Роман сонымен бірге 1960 жылдардағы Жапониядағы студенттік өмір мен қоғамдық өзгерістерді суреттейді. == Атауы == Романның атауы [[The Beatles]] тобының ''Norwegian Wood (This Bird Has Flown)'' әнімен байланысты. Ән шығармада бірнеше рет аталып, Наоконың сүйікті әндерінің бірі ретінде көрінеді. == Басылымы және аудармалары == «Норвег орманы» 1987 жылы Жапонияда жарық көрді. Роман Харуки Муракамидің кеңінен танылған шығармаларының біріне айналды. Шығарма кейін көптеген тілдерге аударылды. Ағылшын тіліндегі басылымдарының бірі 2000 жылы Vintage баспасынан жарық көрген. == Экранизациясы == Роман желісі бойынша 2010 жылы француз-вьетнам режиссері [[Чан Ань Хунг]] фильм түсірді. Фильм де «Норвег орманы» деп аталады. == Әдебиет == * Коваленин Д. В. ''Суси-нуар. Занимательное муракамиедение.'' — М.: Эксмо, 2004. — 430 б. — ISBN 5-699-07700-6. * Рубин Д. ''Харуки Мураками и музыка слов.'' — СПб.: Амфора, 2004. — 429 б. — ISBN 5-94278-479-5. == Сілтемелер == * Жанайдаров О. ''«Норвежский лес» Харуки Мураками. Ностальгия цвета сакуры.'' * Загребельный В. ''Читая «Норвежский лес».'' 3w1nnaq3e0xm5ipzqz3zstruxh8glv9 0 787679 3684852 3663964 2026-10-22T10:52:17Z 1nter pares 146705 3684852 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Сүйекші»''' — қазақ жазушысы [[Дулат Исабеков]]тің повесі. Шығармада Тұңғыш есімді кейіпкердің өмір жолы, оның әлеуметтік ортадағы тағдыры, жалғыздық пен рухани күйзелісі суреттеледі. Повестің негізгі кейіпкері қабір қазумен айналысатындықтан, шығарма «Сүйекші» деп аталған. == Сюжеті == Повестің басты кейіпкері — Тұңғыш. Шығармада оның балалық шағынан бастап өмірінің соңына дейінгі тағдыры баяндалады. Тұңғыш әкесінің кінәсіз жазасының салдарын бала кезінен бастап сезінеді. Оның өмірі әлеуметтік қиындықтармен, жоқшылықпен және жалғыздықпен өтеді. 2026 жылы «Әдебиет порталы» жариялаған материалда да Тұңғыштың әкесінің кінәсіз жазасын арқалаған кейіпкер ретінде сипатталатыны көрсетілген. Тұңғыштың тұйық мінезіне байланысты айналасындағылар оны «Үндемес» деп атап кеткен. Шығарма мәтінінде оның аз сөйлейтін, көп жағдайда өз ішіне тұйықталған кейіпкер екені көрінеді. Өмір жағдайы Тұңғышты қабір қазушы кәсіпке алып келеді. Ол қайтыс болған адамдардың қабірін қазып, жерлеу жұмыстарына қатысады. Осы кәсіп оның қоғамдық ортадан оқшауланған өмірімен сабақтасып отырады. Повесте Тұңғыштың жеке тағдыры арқылы адамның әлеуметтік ортаға тәуелділігі, жалғыздық, әділетсіздік және қоғам тарапынан елеусіз қалған адамның өмірі мәселелері қозғалады. == Кейіпкері == '''Тұңғыш''' — повестің негізгі кейіпкері. Оның азан шақырылып қойылған аты Тұңғыш болғанымен, айналасындағы адамдар оны тұйық мінезіне байланысты «Үндемес» деп атайды. Тұңғыштың балалық шағы ауыр жағдайда өтеді. Ол әкесінің тағдырына байланысты қиындықтарды бастан өткереді. Кейіпкердің өмір жолы шығармада бір адамның жеке тағдыры ретінде ғана емес, әлеуметтік ортаның жеке адамға ықпалын көрсететін көркем желі ретінде беріледі. Әдебиеттанушы Э.К. Хасенова «Дулат Исабековтің «Сүйекші» повесіндегі кейіпкер болмысы» атты зерттеуінде шығармадағы кейіпкер болмысы мен жеке тұлға мәселесін қарастырады. Бұл еңбек әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің кітапханасындағы Дулат Исабеков шығармашылығына арналған материалдар қатарында көрсетілген. == Тақырыптары == Повесте адам тағдыры, әлеуметтік жалғыздық, қоғам мен жеке тұлғаның қарым-қатынасы, әділетсіздік және рухани күйзеліс мәселелері көрініс табады. Шығармада көпшілік назарынан тыс қалған адамның өмірі мен ішкі дүниесіне мән беріледі. Дулат Исабеков шығармашылығы туралы «Қазақ әдебиеті» басылымында жарияланған мақалада жазушының қоғамда көп байқала бермейтін кейіпкерлердің тағдырын суреттеуге назар аударатыны және «Сүйекші» шығармасының басты кейіпкері қабір қазушы екені атап көрсетілген. == Көркемдік ерекшелігі == «Сүйекші» повесінде кейіпкердің өмірбаяны арқылы белгілі бір кезеңдегі әлеуметтік ортаның сипаты беріледі. Әдеби зерттеулерде шығармадағы Тұңғыш бейнесі жеке адамның тағдыры мен қоғамдық ортаның байланысы тұрғысынан қарастырылады. Шығарманың тақырыбы қазақ прозасындағы сирек кездесетін кейіпкер — қабір қазушының өмірімен байланысты. Зерттеу материалдарында көр қазушы мен диуана тағдырының шығармадағы негізгі көркемдік нысандардың бірі болғаны айтылады. == Зерттелуі == «Сүйекші» повесі қазақ әдебиеттануында зерттелген шығармалардың бірі. Э.К. Хасенованың '''«Дулат Исабековтің «Сүйекші» повесіндегі кейіпкер болмысы»''' атты ғылыми мақаласында шығармадағы кейіпкер табиғаты мен жеке тұлға мәселесі қарастырылады. Аталған еңбек әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің кітапханасында Дулат Исабеков шығармашылығына арналған ғылыми және публицистикалық еңбектер қатарында көрсетілген. Шығармаға кейінгі кезеңде де әдеби талдау жасалып келеді. 2026 жылғы 17 ақпанда «Әдебиет порталы» «Жансусар» бағдарламасы аясында «Сүйекші» повесіне арналған материал жариялады. Онда «Шолпы» кітап клубының мүшелері Тұңғыштың тағдыры, оның рухани жарасы және шығармадағы ауыл өмірінің көріністері туралы пікір білдірген. == Сахналық қойылымы == «Сүйекші» повесінің желісі бойынша сахналық қойылым да жасалған. 2025 жылы «OŃTÚSTIK» телеарнасы Ғазиз Арынов сахналаған «Сүйекші» трагедиясы туралы материал жариялады. Қойылымда басты кейіпкер Тұңғыштың тағдыры сахналық түрде бейнеленген. == Басылымдары == «Сүйекші» повесі жеке кітап ретінде бірнеше рет жарық көрген. 2021 жылы Qasym баспа үйі шығарған басылымның көлемі 80 бет болған. 2025 жылы Sana Publishing баспасынан «Сүйекші» повесінің қазақ тіліндегі жаңа басылымы жарық көрген. Басылымның ISBN нөмірі — 978-601-82203-4-0, көлемі — 88 бет. == Әдебиет == * Хасенова Э.К. «Дулат Исабековтің «Сүйекші» повесіндегі кейіпкер болмысы». * «Дулат Исабеков. «Сүйекші»». — [[Әдебиет порталы]], 17 ақпан 2026. * «Исабеков әлемі». — [[Қазақ әдебиеті]]. * Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің кітапханасы. Дулат Исабеков шығармашылығына арналған материалдар. rtpr950gelnzm72g5qj3izco8ijh9wf 0 787943 3684849 3667969 2026-10-22T10:51:23Z 1nter pares 146705 3684849 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} '''«Патшайымның жүрісі»''' ({{lang-en|The Queen's Gambit}}) — Скотт Фрэнк пен Аллан Скотт жасаған америкалық драмалық мини-сериал. Сериал америкалық жазушы [[Уолтер Тевис]]тің 1983 жылы жарық көрген аттас романы негізінде түсірілген. Басты рөлді [[Аня Тейлор-Джой]] сомдайды. Сериалдың премьерасы [[Netflix]] платформасында 2020 жылғы 23 қазанда өтті. Сюжетте шахматқа ерекше қабілеті бар жетім қыз Бет Хармонның өмірі мен шахмат әлеміндегі кәсіби жолы баяндалады. Ол шахмат шебері болуға ұмтылғанымен, балалық шағынан қалыптасқан тәуелділікпен және жеке басындағы қиындықтармен күреседі. Оқиға 1950 жылдардың ортасынан бастап 1960 жылдарға дейінгі кезеңді қамтиды. == Сюжеті == Бет Хармон — Кентукки штатында тұратын тоғыз жасар қыз. Анасы жол апатынан қаза болғаннан кейін ол жетімдер үйіне жіберіледі. Сол жерде Бет мекеменің қараушысы Шайбель мырзадан шахмат ойнауды үйренеді. Бойындағы ерекше есте сақтау қабілеті мен шахмат тақтасындағы жүрістерді ойша елестете алуы оның бұл ойынға тез бейімделуіне мүмкіндік береді. Жетімдер үйінде балаларға тыныштандыру мақсатында арнайы дәрілер беріледі. Бет те осы дәрілерді қолдана бастайды. Уақыт өте келе бұл оның тәуелділігіне айналады. Сонымен қатар ол шахматқа деген қызығушылығын дамытып, шеберлігін арттыра береді. Бірнеше жылдан кейін Бетти Алма және Олстон Уитли ерлі-зайыптылары асырап алады. Жаңа отбасына бейімделгеннен кейін Бет шахмат жарыстарына қатыса бастайды. Алғашқы жарыстарының бірінде тәжірибесі аз болғанына қарамастан, ол жеңіске жетіп, шахмат әлемінің назарын аударады. Бет кәсіби шахматшы ретінде біртіндеп жоғары деңгейге көтеріледі. Ол Гарри Белтик, Бенни Уоттс және Д. Л. Таунс сияқты шахматшылармен танысып, олардан тәжірибе жинақтайды. Алайда оның шахматтағы жетістіктерімен қатар алкоголь мен дәріге тәуелділігі де күшейе түседі. Сериалдың соңғы бөлімдерінде Бет халықаралық шахмат турниріне қатысу үшін Мәскеуге аттанады. Ол әлемнің үздік шахматшыларының бірі саналатын Василий Борговпен кездеседі. Бет бұл кезеңде өзінің ішкі қиындықтарын жеңіп, шахматтағы ең маңызды партиясына дайындалады. == Кейіпкерлері == * '''Бет Хармон''' — шахматқа ерекше қабілеті бар басты кейіпкер. Рөлін [[Аня Тейлор-Джой]] сомдайды. * '''Жас Бет Хармон''' — кейіпкердің балалық шағын [[Айла Джонстон]] сомдайды. * '''Алма Уитли''' — Бетті асырап алған анасы. Рөлін [[Мариэль Хеллер]] сомдайды. * '''Шайбель мырза''' — Бетке шахмат ойынын алғаш үйреткен жетімдер үйінің қараушысы. Рөлін [[Билл Кэмп]] сомдайды. * '''Джолин''' — Беттің жетімдер үйіндегі жақын құрбысы. Рөлін [[Мозес Ингрэм]] сомдайды. * '''Бенни Уоттс''' — америкалық шахмат шебері және Беттің қарсыласы әрі тәлімгерлерінің бірі. Рөлін [[Томас Броди-Сангстер]] сомдайды. * '''Гарри Белтик''' — Бетпен шахмат жарыстарында кездесетін шахматшы. Рөлін [[Гарри Меллинг]] сомдайды. * '''Василий Боргов''' — әлемдік деңгейдегі кеңестік шахматшы, Беттің басты қарсыластарының бірі. Рөлін [[Марчин Дорочиньский]] сомдайды. == Эпизодтары == Сериал 7 бөлімнен тұрады. Әр бөлімнің атауы шахмат терминдерімен байланысты: # '''Openings''' — «Ашылулар» # '''Exchanges''' — «Айырбастар» # '''Doubled Pawns''' — «Қосарланған пешкалар» # '''Middle Game''' — «Ойынның орта кезеңі» # '''Fork''' — «Айыр» # '''Adjournment''' — «Партияны кейінге қалдыру» # '''End Game''' — «Эндшпиль» Бөлімдердің хронометражы шамамен 46 минуттан 1 сағат 8 минутқа дейін созылады. == Түсірілімі == «Патшайымның жүрісі» Скотт Фрэнктің режиссерлік және сценаристік жұмыстарының бірі болып табылады. Аллан Скоттпен бірге ол Уолтер Тевистің романы негізінде сериалдың бейімделуін жүзеге асырды. Netflix сериалды 2019 жылы тапсырыс берген, ал негізгі түсірілім жұмыстары кейін жүргізілді. Сериалдағы оқиғалар негізінен 1950–1960 жылдардағы Америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағындағы шахмат әлемінің атмосферасын көрсетуге бағытталған. Сюжетте Беттің шахматтағы жетістіктерімен бірге оның жеке өмірі мен психологиялық қиындықтарына да назар аударылады. == Қабылдануы == Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе Аня Тейлор-Джойдың актерлік ойыны, режиссурасы, көркемдік безендірілуі және шахмат партияларының экранда берілуі жоғары бағаланды. Сериал шахмат қауымдастығы тарапынан да шахмат ойынын салыстырмалы түрде дәл көрсетуімен ерекшеленді. Сериал Netflix платформасында үлкен танымалдыққа ие болды. Премьерасынан кейін бірнеше апта ішінде ол платформаның ең көп қаралған сериалдарының біріне айналды. == Марапаттары == «Патшайымның жүрісі» бірнеше беделді марапаттарға ие болды. Сериал [[Primetime Emmy Award|«Эмми»]] сыйлығының 11 номинациясында жеңіске жетіп, оның ішінде «Үздік шектеулі немесе антологиялық сериал» номинациясында марапатталды. Сонымен қатар сериал [[Golden Globe Award|«Алтын глобус»]] сыйлығының екі жүлдесін иеленді: үздік мини-сериал немесе телефильм және мини-сериалдағы немесе телефильмдегі үздік әйел рөлі номинациялары бойынша. Аня Тейлор-Джой сонымен бірге [[Screen Actors Guild Awards|Актерлер гильдиясы сыйлығын]] алды. == Романы == Сериалдың негізіне америкалық жазушы [[Уолтер Тевис]]тің 1983 жылы жарық көрген '''The Queen's Gambit''' романы алынған. Романда да Бет Хармонның балалық шағынан бастап шахматтағы кәсіби жетістіктеріне дейінгі өмір жолы баяндалады. == Шахматпен байланысы == Сериалдың ағылшын тіліндегі атауы — '''The Queen's Gambit''' — шахматтағы дебют атауынан алынған. Бұл дебютте ақтар алғашқы жүрістердің бірінде ферзь қанатының пешкасын құрбандыққа ұсыну арқылы орталықтағы басымдыққа ұмтылады. Осыған байланысты атауды қазақша шахмат терминологиясына бейімдегенде '''«Ферзь гамбиті»''' деген нұсқа да қолданылуы мүмкін. Ал сериалдың атауын көркем түрде қазақшалағанда '''«Патшайымның жүрісі»''' деген атау қолдануға болады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2020 жылы шыққан телехикаялар]] [[Санат:АҚШ телехикаялары]] [[Санат:Netflix телехикаялары]] [[Санат:Драмалық телехикаялар]] [[Санат:Шахмат туралы шығармалар]] [[Санат:Романдардың телебейімделуі]] hl5gy2w8ldm1xrqsqne653wyoh5zh90 0 788541 3684644 3683604 2026-10-22T04:06:30Z Shymcityunilib 186609 3684644 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' ([[Орыс тілі|орыс.]] ''Городская универсальная библиотека имени А. Пушкина'') — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі [[Ілияс Есенберлин]] көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі [[Қазыбек би]] көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі [[Тәуке хан]] даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі [[Ғани Ілияев]] пен [[Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері [[Қазақстан Республикасы]] кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] h88ngxut6gp9eqxouigh9yfcxdzd4t2 3684730 3684644 2026-10-22T08:32:52Z Shymcityunilib 186609 Shymcityunilib [[Жоба:Инкубатор/А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы]] бетін [[А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы]] бетіне жылжытты: Инкубатордан шығару 3684644 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' ([[Орыс тілі|орыс.]] ''Городская универсальная библиотека имени А. Пушкина'') — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі [[Ілияс Есенберлин]] көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі [[Қазыбек би]] көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі [[Тәуке хан]] даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі [[Ғани Ілияев]] пен [[Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері [[Қазақстан Республикасы]] кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] h88ngxut6gp9eqxouigh9yfcxdzd4t2 10 788831 3684458 3684174 2026-10-21T16:01:09Z Ерден Карсыбеков 3744 3684458 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Билли Айлиш |state = collapsed |тақырып = [[Билли Айлиш]] |үсті = [[Билли Айлиштің дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Билли Айлиштің жүлделері мен номинациялары|Жүлделері мен номинациялары]] • [[Билли Айлиштің концерттік турлары|Концерттік турлары]] |бөлім1 = Альбомдары<br />мен синглдері |тізім1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Don't Smile at Me]] <small>({{comment|EP|Extended play, яғни мини-альбом}})</small> |list1 = [[Ocean Eyes]] • [[Bellyache (ән)|Bellyache]] • [[Watch (Билли Айлиш әні)|Watch]] • [[Copycat (ән)|Copycat]] • [[Idontwannabeyouanymore]] • [[My Boy (Билли Айлиш әні)|My Boy]] • [[&Burn]] |group2 = [[When We All Fall Asleep, Where Do We Go?|When We All Fall Asleep,<br />Where Do We Go?]] |list2 = [[You Should See Me in a Crown]] • [[When the Party's Over]] • [[Bury a Friend]] • [[Wish You Were Gay]] • [[Bad Guy (Билли Айлиш әні)|Bad Guy]] • [[All the Good Girls Go to Hell]] • [[Ilomilo (ән)|Ilomilo]] |group3 = [[Happier Than Ever]] |list3 = [[My Future]] • [[Therefore I Am]] • [[Your Power]] • [[Lost Cause (ән)|Lost Cause]] • [[NDA]] • [[Happier Than Ever (ән)|Happier Than Ever]] • [[Male Fantasy]] |group4 = [[Hit Me Hard and Soft]] |list4 = [[Lunch (ән)|Lunch]] • [[Birds of a Feather (Билли Айлиш әні)|Birds of a Feather]] • [[Chihiro]] • [[Wildflower (Билли Айлиш әні)|Wildflower]] }} |бөлім2 = Басқа әндері |тізім2 = [[Six Feet Under (Билли Айлиш әні)|Six Feet Under]] • [[Bored]] • [[Bitches Broken Hearts]] • [[Come Out and Play (Билли Айлиш әні)|Come Out and Play]] • [[When I Was Older]] • [[Everything I Wanted]] • [[No Time to Die]] • [[Guitar Songs]] • [[Lo Vas a Olvidar]] • [[L'Amour de Ma Vie]] • [[What Was I Made For?]] |бөлім3 = Концерттік альбомдары |тізім3 = [[Live at Third Man Records]] • [[Hit Me Hard and Soft: The Tour (Live)]] |бөлім4 = Фильмографиясы |тізім4 = [[Меніӊ жауапкершілігім емес]] ({{comment|қ/м|қысқа метр}}) • [[Билли Айлиш: Сәл көмескі әлем]] • [[Happier Than Ever: A Love Letter to Los Angeles]] • [[Билли Лизамен кездескенде]] (м/ф) • [[Billie Eilish – Hit Me Hard and Soft: The Tour]] (3D) |бөлім5 = Жанұясы |тізім5 = [[Финнеас О’Коннелл]] (ағасы) • [[Мэгги Бэрд]] (анасы) • [[Брайан Бэрд]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әншілер]] </noinclude> mef2saoql1xu32tguocv9z00exgnyj0 2 788846 3684710 3684321 2026-10-22T06:13:10Z Арыс Тілдер 187336 Қаныткүл емес Қанткүл 3684710 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Ақын әулие кесенесі – Арыс ауданы Ақдала ауылы әкімшілігіне қарасты Ақын-Жақып ауылынан екі шақырымдай солтүстікте, Қожатоғай-Шәуілдір автомобиль жолы бойындағы кабірстанда орналасқан. Жергілікті халықтар екі гектардай ескі корымды «Ақын әулие қабірстаны» деп атайды. 11 х 7 метрлік Ақын әулие басына салынған кесененің 3,5 метрлік қабырғасы күйген қыштан өрілген. Қабырға қалыңдығы – 0,75метр. Кесенеге айналдыра 1,0 метрлік ендікте цемент құйылған. Төбесі қышпен өріліп, күмбезделіп жабылған, сырты ақ түнікемен қапталған. Төбеде бес күмбез, оның төртеуі кіші, ортаңғысы үлкен күмбез. Сағананың айналасы қорым, есігі батысқа қараған. Ішінде жеті қабір, сыртта, есіктен кіреберіс оң капталда бір қабір бар. Сырттағы қабір үстіне қалың ақ шеңгел шыққан. Іштегі қабірлердің орналасуы мына төмендегіше: есіктен кіргендегі сол қапталда екі кіші қабір бар, аты-жөні белгісіз, одан кейінгі кесененің солтүстік қабырғасына іргелес бірі үлкен, екіншісі одан кішілеу екі қабір қатар орналасқан. Үлкені Ақын әулиеге, қасындағы кіші қабір баласы Раманқұлга арналған. Төрдегі нақ ортада орналасқан бесінші қабір Сейдім Мағзұмға, яғни ақын әулиенің немересіне арналған. Сейдім Мағзұм осы кесене мен қорымға кіреберістегі мешітті 1890-1895 жылдары тұрғызған екен. Оң қапталдағы төрдегі алтыншы қабір туралы екі дерек бар. Бірі Төл атты қалфе, екіншісі ақын әулиенің жұбайы, Жетінші қабір кесененің оң қанатында, кесененің батыс қабырғасында орналасқан. Ол – Ақын әулиенің немере келіні Қанткүл (Елті) шеше, яғни Сейдім Мағзұмның әйелі. Ол кісі 1950 жылы дүние салыпты. Бір әңгімеде ақынның шын аты – Абдулла, болмаса Әбілда, қызметіне байланысты Ахун атанған десе, екінші бір әңгімеде азан шақырып койған аты Сағындық екен делінеді. Ол 1803 жылы дүниеге келген. Қариялар ұлы жүздің Аққойлы атасынан тарайды деседі. Халық Ақын қатарына Жақыпты қосып, «Ақын-Жақып әулие» деп атайды. Және «Жақыпқа түне, Ақыннан тіле!» деп өсиеттейді. mdzox9b08746k0tolk0dwvabv4xl7vh 0 788848 3684407 3684367 2026-10-21T12:27:43Z 1nter pares 146705 /* */ 3684407 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишиневтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] ooh8am61qsxf5uf7q4tbgjnmykedhsg 3684408 3684407 2026-10-21T12:33:23Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3684408 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Әкімшілігі == === Ректорат === * [[Виорел Бостан]] — ректор * Владислав Решитка — бірінші проректор, оқу ісі жөніндегі проректор * Василе Трончу — ғылыми зерттеулер жөніндегі проректор * Даниела Пожар — қаржы және халықаралық қатынастар жөніндегі проректор * Дину Цуркану — цифрландыру жөніндегі проректор == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишиневтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] sd7d6smulc0y0cb5g3p4glw4sgbi6yt 3684409 3684408 2026-10-21T12:34:28Z 1nter pares 146705 3684409 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Әкімшілігі == === Ректорат === * [[Виорел Бостан]] — ректор * Владислав Решитка — бірінші проректор, оқу ісі жөніндегі проректор * Василе Трончу — ғылыми зерттеулер жөніндегі проректор * Даниела Пожар — қаржы және халықаралық қатынастар жөніндегі проректор * Дину Цуркану — цифрландыру жөніндегі проректор === Сенат === Сенат университет қауымдастығының өкілдік органы және Молдова техникалық университетінің жоғары басқару органы болып табылады. Сенат талқылау, шешім қабылдау және бақылау функцияларын жүзеге асырады, сондай-ақ қолданыстағы заңнамаға, университет автономиясының қағидаттарына және өзінің шешімдеріне сәйкес университеттің басқарылуын қамтамасыз етеді. Сенаттың шешімдері түпкілікті болып табылады және университеттің барлық атқарушы және әкімшілік органдары, сондай-ақ бүкіл университет қауымдастығы үшін міндетті күшке ие. Бұл шешімдерді тек Сенаттың өзі ғана өзгерте алады. == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишиневтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] fd8wpkoy8kxsjf4xnd1b84ymuohspyi 3684410 3684409 2026-10-21T12:40:35Z 1nter pares 146705 /* Сенат */ 3684410 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Әкімшілігі == === Ректорат === * [[Виорел Бостан]] — ректор * Владислав Решитка — бірінші проректор, оқу ісі жөніндегі проректор * Василе Трончу — ғылыми зерттеулер жөніндегі проректор * Даниела Пожар — қаржы және халықаралық қатынастар жөніндегі проректор * Дину Цуркану — цифрландыру жөніндегі проректор === Сенат === Сенат университет қауымдастығының өкілдік органы және Молдова техникалық университетінің жоғары басқару органы болып табылады. Сенат талқылау, шешім қабылдау және бақылау функцияларын жүзеге асырады, сондай-ақ қолданыстағы заңнамаға, университет автономиясының қағидаттарына және өзінің шешімдеріне сәйкес университеттің басқарылуын қамтамасыз етеді. Сенаттың шешімдері түпкілікті болып табылады және университеттің барлық атқарушы және әкімшілік органдары, сондай-ақ бүкіл университет қауымдастығы үшін міндетті күшке ие. Бұл шешімдерді тек Сенаттың өзі ғана өзгерте алады. === Сенат бюросы === Сенат бюросының функциялары: * Сенат отырыстарын дайындау және олардың тиісті деңгейде өткізілуін қамтамасыз ету. * Сенат шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ету және Сенат отырыстары арасындағы кезеңде ағымдағы мәселелерді шешу. * Сенат шешімдерінің орындалуы туралы тоқсан сайынғы есепті ұсыну. * Сенатқа белгілі бір мәселелермен айналысатын тұрақты комиссиялар құруды ұсыну және олардың жеке құрамын Сенаттың дауыс беруіне шығару. * Сенат кеңестерінің қызметіне басшылық жасау, үйлестіру және бақылау. * Сенаттың жұмыс жоспары аясында сенаторлар ұсынған сұрақтарға жазбаша немесе ауызша жауап беру. * Сенат берген тапсырмалардан туындайтын кез келген басқа міндеттерді орындау. * Тұрақты жұмыс кестесіне сәйкес жоспарлы жұмыс отырыстарын, сондай-ақ шұғыл қажеттілік туындаған жағдайда кезектен тыс отырыстар өткізу. === Әкімшілік кеңес === Университетті жедел басқаруды Сенатқа бағынатын Әкімшілік кеңес жүзеге асырады. Әкімшілік кеңес Молдова Республикасының 2014 жылғы 17 шілдедегі № 152 Білім туралы кодексінің 102-бабына, Молдова техникалық университеті жарғысының 92-бабының «а» тармақшасы мен 99-бабына сәйкес құрылған. Кеңес Молдова техникалық университеті Сенатының 2016 жылғы 26 сәуірдегі № 7 отырыс хаттамасымен бекітілген «Молдова техникалық университетінің Әкімшілік кеңесін ұйымдастыру және оның қызметі туралы ереже» негізінде жұмыс істейді. Әкімшілік кеңес тұрақты мүшелерінің (№ 1–18) қатысуымен айына екі рет жоспарлы отырыстар өткізеді. Әкімшілік кеңестің шақырылатын мүшелері (№ 19–28) өздерінің қызмет саласына қатысты мәселелер қаралатын отырыстарға қатысу үшін шақырылады.2 == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишиневтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] tdk8mfxm5gfm7ea4hggqxm4nqu1k5lx 3684411 3684410 2026-10-21T12:40:46Z 1nter pares 146705 3684411 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Әкімшілігі == === Ректорат === * [[Виорел Бостан]] — ректор * Владислав Решитка — бірінші проректор, оқу ісі жөніндегі проректор * Василе Трончу — ғылыми зерттеулер жөніндегі проректор * Даниела Пожар — қаржы және халықаралық қатынастар жөніндегі проректор * Дину Цуркану — цифрландыру жөніндегі проректор === Сенат === Сенат университет қауымдастығының өкілдік органы және Молдова техникалық университетінің жоғары басқару органы болып табылады. Сенат талқылау, шешім қабылдау және бақылау функцияларын жүзеге асырады, сондай-ақ қолданыстағы заңнамаға, университет автономиясының қағидаттарына және өзінің шешімдеріне сәйкес университеттің басқарылуын қамтамасыз етеді. Сенаттың шешімдері түпкілікті болып табылады және университеттің барлық атқарушы және әкімшілік органдары, сондай-ақ бүкіл университет қауымдастығы үшін міндетті күшке ие. Бұл шешімдерді тек Сенаттың өзі ғана өзгерте алады. === Сенат бюросы === Сенат бюросының функциялары: * Сенат отырыстарын дайындау және олардың тиісті деңгейде өткізілуін қамтамасыз ету. * Сенат шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ету және Сенат отырыстары арасындағы кезеңде ағымдағы мәселелерді шешу. * Сенат шешімдерінің орындалуы туралы тоқсан сайынғы есепті ұсыну. * Сенатқа белгілі бір мәселелермен айналысатын тұрақты комиссиялар құруды ұсыну және олардың жеке құрамын Сенаттың дауыс беруіне шығару. * Сенат кеңестерінің қызметіне басшылық жасау, үйлестіру және бақылау. * Сенаттың жұмыс жоспары аясында сенаторлар ұсынған сұрақтарға жазбаша немесе ауызша жауап беру. * Сенат берген тапсырмалардан туындайтын кез келген басқа міндеттерді орындау. * Тұрақты жұмыс кестесіне сәйкес жоспарлы жұмыс отырыстарын, сондай-ақ шұғыл қажеттілік туындаған жағдайда кезектен тыс отырыстар өткізу. === Әкімшілік кеңес === Университетті жедел басқаруды Сенатқа бағынатын Әкімшілік кеңес жүзеге асырады. Әкімшілік кеңес Молдова Республикасының 2014 жылғы 17 шілдедегі № 152 Білім туралы кодексінің 102-бабына, Молдова техникалық университеті жарғысының 92-бабының «а» тармақшасы мен 99-бабына сәйкес құрылған. Кеңес Молдова техникалық университеті Сенатының 2016 жылғы 26 сәуірдегі № 7 отырыс хаттамасымен бекітілген «Молдова техникалық университетінің Әкімшілік кеңесін ұйымдастыру және оның қызметі туралы ереже» негізінде жұмыс істейді. Әкімшілік кеңес тұрақты мүшелерінің (№ 1–18) қатысуымен айына екі рет жоспарлы отырыстар өткізеді. Әкімшілік кеңестің шақырылатын мүшелері (№ 19–28) өздерінің қызмет саласына қатысты мәселелер қаралатын отырыстарға қатысу үшін шақырылады. == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишиневтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] f5haxbhipaufvv4h75yep2eegvexvux 3684474 3684411 2026-10-21T16:14:34Z 1nter pares 146705 3684474 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинёв политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Әкімшілігі == === Ректорат === * [[Виорел Бостан]] — ректор * Владислав Решитка — бірінші проректор, оқу ісі жөніндегі проректор * Василе Трончу — ғылыми зерттеулер жөніндегі проректор * Даниела Пожар — қаржы және халықаралық қатынастар жөніндегі проректор * Дину Цуркану — цифрландыру жөніндегі проректор === Сенат === Сенат университет қауымдастығының өкілдік органы және Молдова техникалық университетінің жоғары басқару органы болып табылады. Сенат талқылау, шешім қабылдау және бақылау функцияларын жүзеге асырады, сондай-ақ қолданыстағы заңнамаға, университет автономиясының қағидаттарына және өзінің шешімдеріне сәйкес университеттің басқарылуын қамтамасыз етеді. Сенаттың шешімдері түпкілікті болып табылады және университеттің барлық атқарушы және әкімшілік органдары, сондай-ақ бүкіл университет қауымдастығы үшін міндетті күшке ие. Бұл шешімдерді тек Сенаттың өзі ғана өзгерте алады. === Сенат бюросы === Сенат бюросының функциялары: * Сенат отырыстарын дайындау және олардың тиісті деңгейде өткізілуін қамтамасыз ету. * Сенат шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ету және Сенат отырыстары арасындағы кезеңде ағымдағы мәселелерді шешу. * Сенат шешімдерінің орындалуы туралы тоқсан сайынғы есепті ұсыну. * Сенатқа белгілі бір мәселелермен айналысатын тұрақты комиссиялар құруды ұсыну және олардың жеке құрамын Сенаттың дауыс беруіне шығару. * Сенат кеңестерінің қызметіне басшылық жасау, үйлестіру және бақылау. * Сенаттың жұмыс жоспары аясында сенаторлар ұсынған сұрақтарға жазбаша немесе ауызша жауап беру. * Сенат берген тапсырмалардан туындайтын кез келген басқа міндеттерді орындау. * Тұрақты жұмыс кестесіне сәйкес жоспарлы жұмыс отырыстарын, сондай-ақ шұғыл қажеттілік туындаған жағдайда кезектен тыс отырыстар өткізу. === Әкімшілік кеңес === Университетті жедел басқаруды Сенатқа бағынатын Әкімшілік кеңес жүзеге асырады. Әкімшілік кеңес Молдова Республикасының 2014 жылғы 17 шілдедегі № 152 Білім туралы кодексінің 102-бабына, Молдова техникалық университеті жарғысының 92-бабының «а» тармақшасы мен 99-бабына сәйкес құрылған. Кеңес Молдова техникалық университеті Сенатының 2016 жылғы 26 сәуірдегі № 7 отырыс хаттамасымен бекітілген «Молдова техникалық университетінің Әкімшілік кеңесін ұйымдастыру және оның қызметі туралы ереже» негізінде жұмыс істейді. Әкімшілік кеңес тұрақты мүшелерінің (№ 1–18) қатысуымен айына екі рет жоспарлы отырыстар өткізеді. Әкімшілік кеңестің шақырылатын мүшелері (№ 19–28) өздерінің қызмет саласына қатысты мәселелер қаралатын отырыстарға қатысу үшін шақырылады. == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишинёвтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] t65x6dtywgk55c4go0n5urqlc0crs93 0 788849 3684418 3684371 2026-10-21T13:24:25Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684418 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған.<br /> 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] t5vtaiinzsz3me2cgi7uukgkbu6dv9z 3684419 3684418 2026-10-21T13:25:11Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684419 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған.<br /> 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 9zmkpre0oyw6vij0p1eknezw07av3dn 3684420 3684419 2026-10-21T13:31:02Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684420 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 63m9penxjbju08dda2haeskwchtd3bm 3684421 3684420 2026-10-21T13:32:50Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ толықтыру 3684421 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] by2uyu1jieexqed2x3axoxo06li6x1i 3684422 3684421 2026-10-21T13:36:40Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ дереккөз 3684422 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] l77qr7987ech7kxz9mae0mm2z3iskeq 3684424 3684422 2026-10-21T13:49:05Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ толықтыру 3684424 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] eu4e0cypjup390v3nhc9vfhkglqsout 3684426 3684424 2026-10-21T13:51:08Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ дереккөз 3684426 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). Сборни документов и материалов. - Алматы: Арыс, 2022. - 176 с. - 10-б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 7ny4jedxj3hohqdnnghfl8v3cy9xdfl 3684427 3684426 2026-10-21T13:52:46Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ толықтыру 3684427 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). Сборник документов и материалов. - Алматы: Арыс, 2022. - 176 с. - 10-б.</ref> Прорва еңбекпен түзету лагері (Прорвалаг) КСРО ОГПУ-дің 09.05.1932 жылғы №858/с бұйрығымен ұйымдастырылған. Лагерь әкімшілігі Гурьев (Атырау) қаласында орналасты, ал лагерь, негізінен, Прорва аралында болды. Лагердегі тұтқындар Каспий теңізі, Жайық пен Еділ өзендерінің төменгі ағысында ауланған балықты алу және өндеумен айналысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] jhywwrs8hgkmwvngw302jfivvv4b2qb 3684444 3684427 2026-10-21T14:38:07Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ толықтыру 3684444 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). Сборник документов и материалов. - Алматы: Арыс, 2022. - 176 с. - 10-б.</ref> Прорва еңбекпен түзету лагері (Прорвалаг) КСРО ОГПУ-дің 09.05.1932 жылғы №858/с бұйрығымен ұйымдастырылған. Лагерь әкімшілігі Гурьев (Атырау) қаласында орналасты, ал лагерь, негізінен, Прорва аралында болды. Лагердегі тұтқындар Каспий теңізі, Жайық пен Еділ өзендерінің төменгі ағысында ауланған балықты алу және өңдеумен айналысты. 1940 жылы ПрорваЛаг жабылып, сол жылы көктемде Астрахан ИТЛ болып қайта құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 4n27ofsmam9p1y05vzmfvhaop8gafkq 3684445 3684444 2026-10-21T14:42:15Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ толықтыру 3684445 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). Сборник документов и материалов. - Алматы: Арыс, 2022. - 176 с. - 10-б.</ref> Прорва еңбекпен түзету лагері (Прорвалаг) КСРО ОГПУ-дің 09.05.1932 жылғы №858/с бұйрығымен ұйымдастырылған. Лагерь әкімшілігі Гурьев (Атырау) қаласында орналасты, ал лагерь, негізінен, Прорва аралында болды. Лагердегі тұтқындар Каспий теңізі, Жайық пен Еділ өзендерінің төменгі ағысында ауланған балықты алу және өңдеумен айналысты. 1940 жылы ПрорваЛаг жабылып, сол жылы көктемде Астрахан ИТЛ болып қайта құрылды. Қазақстанның Каспий аймағындағы лагерлер жүйесін қайта құру Сталин қайты болғаннан кейін орын алған түбегейлі өзгерістерге сәйкес жүрді. 1953 жылы наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы рақымшылық жасау туралы жарлық шығарып, оның негізінде бірнеше айдың ішінде лагерлер мен колониялардан миллионнан астам тұтқын босатылды. 1953 жылдың жазына қарай «тұтқындар контигентінің күрт қысқаруына байланысты» Гурьев қаласындағы №1 лагерь бөлімі дербес бірлік ретінде таратылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 1qmny53ahcdh6z59zhtvjnw0wocuuuh 3684446 3684445 2026-10-21T14:43:09Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ толықтыру 3684446 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). Сборник документов и материалов. - Алматы: Арыс, 2022. - 176 с. - 10-б.</ref> Прорва еңбекпен түзету лагері (Прорвалаг) КСРО ОГПУ-дің 09.05.1932 жылғы №858/с бұйрығымен ұйымдастырылған. Лагерь әкімшілігі Гурьев (Атырау) қаласында орналасты, ал лагерь, негізінен, Прорва аралында болды. Лагердегі тұтқындар Каспий теңізі, Жайық пен Еділ өзендерінің төменгі ағысында ауланған балықты алу және өңдеумен айналысты. 1940 жылы ПрорваЛаг жабылып, сол жылы көктемде Астрахан ИТЛ болып қайта құрылды. Қазақстанның Каспий аймағындағы лагерлер жүйесін қайта құру Сталин қайты болғаннан кейін орын алған түбегейлі өзгерістерге сәйкес жүрді. 1953 жылы наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы рақымшылық жасау туралы жарлық шығарып, оның негізінде бірнеше айдың ішінде лагерлер мен колониялардан миллионнан астам тұтқын босатылды. 1953 жылдың жазына қарай «тұтқындар контигентінің күрт қысқаруына байланысты» Гурьев қаласындағы №1 лагерь бөлімі дербес бірлік ретінде таратылды. Оның артынша басқа да балық аулау лагерлерінің бөлімдері жойылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] dqwkyf50dbelzhx1s890qh3b7p188im 3684448 3684446 2026-10-21T14:44:49Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері */ дереккөз 3684448 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. 1928 жылғы тамыздағы декрет қазақ еліне зор қасірет әкелді. Бай, кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілді. Қуғын-сүргіннің үшінші кезеңі 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне кетті. Архивте ОГПУ орындарының Қазақстанда 10-нан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымды" әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет кездеседі. Мысалы, 1937 школы 29 шілдедегі Гурьев окружкомының бюро отырысының 29-протоколында мұнай рабфагының директоры Адаев Иманғалидың мәселесі талқыланып, оны «контрреволюциялық ұлтшыл мендешевтік топты» қорғады, т.б. желеумен қызметінен түсіріп, партиядан шығарғаны көрсетілген. Облыс прокуроры Телешовтің республика прокуроры Көрпебаевка жазған мәліметінде 1938 жылдың ақпан наурыз айларында Гурьев облысында шет мемлекеттердің пайдасына тыңшылық және саботаж жасады деген күдікпен қылмыстық жауапкершілікке 45 адамның тартылғаны, НКВД органдарында контрреволюциялық қылмыстар туралы істердің көбейгені, түрмелердің лимиті бұзылып, 200 тұтқынға арналған орында 700 тұтқын отырғаны айтылған. == Атырау өңіріндегі ГУЛАГ лагерь жүйесі. Прорва және Астрахан еңбекпен түзету лагерлері == Бұл аймақта ГУЛАГ бөлімшелері 1930 жылдардың басында Прорва ИТЛ (Прорвалаг), одан кейін Астрахан ИТЛ (Астраханлаг) түрінде пайда болды. Солтүстік Каспий аймағындағы лагерлер жүйесі, яғни шағын балық аулау лагерлері тарихнамадағы толық зерттелмеген мәселелердің бірі.<br /> 2022 жылы гранттық жоба аясында У.Т.Ахметова, Г.М.Иванова, Ә.Мұқтардың редакциялық алқасымен «Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.)» құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). - «Арыс» баспасы, 2022. </ref> 1932 жылдың 2-жартысында Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан жаңа балық аулау аймағы — Прорва ОГПУ лагері пайдалануға берілді. Прорва ауданы 1932 жылдың шілдесінде лагерлер жүйесіне бекітіліп, ұйымдастыру жұмыстары басталды. 1932 жылдың кеме қатынасының жабылу қарсаңында, яғни 4 айдың ішінде кәсіпшілік қажетті көлемде салынып және көктемгі маусымға дайындық үшін барлық қажетті заттармен қамтамасыз етілді. Қыс бойы өндірістік ғимараттар бой көтеріп, теңізден кәсіпшілікке келуді жеңілдету үшін ұзындығы 3 шақырымдай канал қазылды.<ref>Лагерная система в Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.). Сборник документов и материалов. - Алматы: Арыс, 2022. - 176 с. - 10-б.</ref> Прорва еңбекпен түзету лагері (Прорвалаг) КСРО ОГПУ-дің 09.05.1932 жылғы №858/с бұйрығымен ұйымдастырылған. Лагерь әкімшілігі Гурьев (Атырау) қаласында орналасты, ал лагерь, негізінен, Прорва аралында болды. Лагердегі тұтқындар Каспий теңізі, Жайық пен Еділ өзендерінің төменгі ағысында ауланған балықты алу және өңдеумен айналысты. 1940 жылы ПрорваЛаг жабылып, сол жылы көктемде Астрахан ИТЛ болып қайта құрылды. Қазақстанның Каспий аймағындағы лагерлер жүйесін қайта құру Сталин қайты болғаннан кейін орын алған түбегейлі өзгерістерге сәйкес жүрді. 1953 жылы наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы рақымшылық жасау туралы жарлық шығарып, оның негізінде бірнеше айдың ішінде лагерлер мен колониялардан миллионнан астам тұтқын босатылды. 1953 жылдың жазына қарай «тұтқындар контигентінің күрт қысқаруына байланысты» Гурьев қаласындағы №1 лагерь бөлімі дербес бірлік ретінде таратылды. Оның артынша басқа да балық аулау лагерлерінің бөлімдері жойылды.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=191-198|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] s69ydh76wir93wau7cy315zmzuebs3i 0 788855 3684400 2026-10-21T12:00:00Z Nurken 111493 Жаңа бетте: '''Примар''' ({{lang-ro|primar}}) — [[Румыния]] және [[Молдова]]дағы «қала [[мэр]]і» дегенді білдіретін [[Румын тілі|румынтілді]] термин. Примар сөзі румын тіліне [[Халықтық латын тілі|халықтық латын]]ның «primarius» сөзінен келген. == Молдова == Молдовада примар — Молдова әкімшіл... 3684400 wikitext text/x-wiki '''Примар''' ({{lang-ro|primar}}) — [[Румыния]] және [[Молдова]]дағы «қала [[мэр]]і» дегенді білдіретін [[Румын тілі|румынтілді]] термин. Примар сөзі румын тіліне [[Халықтық латын тілі|халықтық латын]]ның «primarius» сөзінен келген. == Молдова == Молдовада примар — [[Молдова әкімшілік бөлінісі|әкімшілік-аумақтық бірлік]] халқының өкілді билігі және жергілікті кеңестің атқарушы билігі, ол жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын және еркін дауыс беру арқылы сайланады. Примарлар Сайлау кодексіне сәйкес сайланады. Жергілікті кеңестер мен примарлар тәуелсіз басқару органдары ретінде әрекет етеді және заңға сәйкес ауылдардың, қалалардың қоғамдық істерін шешеді.<ref>{{Cite web|url=http://logos.press.md/Weekly/Main.asp?IssueNum=508&IssueDate=04.04.2003&YearNum=12&Theme=14&Topic=10574 |title=О МЕСТНОМ ПУБЛИЧНОМ УПРАВЛЕНИИ: Закон Республики Молдова № 123-XV от 18 марта 2003 года |language=ru |date=2003-03-18}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080608213317/http://logos.press.md/Weekly/Main.asp?IssueNum=508&IssueDate=04.04.2003&YearNum=12&Theme=14&Topic=10574 |date=2008-06-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мэрлер| Примар]] [[Санат:Лауазымдар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік құрылымы]] [[Санат:Молдова мемлекеттік құрылымы]] bybk8dzpt41gyx8htn1js4xm6pfy1vl 3684453 3684400 2026-10-21T14:58:58Z Nurken 111493 3684453 wikitext text/x-wiki '''Примар''' ({{lang-ro|primar}}) — [[Румыния]] және [[Молдова]]дағы «қала [[мэр]]і» дегенді білдіретін [[Румын тілі|румынтілді]] термин.<ref>{{Cite web|url=https://dexonline.ro/definitie/primar/definitii |title=primar - definiție și paradigmă {{!}} dexonline |language=ro |work=dexonline.ro |accessdate=2026-10-21}}</ref> Примар сөзі румын тіліне [[Халықтық латын тілі|халықтық латын]]ның «primarius» сөзінен келген. == Румыния == [[Румыния Конституциясы]]на сәйкес жергілікті мемлекеттік басқару органдары — заңға сай сайланатын жергілікті кеңестер мен әкімдер (123-баптың 4-тармағы). Жергілікті кеңестер мен әкімдер дербес әкімшілік органдар ретінде әрекет етеді және заңға сәйкес [[коммуна]]лар мен [[қала]]лардағы қоғамдық істерге жауапты болады (121-баптың 2-тармағы).<ref name="romania">{{Cite web|url=https://www.arl-international.com/knowledge/country-profiles/romania/rev/3754 |title=Country Profile of Romania. Hannover. |language=en |publisher=ARL Country Profiles |last=Runceanu |first=C. |date=2023 |accessdate=2026-10-21}}</ref> Жергілікті кеңес пен әкімді [[муниципалитет]]тің, қаланың немесе коммунаның тұрғындары төрт жыл мерзімге сайлайды.<ref name="romania" /> == Молдова == Молдовада примар — [[Молдова әкімшілік бөлінісі|әкімшілік-аумақтық бірлік]] халқының өкілді билігі және жергілікті кеңестің атқарушы билігі, ол жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын және еркін дауыс беру арқылы сайланады. Примарлар Сайлау кодексіне сәйкес сайланады. Жергілікті кеңестер мен примарлар тәуелсіз басқару органдары ретінде әрекет етеді және заңға сәйкес ауылдардың, қалалардың қоғамдық істерін шешеді.<ref>{{Cite web|url=http://logos.press.md/Weekly/Main.asp?IssueNum=508&IssueDate=04.04.2003&YearNum=12&Theme=14&Topic=10574 |title=О МЕСТНОМ ПУБЛИЧНОМ УПРАВЛЕНИИ: Закон Республики Молдова № 123-XV от 18 марта 2003 года |language=ru |date=2003-03-18}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080608213317/http://logos.press.md/Weekly/Main.asp?IssueNum=508&IssueDate=04.04.2003&YearNum=12&Theme=14&Topic=10574 |date=2008-06-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мэрлер| Примар]] [[Санат:Лауазымдар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік құрылымы]] [[Санат:Молдова мемлекеттік құрылымы]] oascz3vzd5m01wubj5my1j80ljbmwnd 3684456 3684453 2026-10-21T15:09:47Z Nurken 111493 3684456 wikitext text/x-wiki [[Сурет:CaleaMotilorNr1-3.JPG|нобай|оңға|[[Клуж-Напока]] қалалық ратушасы, 2013 жыл]] [[Сурет:Consiliul Municipal Chișinău (cropped).jpg|нобай|оңға|[[Кишинёв]] мэриясының ратушасы, 2022 жыл]] '''Примар''' ({{lang-ro|primar}}) — [[Румыния]] және [[Молдова]]дағы «қала [[мэр]]і» дегенді білдіретін [[Румын тілі|румынтілді]] термин.<ref>{{Cite web|url=https://dexonline.ro/definitie/primar/definitii |title=primar - definiție și paradigmă {{!}} dexonline |language=ro |work=dexonline.ro |accessdate=2026-10-21}}</ref> Примар сөзі румын тіліне [[Халықтық латын тілі|халықтық латын]]ның «primarius» сөзінен келген. == Румыния == [[Румыния Конституциясы]]на сәйкес жергілікті мемлекеттік басқару органдары — заңға сай сайланатын жергілікті кеңестер мен әкімдер (123-баптың 4-тармағы). Жергілікті кеңестер мен әкімдер дербес әкімшілік органдар ретінде әрекет етеді және заңға сәйкес [[коммуна]]лар мен [[қала]]лардағы қоғамдық істерге жауапты болады (121-баптың 2-тармағы).<ref name="romania">{{Cite web|url=https://www.arl-international.com/knowledge/country-profiles/romania/rev/3754 |title=Country Profile of Romania. Hannover. |language=en |publisher=ARL Country Profiles |last=Runceanu |first=C. |date=2023 |accessdate=2026-10-21}}</ref> Жергілікті кеңес пен әкімді [[муниципалитет]]тің, қаланың немесе коммунаның тұрғындары төрт жыл мерзімге сайлайды.<ref name="romania" /> == Молдова == Молдовада примар — [[Молдова әкімшілік бөлінісі|әкімшілік-аумақтық бірлік]] халқының өкілді билігі және жергілікті кеңестің атқарушы билігі, ол жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын және еркін дауыс беру арқылы сайланады. Примарлар Сайлау кодексіне сәйкес сайланады. Жергілікті кеңестер мен примарлар тәуелсіз басқару органдары ретінде әрекет етеді және заңға сәйкес ауылдардың, қалалардың қоғамдық істерін шешеді.<ref>{{Cite web|url=http://logos.press.md/Weekly/Main.asp?IssueNum=508&IssueDate=04.04.2003&YearNum=12&Theme=14&Topic=10574 |title=О МЕСТНОМ ПУБЛИЧНОМ УПРАВЛЕНИИ: Закон Республики Молдова № 123-XV от 18 марта 2003 года |language=ru |date=2003-03-18}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080608213317/http://logos.press.md/Weekly/Main.asp?IssueNum=508&IssueDate=04.04.2003&YearNum=12&Theme=14&Topic=10574 |date=2008-06-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мэрлер| Примар]] [[Санат:Лауазымдар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік құрылымы]] [[Санат:Молдова мемлекеттік құрылымы]] hwmxjnb36xkbehnfgz4s7vmiu0df07o 0 788856 3684402 2026-10-21T12:07:15Z Рақымжан Курманали 186874 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Коринф каналы'''<ref>https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001336965?page=177&rotate=0&theme=white&inversion=off</ref> (гр. Διώρυγα Κορίνθου немесе Διώρυξ Κορίνθου) — [[Грекия]]дағы кеме қатынасына арналған, шл... 3684402 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Коринф каналы'''<ref>https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001336965?page=177&rotate=0&theme=white&inversion=off</ref> (гр. Διώρυγα Κορίνθου немесе Διώρυξ Κορίνθου) — [[Грекия]]дағы кеме қатынасына арналған, шлюздері жоқ канал; ол [[Эгей теңізі|Эгей]] теңізіндегі Сароникос шығанағын Ион теңізіндегі Коринф шығанағымен жалғайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82</ref>. Канал Пелопоннес түбегін Грекияның орталық бөлігімен байланыстыратын Коринф мойны арқылы өтеді. [[Канал]] өз атауын оның батыс шетіне жақын орналасқан [[Коринф]] қаласынан алған. Ол 1893 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Каналдың ұзындығы — 6 шақырым, тереңдігі — 8 метр. Оның қабырғалары табиғи текті (негізінен әктастан тұрады) және биіктігі 76 метрге дейін жетеді. Каналдың ені теңіз деңгейінде 25 метрді, ал табанында 21 метрді құрайды. Каналдың үстінен бір теміржол көпірі және үш автомобиль көпірі өтеді. Сонымен қатар, 1988 жылы каналдың екі ұшында су астына түсетін көпірлер салынды. <ref>https://archive.org/details/athensmegarid00goet</ref> Канал арқылы суға бату тереңдігі 7,3 метрден, ал ені 17,6 метрден аспайтын кемелердің өтуіне рұқсат етіледі. '''Тарихы''' [[Сурет:Corinth, Greece (NASA).jpg|нобай|Ғарыштан көрініс]] Бұл жерде [[канал]] салу әрекеттері тым ерте замандардан бастау алады. Алғашқы деректер біздің заманымызға дейінгі VII ғасырға жатады; сол кезде ежелгі Грекияның «Жеті данасының» бірі саналатын Коринф тираны [[Периандр]] су жолын қазуға тырысқан, алайда кейін бұл жобаны тоқтатып тастаған. Жұмыстың тоқтатылуына Периандрдің Эгей және Иония теңіздеріндегі су деңгейлерінің айырмашылығы айналадағы жерлерді су басуға әкеп соғуы мүмкін деп қауіптенуі себеп болды.Басқа бір дерекке сүйенсек, ол құдайлардың қаһарын тудырудан қорыққан, өйткені Дельфидегі сәуегей: «Истмді мұнарамен бекітпеңдер және оны [канал қазып] кесіп өтпеңдер», — деп болжам айтқан еді. Бұл болжамды Коринф ғибадатханаларының діни қызметкерлері шығарған болуы мүмкін деген жорамал бар. Олар каналдың салынуы кемелердің жылдам өтуіне мүмкіндік беріп, саудагерлердің Коринфте аялдауына қажеттілік қалдырмайтынын, сөйтіп өздеріне түсетін мол садақалар мен сый-сияпаттардан айырылып қалатындарын түсініп, қауіптенген еді <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D1%8D%D1%80%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9</ref>. Тиран каналдың орнына «Диолк» деп аталатын, құрылысы қарапайым әрі арзанырақ тастан жасалған кеме тасымалдау жолын салдырды. Диолктың қалдықтарын бүгінгі күнге дейін каналдың бойынан көруге болады. Б.з.д. 307 жылы [[Деметрий Полиоркет]] канал салу мүмкіндігін қарастырған еді. Алайда, жобаға жалдаған мысырлық инженерлер оған Коринф шығанағы мен [[Сароникос]] шығанағындағы су деңгейінің бірдей емес екенін айтып, бұл ойынан бас тартқызды. Олар егер құрлық бөлігін жарып канал қазылса, Коринф шығанағындағы су Сароникос шығанағына қарай лап қойып, бүкіл аймақты су бастыратынын және маңайдағы аралдарды шайып кететінін ескертті. Коринф Рим билігіне өткен кезде, Юлий Цезарь, ал кейінірек Калигула да осындай жоспарлар құрған болатын. Б.з. 67 жылы император Нерон канал қазуға үшінші рет әрекет жасап, бұл жұмысқа 6000 құл мен сотталған адамды жұмылдырды. Алайда Неронға өзіне қарсы көтеріліс басталған Римге қайтуға тура келгендіктен, бұл жоба сәтсіз аяқталды. Нерон қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның орнына келген Галба бұл қымбат жобаны тоқтатып тастады. Кейінгі жылдары Герод Аттик, ал одан кейін византиялықтар да мойынды (истмусты) кесіп өтуге тырысып көрді, бірақ олардың да әрекеттері нәтиже бермеді. Сол сияқты, жұмысты бастап, бірақ көп ұзамай одан бас тартқан венециялықтар туралы да дәл осылай айтуға болады. 1821 жылғы Грек революциясынан кейін Грекияның тұңғыш президенті Иоаннис Каподистриас ел дамуы үшін маңыздылығын түсініп, Коринф каналын салуды жоспарлады. Ол жобаны әзірлеуді француз инженеріне тапсырғанымен, экономикалық себептерге байланысты бұл жоспарлардан бас тартуға тура келді. Суэц каналы ашылғаннан кейін, 1869 жылдың қарашасында Грекия үкіметі «Коринф мойны арқылы канал қазу» туралы заң қабылдады. Канал жобасын жасау бұрын Панама каналының жобалау жұмыстарына қатысқан венгр сәулетшілері Иштван Тюрр мен Бела Герстерге тапсырылды. Ұзаққа созылған келіссөздерден кейін, 1882 жылдың 5 мамырында канал құрылысы басталды. '''Құрылыс және жұмысты бастау''' Канал құрылысын француз компаниясы бастаған еді, алайда қаржылық қиындықтарға байланысты ол жұмысын тоқтатып, жобаны аяқтай алмады. Кейіннен грек банкирі әрі қайырымдылық жасаушы Андреас Сингрос басқарған грек компаниясы істі өз қолына алып, жобаны рекордтық мерзімде аяқтады. [[Сурет:Corinth canal construction 2.jpg|нобай|Құрылыс кезеңі]] Жалпы алғанда, Коринф каналының құрылысы он жылдан астам уақытқа (1881–1893 жж.) созылды және оған екі жарым мың жұмысшы қатысты. 1893 жылы 7 тамызда Коринф каналының ашылуына арналған салтанатты рәсім өтті <ref>https://web.archive.org/web/20071117071010/http://www.corinthcanal.com/history3.html</ref>. Канал кемелерге Пелопоннес түбегін айналып өтудің орнына, жолдарын 400 шақырымнан астам қашықтыққа қысқартуға мүмкіндік берді. Құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін канал қаржылық және пайдалануға қатысты қиындықтарға тап болды. Оның тарлығы кеме қатынасына кедергі келтіреді. Биік қабырғалар каналдың бүкіл бойында күшті желдердің пайда болуына әкеледі, ал екі шығанақтағы толысу уақыттарының айырмашылығы канал ішінде қуатты толысу ағыстарын тудырады. Осы себептерге байланысты көптеген кеме қатынасы компаниялары каналды пайдаланудан бас тартты, нәтижесінде кеме қозғалысы болжамдалған көрсеткіштерден әлдеқайда төмен болды. Жылына 4 миллион тоннаға жуық жүк тасымалданады деп күтілгенімен, 1906 жылға қарай бұл көрсеткіш жылына небәрі жарты миллион тоннаны ғана құрады. 1913 жылға қарай жүк айналымы 1,5 миллион тоннаға дейін өсті <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB#cite_note-Johnson-6</ref>. Тағы бір тұрақты мәселе – каналдың әктастан жасалған қабырғаларының басынан бастап-ақ тұрақсыз болуы еді. Канал ресми түрде 1893 жылдың тамызында ашылғанымен, топырақ көшкіндерінің салдарынан кеме қатынасы келесі жылдың қарашасына дейін бастала алмады. Көп ұзамай канал арқылы өтетін кемелер тудыратын толқындардың қабырғаларды шайып, жаңа көшкіндерге жол ашатыны белгілі болды. Бұл жағдай канал ұзындығының жартысынан астамында, су жиегі бойымен тіреуіш қабырғалар тұрғызу үшін қосымша қаражат жұмсауды қажет етті. Дегенмен, топырақ көшкіні мәселесі бүгінгі күнге дейін алаңдаушылық тудырып келеді. '''Екінші дүниежүзілік соғыс''' Грекияға басып кіру барысында, 1941 жылғы 26 сәуірде, Вермахт арнаның екі жағалауына да десантшыларын түсірді. Одақтастардың қорғаныста тұрған шағын күштерін күтпеген жерден басып кіріп, олар жалғыз көпірді қолға түсірді және оған орнатылған жарылғыш заттарды залалсыздандырды. Алайда, шегіну қажет болған жағдайда пайдалану үшін жарылғыш заттардың өздері алынбай, сол қалпында қалдырылған еді. Қорғаныс шебінде аман қалған жауынгерлер көпірге қарай зеңбіректен оқ атып, жарылғыш заттардың біріне тигізді, соның салдарынан құрылым опырылып құлады. Неміс әскери инженерлеріне уақытша көпір салу үшін екі тәулік қажет болды; 28 сәуірде бұл көпір арқылы немістердің 5-ші танк дивизиясының танкілері өтті.Мойынның басып алынуы нәтижесінде құрлықта қалған 12 000 одақтас әскер қоршауда қалды; алайда, әскерлердің жағаға түсуінің кешігуіне және көпірдің қиратылуына қарамастан, Британдық Жерорта теңізі флоты Пелопоннестен 50 000 адамды эвакуациялай алды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9854331733</ref>. [[Сурет:Clearing Corinth canal.jpg|нобай|Арнаны тазарту]] 1944 жылдың қазан айында Грекиядан шегінген неміс әскерлері өздерінен кейін ауқымды қиратулар қалдырды. Жарылыстар салдарынан канал арнасы 645 000 текше метрден астам топырақпен және теміржол көпірінің қалдықтарымен толды. Сонымен қатар, онда тастап кетілген техника (оның ішінде теміржол жылжымалы құрамы мен миналар) және жарылып, су түбіне кеткен «Веста» (Vesta) атты бу кемесі қалды. Бұған қоса, тиісті күтімнің болмауынан су жолы айтарлықтай лайланып, шөгіндіге толған еді. «Трумэн доктринасы» мен «Маршалл жоспары» аясында, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] Мемлекеттік департаментімен жасалған келісімшарттар негізінде, америкалық фирмалар қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді; бұл іске АҚШ армиясының инженерлік корпусы да белсенді қолдау көрсетті.«Steers-Grove» бірлескен кәсіпорны каналды тазарту жұмыстарын жүргізді; бұл ретте жер қазатын снарядтар, крандар, экскаваторлар және басқа да жүзбелі әрі құрлықтағы техникалар қолданылды. Ал «Atkinson-Drake-Park» консорциумы Грекияның көлік желісін, соның ішінде теміржол көпірлерін қалпына келтірумен айналысты[1-ескертпе]. Тазарту жұмыстары 1947 жылдың қарашасында басталып, сегіз айға созылғаннан кейін, 1948 жылдың 7 шілдесінде канал суға терең батпайтын (шөгуі аз) кемелер үшін ашылды; ал қыркүйек айына қарай ол барлық типтегі кемелер үшін қолжетімді болды <ref>https://web.archive.org/web/20160822005007/http://www.usace.army.mil/About/History/Historical-Vignettes/Military-Construction-Combat/056-New-District/</ref> <ref>https://books.google.ru/books?id=jy5JP4LgkwYC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=Corinth+canal+Atkinson-Drake-Park+bridges&source=bl&ots=NlFIYL7ph7&sig=Xa1GpECgwFqC6lN8_Erxd9BWzug&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjEnejMqOHNAhVB1ywKHSSyAgwQ6AEIGDAB#v=onepage&q=Corinth%20canal&f=false</ref>. '''Бүгінгі арна''' Қазіргі уақытта канал өзінің экономикалық маңызын біршама жоғалтты. Су жолының тарлығына байланысты кеме қозғалысы кезектесіп, бір бағытта ғана жүзеге асырылады. Ені 20 метрге жуық ірі мұхит кемелері бұл канал арқылы өте алмайды. Тоннажы жоғары кемелерді сүйретіп өткізуге тура келеді, себебі олардың өздігінен жүріп өтуі канал қабырғаларының шайылуына (эрозияға) әкелуі мүмкін. Жыл сайын канал арқылы 15 000-ға жуық кеме өтеді <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%87%D1%91%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref>. <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82</ref> [[Сурет:Bateau traversant le canal de corinthe.jpg|нобай|Кемелердің канал арқылы өтуі]] Канал үстіндегі көпірлерден банджи-джампинг (арқанмен секіру) жасауға болады. [[Сурет:BridgeSubmerging4.jpg|нобай|Коринф каналының кіреберісіндегі су астына түсетін көпір]] 2018 жылдың ақпанында қатты жаңбырдан кейін канал бойында жер көшкіні жүріп, салдарынан кеме қозғалысы уақытша тоқтатылды <ref>https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2018/02/27/7078113/</ref>. 2019 жылдың қазан айында ені 22,5 метр, ал су ығыстырымы 24 000 тоннадан асатын «Braemar» круиздік кемесі ең үлкен ені небәрі 25 метр болатын каналдан сәтті өтті <ref>https://vm.ru/news/756342-kruiznyj-lajner-protisnulsya-cherez-korinfskij-kanal-v-grecii</ref>. oziisl9o9lcytwl90d7ngk3w5m6r19g 3684403 3684402 2026-10-21T12:10:24Z Рақымжан Курманали 186874 3684403 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Коринф каналы'''<ref>https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_001336965?page=177&rotate=0&theme=white&inversion=off</ref> (гр. Διώρυγα Κορίνθου немесе Διώρυξ Κορίνθου) — [[Грекия]]дағы кеме қатынасына арналған, шлюздері жоқ канал; ол [[Эгей теңізі|Эгей]] теңізіндегі Сароникос шығанағын Ион теңізіндегі Коринф шығанағымен жалғайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82</ref>. Канал Пелопоннес түбегін Грекияның орталық бөлігімен байланыстыратын Коринф мойны арқылы өтеді. [[Канал]] өз атауын оның батыс шетіне жақын орналасқан [[Коринф]] қаласынан алған. Ол 1893 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Каналдың ұзындығы — 6 шақырым, тереңдігі — 8 метр. Оның қабырғалары табиғи текті (негізінен әктастан тұрады) және биіктігі 76 метрге дейін жетеді. Каналдың ені теңіз деңгейінде 25 метрді, ал табанында 21 метрді құрайды. Каналдың үстінен бір теміржол көпірі және үш автомобиль көпірі өтеді. Сонымен қатар, 1988 жылы каналдың екі ұшында су астына түсетін көпірлер салынды. <ref>https://archive.org/details/athensmegarid00goet</ref> Канал арқылы суға бату тереңдігі 7,3 метрден, ал ені 17,6 метрден аспайтын кемелердің өтуіне рұқсат етіледі. '''Тарихы''' [[Сурет:Corinth, Greece (NASA).jpg|нобай|Ғарыштан көрініс]] Бұл жерде [[канал]] салу әрекеттері тым ерте замандардан бастау алады. Алғашқы деректер біздің заманымызға дейінгі VII ғасырға жатады; сол кезде ежелгі Грекияның «Жеті данасының» бірі саналатын Коринф тираны [[Периандр]] су жолын қазуға тырысқан, алайда кейін бұл жобаны тоқтатып тастаған. Жұмыстың тоқтатылуына Периандрдің Эгей және Иония теңіздеріндегі су деңгейлерінің айырмашылығы айналадағы жерлерді су басуға әкеп соғуы мүмкін деп қауіптенуі себеп болды.Басқа бір дерекке сүйенсек, ол құдайлардың қаһарын тудырудан қорыққан, өйткені Дельфидегі сәуегей: «Истмді мұнарамен бекітпеңдер және оны [канал қазып] кесіп өтпеңдер», — деп болжам айтқан еді. Бұл болжамды Коринф ғибадатханаларының діни қызметкерлері шығарған болуы мүмкін деген жорамал бар. Олар каналдың салынуы кемелердің жылдам өтуіне мүмкіндік беріп, саудагерлердің Коринфте аялдауына қажеттілік қалдырмайтынын, сөйтіп өздеріне түсетін мол садақалар мен сый-сияпаттардан айырылып қалатындарын түсініп, қауіптенген еді <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D1%8D%D1%80%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9</ref>. Тиран каналдың орнына «Диолк» деп аталатын, құрылысы қарапайым әрі арзанырақ тастан жасалған кеме тасымалдау жолын салдырды. Диолктың қалдықтарын бүгінгі күнге дейін каналдың бойынан көруге болады. Б.з.д. 307 жылы [[Деметрий Полиоркет]] канал салу мүмкіндігін қарастырған еді. Алайда, жобаға жалдаған мысырлық инженерлер оған Коринф шығанағы мен [[Сароникос]] шығанағындағы су деңгейінің бірдей емес екенін айтып, бұл ойынан бас тартқызды. Олар егер құрлық бөлігін жарып канал қазылса, Коринф шығанағындағы су Сароникос шығанағына қарай лап қойып, бүкіл аймақты су бастыратынын және маңайдағы аралдарды шайып кететінін ескертті. Коринф Рим билігіне өткен кезде, Юлий Цезарь, ал кейінірек Калигула да осындай жоспарлар құрған болатын. Б.з. 67 жылы император Нерон канал қазуға үшінші рет әрекет жасап, бұл жұмысқа 6000 құл мен сотталған адамды жұмылдырды. Алайда Неронға өзіне қарсы көтеріліс басталған Римге қайтуға тура келгендіктен, бұл жоба сәтсіз аяқталды. Нерон қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның орнына келген Галба бұл қымбат жобаны тоқтатып тастады. Кейінгі жылдары Герод Аттик, ал одан кейін византиялықтар да мойынды (истмусты) кесіп өтуге тырысып көрді, бірақ олардың да әрекеттері нәтиже бермеді. Сол сияқты, жұмысты бастап, бірақ көп ұзамай одан бас тартқан венециялықтар туралы да дәл осылай айтуға болады. 1821 жылғы Грек революциясынан кейін Грекияның тұңғыш президенті Иоаннис Каподистриас ел дамуы үшін маңыздылығын түсініп, Коринф каналын салуды жоспарлады. Ол жобаны әзірлеуді француз инженеріне тапсырғанымен, экономикалық себептерге байланысты бұл жоспарлардан бас тартуға тура келді. Суэц каналы ашылғаннан кейін, 1869 жылдың қарашасында Грекия үкіметі «Коринф мойны арқылы канал қазу» туралы заң қабылдады. Канал жобасын жасау бұрын Панама каналының жобалау жұмыстарына қатысқан венгр сәулетшілері Иштван Тюрр мен Бела Герстерге тапсырылды. Ұзаққа созылған келіссөздерден кейін, 1882 жылдың 5 мамырында канал құрылысы басталды. '''Құрылыс және жұмысты бастау''' Канал құрылысын француз компаниясы бастаған еді, алайда қаржылық қиындықтарға байланысты ол жұмысын тоқтатып, жобаны аяқтай алмады. Кейіннен грек банкирі әрі қайырымдылық жасаушы Андреас Сингрос басқарған грек компаниясы істі өз қолына алып, жобаны рекордтық мерзімде аяқтады. [[Сурет:Corinth canal construction 2.jpg|нобай|Құрылыс кезеңі]] Жалпы алғанда, Коринф каналының құрылысы он жылдан астам уақытқа (1881–1893 жж.) созылды және оған екі жарым мың жұмысшы қатысты. 1893 жылы 7 тамызда Коринф каналының ашылуына арналған салтанатты рәсім өтті <ref>https://web.archive.org/web/20071117071010/http://www.corinthcanal.com/history3.html</ref>. Канал кемелерге Пелопоннес түбегін айналып өтудің орнына, жолдарын 400 шақырымнан астам қашықтыққа қысқартуға мүмкіндік берді. Құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін канал қаржылық және пайдалануға қатысты қиындықтарға тап болды. Оның тарлығы кеме қатынасына кедергі келтіреді. Биік қабырғалар каналдың бүкіл бойында күшті желдердің пайда болуына әкеледі, ал екі шығанақтағы толысу уақыттарының айырмашылығы канал ішінде қуатты толысу ағыстарын тудырады. Осы себептерге байланысты көптеген кеме қатынасы компаниялары каналды пайдаланудан бас тартты, нәтижесінде кеме қозғалысы болжамдалған көрсеткіштерден әлдеқайда төмен болды. Жылына 4 миллион тоннаға жуық жүк тасымалданады деп күтілгенімен, 1906 жылға қарай бұл көрсеткіш жылына небәрі жарты миллион тоннаны ғана құрады. 1913 жылға қарай жүк айналымы 1,5 миллион тоннаға дейін өсті <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB#cite_note-Johnson-6</ref>. Тағы бір тұрақты мәселе – каналдың әктастан жасалған қабырғаларының басынан бастап-ақ тұрақсыз болуы еді. Канал ресми түрде 1893 жылдың тамызында ашылғанымен, топырақ көшкіндерінің салдарынан кеме қатынасы келесі жылдың қарашасына дейін бастала алмады. Көп ұзамай канал арқылы өтетін кемелер тудыратын толқындардың қабырғаларды шайып, жаңа көшкіндерге жол ашатыны белгілі болды. Бұл жағдай канал ұзындығының жартысынан астамында, су жиегі бойымен тіреуіш қабырғалар тұрғызу үшін қосымша қаражат жұмсауды қажет етті. Дегенмен, топырақ көшкіні мәселесі бүгінгі күнге дейін алаңдаушылық тудырып келеді. '''Екінші дүниежүзілік соғыс''' Грекияға басып кіру барысында, 1941 жылғы 26 сәуірде, Вермахт арнаның екі жағалауына да десантшыларын түсірді. Одақтастардың қорғаныста тұрған шағын күштерін күтпеген жерден басып кіріп, олар жалғыз көпірді қолға түсірді және оған орнатылған жарылғыш заттарды залалсыздандырды. Алайда, шегіну қажет болған жағдайда пайдалану үшін жарылғыш заттардың өздері алынбай, сол қалпында қалдырылған еді. Қорғаныс шебінде аман қалған жауынгерлер көпірге қарай зеңбіректен оқ атып, жарылғыш заттардың біріне тигізді, соның салдарынан құрылым опырылып құлады. Неміс әскери инженерлеріне уақытша көпір салу үшін екі тәулік қажет болды; 28 сәуірде бұл көпір арқылы немістердің 5-ші танк дивизиясының танкілері өтті.Мойынның басып алынуы нәтижесінде құрлықта қалған 12 000 одақтас әскер қоршауда қалды; алайда, әскерлердің жағаға түсуінің кешігуіне және көпірдің қиратылуына қарамастан, Британдық Жерорта теңізі флоты Пелопоннестен 50 000 адамды эвакуациялай алды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9854331733</ref>. [[Сурет:Clearing Corinth canal.jpg|нобай|Арнаны тазарту]] 1944 жылдың қазан айында Грекиядан шегінген неміс әскерлері өздерінен кейін ауқымды қиратулар қалдырды. Жарылыстар салдарынан канал арнасы 645 000 текше метрден астам топырақпен және теміржол көпірінің қалдықтарымен толды. Сонымен қатар, онда тастап кетілген техника (оның ішінде теміржол жылжымалы құрамы мен миналар) және жарылып, су түбіне кеткен «Веста» (Vesta) атты бу кемесі қалды. Бұған қоса, тиісті күтімнің болмауынан су жолы айтарлықтай лайланып, шөгіндіге толған еді. «Трумэн доктринасы» мен «Маршалл жоспары» аясында, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] Мемлекеттік департаментімен жасалған келісімшарттар негізінде, америкалық фирмалар қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді; бұл іске АҚШ армиясының инженерлік корпусы да белсенді қолдау көрсетті.«Steers-Grove» бірлескен кәсіпорны каналды тазарту жұмыстарын жүргізді; бұл ретте жер қазатын снарядтар, крандар, экскаваторлар және басқа да жүзбелі әрі құрлықтағы техникалар қолданылды. Ал «Atkinson-Drake-Park» консорциумы Грекияның көлік желісін, соның ішінде теміржол көпірлерін қалпына келтірумен айналысты[1-ескертпе]. Тазарту жұмыстары 1947 жылдың қарашасында басталып, сегіз айға созылғаннан кейін, 1948 жылдың 7 шілдесінде канал суға терең батпайтын (шөгуі аз) кемелер үшін ашылды; ал қыркүйек айына қарай ол барлық типтегі кемелер үшін қолжетімді болды <ref>https://web.archive.org/web/20160822005007/http://www.usace.army.mil/About/History/Historical-Vignettes/Military-Construction-Combat/056-New-District/</ref> <ref>https://books.google.ru/books?id=jy5JP4LgkwYC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=Corinth+canal+Atkinson-Drake-Park+bridges&source=bl&ots=NlFIYL7ph7&sig=Xa1GpECgwFqC6lN8_Erxd9BWzug&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjEnejMqOHNAhVB1ywKHSSyAgwQ6AEIGDAB#v=onepage&q=Corinth%20canal&f=false</ref>. '''Бүгінгі арна''' Қазіргі уақытта канал өзінің экономикалық маңызын біршама жоғалтты. Су жолының тарлығына байланысты кеме қозғалысы кезектесіп, бір бағытта ғана жүзеге асырылады. Ені 20 метрге жуық ірі мұхит кемелері бұл канал арқылы өте алмайды. Тоннажы жоғары кемелерді сүйретіп өткізуге тура келеді, себебі олардың өздігінен жүріп өтуі канал қабырғаларының шайылуына (эрозияға) әкелуі мүмкін. Жыл сайын канал арқылы 15 000-ға жуық кеме өтеді <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%87%D1%91%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref>. <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82</ref> [[Сурет:Bateau traversant le canal de corinthe.jpg|нобай|Кемелердің канал арқылы өтуі]] Канал үстіндегі көпірлерден банджи-джампинг (арқанмен секіру) жасауға болады. [[Сурет:BridgeSubmerging4.jpg|нобай|Коринф каналының кіреберісіндегі су астына түсетін көпір]] 2018 жылдың ақпанында қатты жаңбырдан кейін канал бойында жер көшкіні жүріп, салдарынан кеме қозғалысы уақытша тоқтатылды <ref>https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2018/02/27/7078113/</ref>. 2019 жылдың қазан айында ені 22,5 метр, ал су ығыстырымы 24 000 тоннадан асатын «Braemar» круиздік кемесі ең үлкен ені небәрі 25 метр болатын каналдан сәтті өтті <ref>https://vm.ru/news/756342-kruiznyj-lajner-protisnulsya-cherez-korinfskij-kanal-v-grecii</ref>. <references /> [[Санат:Арналар әліпби ретімен]] [[Санат:Греция каналы]] 1m2ajk9jtlxviw7obyz47tfzqch6xvw 3 788857 3684404 2026-10-21T12:10:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684404 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Radln}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 17:10, 2026 ж. қазанның 21 (+05) qdacl7olrbeb0gv9zyjiky8qoez36rm 0 788860 3684413 2026-10-21T12:51:23Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Stema USM.svg |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' (лат. «Өмір... 3684413 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Stema USM.svg |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' (лат. «Өмір үшін оқимыз») |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; [[Румын тілі|румынша]]: ''Universitatea de Stat din Moldova'') — Молдованың [[Кишинёв]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. js4fsellnlny80j0zxaezf2oxt5zrre 3684414 3684413 2026-10-21T12:51:38Z 1nter pares 146705 3684414 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Stema USM.svg |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' (лат. «Өмір үшін оқимыз») |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; [[Румын тілі|румынша]]: ''Universitatea de Stat din Moldova'') — Молдованың [[Кишинёв]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pkgxh0jxsi0lrgxsehba4gtvkzc5nu5 3684415 3684414 2026-10-21T12:51:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3684415 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' (лат. «Өмір үшін оқимыз») |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; [[Румын тілі|румынша]]: ''Universitatea de Stat din Moldova'') — Молдованың [[Кишинёв]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nlbar99atbnjmjw50coextlgorsz0zj 3684416 3684415 2026-10-21T12:52:04Z 1nter pares 146705 /* */ 3684416 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; [[Румын тілі|румынша]]: ''Universitatea de Stat din Moldova'') — Молдованың [[Кишинёв]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f52wtmmet5psd3p5scj6db15j4u6ofe 3684417 3684416 2026-10-21T12:52:24Z 1nter pares 146705 /* */ 3684417 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; [[Румын тілі|румынша]]: ''Universitatea de Stat din Moldova'') — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 37h6irqimq56x1hpljmatyzxanrvzho 3684434 3684417 2026-10-21T14:17:57Z 1nter pares 146705 /* */ 3684434 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g4tiki19nzrynzd40etr6fqflv60kuv 3684435 3684434 2026-10-21T14:19:49Z 1nter pares 146705 3684435 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5vt88kaefpkduppazx2hg1i8nijtbnw 3684437 3684435 2026-10-21T14:25:55Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3684437 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5geg4v09j6auzgcplf55x25466ayax9 3684439 3684437 2026-10-21T14:29:54Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3684439 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Факультеттері == Университет құрылымына мынадай факультеттер кіреді:<ref>{{cite web |title=Universitatea de Stat din Moldova » Facultăți |url=http://usm.md/?page_id=40 |access-date=24 April 2020 |language=ro-RO |archive-date=17 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165549/http://usm.md/?page_id=40 |url-status=dead }}</ref> * Биология және топырақтану * Химия және химиялық технология * Құқық * Физика және инженерия * Тарих және философия * Журналистика және коммуникация ғылымдары * Филология * Математика және информатика * Психология, педагогика, әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс * Халықаралық қатынастар, саясаттану және әкімшілік ғылымдар * Экономикалық ғылымдар * Дене шынықтыру және спорт институты == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hnkcjkg8bxl84edeofnnb99c7xv3ekf 3684441 3684439 2026-10-21T14:34:33Z 1nter pares 146705 /* Факультеттері */ 3684441 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Факультеттері == Университет құрылымына мынадай факультеттер кіреді:<ref>{{cite web |title=Universitatea de Stat din Moldova » Facultăți |url=http://usm.md/?page_id=40 |access-date=24 April 2020 |language=ro-RO |archive-date=17 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165549/http://usm.md/?page_id=40 |url-status=dead }}</ref> * Биология және топырақтану * Химия және химиялық технология * Құқық * Физика және инженерия * Тарих және философия * Журналистика және коммуникация ғылымдары * Филология * Математика және информатика * Психология, педагогика, әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс * Халықаралық қатынастар, саясаттану және әкімшілік ғылымдар * Экономикалық ғылымдар * Дене шынықтыру және спорт институты == Белгілі профессорлары == * [[Валентин Белоусов]] * [[Израиль Гохберг]] * [[Евгений Покатилов]]<ref>{{Cite web |title=NASA/ADS |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database:%22astronomy%22&filter_database_fq_database=database:%22physics%22&format=SHORT&fq=%7B!type=aqp%20v=$fq_database%7D&fq_database=(database:%22astronomy%22%20OR%20database:%22physics%22)&q=author:(%22Pokatilov,%20E.P.%22)&sort=score%20desc,%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=qform&unprocessed_parameter=Relative%20Weights&p_=0 |access-date=2023-05-19 |website=ui.adsabs.harvard.edu}}</ref> * Юрий Перлин * [[Николае Корлэтяну]] * Михаил Павлов * Николае Димо * [[Евгений Александрович Литвинов]] == Белгілі түлектері == * [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] — гендерлік зерттеулер саласының ғалымы * [[Наталья Герман]] — Молдова премьер-министрінің міндетін атқарған * [[Самуэль Йебоа Менса]] — Африка ғылым академиясы * [[Татьяна Молчан]] — дипломат және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясы]]ның (UNECE) атқарушы хатшысы == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 70e22s5di4vzu1nxa4xxr1ybgxh3lxb 3684442 3684441 2026-10-21T14:35:28Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3684442 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Факультеттері == Университет құрылымына мынадай факультеттер кіреді:<ref>{{cite web |title=Universitatea de Stat din Moldova » Facultăți |url=http://usm.md/?page_id=40 |access-date=24 April 2020 |language=ro-RO |archive-date=17 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165549/http://usm.md/?page_id=40 |url-status=dead }}</ref> * Биология және топырақтану * Химия және химиялық технология * Құқық * Физика және инженерия * Тарих және философия * Журналистика және коммуникация ғылымдары * Филология * Математика және информатика * Психология, педагогика, әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс * Халықаралық қатынастар, саясаттану және әкімшілік ғылымдар * Экономикалық ғылымдар * Дене шынықтыру және спорт институты == Белгілі профессорлары == * [[Валентин Белоусов]] * [[Израиль Гохберг]] * [[Евгений Покатилов]]<ref>{{Cite web |title=NASA/ADS |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database:%22astronomy%22&filter_database_fq_database=database:%22physics%22&format=SHORT&fq=%7B!type=aqp%20v=$fq_database%7D&fq_database=(database:%22astronomy%22%20OR%20database:%22physics%22)&q=author:(%22Pokatilov,%20E.P.%22)&sort=score%20desc,%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=qform&unprocessed_parameter=Relative%20Weights&p_=0 |access-date=2023-05-19 |website=ui.adsabs.harvard.edu}}</ref> * Юрий Перлин * [[Николае Корлэтяну]] * Михаил Павлов * Николае Димо * [[Евгений Александрович Литвинов]] == Белгілі түлектері == * [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] — гендерлік зерттеулер саласының ғалымы * [[Наталья Герман]] — Молдова премьер-министрінің міндетін атқарған * [[Самуэль Йебоа Менса]] — Африка ғылым академиясы * [[Татьяна Молчан]] — дипломат және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясы]]ның (UNECE) атқарушы хатшысы == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Молдова мемлекеттік университеті]] [[Санат:Кишинёвтегі ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:1946 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Кеңес Одағында 1946 жылы құрылғандар]] pygicjvxzn44mqnth1p7mdoew3wieai 3684443 3684442 2026-10-21T14:38:00Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3684443 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинев]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Факультеттері == Университет құрылымына мынадай факультеттер кіреді:<ref>{{cite web |title=Universitatea de Stat din Moldova » Facultăți |url=http://usm.md/?page_id=40 |access-date=24 April 2020 |language=ro-RO |archive-date=17 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165549/http://usm.md/?page_id=40 |url-status=dead }}</ref> * Биология және топырақтану * Химия және химиялық технология * Құқық * Физика және инженерия * Тарих және философия * Журналистика және коммуникация ғылымдары * Филология * Математика және информатика * Психология, педагогика, әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс * Халықаралық қатынастар, саясаттану және әкімшілік ғылымдар * Экономикалық ғылымдар * Дене шынықтыру және спорт институты == Белгілі профессорлары == * [[Валентин Белоусов]] * [[Израиль Гохберг]] * [[Евгений Покатилов]]<ref>{{Cite web |title=NASA/ADS |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database:%22astronomy%22&filter_database_fq_database=database:%22physics%22&format=SHORT&fq=%7B!type=aqp%20v=$fq_database%7D&fq_database=(database:%22astronomy%22%20OR%20database:%22physics%22)&q=author:(%22Pokatilov,%20E.P.%22)&sort=score%20desc,%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=qform&unprocessed_parameter=Relative%20Weights&p_=0 |access-date=2023-05-19 |website=ui.adsabs.harvard.edu}}</ref> * Юрий Перлин * [[Николае Корлэтяну]] * Михаил Павлов * Николае Димо * [[Евгений Александрович Литвинов]] == Белгілі түлектері == * [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] — гендерлік зерттеулер саласының ғалымы * [[Наталья Герман]] — Молдова премьер-министрінің міндетін атқарған * [[Самуэль Йебоа Менса]] — Африка ғылым академиясы * [[Татьяна Молчан]] — дипломат және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясы]]ның (UNECE) атқарушы хатшысы == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://usm.md/ Ресми сайты] [[Санат:Молдова мемлекеттік университеті]] [[Санат:Кишинёвтегі ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:1946 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Кеңес Одағында 1946 жылы құрылғандар]] r9dw0mghsnbkgxrhvesi80ocwy6muzx 3684473 3684443 2026-10-21T16:14:04Z 1nter pares 146705 3684473 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинёв]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Факультеттері == Университет құрылымына мынадай факультеттер кіреді:<ref>{{cite web |title=Universitatea de Stat din Moldova » Facultăți |url=http://usm.md/?page_id=40 |access-date=24 April 2020 |language=ro-RO |archive-date=17 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165549/http://usm.md/?page_id=40 |url-status=dead }}</ref> * Биология және топырақтану * Химия және химиялық технология * Құқық * Физика және инженерия * Тарих және философия * Журналистика және коммуникация ғылымдары * Филология * Математика және информатика * Психология, педагогика, әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс * Халықаралық қатынастар, саясаттану және әкімшілік ғылымдар * Экономикалық ғылымдар * Дене шынықтыру және спорт институты == Белгілі профессорлары == * [[Валентин Белоусов]] * [[Израиль Гохберг]] * [[Евгений Покатилов]]<ref>{{Cite web |title=NASA/ADS |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database:%22astronomy%22&filter_database_fq_database=database:%22physics%22&format=SHORT&fq=%7B!type=aqp%20v=$fq_database%7D&fq_database=(database:%22astronomy%22%20OR%20database:%22physics%22)&q=author:(%22Pokatilov,%20E.P.%22)&sort=score%20desc,%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=qform&unprocessed_parameter=Relative%20Weights&p_=0 |access-date=2023-05-19 |website=ui.adsabs.harvard.edu}}</ref> * Юрий Перлин * [[Николае Корлэтяну]] * Михаил Павлов * Николае Димо * [[Евгений Александрович Литвинов]] == Белгілі түлектері == * [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] — гендерлік зерттеулер саласының ғалымы * [[Наталья Герман]] — Молдова премьер-министрінің міндетін атқарған * [[Самуэль Йебоа Менса]] — Африка ғылым академиясы * [[Татьяна Молчан]] — дипломат және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясы]]ның (UNECE) атқарушы хатшысы == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://usm.md/ Ресми сайты] [[Санат:Молдова мемлекеттік университеті]] [[Санат:Кишинёвтегі ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:1946 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Кеңес Одағында 1946 жылы құрылғандар]] on0sbouyynk2eykmylxewmy3t4zlldc 3684519 3684473 2026-10-21T16:35:12Z 1nter pares 146705 /* */ 3684519 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова мемлекеттік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea de Stat din Moldova |Халықаралық атауы = Universitas Status Moldaviae |Бұрынғы атауы = |Ұраны = ''Vitae discimus'' ({{lang-lat|«Өмір үшін оқимыз»}}) |Құрылған жылы = [[1 қазан]] [[1946 жыл|1946]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Отилия Дандара]] |Студенттер = 20 563 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 1145 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], {{Байрақ|Молдова}} |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = Алексей Матеевич көшесі, 60, MD-2009 |Сайты = https://usm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова мемлекеттік университеті''' ('''USM'''; {{lang-ro|Universitatea de Stat din Moldova}}) — Молдованың [[Кишинёв]] қаласында орналасқан университет. 1946 жылы құрылған оқу орнында бастапқыда бес факультет болды: [[Физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 1969 жылы университет [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]ның толық құқықты мүшесі атанды. Университеттің белгілі оқытушылары арасында математиктер [[Валентин Белоусов]] пен [[Израиль Гохберг]] бар. Белгілі түлектерінің қатарында гендерлік зерттеулер саласының ғалымы [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] бар. == Тарихы == Университет 1946 жылғы 1 қазанда Кишинёв мемлекеттік университеті деген атаумен құрылды.<ref name=":0">{{cite web|title=The Moldova State University &ndash; History |url=https://usm.md/?page_id=154&lang=en|access-date=23 April 2023 |language=en-EN}}</ref> Алғашқы кезде оқу орнында 320 студент бес [[Факультет|факультетте]] білім алды: [[физика]] және математика, геология және [[топырақтану]], тарих және [[филология]], [[биология]] және [[химия]]. 12 кафедрада 35 оқытушы жұмыс істеді. Университеттің негізін қалауға бастамашы болғандардың қатарында Макарие Раду мен Михаил Павлов болды.<ref name=":1">{{Cite web |title=Moldova State University {{!}} Chisinau |url=https://visit.chisinau.md/en/obiective_turistice/universitatea-de-stat-din-moldova/ |access-date=2025-04-27 |website=Visit Chișinău |language=en-US}}</ref> [[Сурет:State University of Moldova (cropped).jpg|border|right|frameless|270x270px]] 1969 жылы Молдова мемлекеттік университеті [[Университеттердің халықаралық қауымдастығы]]на толық құқықты мүше ретінде қабылданды. Әлемнің тоғыз елінен шыққан 14 ғылым және мәдениет қайраткеріне Молдова мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағының берілуі университеттің халықаралық беделін нығайтты. Молдова мемлекеттік университеті 25 елдің университеттік орталықтарымен білім беру және ғылым саласындағы 60-тан астам ынтымақтастық келісімін жасасты. Университетке әлемнің 80-ге жуық елінен студенттер қабылданды.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> 2024 жылғы 8 ақпанда университет кампусында орналасқан НАТО-ның ақпарат және құжаттама орталығында өрт шықты. Университет басшылығы өрттің қасақана ұйымдастырылғанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/incendiu-la-centrul-nato-de-la-chisinau-sua-acuza-un-act-intentionat-2682125|title=Incendiu la Centrul NATO de la Chișinău. SUA acuză un "act intenționat"|publisher=[[Digi24]]|date=9 February 2024|language=ro}}</ref> == Факультеттері == Университет құрылымына мынадай факультеттер кіреді:<ref>{{cite web |title=Universitatea de Stat din Moldova » Facultăți |url=http://usm.md/?page_id=40 |access-date=24 April 2020 |language=ro-RO |archive-date=17 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165549/http://usm.md/?page_id=40 |url-status=dead }}</ref> * Биология және топырақтану * Химия және химиялық технология * Құқық * Физика және инженерия * Тарих және философия * Журналистика және коммуникация ғылымдары * Филология * Математика және информатика * Психология, педагогика, әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс * Халықаралық қатынастар, саясаттану және әкімшілік ғылымдар * Экономикалық ғылымдар * Дене шынықтыру және спорт институты == Белгілі профессорлары == * [[Валентин Белоусов]] * [[Израиль Гохберг]] * [[Евгений Покатилов]]<ref>{{Cite web |title=NASA/ADS |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database:%22astronomy%22&filter_database_fq_database=database:%22physics%22&format=SHORT&fq=%7B!type=aqp%20v=$fq_database%7D&fq_database=(database:%22astronomy%22%20OR%20database:%22physics%22)&q=author:(%22Pokatilov,%20E.P.%22)&sort=score%20desc,%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=qform&unprocessed_parameter=Relative%20Weights&p_=0 |access-date=2023-05-19 |website=ui.adsabs.harvard.edu}}</ref> * Юрий Перлин * [[Николае Корлэтяну]] * Михаил Павлов * Николае Димо * [[Евгений Александрович Литвинов]] == Белгілі түлектері == * [[Валентина Бодруг-Лунгу|Валентина Бидруг-Лунгу]] — гендерлік зерттеулер саласының ғалымы * [[Наталья Герман]] — Молдова премьер-министрінің міндетін атқарған * [[Самуэль Йебоа Менса]] — Африка ғылым академиясы * [[Татьяна Молчан]] — дипломат және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясы]]ның (UNECE) атқарушы хатшысы == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://usm.md/ Ресми сайты] [[Санат:Молдова мемлекеттік университеті]] [[Санат:Кишинёвтегі ғимараттар мен құрылыстар]] [[Санат:1946 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Кеңес Одағында 1946 жылы құрылғандар]] bhiaq6iw4po8ewpaqgzrx05abxbxe5m 3 788861 3684423 2026-10-21T13:41:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684423 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Madiuar10}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 18:41, 2026 ж. қазанның 21 (+05) 6yzeioo76b757kt1ev86anch4ekglgj 0 788862 3684455 2026-10-21T15:02:44Z Nurken 111493 Nurken [[Кишинев]] бетін [[Кишинёв]] бетіне жылжытты 3684455 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Кишинёв]] sfywj99u0dfr1tkdrpfwrv9eivv3vqa 3 788863 3684457 2026-10-21T15:12:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684457 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Dilyaradzhegibaevaa}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 20:12, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ph2fa3sqn1vkmoj4xonig082xq539ce 0 788864 3684492 2026-10-21T16:24:56Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — Литваның Каунас уезіндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 3684492 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — Литваның Каунас уезіндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] it60jcwkatclksb5rr7a2s93pujrs2b 3684496 3684492 2026-10-21T16:25:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3684496 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — Литваның Каунас уезіндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] a705fd7cngwmub8ttux2w5xh1hutt13 3684505 3684496 2026-10-21T16:29:28Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684505 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] gw91mijaocq24s1cgvke5lni3c29k2x 3684506 3684505 2026-10-21T16:30:57Z Мағыпар 100137 дереккөз 3684506 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] t4qd3dkzmp3ump1z4uabjjy1dxyloez 3684509 3684506 2026-10-21T16:31:28Z Мағыпар 100137 3684509 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2o2jhrokvun7urjebc506dp028iq093 3684518 3684509 2026-10-21T16:35:05Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684518 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] s5aje68ww56ygb6o7nuqdlpk3dm6s5b 3684524 3684518 2026-10-21T16:37:20Z Мағыпар 100137 дереккөз 3684524 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] d2brd3j9wvw4s0zu2zidn3brqh7c6to 3684530 3684524 2026-10-21T16:40:13Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684530 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ed4szl7qxhgp5tnway7bx9ly7fq62jc 3684535 3684530 2026-10-21T16:41:31Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3684535 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] osscm9x950pcaytrlabfvx9z4azec1d 3684555 3684535 2026-10-21T17:08:56Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3684555 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 67s6n5ps548hwrv4dzem32zew45am1p 3684556 3684555 2026-10-21T17:13:28Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3684556 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] cd97ilh3w6vmq1cxk6ewbna1f9levsf 3684557 3684556 2026-10-21T17:16:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684557 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 64sv9opfgmto6iz1pgopljh6w9mcp43 3684558 3684557 2026-10-21T17:17:30Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3684558 wikitext text/x-wiki '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] shielna8sr8dcjrw4drki8uvfvjrgul 3684562 3684558 2026-10-21T17:20:17Z Мағыпар 100137 үлгі 3684562 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] lr1wt8bhqu23bmw89dnclg611etft9q 3684563 3684562 2026-10-21T17:20:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3684563 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] obe4b6fy8r4t2mkmb5k7vhkxxvrgrg7 3684564 3684563 2026-10-21T17:21:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3684564 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] cwn1vpgtlkg8gbwgfk1svtfkxnpx5xj 3684565 3684564 2026-10-21T17:22:14Z Мағыпар 100137 үлгі 3684565 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 9ony0gp7we5ev36ar6p382xgtbxj21f 3684566 3684565 2026-10-21T17:23:30Z Мағыпар 100137 3684566 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 70zq9ewlwxyzhiqeytnr4qkwr3jja6h 3684567 3684566 2026-10-21T17:24:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3684567 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] f6cklgnjcgbsepyolx9yvpvbgchs7in 3684568 3684567 2026-10-21T17:25:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3684568 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4acg7axlj3lbylzg7f58gwdtziyuq6f 3684569 3684568 2026-10-21T17:26:24Z Мағыпар 100137 үлгі 3684569 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,65 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Garliava |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ole3f45u8axvjq33wfic370climjxnx 3684570 3684569 2026-10-21T17:28:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3684570 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,65 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 37 |пошта индексі = LT-53030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Garliava |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] eijbodnim87ft0167jsqky60r3my0x0 3684571 3684570 2026-10-21T17:29:34Z Мағыпар 100137 үлгі 3684571 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,65 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 368 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 37 |пошта индексі = LT-53030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Garliava |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 7dh8w3fvsy73n7eu1fxxax62smbvxs8 3684572 3684571 2026-10-21T17:30:45Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684572 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1809 |алғашқы дерек = 1809 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,65 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 368 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 37 |пошта индексі = LT-53030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Garliava |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 8u23vxxwezud2tsptl834rav8koy72w 3684573 3684572 2026-10-21T17:33:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3684573 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Гарлява |шынайы атауы = {{lang-lt|Garliava}} |сурет = Garliava.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = |ту = Garliava COA.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 80 |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =49 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =52 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1809 |алғашқы дерек = 1809 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 3,65 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 70 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 368 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 37 |пошта индексі = LT-53030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Garliava |сайты = |сайт тілі = }} '''Гарлява''' ({{lang-lt|Garliava}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала және Гарлява старствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Гарлява қаласының халқы 13 368 адамды құрады. Гарлява — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 25-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-garliava-11134.html|title=Население Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Гарлява — [[Каунас]] қаласының орталығынан оңтүстікке қарай небәрі 10 км қашықтықта және Каунас–Калининград желісі бойындағы Гарлява теміржол стансасынан 1,5 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.omsk.kp.ru/daily/25986.5/2918665/?ysclid=mvibz080ep873610384|title=Путешествие в Гарляву — уникальная возможность прогуляться по старинным литовским улочкам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == Қаланың тарихы XIX ғасырдың басында жер иесінің қонысы маңында тұрғын үйлердің пайда болуымен басталды. Көп ұзамай олар шағын елді мекенге айналып, біртіндеп кеңейе түсті. 1809 жылы жер иесі Годлевскийдің қаржыландыруымен костел, жеті жылдан кейін лютеран шіркеуі де бой көтерді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында қала аудан орталығы қызметін атқарды. Сол кезде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі еврейлер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың көбін нацистер жойып жіберді. 1944 жылдың жазында немістер лютеран шіркеуін қиратып, католик шіркеуін өртеп жіберді. 1958 жылы 15 мамырда елді мекенге қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Гарляваның елтаңбасы 1994 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16594-Garljava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада мектеп, гимназия, аурухана, пошта бөлімшесі, кітапхана, католик шіркеуі, мұражайлар, қонақүй, дәріханалар, автобекет және теміржол вокзалын қамтитын жақсы дамыған инфрақұрылым бар. Қаланың өнеркәсіптік секторы тоқыма бұйымдарын шығаратын кәсіпорын мен механикалық жөндеу зауытынан тұрады.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-garliava|title=Гарлява|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ax4aawdm0psa39li3egolbtkio86hzb 3 788865 3684542 2026-10-21T16:45:17Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{жабық}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалды... 3684542 wikitext text/x-wiki {{жабық}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ejfkjp2c2r9v59fnytj318igpna5bkw 3 788866 3684550 2026-10-21T16:59:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684550 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Амирбеков Ерсаиын}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 21:59, 2026 ж. қазанның 21 (+05) akzx3jt1f2msjcjia40sitbemd8gc7o 0 788867 3684574 2026-10-21T17:44:28Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: '''Штраус — Хау буындар теориясы''' — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚ... 3684574 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] s17vzuue3pwtpkzj55b84h05n96lxli 3684575 3684574 2026-10-21T17:47:44Z ShadZ01 56180 3684575 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{Lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] dbbvdazwr0cq5sdykytmgkqixz8jhgr 3684576 3684575 2026-10-21T17:47:53Z ShadZ01 56180 3684576 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] s87dqu8fbgqjyfgphozitbisgox3ijc 3684582 3684576 2026-10-21T18:25:08Z ShadZ01 56180 3684582 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> {{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] kz6mrl99rm11q448m30ggyoc9zd6eoq 3684586 3684582 2026-10-21T18:29:20Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3684586 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> {{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe 1997}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] mwp6fdy1rm7v6h7dxjiuxbg2vg2xjc2 3684587 3684586 2026-10-21T18:29:44Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3684587 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> {{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe1997}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] n6297qnrug6vlbnzrg6r78cjvnnu95d 3684604 3684587 2026-10-21T18:39:56Z ShadZ01 56180 /* Әдебиет */ 3684604 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">Strauss & Howe, 1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">Strauss & Howe, 1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 119—121.</ref> {{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,<ref>Giancola, 2006.</ref> сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">Strauss & Howe, 1991. p. 14.</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" /><ref>Strauss&Howe, 1997. p. 338</ref> «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.<ref>Strauss & Howe, 1993.</ref> * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.<ref>Strauss & Howe, 2000.</ref> == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 58—68.</ref> Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 433—446.</ref> == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 101.</ref> Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 145—152.</ref> ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 171—179.</ref> ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 102—103.</ref> Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 103—104.</ref> АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 254—260.</ref> [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.<ref>Strauss & Howe 2007, pp. 23—24.</ref> === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 2—3.</ref> бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 14—15.</ref> Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 58—62.</ref> Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 40—41.</ref> Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991, pp. 69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991, p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991, p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 36-41.</ref> Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 40.</ref> Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 106—116.</ref> === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 73-74.</ref> «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.<ref>Strauss & Howe 1997, p. 70.</ref> Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.<ref>Strauss & Howe 1991, pp. 357—365.</ref> Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">Strauss & Howe 1997, p. 84.</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997, pp. 53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.<ref>Strauss & Howe 1997, pp. 51—52.</ref> == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">Strauss & Howe, 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] kz6mrl99rm11q448m30ggyoc9zd6eoq 3684605 3684604 2026-10-21T18:48:43Z ShadZ01 56180 3684605 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">{{sfn|Strauss & Howe|1991.</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">{{sfn|Strauss & Howe|1997.</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,{{sfn|Giancola|2006}} сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=14}}</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" />{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=338}} «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.{{sfn|Strauss & Howe|1993}} * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.{{sfn|Strauss & Howe|2000}} == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=58—68}} Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=433—446}} == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=101}} Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=145—152}} ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p. 102.</ref> Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=171—179}} ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=102—103}} Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=103—104}} АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=254—260}} [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.{{sfn|Strauss & Howe|2007|pp=23—24}} === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=2—3}} бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=14—15}} Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=58—62}} Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=40—41}} Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">Strauss & Howe 1991|pp=69—72.</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">Strauss & Howe 1991|p. 71.</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">Strauss & Howe 1991|p. 93.</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=36-41}} Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=40}} Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=106—116}} === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=73-74}} «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=70}} Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=357—365}} Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=84}}</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997|pp=53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=51—52}} == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">{{sfn|Strauss & Howe| 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] hyjdftwpgewz8tiqfuanyvm0smx4u3b 3684606 3684605 2026-10-21T18:50:46Z ShadZ01 56180 3684606 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">{{sfn|Strauss & Howe|1991}}</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">{{sfn|Strauss & Howe|1997}}</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,{{sfn|Giancola|2006}} сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=14}}</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" />{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=338}} «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.{{sfn|Strauss & Howe|1993}} * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.{{sfn|Strauss & Howe|2000}} == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=58—68}} Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=433—446}} == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=101}} Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=145—152}} ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p. 102}} Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=171—179}} ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=102—103}} Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=103—104}} АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=254—260}} [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.{{sfn|Strauss & Howe|2007|pp=23—24}} === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=2—3}} бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=14—15}} Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=58—62}} Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=40—41}} Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=69—72}}</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=71}}</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=93}}</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=36-41}} Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=40}} Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=106—116}} === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=73-74}} «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=70}} Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=357—365}} Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=84}}</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">Strauss & Howe 1997|pp=53—62.</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=51—52}} == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">{{sfn|Strauss & Howe| 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] 0ql29vxoto0070txbbpgfkfixmqbijy 3684609 3684606 2026-10-21T18:54:44Z ShadZ01 56180 3684609 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">{{sfn|Strauss & Howe|1991}}</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">{{sfn|Strauss & Howe|1997}}</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,{{sfn|Giancola|2006}} сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=14}}</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" />{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=338}} «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.{{sfn|Strauss & Howe|1993}} * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.{{sfn|Strauss & Howe|2000}} == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=58—68}} Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=433—446}} == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=101}} Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=145—152}} ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p. 102}} Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=171—179}} ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=102—103}} Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=103—104}} АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=254—260}} [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.{{sfn|Strauss & Howe|2007|pp=23—24}} === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=2—3}} бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=14—15}} Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=58—62}} Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=40—41}} Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=69—72}}</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=71}}</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=93}}</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=36-41}} Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=40}} Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=106—116}} === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=73-74}} «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=70}} Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=357—365}} Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=84}}</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst"{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=53—62}}</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=51—52}} == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">{{sfn|Strauss & Howe| 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] coqtecuv7bbqa1om7g6bvtoqmm9p7lv 3684610 3684609 2026-10-21T18:55:46Z ShadZ01 56180 3684610 wikitext text/x-wiki '''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]]. Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.<ref name="multiple">{{sfn|Strauss & Howe|1991}}</ref> 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.<ref name="second">{{sfn|Strauss & Howe|1997}}</ref> Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=119—121}} Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.<ref>Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.</ref><ref name="sixth">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.</ref> Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,{{sfn|Giancola|2006}} сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.<ref name="sixth" /> == Тарихы == Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.<ref name="eighth">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=14}}</ref> Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.<ref>Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE & PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].</ref> Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.<ref name="eighth" />{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=338}} «Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.<ref name="autogenerated4">Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.</ref> 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,<ref name="sixth" /> сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты. == Еңбектері == * Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.<ref name="multiple" /> * 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.{{sfn|Strauss & Howe|1993}} * 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.<ref name="second" /> * 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.{{sfn|Strauss & Howe|2000}} == Буынның анықтамасы == Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады: * бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді; * олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі; * өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=58—68}} Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады. Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=433—446}} == Буындық бұрылыстары мен архетиптері == === Бұрылыстар === «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді. ''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=101}} Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=145—152}} ''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p. 102}} Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=171—179}} ''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=102—103}} Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды. ''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=103—104}} АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=254—260}} [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.{{sfn|Strauss & Howe|2007|pp=23—24}} === Цикл === Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=2—3}} бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=14—15}} Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=58—62}} Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=40—41}} Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады. Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.<ref name=":2">{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=69—72}}</ref> Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).<ref name="thirtyfirst">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=71}}</ref> Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.<ref name=":3">{{sfn|Strauss & Howe|1991|p=93}}</ref> Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.<ref name="thirtyfirst" /> Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=36-41}} Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=40}} Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=106—116}} === Архетиптер === Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=73-74}} «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=70}} Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.{{sfn|Strauss & Howe|1991|pp=357—365}} Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді. «Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.<ref name="thirtynineth">{{sfn|Strauss & Howe|1997|p=84}}</ref> «Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.<ref name="thirtynineth" /> «Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> «Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.<ref name="thirtynineth" /> === Қорытындылар === * Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік. * Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]] * Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс». * Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді. ** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл. ** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл. * Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі. * Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі. == Жаһандық масштабтағы буындар теориясы == {| class="wikitable" ! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар |- ! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі |- | Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]] |- | [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]] |- ! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі |- | Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]] |- | [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]] |- | [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]] |- | Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]] |- ! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі |- | [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия |- | Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]] |- | Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]] |- | [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]] |- ! colspan=4 | Революциялық дәуір |- | Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]] |- | Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]] |- | Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]] |- | Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар |- ! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі |- | [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]] |- | Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]] |- | || «Батыр»<ref>Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.</ref> || || |- | Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]] |- ! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі |- | [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]] |- | [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]] |- | [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]] |- | [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |- ! colspan=4 | Миллениум дәуірі |- | [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18) | «Өрлеу»: [[Pax Americana]] |- | [[X буыны]], немесе 13-буын<ref>Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.</ref>|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15) | «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]] |- | [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) <ref>{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}</ref> | «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]] |- | [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> | «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]] |- ! colspan="4" | '''[[Цифрландыру]] дәуірі''' |- |[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны |Пайғамбар |2010 (2012/2013)— 2025 |«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы |- |[[Бета буыны]] |Кезбе |2025—2040 |«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект |} Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.<ref name="sixth" /> Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}</ref> McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.<ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey & Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey & Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}</ref> Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.<ref name="fortyfirst">{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=53—62}}</ref> Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.<ref>Simon, 2010.</ref> Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.<ref name="fortyfirst" /> Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.{{sfn|Strauss & Howe|1997|pp=51—52}} == Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы == Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..<ref>''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Wayback|url=http://www.profile.ru/archive/item/58878|date=20160131022054}} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010</ref><ref>{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}</ref> Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.<ref name="асташова">''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge|date=20150405103235}} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.</ref> Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]<ref>[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Wayback|url=http://66.ru/news/business/154485|date=20150325131159}} // 66.ру, 30.04.2014.</ref> мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]<nowiki/>» компаниясы<ref>''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Wayback|url=http://www.kommersant.ru/doc/2483998|date=20150512171044}} // Секрет фирмы, 02.06.2014.</ref> Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану. «ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».<ref>''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Wayback|url=http://www.deloru.ru/article/3726/|date=20160128053556}} // Дело.ru, 31.01.2012.</ref> Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.<ref>{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}</ref> Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.<ref>''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&id=804|date=20180719114112}} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.</ref> Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:<ref>''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Wayback|url=http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html|date=20180719143013}} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.</ref> * жеңімпаздар буыны (1920—1927); * пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934); * 1937 жылдың буыны (1935—1939); * соғыс балаларының буыны (1940—1945); * [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950); * [[детант]] буыны (1951—1957); * ғарыш буыны (1958—1965); * Чернобыль буыны (1966—1968); * «артық адамдар буыны»<ref name=":1">{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы="Поколение лишних людей": антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}</ref> (1967—1973); * [[Қайта құру буыны]],<ref>[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Wayback|url=https://www.svoboda.org/a/28416161.html|date=20190509055641}} // [[Радио Свобода]]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Wayback|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml|date=20190509055645}} // [[Газета.ру]], 08.08.2017</ref><ref>[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Wayback|url=http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii|date=20190509055652}} // [[Forbes]]</ref> немесе Пепси буыны (1969—1974); * соңғы кеңестік буын (1971—1973);<ref name=":0">{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}</ref> * гиперинфляциялар буыны (1975—1981); * бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984); * бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)<ref>[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Wayback|url=http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html|date=20180725224124}} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.</ref><ref>[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Wayback|url=https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html|date=20180706172052}}. // [[Российская газета]], 06.06.2007</ref> (1985—1991); * цифрлық буын<ref>''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Wayback|url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya|date=20191218112005}} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.</ref> (1997—2012). Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.<ref>{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.<ref name=":0" /> Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің<ref>{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref> кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.<ref>{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}</ref> Михаил Анипкин жүргізген,<ref name=":1" /> 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}</ref> кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді. Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}</ref> Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}</ref> * [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар; * [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар; * [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар; * [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар; * [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар; * [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар. Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»<ref>{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}</ref> және т. б. == Сыны == Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.<ref name="sixth" /> Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.<ref name="fortyfiveth">Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews|date=20190423134250}} // [[The New York Times]].</ref><ref name="fortysixth">Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News & World Report]].</ref><ref name="fortyseventh">Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.</ref> === «Буындар» === Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.<ref>Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.</ref> Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.<ref name="autogenerated3">Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Wayback|url=http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/|date=20110713233331}} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).</ref> «[[The Times Literary Supplement]]<nowiki/>» кітапты «тартымды» деп тапты.<ref>Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».</ref> === «Төртінші айналым» === ''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. <…> Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. <…> Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.<ref>Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf|date=20150421043744}}. The Boston Sunday Globe.</ref> Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,<ref>Kaiser D. «Confirmation».</ref> 2008 жылғы қаржы дағдарысы<ref>Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html|date=20160130071427}}.</ref> және елдегі саяси қиындықтар<ref>Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Wayback|url=http://historyunfolding.blogspot.ru/|date=20160130072653}}.</ref> сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.<ref name="fortyseventh" /> Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті. === «Он үшінші буын» === 1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:<blockquote>Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»<ref name=":4">Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews|date=20170302102939}} // [[The New York Times]].</ref></blockquote>Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.<ref name=":4" /> 1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.<ref>Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.</ref> Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».<ref>Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.</ref> Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»<ref>[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044|date=20141103082247}}.</ref> ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.<ref>Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Wayback|url=http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf|date=20200128113321}}.</ref> === «Миллениум буынының өрлеуі» === Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:<blockquote>Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.<ref name="fortyfiveth" /></blockquote>Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».<ref name="fortyfiveth" /> 2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.<ref>Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Wayback|url=http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf|date=20150421043746}} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.</ref> === Теорияның жалпы сыны === 1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.<ref>Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.</ref> [[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».<ref name="sixth" /> Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».<ref name="sixtythird">Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.</ref> 1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:<blockquote>«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.<ref name="fortysixth" /></blockquote>[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.<ref name="fortysixth" /> 1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:<blockquote>Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады<ref name="sixtythird" /></blockquote>1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.<ref name="sixtythird" /> 2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.<ref>Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.</ref> 2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.<ref>{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}</ref> Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді. Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.<ref>Giancola 2006.</ref> Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:<blockquote>Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?<ref name="sixth" /></blockquote>Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.<ref name="sixtyseventh">{{sfn|Strauss & Howe| 2000. p. 84.</ref> Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.<ref name="sixtyseventh" /> 1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді: <blockquote>буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.<ref name="sixtythird" /></blockquote> == Тағы қараңыз == * [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]] * [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]] * [[Кондратьев циклдары]] * [[Этногенездің пассионарлық теориясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow & Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials & K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en|ref=Strauss & Howe}} * {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Мәдени буындар}} [[Санат:Демография]] [[Санат:Социология]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Мәдени буындар]] 4d5y7bdodb4xwrydmj9sfq79rpg3t6f 0 788868 3684580 2026-10-21T18:04:15Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом | Атауы = Don't Smile at Me | Түрі = [[мини-альбом]]ы | Орындаушы = [[Билли Айлиш]] | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 11 тамыз 2017 | Жазылды = 2015–2017 | Жанры = [[электропоп]] | Ұзақтығы = 25:57 | Лейблі = Darkroom, Interscope | Продюсері = Финнеас О’К... 3684580 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = Don't Smile at Me | Түрі = [[мини-альбом]]ы | Орындаушы = [[Билли Айлиш]] | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 11 тамыз 2017 | Жазылды = 2015–2017 | Жанры = [[электропоп]] | Ұзақтығы = 25:57 | Лейблі = Darkroom, Interscope | Продюсері = Финнеас О’Коннелл | Ел = {{USA}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Шолу = * [[AllMusic]]{{Rating|3.5|5}} [https://www.allmusic.com/album/dont-smile-at-me-mw0003095797 сілтеме] * [[Vice (журнал)|Vice]] (B+) [https://noisey.vice.com/en_us/article/mb8e9b/robert-christgau-reviews-billie-eilishs-when-we-fall-asleep-where-do-we-go сілтеме] | Алдыңғы = | Алд_жыл = | Жыл = 2017 | Келесі = ''[[When We All Fall Asleep, Where Do We Go?]]'' | Кел_жыл = 2019 | Тағы = | Басқада = }} '''Don't Smile at Me''' — америкалық әнші [[Билли Айлиш]]тің тұңғыш альбомы. Сегіз әннің авторы Билли Айлиш пен ағасы [[Финнеас О’Коннелл]] болды. Альбомның желтоқсанда шыққан жаңартылған нұсқасындағы [[&Burn]] атты тоғызыншы әнді Финнеас және [[Винс Стейплс]] жазды. Билли Айлиш альбомды 15 жасында, өзінің ''[[Ocean Eyes]]'' атты алғашқы синглінің шыққанынан 2 жыл өткенде шығарды.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/7865245/billie-eilish-debut-ep-dont-smile-at-me-tour|title=15-Year-Old Pop Prodigy Billie Eilish Announces Debut EP & First-Ever Tour|last=Crisano|first=Tatiana|magazine=[[Billboard]]|date=2017-07-14|access-date=2026-10-22|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626180801/https://www.billboard.com/articles/news/7865245/billie-eilish-debut-ep-dont-smile-at-me-tour|url-status=live}}</ref> == Композициялар тізімі == {{tracklist | title1 = [[Copycat (ән)|Copycat]] | length1 = 3:13 | title2 = [[Idontwannabeyouanymore]] | length2 = 3:23 | title3 = [[My Boy (Билли Айлиш әні)|My Boy]] | length3 = 2:50 | title4 = [[Watch (Билли Айлиш әні)|Watch]] | length4 = 2:58 | title5 = [[Party Favor]] | length5 = 3:24 | title6 = [[Bellyache (ән)|Bellyache]] | length6 = 3:00 | title7 = [[Ocean Eyes]] | length7 = 3:20 | title8 = Hostage | length8 = 3:49 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Билли Айлиш}} [[Санат:Билли Айлиш альбомдары]] d0hg0p27zor0rbliq3n1lbhieitcf88 10 788869 3684581 2026-10-21T18:05:29Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: <includeonly>[[#CITEREF{{anchorencode:{{#invoke:Transclude|forall|str trim}}}}|{{#invoke:Transclude|forall|str trim|separator=<nowiki>, </nowiki>}}]]<!-- -->{{#if:{{{loc|}}}|, {{{loc}}}}}<!-- -->{{#if:{{{p|}}}|, p.&nbsp;{{{p}}}}}<!-- -->{{#if:{{{pp|}}}|, pp.&nbsp;{{{pp}}}}}<!-- -->{{#if:{{{S|}}}|, S.&nbsp;{{{S}}}}}<!-- -->{{#if:{{{s|}}}|, s.&nbsp;{{{s}}}}}<!-- -->{{#if:{{{б|}}}|, {{{б}}}-б}}<!-- -->{{#if:{{{бб|}}}|, {{{бб}}}-бб}}<!-- -->{{#if:{{... 3684581 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[#CITEREF{{anchorencode:{{#invoke:Transclude|forall|str trim}}}}|{{#invoke:Transclude|forall|str trim|separator=<nowiki>, </nowiki>}}]]<!-- -->{{#if:{{{loc|}}}|, {{{loc}}}}}<!-- -->{{#if:{{{p|}}}|, p.&nbsp;{{{p}}}}}<!-- -->{{#if:{{{pp|}}}|, pp.&nbsp;{{{pp}}}}}<!-- -->{{#if:{{{S|}}}|, S.&nbsp;{{{S}}}}}<!-- -->{{#if:{{{s|}}}|, s.&nbsp;{{{s}}}}}<!-- -->{{#if:{{{б|}}}|, {{{б}}}-б}}<!-- -->{{#if:{{{бб|}}}|, {{{бб}}}-бб}}<!-- -->{{#if:{{{бағандары|}}}{{{бағ|}}}|, бағ.&nbsp;{{{бағандары|}}}{{{бағ|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{quote|}}}|<nowiki>:</nowiki> «{{{quote}}}»}} </includeonly> <noinclude>{{doc}}</noinclude> idyf929kftorh6xo6vh97eat78wtuw7 10 788870 3684607 2026-10-21T18:51:17Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{#if: {{{3|}}}|{{{3}}}&nbsp;|}}{{#switch:{{{2|}}} |01=. tammikuuta |02=. helmikuuta |03=. maaliskuuta |04=. huhtikuuta |05=. toukokuuta |06=. kesäkuuta |07=. heinäkuuta |08=. elokuuta |09=. syyskuuta |10=. lokakuuta |11=. marraskuuta |12=. joulukuuta |#default=}} {{{1|}}}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Үлгілер бетшелері|TranslateDate]] </noinclude> 3684607 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{3|}}}|{{{3}}}&nbsp;|}}{{#switch:{{{2|}}} |01=. tammikuuta |02=. helmikuuta |03=. maaliskuuta |04=. huhtikuuta |05=. toukokuuta |06=. kesäkuuta |07=. heinäkuuta |08=. elokuuta |09=. syyskuuta |10=. lokakuuta |11=. marraskuuta |12=. joulukuuta |#default=}} {{{1|}}}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Үлгілер бетшелері|TranslateDate]] </noinclude> b9nojgklkc30th43uodqtgqqkmklcwc 10 788871 3684608 2026-10-21T18:53:38Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{#if: {{{3|}}}|{{{3}}}&nbsp;|}}{{#switch:{{{2|}}} |01=січня |02=лютого |03=березня |04=квітня |05=травня |06=червня |07=липня |08=серпня |09=вересня |10=жовтня |11=листопада |12=грудня |#default=}} {{{1|}}}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Үлгілер бетшелері|TranslateDate]] </noinclude> 3684608 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{3|}}}|{{{3}}}&nbsp;|}}{{#switch:{{{2|}}} |01=січня |02=лютого |03=березня |04=квітня |05=травня |06=червня |07=липня |08=серпня |09=вересня |10=жовтня |11=листопада |12=грудня |#default=}} {{{1|}}}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Үлгілер бетшелері|TranslateDate]] </noinclude> 4yl2uwj8olrbpdvv8p5ehfqkb9vzmuo 3 788872 3684643 2026-10-22T04:04:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684643 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Қиылыс}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 09:04, 2026 ж. қазанның 22 (+05) 4bjyuwnb9vldwljrjia5183hfosjzwa 3 788873 3684646 2026-10-22T04:15:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684646 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Смамұт Мейрамбек}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 09:15, 2026 ж. қазанның 22 (+05) hgg9tlhrols3yf2ph1uzmsuqsi306g7 0 788876 3684653 2026-10-22T05:14:34Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Абдулла Жармұхамбетов |Сурет = |Сурет атауы = Абдулла Жармұхамбетов |Туған кездегі есімі = Абдулла Жармұхамбетов |Толық есімі... 3684653 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Абдулла Жармұхамбетов |Сурет = |Сурет атауы = Абдулла Жармұхамбетов |Туған кездегі есімі = Абдулла Жармұхамбетов |Толық есімі = Абдулла Жармұхамбетов |Туған күні = 1896 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = Мемлекет және қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = 1914–1935 |Білімі = Төрт сыныптық қалалық училище |Мамандығы = Кеңсе қызметкері, мемлекеттік басқару қызметкері |Не үшін белгілі = Семей қаласындағы мемлекеттік және әкімшілік қызметтері |Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік партиясы|БКП(б)]] |Марапаттары = Қызыл Ту ордені }} '''Абдулла Жармұхамбетов''' (1896 жылы туған) — кеңестік мемлекеттік қызметкер, Қазақстан мен Орта Азиядағы бірқатар әкімшілік лауазымдарды атқарған қайраткер. 1929–1931 жылдары Семей қаласындағы атқару органдары мен қалалық кеңестің басшылық қызметтерінде болған.<ref name="Кашляк">{{cite book |last=Кашляк |first=В. Н. |title=Семипалатинск: от бургомистра до акима |location=Семей |year=2007 |pages=395–397 |language=ru }}</ref> == Өмірбаяны == Абдулла Жармұхамбетов 1896 жылы дүниеге келген. 1908–1914 жылдары төрт сыныптық қалалық училищеде оқыған. Қазақ тілінен бөлек орыс, өзбек және тәжік тілдерін меңгерген. 1914 жылы еңбек жолын уездік басқармада хатшы және аудармашы болып бастаған. 1917–1921 жылдары Самарқанд облысының Каттақорған қаласында әртүрлі әкімшілік қызметтер атқарған. Атап айтқанда, милиция бастығы, атқару комитетінің хатшысы, төтенше комиссия төрағасы және уездік атқару комитетінің төрағасы болған. 1921–1923 жылдары Самарқанд облыстық атқару комитетін басқарған. 1923–1925 жылдары Ташкентте Өзбек КСР-інің ішкі істер халық комиссарының орынбасары қызметін атқарған. Кейін Душанбе қаласында ішкі істер халық комиссары болып жұмыс істеген. 1925–1927 жылдары Сталинабад қаласында қызмет атқарған.<ref name="Кашляк"/> == Семей қаласындағы қызметі == 1929 жылы Абдулла Жармұхамбетов Семей қаласындағы басшылық қызметке тағайындалған. 1929 жылғы наурыздан 1930 жылғы тамызға дейін Семей округтік атқару комитетінің төрағасы, ал 1930 жылғы тамыздан 1931 жылғы қаңтарға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы болған. Одан кейін Қазақстанның басқа өңірлерінде де мемлекеттік қызмет атқарған. 1930 жылғы желтоқсаннан 1931 жылғы тамызға дейін Ақтөбеде аудандық атқару комитетінің төрағасы, 1931 жылғы қазаннан 1932 жылғы ақпанға дейін Алматы қалалық кеңесінің төрағасы болған. 1932 жылы Алматыда облыстық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған. Сол жылдың ақпанынан маусымына дейін су шаруашылығы саласында басшылық қызметте болған. 1932–1933 жылдары Қазақ КСР-інің су шаруашылығы басқармасында жұмыс істеген. 1933–1935 жылдары Алматыда халық комиссары және аудандық атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған.<ref name="Кашляк"/> == Қызмет жолы == * 1914–1916 — уездік басқармада хатшы және аудармашы; * 1917–1918 — Каттақорғанда милиция бастығы; * 1918–1919 — атқару комитетінің хатшысы; * 1919–1920 — төтенше комиссия төрағасы; * 1920–1921 — уездік атқару комитетінің төрағасы; * 1921–1923 — Самарқанд облыстық атқару комитетінің төрағасы; * 1923–1925 — Ташкентте ішкі істер халық комиссарының орынбасары; * 1925–1927 — Сталинабадта ішкі істер саласындағы басшылық қызмет; * 1929–1930 — Семей округтік атқару комитетінің төрағасы; * 1930–1931 — Семей қалалық кеңесінің төрағасы; * 1930–1931 — Ақтөбеде аудандық атқару комитетінің төрағасы; * 1931–1932 — Алматы қалалық кеңесінің төрағасы; * 1932–1933 — Қазақ КСР-інде су шаруашылығы саласындағы басшылық қызмет; * 1933–1935 — Алматыда мемлекеттік және әкімшілік қызметтер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1896 жылы туғандар]] [[Санат:Семей қаласының басшылары]] [[Санат:Кеңес мемлекет қайраткерлері]] 8w4c6x1yazfubgta859rwes7gg4jl9y 3 788879 3684708 2026-10-22T06:12:41Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:משיח47]] бетін [[Қатысушы талқылауы:איתי ברנע]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/משיח47|משיח47]]" to "[[Special:CentralAuth/איתי ברנע|איתי ברנע]]" 3684708 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:איתי ברנע]] knd4uuckcpglzh9udixna3zkvzmkse7 0 788880 3684713 2026-10-22T06:21:00Z Талшын Ауел 185943 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' (туған кездегі тегі — Саблин; 1900 жылғы 29 наурыз, [[Мәскеу]] — 1974 жылғы 6 шілде, Минск) — кеңестік кинорежиссер, актер және сценарист. [[Беларусь]] кин... 3684713 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' (туған кездегі тегі — Саблин; 1900 жылғы 29 наурыз, [[Мәскеу]] — 1974 жылғы 6 шілде, Минск) — кеңестік кинорежиссер, актер және сценарист. [[Беларусь]] кино өнерінің негізін қалаушылардың бірі. [[КСРО]] халық әртісі (1969), Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950), Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). '''Өмірбаяны''' Владимир Корш-Саблин 1900 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1917 жылы актерлік қызметін Корш театрында бастады. Кейін Симферополь, Мелитополь және Қазан қалаларындағы театрларда жұмыс істеді. 1920-жылдардың ортасында кинематография саласына ауысты. 1925 жылдан бастап Мәскеудегі «Госкино» және «Совкино» кинофабрикаларында режиссердің көмекшісі әрі актер болып қызмет атқарды. 1928 жылдан бастап Беларусь кино өндірісінде режиссерлік қызметпен айналысты.<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%88-%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD.gif Владимир КОРШ-САБЛИН]</ref> [[Сурет:Владимир Владимирович Корш-Саблин.gif|нобай|Владимир Владимирович Корш-Саблин]] '''Шығармашылығы''' Корш-Саблин Беларусь кинематографиясының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. Ол көркем және деректі фильмдер түсіріп, тарихи, драмалық және комедиялық жанрларда еңбек етті. Оның алғашқы режиссерлік жұмыстарының бірі — «В огне рождённая» (1929) фильмі. Кейін «Первый взвод» (1933), «Искатели счастья» (1936), «Огненные годы» (1939) және «Моя любовь» (1940) фильмдерін түсірді. 1949 жылы [[Александр Файнциммер]]мен бірге «Константин Заслонов» фильмін түсірді. Фильм [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Беларусь партизандарының күресіне арналған. Осы туындысы үшін 1950 жылы Сталиндік сыйлыққа ие болды. Режиссердің басқа да белгілі жұмыстарына «Поют жаворонки» (1953), «Кто смеётся последним?» (1954), «Красные листья» (1958), «Первые испытания» (1960–1961), «Москва — Генуя» (1964) және «Запомним этот день» (1967) фильмдері жатады. Корш-Саблин «Беларусьфильм» киностудиясының көркемдік жетекшісі ретінде де қызмет атқарып, ұлттық кино өнерінің дамуына ықпал етті.<ref>[https://csdfmuseum.ru/names/670-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%88-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD Корш-Саблин Владимир Владимирович / Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін]</ref> '''Қоғамдық қызметі''' 1957 жылы Беларусь КСР кинематография қызметкерлері одағының ұйымдастыру бюросының төрағасы болды. 1962–1974 жылдары Беларусь КСР Кинематографистер одағының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1971 жылдан бастап КСРО Кинематографистер одағы басқармасының хатшысы болды. '''Марапаттары''' * Беларусь КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1935). * Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950). * Беларусь КСР халық әртісі (1955). * Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). * КСРО халық әртісі (1969). * Ленин ордені. * Октябрь Революциясы ордені. * Еңбек Қызыл Ту ордені. * «Құрмет белгісі» ордені. '''Қайтыс болуы және есімінің мәңгіленуі''' Владимир Корш-Саблин 1974 жылғы 6 шілдеде [[Минск]] қаласында қайтыс болды. Минск қаласындағы көшелердің бірі оның есімімен аталады. Ол тұрған үйге және «Беларусьфильм» киностудиясының ғимаратына мемориалдық тақталар орнатылған. == Дереккөз:== '''Кино: Энциклопедический словарь / бас редактор С. И. Юткевич. — Мәскеу: Советская энциклопедия, 1987. — 211–212-беттер.''' [[Санат:1900 жылы туғандар]][[Санат:КСРО халық әртістері]][[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] gh9w05mry58ot05i6clime35ypicic0 3684743 3684713 2026-10-22T09:24:17Z Шығыс 91 187264 3684743 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{Тұлға |Есімі = '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' |Сурет = Владимир Владимирович Корш-Саблин.gif |ені = |Сурет атауы = Владимир Владимирович Корш-Саблиннің 1940 жылғы портреті. |Туған кездегі есімі = Саблин |Туған күні = 29 маусым, 1900 жыл |Туған жері = [[Мәскеу]], {{байрақ|Ресей империясы}} |Қайтыс болған күні = 6 шілде, 1974 жыл |Қайтыс болған жері = [[Минск]], [[Беларусь КСР]], {{байрақ|КСРО}} |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} азаматтығы |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = Кинорежиссер |Белсенді жылдары = 1929—1967 жылдар аралығы. |Мамандығы = Кинорежиссер, КСРО кинематографисттер хатшысы, актер, сценарист |Не үшін белгілі = [[Беларусь]] кино өнерінің негізін қалағаны үшін. |Әкесі = Владимир Владимирович |Анасы = Варвара Фёдоровна Корш }} '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' (туған кездегі тегі — Саблин; 1900 жылғы 29 наурыз, [[Мәскеу]] — 1974 жылғы 6 шілде, Минск) — кеңестік кинорежиссер, актер және сценарист. [[Беларусь]] кино өнерінің негізін қалаушылардың бірі. [[КСРО]] халық әртісі (1969), Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950), Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). '''Өмірбаяны''' Владимир Корш-Саблин 1900 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1917 жылы актерлік қызметін Корш театрында бастады. Кейін Симферополь, Мелитополь және Қазан қалаларындағы театрларда жұмыс істеді. 1920-жылдардың ортасында кинематография саласына ауысты. 1925 жылдан бастап Мәскеудегі «Госкино» және «Совкино» кинофабрикаларында режиссердің көмекшісі әрі актер болып қызмет атқарды. 1928 жылдан бастап Беларусь кино өндірісінде режиссерлік қызметпен айналысты.<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%88-%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD.gif Владимир КОРШ-САБЛИН]</ref> '''Шығармашылығы''' Корш-Саблин Беларусь кинематографиясының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. Ол көркем және деректі фильмдер түсіріп, тарихи, драмалық және комедиялық жанрларда еңбек етті. Оның алғашқы режиссерлік жұмыстарының бірі — «В огне рождённая» (1929) фильмі. Кейін «Первый взвод» (1933), «Искатели счастья» (1936), «Огненные годы» (1939) және «Моя любовь» (1940) фильмдерін түсірді. 1949 жылы [[Александр Файнциммер]]мен бірге «Константин Заслонов» фильмін түсірді. Фильм [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Беларусь партизандарының күресіне арналған. Осы туындысы үшін 1950 жылы Сталиндік сыйлыққа ие болды. Режиссердің басқа да белгілі жұмыстарына «Поют жаворонки» (1953), «Кто смеётся последним?» (1954), «Красные листья» (1958), «Первые испытания» (1960–1961), «Москва — Генуя» (1964) және «Запомним этот день» (1967) фильмдері жатады. Корш-Саблин «Беларусьфильм» киностудиясының көркемдік жетекшісі ретінде де қызмет атқарып, ұлттық кино өнерінің дамуына ықпал етті.<ref>[https://csdfmuseum.ru/names/670-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%88-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD Корш-Саблин Владимир Владимирович / Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін]</ref> '''Қоғамдық қызметі''' 1957 жылы Беларусь КСР кинематография қызметкерлері одағының ұйымдастыру бюросының төрағасы болды. 1962–1974 жылдары Беларусь КСР Кинематографистер одағының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1971 жылдан бастап КСРО Кинематографистер одағы басқармасының хатшысы болды. '''Марапаттары''' * Беларусь КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1935). * Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950). * Беларусь КСР халық әртісі (1955). * Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). * КСРО халық әртісі (1969). * Ленин ордені. * Октябрь Революциясы ордені. * Еңбек Қызыл Ту ордені. * «Құрмет белгісі» ордені. '''Қайтыс болуы және есімінің мәңгіленуі''' Владимир Корш-Саблин 1974 жылғы 6 шілдеде [[Минск]] қаласында қайтыс болды. Минск қаласындағы көшелердің бірі оның есімімен аталады. Ол тұрған үйге және «Беларусьфильм» киностудиясының ғимаратына мемориалдық тақталар орнатылған. == Дереккөз:== '''Кино: Энциклопедический словарь / бас редактор С. И. Юткевич. — Мәскеу: Советская энциклопедия, 1987. — 211–212-беттер.''' [[Санат:1900 жылы туғандар]][[Санат:КСРО халық әртістері]][[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] 2c1t87b7z04aeybr04jmo52nzyicujf 3 788881 3684716 2026-10-22T06:28:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684716 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Qaramende}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 11:28, 2026 ж. қазанның 22 (+05) obk8ugel5gmay9xal0lywlo8dkhxevs 3 788882 3684720 2026-10-22T06:33:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684720 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Armysyz}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 11:33, 2026 ж. қазанның 22 (+05) hvccbliglxlts9tp36hfwsb0a4vpt4f 3 788883 3684728 2026-10-22T08:15:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684728 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара Тіл орталық}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 13:15, 2026 ж. қазанның 22 (+05) 3o310wx94313xz8d77mfrgicwy17b0g 0 788885 3684797 2026-10-22T09:56:15Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = депутат<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Кеми Баденок | Шынайы есімі = {{lang|en|Kemi Badenoch}} | С... 3684797 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = депутат<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Кеми Баденок | Шынайы есімі = {{lang|en|Kemi Badenoch}} | Суреті = Official portrait of Kemi Badenoch MP, 2024 (3x4 cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2024 | Титулы = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция көшбасшысы]] | Ту = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg | Ту2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады = 2 қараша 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[III Чарльз]] | Премьер = [[Кир Стармер]]<br>[[Энди Бёрнем]] | Ізашары = [[Риши Сунак]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] көшбасшысы | Ту_2 = British party Conservative.svg | Ту2_2 = British party Tory.svg | Басқара бастады_2 = 2 қараша 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Монарх_2 = | Премьер_2 = | Ізашары_2 = [[Риши Сунак]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламент мүшесі]] | Ту_3 = Flag House of Commons.svg | Ту2_3 = House of Commons logo 2020.svg | Басқара бастады_3 = 8 маусым 2017 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Монарх_3 = | Премьер_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | мәтін2_3 = {{ublist |{{iw|Солтүстік-Батыс Эссекс (парламенттік сайлау округі)|Солтүстік-Батыс Эссекс|en|North West Essex}} (2024–) |{{iw|Сэффрон Уолден (парламенттік сайлау округі)|Сэффрон Уолден|en|North West Essex}} (2017–2024) }} | тақырыпша2_3 = Сайлау округі | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 2.1.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Уимблдон|Уимблдонда}}, [[Мертон (Лондон боросы)|Мертон]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Хэмиш Баденок|2012}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] | Білімі = {{ublist |[[Сассекс университеті]] |[[Биркбек (Лондон университеті)|Биркбек, Лондон университеті]] }} | Мамандығы = {{hlist|[[Саясаткер]]|[[консультант]]|[[бағдарламашы]]}} | Ғылыми дәрежесі = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|http://kemibadenoch.org.uk/}} | Commons = Kemi Badenoch | Марапаттары = {{Қатар |{{II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} |{{III Чарльз корольдің коронациялық медалі}} }} }} '''Олукеми Олуфунто Адегоке «Кеми» Баденок'''{{efn|{{IPA|[ˈkɛmi ˈbeɪdənɒk]}};<ref>{{cite web |title=Pupil Parliament: Kemi Badenoch MP reacts to New Hall School, Chelmsford |url=https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |author=UK Parliament |publisher=YouTube |date=2018-05-29 |accessdate=2020-12-31}} {{Wayback|date=2022-07-08 |url=https://web.archive.org/web/20220708235023/https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE}}</ref><ref name="Hamish">{{Cite news |last=Badenoch |first=Hamish |date=2022-07-23 |title=My life as a political spouse |url=https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/ |language=en |accessdate=2024-10-29 |work=[[The Spectator]]}} {{Wayback|date=2022-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20220721075035/https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/}}</ref> тегі Шотландияның [[Баденох]] ауданынан бастау алады.<ref name="Hamish" /><ref>{{cite book|title=BBC Pronouncing Dictionary of British Names|date=1990|editor-last=Pointon|editor-first=Graham|edition=2nd|location=Oxford|language=en|publisher=[[Оксфорд университетінің баспасы]]|isbn=0-19-282745-6|url=https://archive.org/details/bbcpronouncingdi00gepo}}</ref>}}<ref>{{Cite web |last=Ivens |first=Martin |date=2024-11-04 |title=Kemi Badenoch Offers the Tory Party a Shot at Redemption |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-11-04/kemi-badenoch-offers-the-tory-party-a-shot-at-redemption |quote=On Saturday the Tories elected their first Black leader, '''Olukemi Olufunto Adegoke Badenoch'''. |publisher=Bloomberg |language=en}} {{Wayback|date=2025-10-24 |url=https://web.archive.org/web/20251024180839/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-11-04/kemi-badenoch-offers-the-tory-party-a-shot-at-redemption}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-trans-debate-supreme-court-ruling-reform-b1223953.html |title=Kemi Badenoch on Reform, trans wars, and the mountain the Tories need to climb |date=2025-04-25 |language=en}} {{Wayback|date=2025-04-24 |url=https://web.archive.org/web/20250424111059/https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-trans-debate-supreme-court-ruling-reform-b1223953.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/kemi-badenoch-symbol-changed-conservative-tory-party-profile-fnwp9b29f |title=Kemi Badenoch, symbol of a changing Conservative party and country |date=2024-11-02 |language=en |newspaper=The Times}} {{Wayback|date=2024-11-02 |url=https://web.archive.org/web/20241102153349/https://www.thetimes.com/uk/politics/article/kemi-badenoch-symbol-changed-conservative-tory-party-profile-fnwp9b29f}}</ref> ({{lang-en|Olukemi Olufunto Adegoke "Kemi" Badenoch}}; {{тумысында|'''Адегоке'''}}; [[2 қаңтар]] [[1980 жыл|1980]],<ref>{{cite book |last=Brunskill |first=Ian |title=The Times guide to the House of Commons 2019: the definitive record of Britain's historic 2019 General Election |language=en |date=2020-03-19 |pages=319 |publisher=HarperCollins Publishers Limited |isbn=978-0-00-839258-1 |oclc=1129682574 }}</ref> [[Уимблдон]], [[Лондон]]) — британдық саясаткер, 2024 жылғы 2 қарашадан бергі [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы]] және [[Ұлыбритания консервативті партиясы]]ның көшбасшысы. Бұрын 2022 жылдан 2024 жылға дейін ол премьерлер [[Лиз Трасс]] пен [[Риши Сунак]]тың үкіметтерінде қызмет етті.<ref>{{Cite web |last=Cecil |first=Nicholas |date=2024-11-02 |title=Kemi Badenoch becomes Tory leader following win over Robert Jenrick |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html |language=en |accessdate=2024-11-02 |publisher=The Standard}} {{Wayback|date=2024-11-02 |url=https://web.archive.org/web/20241102131046/https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html}}</ref> Баденок, оған қоса, Солтүстік-Батыс Эссекстен сайланған Парламент мүшесі болып келген. 2017 жылдан ол Сэффрон Уолденнен сайланған болатын.<ref>{{Cite web |last=Coyle |first=Simon |date=2024-07-04 |title=North West Essex general election 2024 results in full |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292 |access-date=30 September 2024 |publisher=[[Manchester Evening News]] |language=en |issn=0962-2276}} {{Wayback|date=2024-07-05 |url=https://web.archive.org/web/20240705012744/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баденок, Кеми}} [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания депутаттары]] [[Санат:Саясаттағы Ұлыбритания әйелдері]] [[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]] [[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы көшбасшылары]] [[Санат:Биркбек түлектері]] [[Санат:Сассекс университеті түлектері]] pqmif6l9ig6ul28jkkn2v0hemccnhtf 3684814 3684797 2026-10-22T10:01:12Z Nurken 111493 3684814 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = депутат<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Кеми Баденок | Шынайы есімі = {{lang|en|Kemi Badenoch}} | Суреті = Official portrait of Kemi Badenoch MP, 2024 (3x4 cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2024 | Титулы = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция көшбасшысы]] | Ту = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg | Ту2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады = 2 қараша 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[III Чарльз]] | Премьер = [[Кир Стармер]]<br>[[Энди Бёрнем]] | Ізашары = [[Риши Сунак]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] көшбасшысы | Ту_2 = British party Conservative.svg | Ту2_2 = British party Tory.svg | Басқара бастады_2 = 2 қараша 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Монарх_2 = | Премьер_2 = | Ізашары_2 = [[Риши Сунак]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламент мүшесі]] | Ту_3 = Flag House of Commons.svg | Ту2_3 = House of Commons logo 2020.svg | Басқара бастады_3 = 8 маусым 2017 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Монарх_3 = | Премьер_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | мәтін2_3 = {{ublist |{{iw|Солтүстік-Батыс Эссекс (парламенттік сайлау округі)|Солтүстік-Батыс Эссекс|en|North West Essex}} (2024–) |{{iw|Сэффрон Уолден (парламенттік сайлау округі)|Сэффрон Уолден|en|North West Essex}} (2017–2024) }} | тақырыпша2_3 = Сайлау округі | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 2.1.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Уимблдон (Лондон)|Уимблдонда}}, [[Мертон (Лондон боросы)|Мертон]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Хэмиш Баденок|2012}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] | Білімі = {{ublist |[[Сассекс университеті]] |[[Биркбек (Лондон университеті)|Биркбек, Лондон университеті]] }} | Мамандығы = {{hlist|[[Саясаткер]]|[[консультант]]|[[бағдарламашы]]}} | Ғылыми дәрежесі = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|http://kemibadenoch.org.uk/}} | Commons = Kemi Badenoch | Марапаттары = {{Қатар |{{II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} |{{III Чарльз корольдің коронациялық медалі}} }} }} '''Олукеми Олуфунто Адегоке «Кеми» Баденок'''{{efn|{{IPA|[ˈkɛmi ˈbeɪdənɒk]}};<ref>{{cite web |title=Pupil Parliament: Kemi Badenoch MP reacts to New Hall School, Chelmsford |url=https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |author=UK Parliament |publisher=YouTube |date=2018-05-29 |accessdate=2020-12-31}} {{Wayback|date=2022-07-08 |url=https://web.archive.org/web/20220708235023/https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE}}</ref><ref name="Hamish">{{Cite news |last=Badenoch |first=Hamish |date=2022-07-23 |title=My life as a political spouse |url=https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/ |language=en |accessdate=2024-10-29 |work=[[The Spectator]]}} {{Wayback|date=2022-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20220721075035/https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/}}</ref> тегі Шотландияның [[Баденох]] ауданынан бастау алады.<ref name="Hamish" /><ref>{{cite book|title=BBC Pronouncing Dictionary of British Names|date=1990|editor-last=Pointon|editor-first=Graham|edition=2nd|location=Oxford|language=en|publisher=[[Оксфорд университетінің баспасы]]|isbn=0-19-282745-6|url=https://archive.org/details/bbcpronouncingdi00gepo}}</ref>}}<ref>{{Cite web |last=Ivens |first=Martin |date=2024-11-04 |title=Kemi Badenoch Offers the Tory Party a Shot at Redemption |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-11-04/kemi-badenoch-offers-the-tory-party-a-shot-at-redemption |quote=On Saturday the Tories elected their first Black leader, '''Olukemi Olufunto Adegoke Badenoch'''. |publisher=Bloomberg |language=en}} {{Wayback|date=2025-10-24 |url=https://web.archive.org/web/20251024180839/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-11-04/kemi-badenoch-offers-the-tory-party-a-shot-at-redemption}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-trans-debate-supreme-court-ruling-reform-b1223953.html |title=Kemi Badenoch on Reform, trans wars, and the mountain the Tories need to climb |date=2025-04-25 |language=en}} {{Wayback|date=2025-04-24 |url=https://web.archive.org/web/20250424111059/https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-trans-debate-supreme-court-ruling-reform-b1223953.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/kemi-badenoch-symbol-changed-conservative-tory-party-profile-fnwp9b29f |title=Kemi Badenoch, symbol of a changing Conservative party and country |date=2024-11-02 |language=en |newspaper=The Times}} {{Wayback|date=2024-11-02 |url=https://web.archive.org/web/20241102153349/https://www.thetimes.com/uk/politics/article/kemi-badenoch-symbol-changed-conservative-tory-party-profile-fnwp9b29f}}</ref> ({{lang-en|Olukemi Olufunto Adegoke "Kemi" Badenoch}}; {{тумысында|'''Адегоке'''}}; [[2 қаңтар]] [[1980 жыл|1980]],<ref>{{cite book |last=Brunskill |first=Ian |title=The Times guide to the House of Commons 2019: the definitive record of Britain's historic 2019 General Election |language=en |date=2020-03-19 |pages=319 |publisher=HarperCollins Publishers Limited |isbn=978-0-00-839258-1 |oclc=1129682574 }}</ref> [[Уимблдон (Лондон)|Уимблдон]], [[Лондон]]) — британдық саясаткер, 2024 жылғы 2 қарашадан бергі [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы]] және [[Ұлыбритания консервативті партиясы]]ның көшбасшысы. Бұрын 2022 жылдан 2024 жылға дейін ол премьерлер [[Лиз Трасс]] пен [[Риши Сунак]]тың үкіметтерінде қызмет етті.<ref>{{Cite web |last=Cecil |first=Nicholas |date=2024-11-02 |title=Kemi Badenoch becomes Tory leader following win over Robert Jenrick |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html |language=en |accessdate=2024-11-02 |publisher=The Standard}} {{Wayback|date=2024-11-02 |url=https://web.archive.org/web/20241102131046/https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html}}</ref> Баденок, оған қоса, Солтүстік-Батыс Эссекстен сайланған Парламент мүшесі болып келген. 2017 жылдан ол Сэффрон Уолденнен сайланған болатын.<ref>{{Cite web |last=Coyle |first=Simon |date=2024-07-04 |title=North West Essex general election 2024 results in full |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292 |access-date=30 September 2024 |publisher=[[Manchester Evening News]] |language=en |issn=0962-2276}} {{Wayback|date=2024-07-05 |url=https://web.archive.org/web/20240705012744/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баденок, Кеми}} [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания депутаттары]] [[Санат:Саясаттағы Ұлыбритания әйелдері]] [[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]] [[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы көшбасшылары]] [[Санат:Биркбек түлектері]] [[Санат:Сассекс университеті түлектері]] lsh06xulbxog587ck41nb5t0in595lp 3684839 3684814 2026-10-22T10:37:30Z Nurken 111493 3684839 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = депутат<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Кеми Баденок | Шынайы есімі = {{lang|en|Kemi Badenoch}} | Суреті = Official portrait of Kemi Badenoch MP, 2024 (3x4 cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2024 | Титулы = [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Оппозиция көшбасшысы]] | Ту = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government) (Tudor Crown).svg | Ту2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады = 2 қараша 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[III Чарльз]] | Премьер = [[Кир Стармер]]<br>[[Энди Бёрнем]] | Ізашары = [[Риши Сунак]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] көшбасшысы | Ту_2 = British party Conservative.svg | Ту2_2 = British party Tory.svg | Басқара бастады_2 = 2 қараша 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Монарх_2 = | Премьер_2 = | Ізашары_2 = [[Риши Сунак]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламент мүшесі]] | Ту_3 = Flag House of Commons.svg | Ту2_3 = House of Commons logo 2020.svg | Басқара бастады_3 = 8 маусым 2017 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Монарх_3 = | Премьер_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | мәтін2_3 = {{ublist |{{iw|Солтүстік-Батыс Эссекс (парламенттік сайлау округі)|Солтүстік-Батыс Эссекс|en|North West Essex}} (2024–) |{{iw|Сэффрон Уолден (парламенттік сайлау округі)|Сэффрон Уолден|en|North West Essex}} (2017–2024) }} | тақырыпша2_3 = Сайлау округі | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 2.1.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Уимблдон (Лондон)|Уимблдонда}}, [[Мертон (Лондон боросы)|Мертон]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Хэмиш Баденок|2012}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] | Білімі = {{ublist |[[Сассекс университеті]] |[[Биркбек (Лондон университеті)|Биркбек, Лондон университеті]] }} | Мамандығы = {{hlist|[[Саясаткер]]|[[консультант]]|[[бағдарламашы]]}} | Ғылыми дәрежесі = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|http://kemibadenoch.org.uk/}} | Commons = Kemi Badenoch | Марапаттары = {{Қатар |{{II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} |{{III Чарльз корольдің коронациялық медалі}} }} }} '''Олукеми Олуфунто Адегоке «Кеми» Баденок'''{{efn|{{IPA|[ˈkɛmi ˈbeɪdənɒk]}};<ref>{{cite web |title=Pupil Parliament: Kemi Badenoch MP reacts to New Hall School, Chelmsford |url=https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |author=UK Parliament |publisher=YouTube |date=2018-05-29 |accessdate=2020-12-31}} {{Wayback|date=2022-07-08 |url=https://web.archive.org/web/20220708235023/https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE}}</ref><ref name="Hamish">{{Cite news |last=Badenoch |first=Hamish |date=2022-07-23 |title=My life as a political spouse |url=https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/ |language=en |accessdate=2024-10-29 |work=[[The Spectator]]}} {{Wayback|date=2022-07-21 |url=https://web.archive.org/web/20220721075035/https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/}}</ref> тегі Шотландияның [[Баденох]] ауданынан бастау алады.<ref name="Hamish" /><ref>{{cite book|title=BBC Pronouncing Dictionary of British Names|date=1990|editor-last=Pointon|editor-first=Graham|edition=2nd|location=Oxford|language=en|publisher=[[Оксфорд университетінің баспасы]]|isbn=0-19-282745-6|url=https://archive.org/details/bbcpronouncingdi00gepo}}</ref>}}<ref>{{Cite web |last=Ivens |first=Martin |date=2024-11-04 |title=Kemi Badenoch Offers the Tory Party a Shot at Redemption |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-11-04/kemi-badenoch-offers-the-tory-party-a-shot-at-redemption |quote=On Saturday the Tories elected their first Black leader, '''Olukemi Olufunto Adegoke Badenoch'''. |publisher=Bloomberg |language=en}} {{Wayback|date=2025-10-24 |url=https://web.archive.org/web/20251024180839/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2024-11-04/kemi-badenoch-offers-the-tory-party-a-shot-at-redemption}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-trans-debate-supreme-court-ruling-reform-b1223953.html |title=Kemi Badenoch on Reform, trans wars, and the mountain the Tories need to climb |date=2025-04-25 |language=en}} {{Wayback|date=2025-04-24 |url=https://web.archive.org/web/20250424111059/https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-trans-debate-supreme-court-ruling-reform-b1223953.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/kemi-badenoch-symbol-changed-conservative-tory-party-profile-fnwp9b29f |title=Kemi Badenoch, symbol of a changing Conservative party and country |date=2024-11-02 |language=en |newspaper=The Times}} {{Wayback|date=2024-11-02 |url=https://web.archive.org/web/20241102153349/https://www.thetimes.com/uk/politics/article/kemi-badenoch-symbol-changed-conservative-tory-party-profile-fnwp9b29f}}</ref> ({{lang-en|Olukemi Olufunto Adegoke "Kemi" Badenoch}}; {{тумысында|'''Адегоке'''}}; [[2 қаңтар]] [[1980 жыл|1980]],<ref>{{cite book |last=Brunskill |first=Ian |title=The Times guide to the House of Commons 2019: the definitive record of Britain's historic 2019 General Election |language=en |date=2020-03-19 |pages=319 |publisher=HarperCollins Publishers Limited |isbn=978-0-00-839258-1 |oclc=1129682574 }}</ref> [[Уимблдон (Лондон)|Уимблдон]], [[Лондон]]) — британдық саясаткер, 2024 жылғы 2 қарашадан бергі [[Оппозиция көшбасшысы (Ұлыбритания)|Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы]] және [[Ұлыбритания консервативті партиясы]]ның көшбасшысы. Бұрын 2022 жылдан 2024 жылға дейін ол премьерлер [[Лиз Трасс]] пен [[Риши Сунак]]тың үкіметтерінде қызмет етті.<ref>{{Cite web |last=Cecil |first=Nicholas |date=2024-11-02 |title=Kemi Badenoch becomes Tory leader following win over Robert Jenrick |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html |language=en |accessdate=2024-11-02 |publisher=The Standard}} {{Wayback|date=2024-11-02 |url=https://web.archive.org/web/20241102131046/https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html}}</ref> Баденок, оған қоса, Солтүстік-Батыс Эссекстен сайланған Парламент мүшесі болып келген. 2017 жылдан ол Сэффрон Уолденнен сайланған болатын.<ref>{{Cite web |last=Coyle |first=Simon |date=2024-07-04 |title=North West Essex general election 2024 results in full |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292 |access-date=30 September 2024 |publisher=[[Manchester Evening News]] |language=en |issn=0962-2276}} {{Wayback|date=2024-07-05 |url=https://web.archive.org/web/20240705012744/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292}}</ref> 2012 жылы Баденок [[Лондон ассамблеясы]]ндағы депутаттыққа сәтсіз үміткер болады, алайда 2015 жылы тағы сайлауға түсіп, депутат атанады. [[Ұлыбританияның Еуропа Одағындағы мүшелігі туралы референдум|2016 жылғы Еуропа Одағына мүшелік жайлы референдум]]да Баденок Ұлыбританияның [[Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуы|Одақтан шыққаны]]н жақтады, [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2017)|келесі жылғы сайлауда]] [[Парламент мүшесі (Ұлыбритания)|Парламент мүшесі]] атанды. 2019 жылғы шілдеде премьер-министр болып [[Борис Джонсон]] таңдалады да, Баденок Балалар және отбасылар үшін министр орынбасары атанады. 2021 жылғы қыркүйекте ол Теңдік үшін министр, Жергілікті үкімет, дін және қауымдастықтар министрі болып тағайындалды. 2022 жылғы шілдеде Баденок Джонсонға қарсылығынан үкіметтен отставкасын жариялайды да, кейін болған Консервативті партия көшбасшысы лауазымына болған сайлауға қатысады, сәтсіз болады.<ref>{{Cite web |last=McFadden |first=Brendan |date=2022-07-08 |title=Former equalities minister Kemi Badenoch announces Tory leadership bid |url=https://inews.co.uk/news/former-equalities-minister-kemi-badenoch-announced-tory-leadership-bid-1733814 |accessdate=2022-07-08 |work=inews.co.uk |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220708233909/https://inews.co.uk/news/former-equalities-minister-kemi-badenoch-announced-tory-leadership-bid-1733814 |date=2022-07-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-19 |title=Conservative leadership latest: Badenoch out as Sunak wins fourth Tory vote |language=en |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-62216697 |accessdate=2022-07-19 |publisher=[[BBC News]] |language=en-gb}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220719141713/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-62216697 |date=2022-07-19}}</ref> Премьер болып Лиз Трасс сайланады да, Баденок Халықаралық сауда министрі болып тағайындалады. Премьер [[Риши Сунак]] болғанда ол Әйелдер және теңдік министрі қызметін атқарып кетеді. 2023 жылғы ақпандағы Министрлер кабинеті құрамының өзгерісі барысында Кеми Баденок Халықаралық сауда департаменті мен Бизнес, энергетика және өнеркәсіптік стратегия департаментінің кейбір бөлімдері біріктірілгеннен кейін Бизнес және сауда министрі қызметіне тағайындалды. Баденок Әйелдер және теңдік мәселелері жөніндегі министрдің міндеттерін де сақтап қалды. Консервативтік партия [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2024)|2024 жылғы жалпы сайлау]]да жеңіліске ұшырайды да, Баденок Риши Сунактың көлеңкелі кабинетінде Тұрғын үй, қауымдастықтар және жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері жөніндегі көлеңкелі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Кейін ол 2024 жылғы Консервативтік партия басшылығына сайлауда партия жетекшісі болуға үміткер екенін жариялады. Партия мүшелері қатысқан дауыс беруде [[Роберт Дженрик]]ке қарсы жеңіске жетіп, Консервативтік партияның жетекшісі әрі Оппозиция көшбасшысы атанды. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Баденок, Кеми}} [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания депутаттары]] [[Санат:Саясаттағы Ұлыбритания әйелдері]] [[Санат:Оппозиция көшбасшылары (Ұлыбритания)]] [[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы көшбасшылары]] [[Санат:Биркбек түлектері]] [[Санат:Сассекс университеті түлектері]] odibhgbxtgchiv0q05kpo1588r1i3ui 2 788886 3684812 2026-10-22T10:00:54Z Armysyz 187380 Қатысушы бетін құру 3684812 wikitext text/x-wiki Нұрия Мирсалимова (Nuriya Mirsalimova) — armysyz.kz жобасының авторы (Қазақстан): цифрлық журнал, кездесулер шары және тілдер атласы. Уикимедиадағы бағыты: «Бір сөз — көп тіл / One word, many languages» ашық дыбыстық бастамасы (Wikimedia Commons, Wikidata Lexemes, Қазақша Уикисөздік — kk.wiktionary.org). Ашық репозиторий: <nowiki>https://github.com/nuriya-mir/armysyz-atlas</nowiki> Сайт: <nowiki>https://armysyz.kz</nowiki> 0pybsxbk2md7jns97119qbqfnaj1854 3684821 3684812 2026-10-22T10:03:22Z Armysyz 187380 3684821 wikitext text/x-wiki Нұрия Мирсалимова (Nuriya Mirsalimova) — armysyz.kz жобасының авторы (Қазақстан): цифрлық журнал, кездесулер шары және тілдер атласы. Уикимедиадағы бағыты: «Бір сөз — көп тіл / One word, many languages» ашық дыбыстық бастамасы (Wikimedia Commons, Wikidata Lexemes, Қазақша Уикисөздік — kk.wiktionary.org). Сайт: <nowiki>https://armysyz.kz</nowiki> 6547unc9m06h7cqujs546r69iu0u5b7 10 788887 3684820 2026-10-22T10:03:16Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Сурет:UK Queen EII Platinum Jubilee Medal ribbon.svg|60px|link=II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалінің иегерлері]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбритания|Елизавета мерейтойы3]]</noinclude> 3684820 wikitext text/x-wiki [[Сурет:UK Queen EII Platinum Jubilee Medal ribbon.svg|60px|link=II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалінің иегерлері]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбритания|Елизавета мерейтойы3]]</noinclude> 26uxcskpzqt5w580wcxs0o5gppg8xgh 10 788888 3684823 2026-10-22T10:04:27Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> Бұл үлгіні көбіне {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінде қолданады. <code>Қою үлгісі: '''{{tl|II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есім... 3684823 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> Бұл үлгіні көбіне {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінде қолданады. <code>Қою үлгісі: '''{{tl|II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} }} </pre> == Нәтижесі == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} }} qbsjo2s9aw168tzb0orkutcqmxh6rzc 0 788889 3684824 2026-10-22T10:05:06Z Амина Жанаковна 182087 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Скрапбукинг''' (ағылш. ''scrapbooking'') — фотосуреттерді, жазбаларды, қағаз қиындыларын және басқа да естелік материалдарды жинақтап, көркем безендіру арқылы альбом жаса... 3684824 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Скрапбукинг''' (ағылш. ''scrapbooking'') — фотосуреттерді, жазбаларды, қағаз қиындыларын және басқа да естелік материалдарды жинақтап, көркем безендіру арқылы альбом жасау өнері. Ол жеке адамның өміріндегі оқиғаларды, отбасылық тарихты және естеліктерді сақтауға арналған шығармашылық тәсілдердің бірі.<ref name="CSUN">{{cite web |url=https://library.csun.edu/sca/peek-stacks/scrapbooking |title=The History of Scrapbooks |publisher=California State University, Northridge |date=2019-10-22 |language=en}}</ref> == Тарихы == Скрапбукингтің тарихи бастаулары жазбаларды, дәйексөздерді, суреттерді және басқа да мәліметтерді арнайы дәптерлерге жинақтау дәстүрімен байланысты. [[Ренессанс|Қайта өрлеу дәуірінде]] Еуропада кең таралған ''commonplace book'' деп аталатын дәптерлерге өлеңдер, мақал-мәтелдер, хаттар, рецептілер, кітаптардан үзінділер және күнделікті өмірге қажетті мәліметтер жазылған. Мұндай дәптерлер ақпаратты есте сақтау мен жүйелеу құралы ретінде пайдаланылған.<ref name="CSUN"/><ref name="Hess">{{cite book |last=Hess |first=Jillian M. |title=How Romantics and Victorians Organized Information: Commonplace Books, Scrapbooks, and Albums |publisher=Oxford University Press |date=2022 |url=https://academic.oup.com/book/43782 |doi=10.1093/oso/9780192895318.001.0001 |language=en}}</ref> 1686 жылы ағылшын философы [[Джон Локк|Джон Локктың]] жазбаларды жинақтау және кейін қажетті мәліметтерді табу әдісі француз тіліндегі ''Bibliothèque universelle et historique'' басылымында «Méthode nouvelle de dresser des recueuils» деген атаумен жарияланды. Бұл әдіс жазбаларды тақырыптар бойынша жүйелеп, арнайы көрсеткіш арқылы іздеуге мүмкіндік берді. 1706 жылы еңбектің ағылшын тіліндегі нұсқасы қайтыс болғаннан кейін жарияланды.<ref>{{cite journal |last=Yeo |first=Richard |title=Thinking with Excerpts: John Locke (1632–1704) and his Notebooks |journal=Berichte zur Wissenschaftsgeschichte |volume=43 |issue=2 |pages=180–202 |date=2020 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32406542/ |doi=10.1002/bewi.201900024 |language=en}}</ref> XVII–XVIII ғасырларда адамдар баспа суреттерін, гравюраларды, сызбаларды және басқа да көркем материалдарды жинақтап, арнайы альбомдарға орналастырған. XVIII ғасырдың соңында кітаптарға қосымша иллюстрациялар енгізу тәжірибесі кеңінен тарала бастады. Бұл дәстүр 1769 жылы жарық көрген Джеймс Грейнджердің ''Biographical History of England'' атты еңбегімен де байланысты. Кітаптың кейбір басылымдары оқырмандарға қосымша суреттер енгізуге мүмкіндік беретін бос беттермен шығарылған. Осы тәжірибе ''Grangerizing'' деген атаумен белгілі болды.<ref name="Scrapbook">{{cite web |url=https://www.scrapbook.com/articles/history-of-scrapbooking |title=The History of Scrapbooking |publisher=Scrapbook.com |language=en}}</ref> XIX ғасырда баспа өнімдерінің, газет-журналдардың және фотосуреттердің таралуы альбомдарға әртүрлі материалдарды жинақтау тәжірибесін кеңейтті. Адамдар альбомдарына газет қиындыларын, ашықхаттарды, хаттарды, фотосуреттерді және жеке маңызы бар басқа да заттарды орналастырды. Мұндай жинақтар естеліктерді сақтаумен қатар, белгілі бір кезеңнің тұрмысы мен қоғамдық өмірін сипаттайтын тарихи материалдарға айналды.<ref name="CSUN"/><ref name="Hess"/> Қазіргі кезде скрапбукинг қағаз альбомдарын безендірумен қатар, цифрлық форматта да жүзеге асырылады. Электрондық альбомдар жасау кезінде фотосуреттер, мәтіндер және графикалық элементтер компьютерлік бағдарламалар арқылы біріктіріледі. == Негізгі түрлері == Скрапбукингті мазмұны мен қолданылу мақсатына қарай бірнеше түрге бөлуге болады: * '''Отбасылық скрапбукинг''' — отбасы мүшелерінің фотосуреттерін, маңызды оқиғалары мен естеліктерін жинақтау. * '''Саяхат скрапбукингі''' — сапар барысында түсірілген фотосуреттерді, билеттерді, карталарды және басқа естелік заттарды орналастыру. * '''Балалар скрапбукингі''' — баланың өсу кезеңдерін, туған күндерін және басқа маңызды сәттерін тіркеу. * '''Мерекелік скрапбукинг''' — туған күн, мерейтой және үйлену тойы сияқты оқиғаларға арналған альбомдар жасау. * '''Цифрлық скрапбукинг''' — фотосуреттер мен графикалық элементтерді компьютерлік бағдарламалар арқылы біріктіріп, электрондық альбом әзірлеу. == Материалдары мен құралдары == Скрапбукинг жасау үшін түрлі түсті қағаз, картон, фотосуреттер, қайшы, желім, стикерлер, ленталар, маркерлер және әртүрлі сәндік элементтер қолданылады. Альбом беттеріне фотосуреттер мен жазбалар орналастырылып, олар өрнектермен, суреттермен және қосымша бөлшектермен безендіріледі. Жұмыс барысында қағазды қию, желімдеу, қабаттап орналастыру, өрнектерді үйлестіру және сәндік элементтерді пайдалану тәсілдері қолданылады. Альбомның композициясы мен түс үйлесімділігі оның тақырыбына және безендіру мақсатына байланысты таңдалады. == Қолданылуы == Скрапбукинг жеке естеліктерді сақтау, отбасылық шежіре жасау, сыйлық әзірлеу және шығармашылық жобаларды безендіру мақсатында қолданылады. Білім беру саласында оны оқушылардың жобалық жұмыстарын, шығармашылық тапсырмаларын және оқу материалдарын көрнекі түрде ұсынуға пайдалануға болады. Скрапбуктер тарихи тұрғыдан да маңызды. Оларда сақталған фотосуреттер, газет қиындылары, хаттар және басқа материалдар белгілі бір кезеңдегі адамдардың күнделікті өмірі, қызығушылықтары мен қоғамдық оқиғалары туралы мәлімет бере алады.<ref name="CSUN"/> == Альбомдарды сақтау == Скрапбук құрамындағы қағаз, фотосурет, желім және басқа материалдар уақыт өте келе бүлінуі мүмкін. Альбомдарды сақтау кезінде оларды шамадан тыс жарықтан, ылғалдан, шаңнан және температураның күрт өзгеруінен қорғау маңызды. Сонымен қатар беттерді абайлап парақтап, фотосуреттер мен қағазға зиян келтірмейтін сақтау материалдарын пайдаланған жөн.<ref>{{cite web |url=https://guides.loc.gov/preserving-scrapbooks |title=Preserving Scrapbooks |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Сәндік-қолданбалы өнер]] emaorl0qv55ar2u51meermlyo7pb0ic 10 788890 3684825 2026-10-22T10:05:57Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Сурет:UK King Charles III Coronation Medal BAR.svg|60px|link=III Чарльз корольдің коронациялық медалі]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:III Чарльз корольдің коронациялық медалінің иегерлері]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбритания|Чарльз коронация3]]</noinclude> 3684825 wikitext text/x-wiki [[Сурет:UK King Charles III Coronation Medal BAR.svg|60px|link=III Чарльз корольдің коронациялық медалі]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:III Чарльз корольдің коронациялық медалінің иегерлері]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ұлыбритания|Чарльз коронация3]]</noinclude> pocn0kee1s39q6h7wo05i8r0pna7n23 10 788891 3684827 2026-10-22T10:07:09Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> Бұл үлгіні көбіне {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінде қолданады. <code>Қою үлгісі: '''{{tl|III Чарльз корольдің коронациялық медалі}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Ад... 3684827 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> Бұл үлгіні көбіне {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінде қолданады. <code>Қою үлгісі: '''{{tl|III Чарльз корольдің коронациялық медалі}}'''</code> == Мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{III Чарльз корольдің коронациялық медалі}} }} </pre> == Нәтижесі == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Адам Адамбаев |қызмет еткен жылдары = Ұзақ жылдар |марапаттары = {{III Чарльз корольдің коронациялық медалі}} }} tlqyrz7wy7pq3fi44y32drapl2qaqvl 3 788893 3684829 2026-10-22T10:12:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684829 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Рахимжанова Гулнар}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 15:12, 2026 ж. қазанның 22 (+05) cyx4ct5skevmkikv5g007nmectaeom6 14 788894 3684840 2026-10-22T10:41:41Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала|Уимблдон (Лондон)}} [[Санат:Мертон боросында туғандар|Уимблдон]] [[Санат:Уимблдон (Лондон) тұлғалары]] 3684840 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Уимблдон (Лондон)}} [[Санат:Мертон боросында туғандар|Уимблдон]] [[Санат:Уимблдон (Лондон) тұлғалары]] mfhe5kvdlbf3ywkopea5kk31xyvi1yn 14 788895 3684841 2026-10-22T10:43:29Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain|Мертон (Лондон боросы)}} [[Санат:Үлкен Лондонда туғандар|Мертон]] [[Санат:Мертон тұлғалары]] 3684841 wikitext text/x-wiki {{catmain|Мертон (Лондон боросы)}} [[Санат:Үлкен Лондонда туғандар|Мертон]] [[Санат:Мертон тұлғалары]] tefdyk2rmqmxapmsnlu21ahvo0v34xv 3 788896 3684842 2026-10-22T10:44:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684842 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Асқар Рысбеков}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:44, 2026 ж. қазанның 22 (+05) p3wa72a6xdjh3706xsyi4yy1kfmvrky 14 788897 3684844 2026-10-22T10:48:48Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Үлкен Лондон тұлғалары]] [[Санат:Англияда туғандар|Үлкен Лондон]] 3684844 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үлкен Лондон тұлғалары]] [[Санат:Англияда туғандар|Үлкен Лондон]] cpsgp4my4kcauswvg29vffk7ocw79lr 14 788898 3684847 2026-10-22T10:49:48Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Maincat|Большой Лондон}} {{Commonscat|People from Greater London}} [[Санат:Үлкен Лондон]] [[Санат:Англия графтықтары бойынша тұлғалар|Үлкен Лондон]] 3684847 wikitext text/x-wiki {{Maincat|Большой Лондон}} {{Commonscat|People from Greater London}} [[Санат:Үлкен Лондон]] [[Санат:Англия графтықтары бойынша тұлғалар|Үлкен Лондон]] 9o0nkncugiflpjmp3jjybmdqjz9aket 14 788899 3684848 2026-10-22T10:50:53Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала}} {{Commonscat|Greater London}} [[Санат:Англия салтанатты графтықтары]] 3684848 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала}} {{Commonscat|Greater London}} [[Санат:Англия салтанатты графтықтары]] 1cucjhpr55w7e9iihg6kjnziy2344rf 14 788900 3684850 2026-10-22T10:51:38Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Лондон тұлғалары]] [[Санат:Уимблдон (Лондон)]] 3684850 wikitext text/x-wiki [[Санат:Лондон тұлғалары]] [[Санат:Уимблдон (Лондон)]] 95asbaxeektuck1qeqjr6fbke2qrpzy 14 788901 3684851 2026-10-22T10:52:06Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain}} [[Санат:Лондон аудандары]] 3684851 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Санат:Лондон аудандары]] ql84v32ynqdzkp7ka9tlg5cmu47u73h 14 788902 3684853 2026-10-22T10:53:02Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Districts of London}} [[Санат:Ұлыбритания қалалары аудандары|Лондон]] [[Санат:Лондон географиясы]] 3684853 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Districts of London}} [[Санат:Ұлыбритания қалалары аудандары|Лондон]] [[Санат:Лондон географиясы]] r0jhqlc6gfwqwpwrtw520xv5b249qp3 14 788903 3684855 2026-10-22T10:54:07Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша қалалар аудандары|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания қалалары бойынша география|*]] [[Санат:Ұлыбритания әкімшілік бөлінісі]] 3684855 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша қалалар аудандары|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания қалалары бойынша география|*]] [[Санат:Ұлыбритания әкімшілік бөлінісі]] 5sgtt3yus8cgv5m12x6ym18a83d1mye 14 788904 3684857 2026-10-22T10:57:44Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Қалалар аудандары және округтері|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша қалалар әкімшілік бөлінісі|*]] 3684857 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қалалар аудандары және округтері|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша қалалар әкімшілік бөлінісі|*]] 9x2mlq2lyeyymcpuj0dnbf0tgjmzjp7 14 788905 3684858 2026-10-22T10:58:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Қалалар]] [[Санат:Аудандар|Қала]] [[Санат:Қалалар әкімшілік бөлінісі| ]] 3684858 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қалалар]] [[Санат:Аудандар|Қала]] [[Санат:Қалалар әкімшілік бөлінісі| ]] nom59qxe0grajnrezqqe0nr7g1v0erz 14 788906 3684859 2026-10-22T10:59:54Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|City districts}} [[Санат:Географиялық орналасу бойынша әкімшілік бөлініс| ]] [[Санат:Қалалар бойынша география|*]] 3684859 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|City districts}} [[Санат:Географиялық орналасу бойынша әкімшілік бөлініс| ]] [[Санат:Қалалар бойынша география|*]] hkgftiv3vm465er8h8wjtx8ay23uirh 14 788908 3684861 2026-10-22T11:00:44Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Әкімшілік бөлініс|*]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша география|*]] 3684861 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әкімшілік бөлініс|*]] [[Санат:Географиялық орналасу бойынша география|*]] qegfekucbljurnxrkrttgh2wiqzzpgn 2 788909 3684876 2026-10-22T11:05:55Z Арыс Тілдер 187336 Қазіргі таңда Арыс қаласы №1 жалпы орта мектепке оның есімі берілген сөйлемі қосылды. 3684876 wikitext text/x-wiki Ережепбай МОЛДАБАЕВ (1925, Арыс бол., Қатынкөпір а. - шілде, 1944) — ҰОС ардагері, Кеңес Одағының Батыры (23.9.1944). 1943 жылы  өз еркімен майданға аттанып, 389-Бердичев атқыштар дивизиясы құрамында ұрысқа қатысты. Висла өзенінен өту кезіндегі ұрыста қаһармандықпен қаза тапты.Қазіргі таңда Арыс қаласы №1 жалпы орта мектепке оның есімі берілген. m6dtath7yswxm2blsjcq4a0yxdb74de 14 788910 3684877 2026-10-22T11:06:41Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Қалалар әкімшілік бөлінісі|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бөлініс|.]] 3684877 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қалалар әкімшілік бөлінісі|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бөлініс|.]] 4kusrqx4kajkehoaddvu5onr3fu5lpw 14 788911 3684879 2026-10-22T11:09:02Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Geography of the United Kingdom by city}} [[Санат:Ұлыбритания географиясы| Қалалар]] [[Санат:Ұлыбритания қалалары бойынша санаттар| География]] [[Санат:Қалалар бойынша география]] 3684879 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of the United Kingdom by city}} [[Санат:Ұлыбритания географиясы| Қалалар]] [[Санат:Ұлыбритания қалалары бойынша санаттар| География]] [[Санат:Қалалар бойынша география]] 6t1s3yh8brpvqj67z0y5wn0tlwrjm36 14 788912 3684880 2026-10-22T11:10:06Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Geography of London}} [[Санат:Англия географиясы|*Лондон]] [[Санат:Лондон]] [[Санат:Ұлыбритания қалалары бойынша география|Лондон]] 3684880 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of London}} [[Санат:Англия географиясы|*Лондон]] [[Санат:Лондон]] [[Санат:Ұлыбритания қалалары бойынша география|Лондон]] glhwkusv2drnn9ivzmmwwsg1g8d1mxe 14 788913 3684881 2026-10-22T11:11:08Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбритания медальдарының иегерлері|Коронация]] [[Санат:Британ монархтарының коронациялары]] 3684881 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ұлыбритания медальдарының иегерлері|Коронация]] [[Санат:Британ монархтарының коронациялары]] nut2mk9wdy68d8vg7ytzmz31pd5iyu4 14 788914 3684884 2026-10-22T11:17:13Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{addoncat|Ұлыбритания ордендерінің иегерлері}} [[Санат:Ұлыбритания медальдары| ]] [[Санат:Ұлыбритания марапаттарының иегерлері| медаль]] [[Санат:Елдер бойынша медаль иегерлері|Ұлыбритания]] 3684884 wikitext text/x-wiki {{addoncat|Ұлыбритания ордендерінің иегерлері}} [[Санат:Ұлыбритания медальдары| ]] [[Санат:Ұлыбритания марапаттарының иегерлері| медаль]] [[Санат:Елдер бойынша медаль иегерлері|Ұлыбритания]] 7feor3dc8tya9kwn3z7iotm4sfny74m 14 788915 3684885 2026-10-22T11:18:09Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбритания марапаттары]] [[Санат:Елдер бойынша медальдар|Ұлыбритания]] 3684885 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ұлыбритания марапаттары]] [[Санат:Елдер бойынша медальдар|Ұлыбритания]] 5ttizba5apo1nty3h0utigxf2fyd92j 14 788916 3684886 2026-10-22T11:19:24Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Awards of the United Kingdom}} [[Санат:Ұлыбритания мәдениеті]] [[Санат:Елдер бойынша марапаттар|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания қоғамы]] 3684886 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Awards of the United Kingdom}} [[Санат:Ұлыбритания мәдениеті]] [[Санат:Елдер бойынша марапаттар|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания қоғамы]] rksw7sisrhdsstopwkxoxpwnerryu15 14 788917 3684887 2026-10-22T11:22:17Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбритания марапаттары| ]] [[Санат:Елдер бойынша марапат иегерлері|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания тұлғалары]] 3684887 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ұлыбритания марапаттары| ]] [[Санат:Елдер бойынша марапат иегерлері|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания тұлғалары]] 36bweudaqbleuflsfgw7nwlqb0dwmvb 3684889 3684887 2026-10-22T11:22:27Z Nurken 111493 3684889 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ұлыбритания марапаттары| ]] [[Санат:Елдер бойынша марапатталғандар|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания тұлғалары]] b2zsu46jzxv6q14n2x35vb5q5tp46ky 14 788918 3684890 2026-10-22T11:23:29Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Коронация]] [[Санат:Британ монархиясы]] 3684890 wikitext text/x-wiki [[Санат:Коронация]] [[Санат:Британ монархиясы]] i9onhx8vpz0hy6j13q3cwxif76vqdvd 14 788919 3684891 2026-10-22T11:24:04Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain}} [[Санат:Монархия]] [[Санат:Инаугурация]] 3684891 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Санат:Монархия]] [[Санат:Инаугурация]] 3jvyzs5w2b4pt4k3zv9whjtu72j11u4 14 788920 3684892 2026-10-22T11:26:23Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{catmain}} [[Санат:Лауазымға кірісу]] 3684892 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Санат:Лауазымға кірісу]] rnhh93ozwlzih9cioqsk67vaawbwi82 14 788921 3684893 2026-10-22T11:27:05Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Анттар]] [[Санат:Рәсімдер]] 3684893 wikitext text/x-wiki [[Санат:Анттар]] [[Санат:Рәсімдер]] mszl7rh0738cce7u7de0nsehrmgzfcm 3684894 3684893 2026-10-22T11:27:31Z Nurken 111493 3684894 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ант пен серт]] [[Санат:Рәсімдер]] nccvwidmjez6cmqw6d6aptcgym38o4k 14 788922 3684897 2026-10-22T11:33:50Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Maincat|II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} [[Санат:II Елизавета платина мерейтойы]] [[Санат:Ұлыбритания медальдарының иегерлері|Мерейтой]] 3684897 wikitext text/x-wiki {{Maincat|II Елизавета патшайымның платина мерейтойы медалі}} [[Санат:II Елизавета платина мерейтойы]] [[Санат:Ұлыбритания медальдарының иегерлері|Мерейтой]] iyyiqff4k1n0zfbs1b6iyj1qxfpvz1d 14 788923 3684900 2026-10-22T11:34:42Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Maincat}} [[Санат:II Елизавета мерейтойлары]] [[Санат:2022 жылдағы Ұлыбритания]] 3684900 wikitext text/x-wiki {{Maincat}} [[Санат:II Елизавета мерейтойлары]] [[Санат:2022 жылдағы Ұлыбритания]] k45ht6as6swsnwooiy69va23110v88n 14 788924 3684901 2026-10-22T11:35:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{main|II Елизавета мерейтойларының тізімі}} [[Санат:II Елизавета]] [[Санат:Ұлыбританиядағы мерейтойлар]] 3684901 wikitext text/x-wiki {{main|II Елизавета мерейтойларының тізімі}} [[Санат:II Елизавета]] [[Санат:Ұлыбританиядағы мерейтойлар]] bkb4d4voxsawnvvr0sldsdnebu64qoz 14 788925 3684902 2026-10-22T11:36:58Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Maincat|II Елизавета}} [[Санат:Ұлыбритания монархтары санаттары]] 3684902 wikitext text/x-wiki {{Maincat|II Елизавета}} [[Санат:Ұлыбритания монархтары санаттары]] d0o82c0687qy1if0wdkbwoy64o2gr1u 14 788926 3684903 2026-10-22T11:38:25Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{seealsocat|Англия монархтары санаттары}} [[Санат:Елдер бойынша монархтар санаттары|Ұлыб]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері санаттары| ]] [[Санат:Ұлыбритания корольдері| ]] 3684903 wikitext text/x-wiki {{seealsocat|Англия монархтары санаттары}} [[Санат:Елдер бойынша монархтар санаттары|Ұлыб]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері санаттары| ]] [[Санат:Ұлыбритания корольдері| ]] jsth3mdzk9ks9m1joxcixskv94iisfy 102 788927 3684904 2026-10-22T11:39:10Z Abbosbek Mo'minov 187393 Жаңа мақала; ru:Мемориальный музей Абдуллы Авлони мақаласынан аударма 3684904 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұражай |атауы = Абдулла Авлони мемориалдық мұражайы |шынайы атауы = Abdulla Avloniy yodgorlik muzeyi |сурет = Abdulla Avloniy Memorial Museum, main exhibition hall.jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Мұражайдың негізгі экспозиция залы (2024) |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 21 |lat_sec = 16 |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 12 |lon_sec = 52 |құрылған уақыты = 1968 |орналасқан жері = Абдулла Авлони атындағы Ұлттық педагогикалық шеберлік институты, Зиё көшесі, 6, Олмазор ауданы, [[Ташкент]] |түрі = Мемориалдық мұражай |сайты = [https://avloniymuseum.uz avloniymuseum.uz] }} '''Абдулла Авлони мемориалдық мұражайы''' ({{lang-uz|Abdulla Avloniy yodgorlik muzeyi}}) — [[Өзбекстан]] астанасы [[Ташкент]] қаласындағы [[Жәдидшілдік|жәдид]] ағартушысы, педагог және жазушы [[Абдулла Авлони|Абдулла Авлонидің]] (1878–1934) өмірі мен шығармашылығына арналған мемориалдық мұражай. Мұражай Абдулла Авлони атындағы Ұлттық педагогикалық шеберлік институтының аумағында орналасқан.<ref name="about">{{Cite web |url=https://www.avloniymuseum.uz/about |title=Muzey haqida |trans-title=Мұражай туралы |website=Abdulla Avloniy yodgorlik muzeyi |language=uz |access-date=2026-10-22}}</ref> == Тарихы == Мұражай 1968 жылы Авлони 1910–1934 жылдары отбасымен бірге тұрған үйде құрылды. Өзбекстан кітапсүйгіштер қоғамының бастамасымен 1988 жылғы желтоқсанда, жазушының туғанына 110 жыл толуына орай, ол Авлонидің үй-мұражайы ретінде ресми түрде ашылды.<ref name="ens">{{Cite book |title=Toshkent: ensiklopediya |trans-title=Ташкент: энциклопедия |location=Ташкент |publisher=O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi |year=2009 |language=uz |url=http://library.ziyonet.uz/ru/book/10449 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222024/http://library.ziyonet.uz/ru/book/10449 |archive-date=2020-02-23}}</ref><ref name="about" /> 1993 жылы мұражай қазіргі институттың ізашары болған Абдулла Авлони атындағы Халық білімі қызметкерлерін қайта даярлау және біліктілігін арттыру орталық институтының ғимаратына көшірілді және 1993 жылғы 26 желтоқсанда Авлонидің мемориалдық мұражайы ретінде қайта ашылды.<ref name="ens" /><ref name="about" /> 2009 жылы шыққан «Toshkent» энциклопедиясының мәліметінше, ол кезде мұражайда 682 экспонат болған. Мұражай екі бөлімнен тұрды: мемориалдық бөлімде Авлонидің тұрмыстық заттары мен жеке бұйымдары, өзбек және орыс тілдеріндегі кітаптары, ал әдеби бөлімде оның педагогикалық, ағартушылық, журналистік, театрлық, әдеби және қоғамдық қызметіне қатысты фотосуреттер, құжаттар, кітаптар мен журналдар сақталды.<ref name="ens" /> Институт ғимараттары күрделі жөндеуден өткізіліп, жаңа корпустар салынғаннан кейін, 1934 жылы құрылған институттың 90 жылдығына орай 2024 жылы мұражайда жаңа экспозиция жасалды.<ref name="pres">{{Cite web |url=https://president.uz/en/lists/view/7584 |title=Activities of the National Institute of Pedagogical Excellence acquire new quality and content |website=President of the Republic of Uzbekistan |date=2024-09-30 |language=en |access-date=2026-10-22}}</ref><ref name="xalq">{{Cite web |url=https://xalqtaliminfo.uz/en/post/890 |title=New opportunities for teachers: visit to the renovated building of the A. Avloni Institute |website=Xalqtaliminfo.uz |date=2024-10-08 |language=en |access-date=2026-10-22}}</ref> 2024 жылғы 30 қыркүйекте Өзбекстан Президенті [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] институтқа келіп, мұражаймен және кітапханамен танысты.<ref name="pres" /><ref name="anhor">{{Cite web |url=https://anhor.uz/uzl/news/prezident-abdulla-avloniy-nomidagi-pedagogika-institutiga-tashrif/ |title=Prezident Abdulla Avloniy nomidagi pedagogika institutiga tashrif buyurdi |trans-title=Президент Абдулла Авлони атындағы педагогика институтына барды |author=Umida Yakupova |website=Anhor.uz |date=2024-09-30 |language=uz |access-date=2026-10-22}}</ref> == Экспозициясы == Мұражайдың мәліметінше, экспозицияда 400-ге жуық экспонат қойылған.<ref name="about" /> Онда жәдидтердің ғылым мен білімге ерекше мән бергені, Авлони құрған білім беру жүйесі, сол дәуірдің оқулықтары мен сахналық шығармалары, жалпы білім берудің даму кезеңдері көрсетілген. Жасанды интеллект көмегімен жәдид ағартушыларының бейнелері қайта жаңғыртылған.<ref name="pres" /> Мұражай қорында Авлонидің жеке кітапханасындағы кітаптар; [[Әлішер Науаи]], [[Мырза Абду-л-Қадыр Бедил|Бедил]] және Шамс Тебризи шығармалары бар XVIII–XIX ғасырлардың баспа және қолжазба кітаптары; XX ғасырдың басында Түркістанда, Түркияда және Әзербайжанда шыққан газет-журналдар, сондай-ақ жәдидтердің жаңа әдісті (усул-и жәдид) мектептеріне арналып жазылған алғашқы оқулықтар сақтаулы.<ref name="about" /> Экспонаттар арасында [[Махмудқожа Бехбуди|Махмудқожа Бехбудидің]] «Падаркуш» («Әкесін өлтірген») драмасының 1913 жылғы басылымы да бар.<ref name="padarkush">{{Cite web |url=https://www.avloniymuseum.uz/history |title=«Padarkush» — milliy dramaturgiyaning tamal toshi |trans-title=«Падаркуш» — ұлттық драматургияның іргетасы |website=Abdulla Avloniy yodgorlik muzeyi |language=uz |access-date=2026-10-22}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://avloniymuseum.uz Мұражайдың ресми сайты] (өзбек тілінде) [[Санат:Өзбекстан мұражайлары]] [[Санат:Ташкент]] 1vcz2pho0myn5jaqiafu1j1ye0cq66v 3 788928 3684905 2026-10-22T11:39:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684905 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Abbosbek Mo'minov}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:39, 2026 ж. қазанның 22 (+05) 8to8dntlhfqqewehprorok7lp9g7b3z 14 788929 3684907 2026-10-22T11:45:55Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Монархтар санаттары|*]] [[Санат:Елдер бойынша монархтар| ]] [[Санат:Елдер бойынша саясаткерлер санаттары|*]] [[Санат:Елдер бойынша билеушілер санаттары|*]] 3684907 wikitext text/x-wiki [[Санат:Монархтар санаттары|*]] [[Санат:Елдер бойынша монархтар| ]] [[Санат:Елдер бойынша саясаткерлер санаттары|*]] [[Санат:Елдер бойынша билеушілер санаттары|*]] rn8ovu3t1nzboilq0emfmbihlol21al 14 788930 3684908 2026-10-22T11:46:38Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Монархтар| ]] [[Санат:Билеушілер санаттары| ]] 3684908 wikitext text/x-wiki [[Санат:Монархтар| ]] [[Санат:Билеушілер санаттары| ]] 13u5yf33uo8oae969bebumycwwcjyw9 14 788931 3684910 2026-10-22T11:47:50Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Саясаткерлер санаттары| ]] [[Санат:Кәсіп түрлері бойынша тұлғалар санаттары|Билеуші]] 3684910 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саясаткерлер санаттары| ]] [[Санат:Кәсіп түрлері бойынша тұлғалар санаттары|Билеуші]] kj8n5u6lc97fsy0xjo11ot6vnbo2ng4 14 788932 3684912 2026-10-22T11:48:53Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{метакатегория}} [[Санат:Саясаткерлер санаттары|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша саясаткерлер| ]] [[Санат:Кәсіп түрлері бойынша елдер бойынша тұлғалар санаттары|Саяс]] 3684912 wikitext text/x-wiki {{метакатегория}} [[Санат:Саясаткерлер санаттары|*Елдер]] [[Санат:Елдер бойынша саясаткерлер| ]] [[Санат:Кәсіп түрлері бойынша елдер бойынша тұлғалар санаттары|Саяс]] k1qu1tu1uapvuyvm78r90n6ttvthf2n 0 788933 3684913 2026-10-22T11:52:42Z Рақымжан Курманали 186874 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ломбок бұғазы == '''Ломбок''' бұғазы (индонез. Selat Lombok) — Малай архипелагындағы бұғаз; ол батысында [[Индонезия]]ның Бали және Нуса-Пенида аралдары, ал шығысында Ломбок... 3684913 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ломбок бұғазы == '''Ломбок''' бұғазы (индонез. Selat Lombok) — Малай архипелагындағы бұғаз; ол батысында [[Индонезия]]ның Бали және Нуса-Пенида аралдары, ал шығысында Ломбок аралы аралығында орналасқан. Азия мен Австралияның биогеографиялық аймақтарын бөліп тұратын Уоллес сызығы осы бұғаз арқылы өтеді. Сонымен қатар, бұғаз «Индонезиялық ағыс жүйесінде» (Indonesian Throughflow) маңызды рөл атқарады; бұл — [[Тынық мұхит|Тынық]] және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхитта]]ры арасында су массаларының екі бағытта да қозғалуына мүмкіндік беретін мұхит ағыстарының күрделі жүйесі. Тереңдігі жеткілікті және кеме қатынасына өте қолайлы болғандықтан, ол [[Тынық мұхит|Тынық]] және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхитта]]рын жалғайтын маңызды теңіз жолы қызметін атқарады. Бұғаз суларында ауқымды балық аулау және інжу-маржан өндіру жұмыстары да жүргізіледі. == Географиялық орналасуы == [[Сурет:LombokStrait.png|нобай|Индонезияның оңтүстік бөлігінің картасындағы Ломбок бұғазы]] Бұғаз солтүстіктегі Бали теңізінің (Тынық мұхитының бір бөлігі) суларын оңтүстіктегі Үнді мұхитымен жалғастырады. Батысында Бали және [[Нуса-Пенида]] аралдары, ал шығысында Ломбок аралы орналасқан. Бұғазбен шектесетін аралдардың барлығы Малай архипелагының құрамына кіретін [[Кіші Зонд]] аралдарына жатады <ref>http://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf</ref>.<ref>http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf</ref> Бұғаздың оңтүстік-батыс бөлігінде оның сулары Бали және Нуса-Пенида аралдарының арасында жатқан Бадунг бұғазының суларымен қосылады. Ломбок бұғазында бірнеше шағын арал бар. Солардың ішіндегі ең маңызды үшеуі Ломбоктың солтүстік-батыс жағалауына жақын орналасқан және олар «Гили аралдарын» құрайды <ref>http://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf</ref>. Бұғаздың ең аз ені шамамен 18 км-ді құрайды (Нуса-Пенида аралының шығыс шеті мен Ломбок аралының оңтүстік-батыс шеті аралығында). Теңіз түбінің бедері өте күрделі; негізінен оңтүстіктен солтүстікке қарай тереңдіктің күрт артуымен сипатталады, кей жерлерде тік жарлар кездеседі. Ең үлкен тереңдігі шамамен 1400 метрге жетеді (бұғаздың солтүстік бөлігінде). Кеме жүретін арна бойындағы ең аз тереңдік кемінде 250 метрді құрайды <ref>http://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf</ref> <ref>http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf</ref>. Бұғаз Индонезияның Бали және Батыс Нуса-Тенггара провинциялары арасындағы әкімшілік шекара қызметін атқарады. Оның жағалауларында халық тығыз қоныстанған. Бали жағында ауылдық үлгідегі көптеген елді мекендер орналасса, Ломбок жағында аралдың басты қаласы әрі Батыс Нуса-Тенггара провинциясының әкімшілік орталығы — Матарам қаласы орналасқан. Кейде Балидегі Падангбай порты да Ломбок бұғазының порттары қатарына жатқызылады, алайда шын мәнінде ол Бадунг бұғазының жағалауында орналасқан <ref>http://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf</ref>. == '''Табиғи жағдайлар''' == Ломбок бұғазы Жердің биогеографиялық аудандастырылуында ерекше маңызға ие: мұнда Азия мен Австралия биогеографиялық аймақтарын бөліп тұратын Уоллес сызығы өтеді. Нәтижесінде, бір-бірінен небәрі бірнеше ондаған шақырым қашықтықта орналасқан оның батыс және шығыс жағалауларындағы флора мен фауна бірқатар түбегейлі айырмашылықтарға ие <ref>https://www.britannica.com/science/Wallace-Line</ref>. Сонымен қатар, бұл бұғаз «Индонезиялық ағыс» (Indonesian Throughflow) деп аталатын жүйеде шешуші рөл атқарады. Бұл жүйе — Кіші Зонд аралдарындағы бұғаздар арқылы [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] мен Үнді мұхиты арасында су массаларын екі бағытта да тасымалдайтын мұхит ағыстарының кешені. Бұл ағыстардың құрылымы мен қарқындылығы маусымдық тұрғыдан айтарлықтай өзгеріп тұрғанымен, [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]]нан Үнді мұхитына қарай ағатын су көлемі, әдетте, кері бағытта қозғалатын су көлемінен едәуір асып түседі.Сонымен қатар, бұғазда айтарлықтай күшті толысу ағыстары байқалады, олардың қарқындылығы жыл бойы өзгеріп отырады. Бұл ағыстар бұғаздың ең тар тұсында ең жоғары жылдамдыққа — шамамен 10 км/сағ-қа — жетеді <ref>http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf</ref> <ref>https://www.cmar.csiro.au/staff/oke/pubs/Schiller_et_al_2009_ITF.pdf</ref>. Бұғаздағы судың температурасы мен тұздылығы муссондық желдердің әсерінен маусымдық айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды. Солтүстік-батыс муссоны кезінде (қаңтар–наурыз) су температурасы шамамен 27–28°C, ал тұздылығы 33‰ шамасында болады; ал оңтүстік-шығыс муссоны кезінде (шілде–қыркүйек) температура 26°C-қа дейін төмендеп, тұздылық 34–35‰-ге дейін көтеріледі. Сонымен қатар, жыл мезгіліне қарамастан, Тынық мұхиты ағыстарының әсеріне ұшырайтын аймақтардағы судың тұздылығы Үнді мұхитынан келетін ағыстардың ықпалындағы аймақтарға қарағанда сәл төменірек болады. Бали мен Ломбок аралдарынан бұғазға құятын шағын өзендер жағалау суларының тұздылығын айтарлықтай деңгейде төмендетпейді <ref>https://web.archive.org/web/20160305003425/https://nugrohoadi.files.wordpress.com/2008/02/introduction-to-java-sea-oceanography-uis-2007-final.pdf</ref>. [[Бұғаз]]дағы экологиялық жағдай салыстырмалы түрде жақсы, дегенмен қарқынды кеме қатынасы барған сайын көбірек зиян келтіруде. Балидің шығыс бөлігі мен Ломбоктың батыс бөлігінде орналасқан санаулы өнеркәсіптік кәсіпорындардың қызметі жергілікті экожүйеге айтарлықтай әсер етпейді <ref>https://web.archive.org/web/20150709174559/http://lomboknews.com/2007/07/25/ntb-layak-jadi-lumbung-ikan-nasional/</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20150709125734/http://biroekonomi.ntbprov.go.id/download/28.Potensi%20Kelautan%20dan%20Perikanan.pdf</ref>. == '''Экономикалық және көліктік маңызы''' == Кіші [[Зонд шұңғымасы|Зонд]] аралдары тізбегіндегі ең терең әрі кеме қатынасына ең қолайлы бұғаз ретінде, Ломбок бұғазы осы аймақтағы Тынық және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхитта]]рын жалғайтын негізгі теңіз жолы қызметін атқарады және мұнда кез келген санаттағы кемелер жүзе алады. Атап айтқанда, бұл бұғазды аталған тізбектегі басқа бұғаздардан немесе Зонд бұғазынан өте алмайтын ең ірі кемелер — супертанкерлер, кен тасушы және көмір тасушы кемелер — пайдаланады <ref>http://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf</ref> <ref>http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf</ref>. (Шығысқа қарай 240 км қашықтықта Тынық және Үнді мұхиттарын жалғайтын, сондай-ақ барлық типтегі кемелер өте алатын Омбай бұғазы орналасқан.) Бали мен Ломбок порттары арасында теңіз қатынасы да айтарлықтай қарқынды. Жолаушылар мен жүк тасымалының ең үлкен көлемі Балидегі Падангбай мен Ломбоктағы Лембар арасында жұмыс істейтін паром қатынасы арқылы жүзеге асырылады <ref>https://www.antaranews.com/berita/426838/aktivitas-pelayaran-lembar-padangbai-dihentikan-saat-nyepi</ref>. Бұғаз суларында балық аулау және теңіз өнімдерін жинау жұмыстары белсенді жүргізіледі; жергілікті биологиялық ресурстардың молдығын ескере отырып, бұл қызмет ауқымы жүйелі түрде кеңейтілуде. Сонымен қатар, Ломбок жағалауына іргелес аумақ — Индонезиядағы інжу өсіру және жинау бойынша негізгі аймақтардың бірі болып табылады <ref>https://web.archive.org/web/20150709174559/http://lomboknews.com/2007/07/25/ntb-layak-jadi-lumbung-ikan-nasional/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150709125734/http://biroekonomi.ntbprov.go.id/download/28.Potensi%20Kelautan%20dan%20Perikanan.pdf</ref>. Бұғаздың Бали және Ломбок жағалауларында көптеген курорттар мен жағажайлар орналасқан. Жағалау маңындағы сулар дайвинг, снорклинг және серфинг сияқты теңіз демалыс түрлерін ұнататындар арасында өте танымал <ref>https://web.archive.org/web/20150923181750/http://www.balipost.co.id/BALIPOSTCETAK/2006/8/28/s1.htm</ref> <ref>https://www.lonelyplanet.com/destinations/indonesia</ref> <ref>https://regionalinvestment.bkpm.go.id/newsipid/commodityarea.php?ic=1139&ia=52</ref>. [[Санат:Кіші Зонд аралдарының бұғаздары]] [[Санат:Үнді мұхитының бұғаздары]] [[Санат:Ломбок порттары]] [[Санат:Индонезия]] == Дереккөз == qie7qr6w81egnb2qpjar7eq25uc8szs 14 788934 3684914 2026-10-22T11:52:59Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Билеушілер санаттары|*]] [[Санат:Елдер бойынша билеушілер| ]] [[Санат:Кәсіп түрлері және елдер бойынша тұлғалар санаттары|Билеу]] 3684914 wikitext text/x-wiki [[Санат:Билеушілер санаттары|*]] [[Санат:Елдер бойынша билеушілер| ]] [[Санат:Кәсіп түрлері және елдер бойынша тұлғалар санаттары|Билеу]] ktg7nvt8acrwv98gzk7cynnw1xd4fkc 14 788935 3684915 2026-10-22T11:54:40Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Метасанат}} [[Санат:Елдер бойынша саясаткерлер санаттары]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания тұлғалары санаттары]] 3684915 wikitext text/x-wiki {{Метасанат}} [[Санат:Елдер бойынша саясаткерлер санаттары]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания тұлғалары санаттары]] j2az93ucthai3hwtbgschvlx56ilcy5 14 788936 3684917 2026-10-22T11:56:37Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Басты мақала|Британ монархтарының тізімі}} {{Addoncat|Англия корольдері}} [[Санат:Елдер бойынша корольдер|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания билеушілері]] [[Санат:Еуропа монархтары|Ұлыбритания]] [[Санат:Британ король әулеті мүшелері|*]] 3684917 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Британ монархтарының тізімі}} {{Addoncat|Англия корольдері}} [[Санат:Елдер бойынша корольдер|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания билеушілері]] [[Санат:Еуропа монархтары|Ұлыбритания]] [[Санат:Британ король әулеті мүшелері|*]] m5ei0t3cvv2yk3e9j5b93cb49bys8j3 14 788937 3684918 2026-10-22T11:57:36Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша билеушілер|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Британ монархиясы]] [[Санат:Еуропа билеушілері|Ұлыбритания]] 3684918 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша билеушілер|Ұлыбритания]] [[Санат:Ұлыбритания мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Британ монархиясы]] [[Санат:Еуропа билеушілері|Ұлыбритания]] 2sadhv9x8esspnsbwzlsql63tbtrhpz 14 788938 3684919 2026-10-22T11:58:47Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Еуропа тарихы тұлғалары]] [[Санат:Құрлықтар бойынша билеушілер|Еуропа]] 3684919 wikitext text/x-wiki [[Санат:Еуропа тарихы тұлғалары]] [[Санат:Құрлықтар бойынша билеушілер|Еуропа]] bbpimrrrkpfko5abej2k9xx41o994fo