Уикисөздік kkwiktionary https://kk.wiktionary.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 case-sensitive Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикисөздік Уикисөздік талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1871 109022 108890 2026-05-22T16:37:14Z Әлемдік 4509 109022 wikitext text/x-wiki [[Category:Түстер]] == Қазақша == === Сын есім, Зат есім === түбірі: Ақ. '''Анықтамасы:''' # Қардың немесе бордың түсіндей түс (негізгі мағынасы). # Рухани мағынада: таза, адал, жазықсыз, ақиқат {| class="wikitable" |+Сөзді зат есім мағынасында септеу үлгісі !Септік ! |- |Атау |Ақ |- |Ілік |Ақтың |- |Барыс |Аққа |- |Табыс |Ақты |- |Жатыс |Ақта |- |Шығыс |Ақтан |- |Көмектес |Ақпен |} '''Сын есім ретінде:''' Сапалық сын есім, негізгі түбір, туынды емес, дара. '''Зат есім ретінде:''' Негізгі зат есім, дара, дерексіз, жансыз, атау септігінде, жекеше түрде. '''Синонимдері:''' # Түсіне қарай: аппақ, боз, ақшыл; # Мағынасына қарай: адал, таза, пәк, жазықсыз, тура. '''Түп төркіні:''' # «Ақ» – көне түркілік негізгі түбір сөз. Көне түркі тілі сөздіктерінде («Дивани лұғат ат-түрк» т.б.) бұл сөз қазіргідей «түс» және «тазалық» мағынасында қолданылған. Махмұд Қашқари мұраларында «ақ» сөзі жарықпен, күнмен және әділдікпен байланыстырылады. Түркі халықтарының ежелгі дүниетанымында ақ түсі – қасиетті, киелі саналып, бақыттың, жоғары мәртебенің, адалдық пен тазалықтың белгісі болған. Ел басқарған хандарды ақ киізге салып көтеру, сүт тағамдарын «ақ» деп қастерлеу осы көне танымнан бастау алады. r2hh06hn7avjnt5og36g3bozieskoa5 0 19718 109021 2026-05-22T16:22:28Z Әлемдік 4509 Жаңа бетте: == Қазақша == === Зат есім === түбірі: Абыз. '''Анықтамасы:''' # Ежелгі қоғамда діни жоралғыларды басқарушы, заман ағымын алдын ала болжайтын көріпкел, сәуегей, елге ақыл айтар дана, көпті көрген білгір қария. {| class="wikitable" |+ !Септік ! |- |Атау |Абыз |- |Ілік |Абыздың |- |Барыс... 109021 wikitext text/x-wiki == Қазақша == === Зат есім === түбірі: Абыз. '''Анықтамасы:''' # Ежелгі қоғамда діни жоралғыларды басқарушы, заман ағымын алдын ала болжайтын көріпкел, сәуегей, елге ақыл айтар дана, көпті көрген білгір қария. {| class="wikitable" |+ !Септік ! |- |Атау |Абыз |- |Ілік |Абыздың |- |Барыс |Абызға |- |Табыс |Абызды |- |Жатыс |Абызда |- |Шығыс |Абыздан |- |Көмектес |Абызбен |} '''Синонимдері:''' # Дана, кемеңгер, сәуегей, көріпкел, білгір, ғұлама, ақылгөй, қария. '''Түп төркіні:''' # «Абыз» – өзге тілден енбеген, төл түркілік негізі бар көне сөз. Тіл мамандарының (Л. Будагов т.б.) зерттеуінше, бұл түбір түркі тектес тілдерде «аға», «оқымысты», «сауатты адам» дегенді білдірсе, «абызламақ» тұлғасы «оқыту, ағарту» мағынасында жұмсалған. Көне заманда аспан әлемін зерттеген ғұламаларды, әскери жорықтарда сәуегейлік жасаған ақылшыларды абыз деп атаған. Қазақ дүниетанымында бұл ұғым халықтың рухани өзегі, Қорқыт ата, Асан қайғы, Бұқар жырау секілді ұлттық идеологияны ұстанушы кемеңгер тұлғалардың бейнесімен тікелей байланысты. jxb06836amu2za9ca2ozr872tj4746b 0 19719 109023 2026-05-22T16:55:36Z Әлемдік 4509 Жаңа бетте: == Қазақша == === Зат есім === түбірі: Анар. '''Анықтамасы:''' # Сыртында қатты қабығы бар, ішкі бөлігі ұяшықтарға бөлінген және ішінде өте көп мөлшерде қызыл түсті, шырынды, дәмді дәндері (тұқымдары) болатын дөңгелек экзотикалық жеміс. {| class="wikitable" |+ !Септік ! |- |Атау |а... 109023 wikitext text/x-wiki == Қазақша == === Зат есім === түбірі: Анар. '''Анықтамасы:''' # Сыртында қатты қабығы бар, ішкі бөлігі ұяшықтарға бөлінген және ішінде өте көп мөлшерде қызыл түсті, шырынды, дәмді дәндері (тұқымдары) болатын дөңгелек экзотикалық жеміс. {| class="wikitable" |+ !Септік ! |- |Атау |анар |- |Ілік |анардың |- |Барыс |анарға |- |Табыс |анарды |- |Жатыс |анарда |- |Шығыс |анардан |- |Көмектес |анармен |} '''Синонимдері:''' # жеміс, жидек, анар ағашы, қызыл дән. '''Түп төркіні:''' # «Анар» сөзі қазақ тіліне парсы тілінен енген. Ғаламторлық және ботаникалық деректер бұл өсімдіктің табиғи отаны ежелгі Парсы елі мен Орталық Азия аймағы екенін растайды. Халықаралық ғылыми атауы – Punica granatum. Латынша «Punica» – карфагендік (жемістің Карфагенде көп өсуіне байланысты), ал «granatum» – «түйіршікті, дәнді» деген мағынаны білдіреді. Қазақ тілі бұл атауды парсы тіліндегі дыбысталуымен тікелей қабылдаған. p64cp7f9jwg3m6bi1f2uhx89eemew0w 0 19720 109024 2026-05-22T17:20:53Z Әлемдік 4509 Жаңа бетте: == Қазақша == === Зат есім === түбірі: Арыстан. '''Анықтамасы:''' # мысықтар тұқымдасына жататын, сырт тұлғасы ірі, жыртқыш сүтқоректі аң, «аң патшасы». {| class="wikitable" |+ !Септік ! |- |Атау |арыстан |- |Ілік |арыстанның |- |Барыс |арыстанға |- |Табыс |арыстанды |- |Жатыс |арыстанда |-... 109024 wikitext text/x-wiki == Қазақша == === Зат есім === түбірі: Арыстан. '''Анықтамасы:''' # мысықтар тұқымдасына жататын, сырт тұлғасы ірі, жыртқыш сүтқоректі аң, «аң патшасы». {| class="wikitable" |+ !Септік ! |- |Атау |арыстан |- |Ілік |арыстанның |- |Барыс |арыстанға |- |Табыс |арыстанды |- |Жатыс |арыстанда |- |Шығыс |арыстаннан |- |Көмектес |арыстанмен |} '''Синонимдері:''' # Шер, лео, қамбар. # Аң патшасы, батыр, қайсар, ержүрек. '''Түпкі төркіні:''' # Арыстан сөзі — тарихы өте тереңде жатқан, көне түркілік негіздегі атау.Тілші-ғалымдардың зерттеуінше, бұл сөз ежелгі түркі тіліндегі екі бөлшектен құралған: «арыс» (арсыл) және «-лан» [1]. Көне дәуірде «арыс» сөзі аңның сыртқы түсіне байланысты «жирен», «сары-ала» немесе «сарғыш» деген мағынаны білдірген. Ал «-лан» — ерте заманда ірі жыртқыш аңдардың атауына жалғанатын көне жұрнақ (мысалы: қабылан, жылан, бұлан). Демек, сөздің алғашқы туынды мағынасы «жирен түсті ірі аң» деген ұғымды білдіреді. Бұл сөз бүкіл түркі әлеміне ортақ және Махмұд Қашқари сөздігінде де «arslan» күйінде хатталған. 9g6sbd01nqmdxaygdsep8w1d6xktdtp