វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2069 335525 335483 2026-05-20T00:53:21Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 335525 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅ[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[អង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទច័ន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ]] [[File:View of the West Entrance of Angkor Wat by Delaporte 1873.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ថៃ|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[ថៃ|សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមមកលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា'''ព្រះអង្គចេក'''និងរូបតូចនិងទាបគឺជា'''ព្រះអង្គចម'''។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យអភិរក្សអង្គរហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក'''ព្រះអង្គចេក'''រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅក្នុង[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប == [[File:Angkor Ruins from Space.jpg|thumb]] [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានប្រគល់[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺ[[យសោធរបុរៈ|អង្គរធំ]]និង[[យសោធរបុរៈ|អង្គរតូច]]ដែលមាន[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ជាច្រើននៅទីនោះរួមទាំងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញ[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]មួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនា[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ == ឯកសារពិគ្រោះ == 1zj226to7fmv8dkcz583htx07ujp992 335526 335525 2026-05-20T01:03:49Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 335526 wikitext text/x-wiki '''ខេត្តសៀមរាប'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅ[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat from moat.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]](ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[File:Angkor Wat aerial view.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពប្រាសាទអង្គរវត្តពីលើផ្ទៃអាកាស]] [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] == ឈ្មោះនៃខេត្ត == ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === សម័យមុនអង្គរ === [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[អង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ព្រះបាទច័ន្រ្ទវរ្ម័ន]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ === សម័យអង្គរ === [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ(ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] === សម័យក្រោយអង្គរ === [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ]] [[File:View of the West Entrance of Angkor Wat by Delaporte 1873.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ថៃ|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៨|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣|ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ|ពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរេសួរ|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកនគរវត្ត]]គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចេស្ដាបតិន្ទ្រ|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[មង្កុដ|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[ថៃ|សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ == ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់ == [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|ទីក្រុងភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនបឹងកាឡូឬហ្គ្រេនហូថែល)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមមកលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា'''ព្រះអង្គចេក'''និងរូបតូចនិងទាបគឺជា'''ព្រះអង្គចម'''។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក'''ព្រះអង្គចេក'''រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់[[សាសនា]]នៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកជំទាវ[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]](គ.ស ១០០៦-១០៥០)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវរ្ម័ន'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវតី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' ជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១០៥០-១០៦៦)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ៨០២-៨៣៤)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ ជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)ជាមួយ[[ជយរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' ជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១៦០-១១៦៥)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ'''ភរតរាហូ'''រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]](គ.ស ១១៨១-១២១៨)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ ឬ អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បូនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី​ ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវ''' ជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរ''' ជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់'''ភរតរាហូ'''ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជយសិង្ហវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពី'''តំបន់ល្វោ'''([[ទ្វារវតី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវរ្ម័ន''' ជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅ'''តំបន់ឆោកព្កុល'''(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]](គ.ស ១១១៣-១១៥០)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវរ្ម័នទី២|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័ន'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ប្រាសាទ == {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} == ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត == '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[ក្រុងអង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] == ស្ទឹងសៀមរាប == [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[ក្រុងអង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[ក្រុងអង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅក្នុង[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] == រដ្ឋបាល == ខេត្តសៀមរាប ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref>៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reab |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Ek |- |} == មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន == [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិគោកដូង]] [[សង្កាត់ទឹកវិល]] [[ក្រុងសៀមរាប]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ត្រូវបានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[:en:International airport|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិក្រៀលពង]] [[ឃុំពពេល]] និង [[ភូមិប្រវ៉ាល]] [[ឃុំតាយ៉ែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]សម្រាប់បម្រើឲ្យ[[ក្រុងអង្គរ|ខេត្តសៀមរាបទឹកដីអង្គរ]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រភាគឦសាន[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]នៅក្នុង[[ភូមិតាព្រហ្ម]] [[ឃុំបឹងខ្យាង]] [[ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង]] [[ខេត្តកណ្តាល]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref>[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៧០០ ហិកតានិងមានផ្លូវរត់ប្រវែង ៣៦០០ ម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/business/2023/10/16/cambodia-airport-angkor-wat-tourism-siem-reap/1fa94f8e-6c2f-11ee-b01a-f593caa04363_story.html|title=Cambodia Opens New Airport To Serve Angkor Wat|website=Washingtonpost.com|accessdate= October 18, 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ទីក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> == តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប == [[File:Angkor Ruins from Space.jpg|thumb]] [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានប្រគល់[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺ[[យសោធរបុរៈ|អង្គរធំ]]និង[[យសោធរបុរៈ|អង្គរតូច]]ដែលមាន[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ជាច្រើននៅទីនោះរួមទាំងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញ[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]មួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនា[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ == ឯកសារពិគ្រោះ == bxmonsodt19ujjqu5rpyqegwhzu4y3s 0 4094 335519 335420 2026-05-19T16:37:51Z ~2026-30116-53 51053 /* */ 335519 wikitext text/x-wiki <ref name=":0" group="ស្វ័យប្រវត្តិ" / > == ប្រវត្តិសាស្រ្ត == ហ្គូហ្កលបានចាប់ផ្តើមកកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៦ ដែលបានស្រាវជ្រាវគម្រោងដោយ [[:w:Larry Page|Larry Page]] និង [[:w:Sergey Brin|Sergey Brin]] នៅពេលដែលអ្នកទាំងពីរ មានបំណងរៀននៅ សកលវិទ្យាល័យ [http://standford%20http://en.wikipedia.org/wiki/Stanford_University Stanford]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា <ref group="ស្វ័យប្រវត្តិ" name=":0">{{Cite web |title=About Google: Our products, technology and company information |url=https://about.google/ |access-date=2026-05-17 |website=About Google |language=en-US}}</ref> ។ [[ឯកសារ:Google1998.png|150px|ស៊ុម|ធ្វេង|''ហ្គូហ្កលឆ្នាំ ១៩៩៨'']] ម៉ាស៊ីនស្វែងរកព័ត៌មានដ៏តូចមួយត្រូវបានគេហៅថា "[[:w:PageRank|RankDex]]" ចេញពី សេវាកម្មព័ត៌មាន IDD ដែលបានរចនាដោយ [[:w:Robin Li|Robin Li]] តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៦ ។ បច្ចេកវិទ្យាដែលប្រើប្រាស់នៅក្នុង RankDex នឹងមានភាពជាក់ស្តែងច្បាស់លាស់ និង ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងពេលក្រោយនៅពេលដែល Robin Li ត្រូវបានរកឃើញ [[:w:Baidu|Baidu]] នៅប្រទេសចិន ។ កាលពីមុន មានឈ្មោះហៅក្រៅថា «BackRub» ,​ប៉ុន្តែត្រូវបានប្តូរឈ្មោះមកជា«Google» ដែលមានកំណើតមកពី ការប្រកបតួខុសនៃពាក្យ«[[:w:Googol|googol]]» , ដែលបន្ទាប់ពីតួទីមួយ មានលេខ០ ដល់ទៅជាងមួយរយលេខ , ដែលចង់ប្រាប់ថា ម៉ាស៊ីនស្វែងរកនៃ ហ្គូហ្កល អាចផ្តល់នៅបរិមាណព័ត៌មានដ៏ធំទូលំទូលាយ សម្រាប់អ្នកស្វែងរក ទៅតាមចំនួននៃលេខសូន្យនោះ ។ ហ្គូហ្កល ស្ថិតនៅក្រោមដំណើរការរបស់ គេហទំព័រនៃ សកលវិទ្យាល័យស្តេនហ្វត(Stanford University website) , ដែលមានអាស័យដ្ឋានឬឌូម៉ែន (domain) [http://google.stanford.edu/ google.stanford.edu] ។ អាស័យដ្ឋានពេញនៃ ហ្គូហ្កល (The domain name for Google)ត្រូវបានបង្កើតនៅ ថ្ងៃទី១៥ ខែ​ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩៧ , ហើយនិង កុ្រមហ៊ុនត្រូវបាន បង្កើតជាសាវជីកម្ម​ នៅថ្ងៃទី៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨ ។ វាត្រូវបានពឹងផ្អែកទៅលើដៃគូ ([[:w:Susan Wojcicki|Susan Wojcicki]]) ដែលជាយានដ្ឋាន នៅក្នុងឧទ្យាន ម៉ែនឡូ([[:w:Menlo Park, California|Menlo Park]]),​រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា , Craig Silverstein , ដែលជាសមាជិកនៃ ក្រុមនិស្សិតនៅសកលវិទ្យាល័យ ស្តេនហ្វ័ត , ដែលត្រូវបានជួលជា និយោជកលើកទី១ ។ នៅក្នុង ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០១១​ , ចំនួននៃអ្នកប្រើប្រាស់ហ្គូហ្កល ជារៀងរាល់ខែមានចំនួនលើសពី ១០លាននាក់ ជាលើកដំបូង , ដែលជាការកើនឡើង ៨.៤ ភាគរយ ចាប់ពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១០ (មាន៩១៣០ លាននាក់)។ == សូមមើលផងដែរ == * Gmail - សេវាកម្មអ៊ីមែលដោយឥតគិតថ្លៃរបស់Google * [[ហ្គូហ្គលបកប្រែ|Google Translate]] - អ្នកបកប្រែវិបរបស់ Google * Googlebot * Google China * Google File System * Google Platform * [[ហ្គូហ្គលផែនទី|Google Map]] * Google logo * Google Reader * Google search * Search engine * Google's hoaxes * TrustRank * [[YouTube]] == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} [[Category:ហ្គូហ្គល]] 9ajloxjzhtstu0dl74max45vmfdgzgb 0 5558 335520 21541 2026-05-19T17:41:18Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] 335520 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] canimmlcwzqv4784ynlqvz4hk7433lk 0 13100 335521 231596 2026-05-19T17:41:28Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] 335521 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] canimmlcwzqv4784ynlqvz4hk7433lk 0 26949 335523 308153 2026-05-20T00:37:14Z ~2026-30008-70 51064 335523 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =កៅណ្ឌិន្យទី១ | title =[[កុរុង]] | image =Statue of Preah Thong Neang Neak.jpg | caption =រូបសំណាក់ព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគនៅក្រុងព្រះសីហនុ | reign =គ.ស ៥២-ខាងចុងសតវត្សទី១ | coronation = | full name = | predecessor =កុរុង[[ព្រះនាងសោមា|សោមា]] | successor =មិនស្គាល់ | spouse =កុរុងសោមា | issue =? | royal house = [[កៅណ្ឌិន្យ]] | dynasty =[[សោមវង្ស]] | father = ? | mother = ? | birth_date = ប្រហែលដើមសតវត្សទី១ | birth_place = [[កោះជ្វា]] | death_date = ប្រហែលចុងសតវត្សទី១ | death_place = [[ភ្វូណាន]] | date of burial = | place of burial = |}} '''កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង''' (ដើមសតវត្សទី១-ចុងសតវត្សទី១ នៃ គ.ស) រជ្ជកាល (គ.ស ៥២-ខាងចុងសតវត្សទី១) គឺជាក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន([[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រភ្នំ]])ទី២បន្ទាប់ពីព្រះនាង[[ព្រះនាងសោមា|សោមា]](នាងនាគ)។ សុវណ្ណនី '''ព្រះថោង ឬ កោណ្ឌិន្យ''' (អានថា៖ គាន់-ឌិន)([[ចិន]]: 混塡 - Hun Tien) "ព្រះបាទហ៊ុនទៀន" ([[អង់គ្លេស]]: Kaundinya) ព្រះអង្គគឺជាស្ដេចនិរទេស មកពីកោះជ្វា ([[អង់គ្លេស]]: Java) ដែលយល់សុបិន ថាបានទទួល​លំពែង​មួយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ពី​ព្រាហ្មណ៍ "អត្វាមនៈ" សម្រាប់​យក​ទៅ​ចោល​ផ្សង កំណត់​ទឹក​ដី ដែលត្រូវរៀបចំនគរ លំពែងនោះបានធ្លាក់ចំនគរគោក​ធ្លក នៃ[[នគរភ្នំ]] ហើយទ្រង់បានធ្វើដំណើរមកដល់នគរភ្នំតាមសុបិននេះដែលត្រូវនិងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ។<ref> {{cite book |last= |first= |author= Ainslie Thomas Embree, Carol Gluck, George Sansom Professor of History Carol Gluck |date= 1997 |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |url= https://books.google.com.kh/books?id=Xn-6yMhAungC&dq=Kaundinya+I+funan&source=gbs_navlinks_s|location=|publisher= M.E. Sharpe Project on Asia in the Core Curriculum of Schools and Colleges (Columbia University) |isbn=9781563242656|page=998}}</ref> ដែលយោងតាមកំណត្រារបស់លោក [[កាងថាយ]] ([[ចិន]]: 康泰) លោក គឺជាអ្នកដំណើរចិនម្នាក់នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៣ មកពីនគរអ៊ូខាងកើត។ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារតែការធ្វើដំណើររបស់លោកទៅកាន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ជាមួយលោក ជូយិង ([[ចិន]]:朱應) ដែលបានធ្វើកំណត់ត្រាអំពីនគរភ្នំ របស់កម្ពុជា ។<ref>{{cite book|last=Hall|first=D.G.E.|title=A History of South-East Asia, Fourth Edition|year=1981|publisher=Macmillan Education Ltd.|location=Hong Kong|isbn=0-333-24163-0|pages=25}}</ref> ==អំនះអំអាងផ្សេង== បើតាមសិលាចារឹកនៅ[[មីសឺន]] ([[កម្ពុជាក្រោម]]) ដែលគេបានសិក្សាកំណត់ថា ចារឆ្លាក់នៅក្នុង គ.ស ៦៥៨ ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី១ ​មាន​ព្រះ​នាមថា កៅ​ណ្ឌិន្យ។ សិលាចារឹកនោះ បានបញ្ជាក់ថាព្រះអង្គ បានទទួល​[[លំពែង​]]មួយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ពី​ព្រាហ្មណ៍ [[អឝ្វតថាមន]] សម្រាប់​យក​ទៅ​ចោល​ផ្សង កំណត់​ទឹក​ដី ដែលត្រូវរៀបចំនគរ។ លំពែងនោះបានធ្លាក់ចំ[[នគរគោក​ធ្លក]] ឬ​ស្រុក​ខ្មែរ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​។ បន្ទាប់​មក ព្រះ​[[កៅណ្ឌិន្យទី១|កៅ​ណ្ឌិន្យ]] ត្រូវ​បាន​រៀបអភិសេកជាមួយនិង [[ព្រះនាងអូម៉ា]] ដែលត្រូវជាបុត្រីរបស់ស្ដេច[[ភុជង្គនាគ]]។ បើមើលតាមរឿង វាហាក់ដូចជាស៊ីគ្នានឹងរឿង[[ព្រះថោង]] [[នាងនាគ]]។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះបិតាក្មេក ព្រះនាម [[អូម៉ា (រឿងនិទាន)|មូម៉ា]] **ព្រះមហេសី ព្រះនាម សោមា {{s-start}} {{s-bef|before=កុរុង[[ព្រះនាងមូម៉ា|មូម៉ា]]}} {{s-ttl|title=[[កម្ពុជាសម័យអាណាចក្រភ្វូណាន#អាណាចក្រភ្វូណាន៖ សតវត្សទី២-៧|កុរុងវ្យាធបុរ]]|years=}} {{s-aft|after=មិនស្គាល់}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសតវត្សទី១នៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរ]] izt9kud4chl7t7s6hgayrntvpcjoguc 335524 335523 2026-05-20T00:37:58Z ~2026-30008-70 51064 335524 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =កៅណ្ឌិន្យទី១ | title =[[កុរុង]] | image =Statue of Preah Thong Neang Neak.jpg | caption =រូបសំណាក់ព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគនៅក្រុងព្រះសីហនុ | reign =គ.ស ៥២-ខាងចុងសតវត្សទី១ | coronation = | full name = | predecessor =កុរុង[[ព្រះនាងសោមា|សោមា]] | successor =មិនស្គាល់ | spouse =កុរុងសោមា | issue =? | royal house = [[កៅណ្ឌិន្យ]] | dynasty =[[សោមវង្ស]] | father = ? | mother = ? | birth_date = ប្រហែលដើមសតវត្សទី១ | birth_place = [[កោះជ្វា]] | death_date = ប្រហែលចុងសតវត្សទី១ | death_place = [[ភ្វូណាន]] | date of burial = | place of burial = |}} '''កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង''' (ដើមសតវត្សទី១-ចុងសតវត្សទី១ នៃ គ.ស) រជ្ជកាល (គ.ស ៥២-ខាងចុងសតវត្សទី១) គឺជាក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន([[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រភ្នំ]])ទី២បន្ទាប់ពីព្រះនាង[[ព្រះនាងសោមា|សោមា]](នាងនាគ)។ '''ព្រះថោង ឬ កោណ្ឌិន្យ''' (អានថា៖ គាន់-ឌិន)([[ចិន]]: 混塡 - Hun Tien) "ព្រះបាទហ៊ុនទៀន" ([[អង់គ្លេស]]: Kaundinya) ព្រះអង្គគឺជាស្ដេចនិរទេស មកពីកោះជ្វា ([[អង់គ្លេស]]: Java) ដែលយល់សុបិន ថាបានទទួល​លំពែង​មួយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ពី​ព្រាហ្មណ៍ "អត្វាមនៈ" សម្រាប់​យក​ទៅ​ចោល​ផ្សង កំណត់​ទឹក​ដី ដែលត្រូវរៀបចំនគរ លំពែងនោះបានធ្លាក់ចំនគរគោក​ធ្លក នៃ[[នគរភ្នំ]] ហើយទ្រង់បានធ្វើដំណើរមកដល់នគរភ្នំតាមសុបិននេះដែលត្រូវនិងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ។<ref> {{cite book |last= |first= |author= Ainslie Thomas Embree, Carol Gluck, George Sansom Professor of History Carol Gluck |date= 1997 |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |url= https://books.google.com.kh/books?id=Xn-6yMhAungC&dq=Kaundinya+I+funan&source=gbs_navlinks_s|location=|publisher= M.E. Sharpe Project on Asia in the Core Curriculum of Schools and Colleges (Columbia University) |isbn=9781563242656|page=998}}</ref> ដែលយោងតាមកំណត្រារបស់លោក [[កាងថាយ]] ([[ចិន]]: 康泰) លោក គឺជាអ្នកដំណើរចិនម្នាក់នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៣ មកពីនគរអ៊ូខាងកើត។ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារតែការធ្វើដំណើររបស់លោកទៅកាន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ជាមួយលោក ជូយិង ([[ចិន]]:朱應) ដែលបានធ្វើកំណត់ត្រាអំពីនគរភ្នំ របស់កម្ពុជា ។<ref>{{cite book|last=Hall|first=D.G.E.|title=A History of South-East Asia, Fourth Edition|year=1981|publisher=Macmillan Education Ltd.|location=Hong Kong|isbn=0-333-24163-0|pages=25}}</ref> ==អំនះអំអាងផ្សេង== បើតាមសិលាចារឹកនៅ[[មីសឺន]] ([[កម្ពុជាក្រោម]]) ដែលគេបានសិក្សាកំណត់ថា ចារឆ្លាក់នៅក្នុង គ.ស ៦៥៨ ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី១ ​មាន​ព្រះ​នាមថា កៅ​ណ្ឌិន្យ។ សិលាចារឹកនោះ បានបញ្ជាក់ថាព្រះអង្គ បានទទួល​[[លំពែង​]]មួយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ពី​ព្រាហ្មណ៍ [[អឝ្វតថាមន]] សម្រាប់​យក​ទៅ​ចោល​ផ្សង កំណត់​ទឹក​ដី ដែលត្រូវរៀបចំនគរ។ លំពែងនោះបានធ្លាក់ចំ[[នគរគោក​ធ្លក]] ឬ​ស្រុក​ខ្មែរ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​។ បន្ទាប់​មក ព្រះ​[[កៅណ្ឌិន្យទី១|កៅ​ណ្ឌិន្យ]] ត្រូវ​បាន​រៀបអភិសេកជាមួយនិង [[ព្រះនាងអូម៉ា]] ដែលត្រូវជាបុត្រីរបស់ស្ដេច[[ភុជង្គនាគ]]។ បើមើលតាមរឿង វាហាក់ដូចជាស៊ីគ្នានឹងរឿង[[ព្រះថោង]] [[នាងនាគ]]។ ==ពង្សាវលី== *ព្រះបិតាក្មេក ព្រះនាម [[អូម៉ា (រឿងនិទាន)|មូម៉ា]] **ព្រះមហេសី ព្រះនាម សោមា {{s-start}} {{s-bef|before=កុរុង[[ព្រះនាងមូម៉ា|មូម៉ា]]}} {{s-ttl|title=[[កម្ពុជាសម័យអាណាចក្រភ្វូណាន#អាណាចក្រភ្វូណាន៖ សតវត្សទី២-៧|កុរុងវ្យាធបុរ]]|years=}} {{s-aft|after=មិនស្គាល់}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសតវត្សទី១នៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរ]] 39f31y0ps6d2euvjd04pvumwc14fy3l 0 28828 335516 332436 2026-05-19T15:50:25Z TheRandomGoober 27248 Changes in leadership 335516 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = ហុងគ្រី | common_name = ហុងគ្រី | native_name = {{nobold|''Magyarország'' ([[ភាសាហុងគ្រី]])}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិហុងគ្រី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat_of_arms_of_Hungary.svg | symbol_width = 50px | symbol_type = [[វរលញ្ឆករហុងគ្រី|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = "[[ចម្រៀងជាតិហុងគ្រី|Himnusz]]"<br />("ចម្រៀង")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3|center]]</div> | image_map = Hungary in European Union.svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសហុងគ្រី (ក្រហម) នៅទ្វីបអឺរ៉ុប | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៊ុយដាប៉ែស]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហុងគ្រី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៨.៣% [[ជនជាតិហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] | ៣.២% [[ជនជាតិរ៉ូមនៅហុងគ្រី|រ៉ូម]] | ១.៨% [[ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់នៅហុងគ្រី|អាល្លឺម៉ង់]] | ១% មិនប្រកាស<ref group="ស">នៅក្នុងប្រទេសហុងគ្រី ប្រជាជនទូទៅអាចប្រកាសអត្តសញ្ញាណជាតិសាសន៍ច្រើនជាមួយបាន ដូច្នេះហើយបានជាផលបូកខាងលើមានចំនួនលើសពី ១០០%។</ref><ref name="census 2016">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=(ភាសាហុងគ្រី) Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}</ref> }} | ethnic_groups_year = ២០១៦ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៥៤.៣% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៣៩.០% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅហុងគ្រី|កាតូលិក]]<br/>—១១.៨% [[ប្រូតេស្តង់]]<br/>—៣.៥% និកាយគ្រិស្តដទៃទៀត |១៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា |០.៣% [[សាសនានៅហុងគ្រី|សាសនាផ្សេងៗ]] |២៧.២% គ្មានចម្លើយ}} | religion_year = ២០១១ | religion_ref = <ref name="Census2011det" /> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីហុងគ្រី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ថូម៉ាស ស៊ូលយុគ]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីហុងគ្រី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]] | leader_title3 = [[ប្រធានរដ្ឋសភា (ហុងគ្រី)|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name3 = [[អាក្នេស ហ្វសថូហ្វែរ]] | legislature = [[រដ្ឋសភា (ហុងគ្រី)|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហុងគ្រី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[ក្សត្របុរីហុងគ្រី]] | established_date2 = ៨៩៥<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event3 = [[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី|ព្រះរាជាណាចក្រ]] | established_date3 = ២៥ ធ្នូ ១០០០<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159</ref> | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៤៨|បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]] | established_date4 = ១៥ មីនា ១៨៤៨ | established_event5 = [[ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]] | established_date5 = ៣០ មីនា ១៨៦៧ | established_event6 = [[សន្ធិសញ្ញាទ្រីយ៉ាណុង]] | established_date6 = ៤ មិថុនា ១៩២០ | established_event7 = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រហុងគ្រី#សាធារណរដ្ឋទីបី (១៩៨៩‐២០១២)|សាធារណរដ្ឋទីបី]] | established_date7 = ២៣ តុលា ១៩៨៩ | established_event8 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] | established_date8 = ១ ឧសភា ២០០៤ | established_event9 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញហុងគ្រី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]] | established_date9 = ១ មករា ២០១២ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៩៣,០៣០ | area_rank = ទី១០៨ | percent_water = ៣.៧<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archivedate=12 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៩,៧៣០,០០០<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003c.html|title=STADAT – 1.1. Népesség, népmozgalom (1941–)|website=www.ksh.hu|access-date=12 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620140533/http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wnt001c.html|archive-date=20 មិថុនា 2019|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី៩១ | population_census_year = ២០១២ | population_density_km2 = ១០៥ | population_density_rank = ទី៧៨ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៥៩.៩០១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOHU">{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=944,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF |access-date=26 October 2021 }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២១ | GDP_PPP_rank = ទី៥៣ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣៦,៨៤៨ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤១ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨០.៩៥៩&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO" /> | GDP_nominal_year = ២០២១ | GDP_nominal_rank = ទី៥៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៨,៥២៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOHU" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៤៥ | Gini = ២៨.៣ | Gini_year = ២០២០ | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៥៤ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ទី៤០ | currency = [[ហ្វូរីហុងគ្រី|ហ្វូរី]] | currency_code = HUF | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្ដាល|CET]] | utc_offset = +១ | utc_offset_DST = +២ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្ដាល|CEST]] | date_format = ឆ្នាំ/ខែ/ថ្ងៃ – yyyy.mm.dd | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងគ្រី|+៣៦]] | iso3166code = | cctld = [[.hu]] | today = }} '''ប្រទេសហុងគ្រី''' ([[ភាសាហុងគ្រី]]៖ ''Magyarország'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្ដាល]]។ ហុងគ្រីបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ៩៣,០៣០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសជាច្រើនដូចជា​ ប្រទេស[[ស្លូវ៉ាគី]]នៅភាគខាងជើង [[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគឦសាន [[រ៉ូម៉ានី]]នៅភាគខាងកើតនិងអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ស៊ែប៊ី]]នៅភាគខាងត្បូង [[ក្រូអាស៊ី]]និង[[ស្លូវេនី]]នៅភាគនិរតី និងប្រទេស[[អូទ្រីស]]នៅភាគខាងលិច។ ហុងគ្រីមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណជិត ១០ លាននាក់ដោយភាគច្រើនជា[[ជនជាតិហុងគ្រី]] និង[[ជនជាតិរ៉ូម]]មួយភាគតូច និងមាន[[ភាសាហុងគ្រី]]ជាភាសាផ្លូវការ។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់ប្រទេសនេះមានឈ្មោះថា [[ប៊ុយដាប៉ែស]]។​ នៅសម័យកាលឆ្នាំ ៤៥០ មុនគ.ស ក្នុងស.វ ទី០៩ ប្រទេសហុងគ្រីបានទទួលស្តេចថ្មីឈ្មោះ[[អាភេដ'(Arpad)]] ដែលជាជីតារបស់ [[ស្តិបភេន(stephen)]] នៃប្រទេសហុងគ្រី ព្រមទាំងបានបំពាក់មង្កុតដែលព្រះសង្ឃរាជចំនួន ១០០០ អង្គយកមកពីប្រទេស [[រ៉ូ​ម (Rome)]]។ មុនឆ្នាំ ៩៤៦ ប្រទេសហុងគ្រីបានក្លាយជាអាណាចក្រមួយដ៏អស្ចារ្យ ហើយបន្ទាប់មកក៏មានការបែងចែកអរិយធម័ខុសៗ នៅភាគខាងលិចនៃពិភពលោក។ អ្វីដែលនឹកស្មានមិនដល់នោះគឺហុងគ្រីធ្លាប់តែជាប្រទេសដែលមានភាពរីកចំរើនយ៉ាងខ្លាំង តែក្រោយពេល[[សង្គ្រោមលោកលើកទី១]] ប្រទេសនេះត្រូវបាត់បង់ដែនដីអស់៧០% ហើយដង់ស៊ីតេប្រជាជនត្រូវបាត់បង់មួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុប ហើយនេះគឺជាការខូចខាត់ដ៏ធំបំផុតនៃប្រទេសហ៊ុងគ្រី ក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អង្គការ [[Treaty of trianon]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៧-១៩៨៩ ស្តេចនៃប្រទេសហ៊ុងគ្រីបានសំរេចចូលបក្ស [[កំមុយនីស]](Communist) ក្នុងអំឡុងពេលដែលប្រទេសនេះមានការលូតលាស់សុះសាយឡើងវិញ ប៉ុន្តែក៏មានការប្រុសប្រយ័ត្នចំពោះពួក[[រាវ៉ូលូស៊ិន]]ក្នុងឆ្នាំ​១៩៥៦ ហើយសំខាន់បំផុតនោះគឺការបិទច្រកព្រំដែនរវាងប្រទេសហ៊ុងគ្រីនិងប្រទេស [[អូស្តារ]]។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៩​ មករដ្ឋភិបាលគឺជាសាធារណះរដ្ឋសភា។ បច្ចុប្បន្ននេះហ៊ុងគ្រីគឺជាប្រទេសមួយដែលមានសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុត ហើយក៏ជាប្រទេសមួយដែលពិភពលោកចាប់អារម្មណ៏ផងដែរ។ ហុងគ្រីគឺជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]] [[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] [[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]ជាដើម។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ឈ្មោះហុងគ្រី}} {{ផ្នែកទទេ}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រហុងគ្រី}} {{Expand section}} === '''មុនឆ្នាំ ៨៩៥''' === [[ឯកសារ:Kalandozasok.jpg|right|thumb|350px|ប្រទេសហ៊ុងគ្រីនៅស.វទី១០]] មុនគ.សទី៩ ចុងស.វទី ៤ [[ផាណូនា (Panonia)]] គឺជាខេត្តបុរាណចាស់ហើយជាផ្នែកមួយនៃតំបន់ [[រ៉ូម៉ានអេមភៀរ (Roman Empire)]] ក្នុងតំបន់ដ៏តូចនៃប្រទេស ហ៊ុងគ្រី។ តំណាក់កាលចុងក្រោយបង្អស់នៃតំបន់ រ៉ូម៉ានអេមភៀរ​ នេះក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងដ៏អស្ចារ្យ ដែលមានផ្លូវក្រាលកៅស៊ូយ៉ាងស្រស់ស្អាត ហើយគ្រប់វិស័យទាំងអស់នៃតំបន់នោះមានការរីកចំរើនជាខ្លាំង។ ការមកដល់ដំបូងបំផុតនៃពួក [[ហ៊ួន]]ដែល បានសាងអំនាចនៅតំបន់នេះក្រោមច្បាប់ [[អ័រថលា]] ។ អ័រថលា គឺជាច្បាប់ដ៏ចាស់បុរាណមួយនៃជនជាហ៊ុងគ្រី។ ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយច្បាប់នេះក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំដោយអ្នកមានចំនេះដឹងជាច្រើននាក់។ បន្ទាប់ ពីការប្តឹងមកច្បាប់នោះក៏បានសាបសូន្យបន្តិចម្តងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៦០ [[អាវ៉ាស]] បានស្ថាបនារដ្ឋមួយដែលមានឈ្មោះថា [[អាវ៉ា ខាហ្គាណេត]] សំរាប់ការពារជាតិមាតុភូមិ ព្រមទាំងមានក្រុមទាហានចំាការពារពួកប្រទេសដែលមានបំណងចង់រុករានចូលមក​ដណ្តើមទឹកដីរបស់ខ្លួនទៀតផង។ អាវ៉ា បានទទួលជោគជ័យជាច្រើនលើកច្រើនសារមិនថាសង្គ្រោមក្នុងស្រុកនិងសង្គ្រោមក្រៅស្រុក។ ជាចុងក្រោយបន្ទាប់ពីអាវ៉ាមានអាយុ ២៥០ ឆ្នាំ ពួកនេះក៏បានច្បាំង យកតំបន់មួយដែលមានឈ្មោះថា [[ហ្រាក់ស៏]] ដែលមានស្តេចឈ្មោះ[[ឆារឡេម៉ាក]] ដែលស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់[[ប៉ូហ្គារ៉េន]] និងភាគខាងកើតនៃតំបន់[[គ្រួម]] ។ សូមបញ្ជាក់ថាមិនមែនមានតែតំបន់ ពីរនេះទេដែលរដ្ឋនេះដណ្តើមបាន ព្រោះនៅស.វទី ៩ ដែនដីនេះមានសភាពតូចចង្អៀតហើយចំនួនប្រជាជនមានកំរិតទាបបំផុត និងប្រជាជនភាគច្រើនជាកញ្ជះ។ ស្តេច [[អាណួវ]] ត្រូវបានគេតែងតាំងកាន់កំលាំងកងទ័ពជំនួស [[ស្វាតួបភ្លួស]] នៅទិសបូពា៏នៃតំបន់ ដាណួប។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៨៩៤ ខណះពេលដែល [[សឺមើអន]] វាយប្រហារទៅលើ[[ប៉េសាន់ធីន អ៊ីមផាយ]] ស្វាតួបភ្លួស បានឈ្លោះជាមួយ ស្តេច អាណួវ ដោយបានលុកលុយនៅតំបន់ [[ផាន់ណូនរ]] ។ ប៉ុន្តែស្តេច អាណួវ ក៏មានជំនួយពីពួកហ៊ុងគ្រី ដែលបានជួយយកតំបន់ ប៉ូហ្គារ៉េន និង តំបន់ម៉ូរ៉ាវ៉ាន់ ពីក្រោយផងដែរ។ ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រហុងគ្រី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅហុងគ្រី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចហុងគ្រី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រហុងគ្រី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ហុងគ្រី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group="ស"}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហុងគ្រី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបកណ្ដាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋគ្រិស្ត]] c2g99xkxtoer7tzptiuwnld2q1ufrz8 0 34384 335511 325018 2026-05-19T15:09:31Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335511 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[រូបភាព:Frank_Lloyd_Wright_portrait.jpg|thumb| ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍]] '''Frank Lloyd Wright''' (ឈ្មោះកំណើត '''Frank Lincoln Wright''', មិថុនា 8, 1867 – មេសា 9, 1959) ជា [[ស្ថាបត្យករ]]​ ជនជាតិអាមេរិចកាំង, អ្នកតុបតែងលម្អផ្នែកខាងក្នុង, អ្នកនិពន្ធ, និងជាអ្នកអប់រំ, គាត់បានឌីហ្សាញរចនាសម្ព័ន្ធ អគារ ជាង១០០០ ក្នុងនោះ៥៣២ប្រភេទ ទទួលបានជោគជ័យជាស្ថាពរ។ រ៉ាយស៍ ជឿថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់អគារទាំងនោះ វានឹងធ្វើឲ្យមានភាពសុខដុមរម្យនាជាមួយមនុស្សលោក និងបរិស្ថាន។ ក្នុងភាសាទស្សនៈវិជ្ជាគាត់ហៅការឌីហ្សាញនេះថា organic architecture។ ទស្សនៈនេះគឺជាឧទាហរណ៍ពិេសសមួយរបស់  Fallingwater (1935) ដែលបានហៅថា "the best all-time work of American architecture".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> រ៉ាយស៍ ក៏ជាអ្នកដឹកនាំចលនាការវិវត្តន៍ស្ថាបត្យកម្ម និងការវិវត្តន៍ផ្ទះសម្បែកប្រភេទUsonian​ នៅក្នុងសាលា Prairie School ដែរ។ ទស្សនៈតែមួយគត់របស់គាត់ គឺធ្វើយ៉ាងណាឲ្យនគរូបនីយកម្មរបស់ សហរដ្ឋអាមេរិច រីកចំរើន។ ក្នុងសម័យកាល នៃការបង្កើតថ្មី របស់គាត់ គឺមានរយៈពេលលើសពី៧០ឆ្នាំឯណោះ។  គាត់បានសិក្សាលើគម្រោងបង្កើតថ្មី ប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ក្នុងនោះមានដូចជា៖ អគារការិយាល័យ, វិហារសាសនា (គ្រីស្ទ), សាលារៀន, អគារខ្ពស់ៗ, សណ្ឋាគារ និងសារៈមន្ទីរជាដើម។ គាត់តែងតែឌីហ្សាញផ្នែកខាងដើមនៃអគាររបស់គាត់ជានិច្ច ដូចជា៖ គ្រឿងសង្ហារឹម និង stained glass។ គាត់ក៏បានសរសេរសៀវភៅ២០ក្បាលដែរ និងមានអត្ថបទជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយក៏ជាសាស្ត្រាចារ្យដ៏ល្បីឈ្មោះនៅ សហរដ្ឋអាេមរិច និងអឺរ៉ុបដែរ។ ជីវិតរបស់គាត់ គឺពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺត្រង់ អគ្គីភ័យឆ្នាំ១៩១៤ និងឃាតកម្មនៅក្នុង Taliesin studio របស់គាត់ជាដើម។ ភាពល្បីរន្ទឺនៃកេរ្ត៏ឈ្មោះ នៅក្នុងជីវិតរបស់គាត់ គឺកាលពីឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេល វិទ្យាស្ថានស្ថាបត្យករអាមេរិច  American Institute of Architects  បានទទួលស្គាល់ថាគាត់ជា ស្ថាបត្យករអាមេរិចអស្ចារ្យជាងគេគ្រប់ជំនាន់ "the greatest American architect of all time".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> == ជីវប្រវត្តិ{{Anchor| Biography}} == Frank Lloyd Wright was born Frank Lincoln Wright in the farming town of Richland Center, Wisconsin, United States, in 1867. His father, William Carey Wright (1825–1904), was a locally admired orator, music teacher, occasional lawyer, and itinerant minister. William Wright met and married Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), a county school teacher, the previous year when he was employed as the superintendent of schools for Richland County. Originally from Massachusetts, William Wright had been a Baptist minister, but he later joined his wife's family in the Unitarian faith. Anna was a member of the large, prosperous and well-known Lloyd Jones family of Unitarians, who had emigrated from [[វ៉ែល|Wales]] to Spring Green, Wisconsin. One of Anna's brothers was Jenkin Lloyd Jones, who would become an important figure in the spread of the Unitarian faith in the Western United States. Both of Wright's parents were strong-willed individuals with idiosyncratic interests that they passed on to him. According to his biography, his mother declared when she was expecting that her first child would grow up to build beautiful buildings. She decorated his nursery with engravings of English cathedrals torn from a periodical to encourage the infant's ambition.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|publisher=University of Chicago Press|year=1998|page=58}}</ref> The family moved to Weymouth, Massachusetts, in 1870 for William to minister a small congregation. In 1876, Anna visited the Centennial Exhibition in [[ភីឡាដេលផ្យា|Philadelphia]] and saw an exhibit of educational blocks created by Friedrich Wilhelm August Fröbel. The blocks, known as Froebel Gifts, were the foundation of his innovative kindergarten curriculum. A trained teacher, Anna was excited by the program and bought a set of blocks for her family. Young Wright spent much time playing with the blocks. These were geometrically shaped and could be assembled in various combinations to form three-dimensional compositions. This is how Wright described, in his autobiography, the influence of these exercises on his approach to design: "For several years I sat at the little Kindergarten table-top&nbsp;... and played&nbsp;... with the cube, the sphere and the triangle—these smooth wooden maple blocks&nbsp;... All are in my fingers to this day&nbsp;..."<ref>Alofsin, Anthony (1993). </ref> Many of Wright's buildings are notable for their geometrical clarity. The Wright family struggled financially in Weymouth and returned to Spring Green, Wisconsin, where the supportive Lloyd Jones clan could help William find employment. They settled in Madison, where William taught music lessons and served as the secretary to the newly formed Unitarian society. Although William was a distant parent, he shared his love of music, especially the works of Johann Sebastian Bach, with his children. Soon after Wright turned 14, his parents separated. Anna had been unhappy for some time with William's inability to provide for his family and asked him to leave. The divorce was finalized in 1885 after William sued Anna for lack of physical affection. William left Wisconsin after the divorce and Wright claimed he never saw his father again.<ref>''An Autobiography,'' by Frank Lloyd Wright, Duell, Sloan and Pearce, New York City, 1943, p. 51</ref> At this time he changed his middle name from Lincoln to Lloyd in honor of his mother's family, the Lloyd Joneses. As the only male left in the family, Wright assumed financial responsibility for his mother and two sisters. == ការសិក្សា និង ការងារ (1885–1888){{Anchor| Education and first Chicago years}} == Wright attended Madison High School, but there is no evidence he ever graduated.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992, p.72</ref> He was admitted to the University of Wisconsin–Madison as a special student in 1886. There he joined Phi Delta Theta fraternity,<ref>[http://www.phideltatheta.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=161 Phi Delta Theta list of Famous Phis, accessed on May 26. 2008]</ref> took classes part-time for two semesters, and worked with a professor of civil engineering, Allan D. Conover.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 82</ref> . In 1887, Wright left the school without taking a degree (although he was granted an honorary Doctorate of Fine Arts from the University in 1955) and arrived in Chicago in search of employment. As a result of the devastating Great Chicago Fire of 1871 and recent population boom, new development was plentiful in the city. He later recalled that his first impressions of Chicago were that of grimy neighborhoods, crowded streets, and disappointing architecture, yet he was determined to find work. Within days, and after interviews with several prominent firms, he was hired as a draftsman with the architectural firm of Joseph Lyman Silsbee.<ref name="Wright"><cite class="citation book" id="CITEREFWright2005">Wright, Frank Lloyd (2005). </cite></ref> Wright previously collaborated with Silsbee—accredited as the draftsman and the construction supervisor—on the 1886 Unity Chapel for Wright's family in Spring Green, Wisconsin.<ref name="FLWF"><cite class="citation web">[http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html "A brief Biography"]. </cite></ref> While with the firm, he also worked on two other family projects: All Souls Church in Chicago for his uncle, Jenkin Lloyd Jones, and the Hillside Home School I in Spring Green for two of his aunts.<ref name="OGorman"><cite class="citation book" id="CITEREFO.27Gorman2004">O'Gorman, Thomas J. (2004). </cite></ref> Other draftsmen who worked for Silsbee in 1887 included future architects Cecil Corwin, George W. Maher, and George G. Elmslie. Wright soon befriended Corwin, with whom he lived until he found a permanent home. In his autobiography, Wright recounts that he also had a short stint in another Chicago architecture office. Feeling that he was underpaid for the quality of his work for Silsbee (at $8 a week), the young draftsman quit and found work as a designer at the firm of Beers, Clay, and Dutton. However, Wright soon realized that he was not ready to handle building design by himself; he left his new job to return to Joseph Silsbee—this time with a raise in salary.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=69}}</ref> Although Silsbee adhered mainly to Victorian and revivalist architecture, Wright found his work to be more "gracefully picturesque" than the other "brutalities" of the period.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=66}}</ref> Still, Wright aspired for more progressive work. After less than a year had passed in Silsbee's office, Wright learned that the Chicago firm of Adler & Sullivan was "looking for someone to make the finish drawings for the interior of the Auditorium Building".<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=83}}</ref> Wright demonstrated that he was a competent impressionist of Louis Sullivan's ornamental designs and two short interviews later, was an official apprentice in the firm.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=86}}</ref> == Adler & Sullivan (1888–1893){{Anchor| Adler & Sullivan}} == Wright did not get along well with Sullivan's other draftsmen; he wrote that several violent altercations occurred between them during the first years of his apprenticeship. For that matter, Sullivan showed very little respect for his employees as well.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=89–94}}</ref> In spite of this, "Sullivan took [Wright] under his wing and gave him great design responsibility." As an act of respect, Wright would later refer to Sullivan as ''Lieber Meister'' (German for "Dear Master").<ref name="Tafel"><cite class="citation book" id="CITEREFTafel1985">Tafel, Edgar (1985). </cite></ref> He also formed a bond with office foreman Paul Mueller. Wright would later engage Mueller to build several of his public and commercial buildings between 1903 and 1923.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_Home_and_Studio_(west_side_zoom).JPG|រូបភាពតូច|Wright's home in Oak Park, Illinois]] On June 1, 1889, Wright married his first wife, Catherine Lee "Kitty" Tobin (1871–1959). The two had met around a year earlier during activities at All Souls Church. Sullivan did his part to facilitate the financial success of the young couple by granting Wright a five-year employment contract. Wright made one more request: "Mr. Sullivan, if you want me to work for you as long as five years, couldn't you lend me enough money to build a little house?"<ref name="Wright 2005, p. 97">{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=97}}</ref> With Sullivan's $5,000 loan, Wright purchased a lot at the corner of Chicago and Forest Avenues in the suburb of Oak Park. The existing Gothic Revival house was given to his mother, while a compact Shingle style house was built alongside for Wright and Catherine.<ref name="Weil"><cite class="citation book">Frank Lloyd Wright Preservation Trust (2001). </cite></ref> According to an 1890 diagram of the firm's new, 17th floor space atop the Auditorium Building, Wright soon earned a private office next to Sullivan's own.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> However, that office was actually shared with friend and draftsman George Elmslie, who was hired by Sullivan at Wright's request.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> Wright had risen to head draftsman and handled all residential design work in the office. As a general rule, Adler & Sullivan did not design or build houses, but they obliged when asked by the clients of their important commercial projects. Wright was occupied by the firm's major commissions during office hours, so house designs were relegated to evening and weekend overtime hours at his home studio. He would later claim total responsibility for the design of these houses, but careful inspection of their architectural style and accounts from historian Robert Twombly suggest that it was Sullivan who dictated the overall form and motifs of the residential works; Wright's design duties were often reduced to detailing the projects from Sullivan's sketches.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> During this time, Wright worked on Sullivan's bungalow (1890) and the James A. Charnley bungalow (1890) both in Ocean Springs, Mississippi, the Berry-MacHarg House (1891) and Louis Sullivan's House (1892) both in Chicago, and the most noted 1891 James A. Charnley House also in Chicago. Of the five collaborations, only the two commissions for the Charnley family still stand.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=100}}</ref><ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> [[ឯកសារ:Oak_Park_Il_Walter_Gale_House4.jpg|រូបភាពតូច|The Walter Gale House (1893) is Queen Anne in style yet features window bands and a cantilevered porch roof which hint at Wright's developing aesthetics]] Despite Sullivan's loan and overtime salary, Wright was constantly short on funds. Wright admitted that his poor finances were likely due to his expensive tastes in wardrobe and vehicles, and the extra luxuries he designed into his house. To supplement his income and repay his debts, Wright accepted independent commissions for at least nine houses. These "bootlegged" houses, as he later called them, were conservatively designed in variations of the fashionable Queen Anne and Colonial Revival styles. Nevertheless, unlike the prevailing architecture of the period, each house emphasized simple geometric massing and contained features such as bands of horizontal windows, occasional cantilevers, and open floor plans which would become hallmarks of his later work. Eight of these early houses remain today including the Thomas Gale, Robert P. Parker House, George Blossom, and Walter Gale houses.<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=38–54}}</ref> As with the residential projects for Adler & Sullivan, he designed his bootleg houses on his own time. Sullivan knew nothing of the independent works until 1893, when he recognized that one of the houses was unmistakably a Frank Lloyd Wright design. This particular house, built for Allison Harlan, was only blocks away from Sullivan's townhouse in the Chicago community of Kenwood. Aside from the location, the geometric purity of the composition and balcony tracery in the same style as the Charnley House likely gave away Wright's involvement. Since Wright's five-year contract forbade any outside work, the incident led to his departure from Sullivan's firm.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> A variety of stories recount the break in the relationship between Sullivan and Wright; even Wright later told two different versions of the occurrence. In ''An Autobiography'', Wright claimed that he was unaware that his side ventures were a breach of his contract. When Sullivan learned of them, he was angered and offended; he prohibited any further outside commissions and refused to issue Wright the deed to his Oak Park house until after he completed his five years. Wright could not bear the new hostility from his master and thought the situation was unjust. He "threw down [his] pencil and walked out of the Adler and Sullivan office never to return." Dankmar Adler, who was more sympathetic to Wright's actions, later sent him the deed.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=101}}</ref> On the other hand, Wright told his Taliesin apprentices (as recorded by Edgar Tafel) that Sullivan fired him on the spot upon learning of the Harlan House. Tafel also accounted that Wright had Cecil Corwin sign several of the bootleg jobs, indicating that Wright was aware of their illegal nature.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Tafel|1985|p=41}}</ref> Regardless of the correct series of events, Wright and Sullivan did not meet or speak for twelve years. == Transition and experimentation (1893–1900) == After leaving Louis Sullivan's firm, Wright established his own practice on the top floor of the Sullivan designed Schiller Building (1892, demolished 1961) on Randolph Street in Chicago. Wright chose to locate his office in the building because the tower location reminded him of the office of Adler & Sullivan. Although Cecil Corwin followed Wright and set up his architecture practice in the same office, the two worked independently and did not consider themselves partners.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=112}}</ref> Within a year, Corwin decided that he did not enjoy architecture and journeyed east to find a new profession.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=118–119}}</ref> With Corwin gone, Wright moved out of the Schiller Building and into the nearby and newly completed Steinway Hall Building. The loft space was shared with Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, and Dwight H. Perkins.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=119}}</ref> These young architects, inspired by the Arts and Crafts Movement and the philosophies of Louis Sullivan, formed what would become known as the Prairie School.<ref name="Brooks"><cite class="citation web">Brooks, H. Allen (2005). </cite></ref> They were joined by Perkins apprentice, Marion Mahony, who in 1895 transferred to Wright's team of drafters and took over production of his presentation drawings and watercolor renderings. Mahony, the third woman to be licensed as an architect in Illinois and one of the first licensed female architects in the U.S., also designed furniture, leaded glass windows, and light fixtures, among other features, for Wright's houses.<ref name="Cassidy"><cite class="citation web">Cassidy, Victor M. (October 21, 2005). </cite></ref><ref name="MIT"><cite class="citation web">[http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html "Marion Mahony Griffin (1871–1962)"]. </cite></ref> Between 1894 and the early 1910s, several other leading Prairie School architects and many of Wright's future employees launched their careers in the offices of Steinway Hall. [[ឯកសារ:William_H._Winslow_House_Front_Facade.jpg|រូបភាពតូច|William H. Winslow House (1893) in River Forest, Illinois]] Wright's projects during this period followed two basic models. On one hand, there was his first independent commission, the Winslow House, which combined Sullivanesque ornamentation with the emphasis on simple geometry and horizontal lines that is typical in Wright houses. The Francis Apartments (1895, demolished 1971), Heller House (1896), Rollin Furbeck House (1897), and Husser House (1899, demolished 1926) were designed in the same mode. For more conservative clients, Wright conceded to design more traditional dwellings. These included the Dutch Colonial Revival style Bagley House (1894), Tudor Revival style Moore House I (1895), and Queen Anne style Charles E. Roberts House (1896).<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=56–109}}</ref> As an emerging architect, Wright could not afford to turn down clients over disagreements in taste, but even his most conservative designs retained simplified massing and occasional Sullivan inspired details.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=116}}</ref> Soon after the completion of the Winslow House in 1894, Edward Waller, a friend and former client, invited Wright to meet Chicago architect and planner Daniel Burnham. Burnham had been impressed by the Winslow House and other examples of Wright's work; he offered to finance a four-year education at the École des Beaux-Arts and two years in Rome. To top it off, Wright would have a position in Burnham's firm upon his return. In spite of guaranteed success and support of his family, Wright declined the offer. Burnham, who had directed the classical design of the World's Columbian Exposition was a major proponent of the Beaux Arts movement, thought that Wright was making a foolish mistake. Yet for Wright, the classical education of the École lacked creativity and was altogether at odds with his vision of modern American architecture.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=114–116}}</ref><ref name="Goldberger"><cite class="citation web">Goldberger, Paul (March 9, 2009). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_LLoyd_Wright_Studio_Chicago_Frontage.jpg|រូបភាពតូច|Wright's studio (1898) viewed from Chicago Avenue]] [[ឯកសារ:Nathan_G._Moore_house_(1895),_Oak_Park,_IL,_rear.JPG|រូបភាពតូច|Nathan G. Moore House (1895), Oak Park, Illinois]] Wright relocated his practice to his home in 1898 in order to bring his work and family lives closer. This move made further sense as the majority of the architect's projects at that time were in Oak Park or neighboring River Forest. The past five years had seen the birth of three more children — Catherine in 1894, David in 1895, and Frances in 1898 — prompting Wright to sacrifice his original home studio space for additional bedrooms. Thus, moving his work space necessitated his design and construction of an expansive studio addition to the north of the main house. The space, which included a hanging balcony within the two story drafting room, was one of Wright's first experiments with innovative structure. The studio was a poster for Wright's developing aesthetics and would become the laboratory from which the next ten years of architectural creations would emerge.<ref>Frank Lloyd Wright Preservation Trust 2001, pp. 6–9.</ref> The renovation included a playroom with high vaulted ceilings for his children. The fireplace takes up the majority of one wall of the playroom. A skylight at the top of the arc runs almost the length of the room. Made of Roman brick, the fireplace lies below a mural from the story "The Fisherman and the Genie" from ''Arabian Nights'' created by the artist Charles Corwin. Wright believed that the fireplace was an integral architectural feature within the home, often calling the hearth the heart of the home.<ref>{{Cite web|url=http://www.flwright.org/researchexplore/homeandstudio|title=Frank Lloyd Wright Home and Studio {{!}} Frank Lloyd Wright Trust|access-date=2016-03-05|accessdate=2016-03-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jackson-Forsberg|first=Eric|date=September 2012|title=Framing the Hearth: Wright's Fireplace Surrounds|url=|journal=Journo Portfolio|access-date=|accessdate=}}</ref> == Prairie houses == By 1901, Wright had completed about 50 projects, including many houses in Oak Park. As his son John Lloyd Wright wrote: <blockquote class=""> "William Eugene Drummond, Francis Barry Byrne, Walter Burley Griffin, Albert Chase McArthur, Marion Mahony, Isabel Roberts and George Willis were the draftsmen. Five men, two women. They wore flowing ties, and smocks suitable to the realm. The men wore their hair like Papa, all except Albert, he didn't have enough hair. They worshiped Papa! Papa liked them! I know that each one of them was then making valuable contributions to the pioneering of the modern American architecture for which my father gets the full glory, headaches and recognition today!"<ref>''My Father: Frank Lloyd Wright,'' by John Lloyd Wright; 1992; page 35</ref></blockquote>Between 1900 and 1901, Frank Lloyd Wright completed four houses which have since been identified as the onset of the "Prairie style". Two, the Hickox and Bradley Houses, were the last transitional step between Wright's early designs and the Prairie creations.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Meanwhile, the Thomas House and Willits House received recognition as the first mature examples of the new style.<ref name="Sommer"><cite class="citation book">Sommer, Robin Langley (1997). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|p=134}}</ref> At the same time, Wright gave his new ideas for the American house widespread awareness through two publications in the ''Ladies' Home Journal''. The articles were in response to an invitation from the president of Curtis Publishing Company, Edward Bok, as part of a project to improve modern house design. Bok also extended the offer to other architects, but Wright was the sole responder. "A Home in a Prairie Town" and "A Small House with Lots of Room in it" appeared respectively in the February and July 1901 issues of the journal. Although neither of the affordable house plans were ever constructed, Wright received increased requests for similar designs in following years.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Wright's residential designs were known as "prairie houses" because the designs complemented the land around Chicago. These houses featured extended low buildings with shallow, sloping roofs, clean sky lines, suppressed chimneys, overhangs and terraces all using unfinished materials. The houses are credited with being the first examples of the "open plan". Windows whenever possible are long, and low, allowing a connection between the interior and nature, outside, that was new to western architecture and reflected the influence of Japanese architecture on Wright. The manipulation of interior space in residential and public buildings are hallmarks of his style. Public buildings in the Prairie style include Unity Temple, the home of the Unitarian Universalist congregation in Oak Park. As a lifelong Unitarian and member of Unity Temple, Wright offered his services to the congregation after their church burned down in 1905. The community agreed to hire him and he worked on the building from 1905 to 1909. Wright later said that Unity Temple was the edifice in which he ceased to be an architect of structure, and became an architect of space. Many architects consider it the world's first modern building, because of its unique construction of only one material: reinforced concrete. This would become a hallmark of the modernists who followed Wright, such as Mies van der Rohe, and even some post-modernists, such as Frank Gehry. [[ឯកសារ:Arthur_Heurtley_House_(1902),_Oak_Park,_IL.JPG|រូបភាពតូច|Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL]] [[ឯកសារ:Darwin_D._Martin_House.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Darwin D. Martin House, Buffalo, New York]] [[ឯកសារ:Taliesin600.jpg|រូបភាពតូច|Hillside Home School, 1902, Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Many examples of this work are in Buffalo, New York as a result of a friendship between Wright and Darwin D. Martin, an executive of the Larkin Soap Company. In 1902, the Larkin Company decided to build a new administration building. Wright came to Buffalo and designed not only the Larkin Administration Building (completed in 1904, demolished in 1950), but also homes for three of the company's executives including the Darwin D. Martin House in 1904, and later, their summer residence, the Graycliff Estate, also designed for Darwin D. Martin and his wife, Isabelle. Other Wright houses considered to be masterpieces of the late Prairie Period (1907–2000) are the Frederick Robie House in Chicago and the Avery and Queene Coonley House in Riverside, Illinois. The Robie House, with its soaring, cantilevered roof lines, supported by a 110-foot-long (34 m) channel of steel, is the most dramatic. Its living and dining areas form virtually one uninterrupted space. This building had a profound influence on young European architects after World War I and is sometimes called the "cornerstone of modernism". However, Wright's work was not known to European architects until the publication of the Wasmuth Portfolio. == Midlife controversy and architecture == === ការបោះបង់ចោលគ្រួសារ{{Anchor| Europe and personal troubles}} === [[ឯកសារ:Taliesin-aerial-600.jpg|រូបភាពតូច|Aerial photo of Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Local gossips noticed Wright's flirtations, and he developed a reputation in Oak Park as a man-about-town. His family had grown to six children, but Wright was not paternal and he relied on his wife Catherine to care for them. In 1903, Wright designed a house for Edwin Cheney, a neighbor in Oak Park, and immediately took a liking to Cheney's wife, Mamah Borthwick Cheney. Mamah Cheney was a modern woman with interests outside the home. She was an early feminist and Wright viewed her as his intellectual equal. The two fell in love, and they became the talk of the town, as they often could be seen taking rides in Wright's automobile through Oak Park. Wright's wife, Kitty, sure that this attachment would fade as the others had, refused to grant him a divorce. Mamah had to live in Europe for two years in order to obtain a divorce from Edwin on the grounds of desertion.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|page=207}}</ref> In 1909, even before the Robie House was completed, Wright and Mamah Cheney went together to Europe, leaving their own spouses and children behind. By this point Wright "rejected" the Prairie Style single-family house model of the upper-middle class, and hoped to work on more democratic architecture.<ref>{{Cite book|title=The architecture of Frank Lloyd Wright : a complete catalog|last=Storrer|first=William Allin|date=2007|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226776204|edition=Updated 3rd|location=Chicago|page=xvii}}</ref> He was not getting larger commissions for commercial or public buildings, which frustrated him. What drew Wright to Europe was the chance to publish a portfolio of his work with Berlin publisher Ernst Wasmuth.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, Alfred A. Knopf, 1993, p. 202</ref> The resulting two volumes, titled ''Studies and Executed Buildings of Frank Lloyd Wright'', were published in 1911 in two editions, creating the first major exposure of Wright's work in Europe. The work contained more than 100 lithographs of Wright's designs and was commonly known as the Wasmuth Portfolio. Wright remained in Europe for almost a year and set up home first in Florence, Italy — where he lived with his eldest son Lloyd — and later in Fiesole, Italy where he lived with Mamah. During this time, Edwin Cheney granted Mamah a divorce, though Kitty still refused to grant one to her husband. After Wright returned to the United States in October 1910, he persuaded his mother to buy land for him in Spring Green, Wisconsin. The land, bought on April 10, 1911, was adjacent to land held by his mother's family, the Lloyd-Joneses. Wright began to build himself a new home, which he called Taliesin, by May 1911. The recurring theme of Taliesin also came from his mother's side: Taliesin in Welsh mythology was a poet, magician, and priest. The family motto was ''Y Gwir yn Erbyn y Byd'' which means "The Truth Against the World"; it was created by Iolo Morgannwg who also had a son called Taliesin, and the motto is still used today as the cry of the druids and chief bard of the Eisteddfod in Wales.<ref>{{Cite web|url=http://www.unitychapel.org/home_country.htm|title=Home Country|publisher=Unitychapel.org|date=July 1, 2005|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archivedate=ធ្នូ 28, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051228212826/http://www.unitychapel.org/home_country.htm|url-status=dead}}</ref> === Catastrophe at Taliesin studio === On August 15, 1914, while Wright was working in Chicago, Julian Carlton, a male servant from Barbados who had been hired several months earlier, set fire to the living quarters of Taliesin and murdered seven people with an axe as the fire burned.<ref name="bbccarlton"/> The dead included Mamah; her two children, John and Martha; a gardener; a draftsman named Emil Brodelle; a workman; and another workman's son. Two people survived the mayhem, one of whom, William Weston, helped to put out the fire that almost completely consumed the residential wing of the house. Carlton swallowed hydrochloric acid immediately following the attack in an attempt to kill himself.<ref name="bbccarlton"/> He was nearly lynched on the spot, but was taken to the Dodgeville jail.<ref name="bbccarlton"><cite class="citation news">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm "Mystery of the murders at Taliesin"]. </cite></ref> Carlton died from starvation seven weeks after the attack, despite medical attention.<ref name="bbccarlton"/> === Divorce and further troubles === In 1922, Kitty Wright finally granted Wright a divorce. Under the terms of the divorce, Wright was required to wait one year before he could marry his then-partner, Maude "Miriam" Noel. In 1923, Wright's mother, Anna (Lloyd Jones) Wright, died. Wright wed Miriam Noel in November 1923, but her addiction to morphine led to the failure of the marriage in less than one year. In 1924, after the separation but while still married, Wright met Olga (Olgivanna) Lazovich Hinzenburg at a Petrograd Ballet performance in Chicago. They moved in together at Taliesin in 1925, and soon Olgivanna was pregnant with their daughter, Iovanna, born on December 2, 1925. On April 20, 1925, another fire destroyed the bungalow at Taliesin. Crossed wires from a newly installed telephone system were deemed to be responsible for the blaze, which destroyed a collection of Japanese prints that Wright estimated to be worth $250,000 to $500,000.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 315–317. "$500,000 Fire in Bungalow,"''The New York Times'', April 22, 1925</ref> Wright rebuilt the living quarters, naming the home "Taliesin III". In 1926, Olga's ex-husband, Vlademar Hinzenburg, sought custody of his daughter, Svetlana. In October 1926, Wright and Olgivanna were accused of violating the Mann Act and arrested in Tonka Bay, Minnesota.<ref>Minnesota Historical Society, Collections Up Close, "[http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ Frank Lloyd Wright Arrested in Minnesota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514194033/http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ |date=2011-05-14 }}"</ref> The charges were later dropped. During this period, Wright designed Graycliff (1926–31), the summer estate of Isabelle and Darwin D. Martin. Wright and Miriam Noel's divorce was finalized in 1927, and once again, Wright was required to wait for one year before remarrying. Wright and Olgivanna married in 1928. == California and the textile block houses == In the 1920s, Wright designed a number of houses in California using precast "textile" concrete blocks reinforced by an internal system of bars. Wright first used his textile block system on the John Storer House in Hollywood, California, in 1923. The house is now used in films, television, and print media to represent the future.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> Typically Wrightian is the joining of the structure to its site by a series of terraces that reach out into and reorder the landscape, making it an integral part of the architect's vision.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> According to Wright's organic theory, all components of the building should appear unified, as though they belong together. Nothing should be attached to it without considering the effect on the whole. To unify the house to its site, Wright often used large expanses of glass to blur the boundary between the indoors and outdoors.<ref name="TMCnet">{{Cite web|author=Lync Voice UC Industry News|title=The Textile Block System [Concrete International]|url=http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|publisher=TMCnet|access-date=February 28, 2014|accessdate=February 28, 2014|archivedate=មីនា 5, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305203935/http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_LC-USZ62-36384.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|328x328ភីកសែល|Wright in 1926]] With the Ennis House and the Samuel Freeman House (both 1923), Wright had further opportunities to test the limits of the textile block system. He also designed a textile block house for Aline Barnsdall, the Community Playhouse ("Little Dipper"), which was never constructed. Wright's son, Lloyd Wright, supervised construction for the Storer, Freeman and Ennis Houses. Architectural historian Thomas Hines has suggested that Lloyd's contribution to these projects is often overlooked.<ref>{{Cite book|title=Architecture of the sun : Los Angeles modernism, 1900-1970|last=Hines|first=Thomas S.|date=2010|publisher=Rizzoli|isbn=9780847833207|location=New York}}</ref> == រចនាប័ទ្មសរីរាង្គចាស់ទុំ == During the later 1920s and 1930s Wright's Organic style had fully matured with the design of Graycliff, Fallingwater and Taliesin West. Graycliff, located just south of Buffalo, NY is an important mid-career (1926–1931) design by Wright; it is a summer estate designed for his long-time patrons, Isabelle and Darwin D. Martin. Created in Wright's high Organic style, Wright wrote in a letter to the Martins that "Coming in the house would be something like putting on your hat and going outdoors."<ref>State University of New York at Buffalo Archives http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022044417/http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php |date=2010-10-22 }}</ref> Graycliff consists of three buildings set within 8.5 acres of landscape, also designed by Wright. Its site, high on a bluff overlooking Lake Erie, inspired Wright to create a home that was transparent, with views through the building to the lake beyond. Terraces and cantilevered balconies also encourage lake views, and water features throughout the landscape were designed by Wright to echo the lake as well. [[ឯកសារ:Wrightfallingwater.jpg|រូបភាពតូច|Fallingwater, Mill Run, Pennsylvania (1937)]] One of Wright's most famous private residences was built from 1934 to 1937—Fallingwater—for Mr. and Mrs. Edgar J. Kaufmann Sr., at Mill Run, Pennsylvania, near Pittsburgh. It was designed according to Wright's desire to place the occupants close to the natural surroundings, with a stream and waterfall running under part of the building. Wright wanted the new residents to live with the waterfalls, to make them part of their everyday lives. He didn't want them to just look at them every now and again. Constructed over a 30-foot waterfall, the house may look very big on the outside but on the inside it is quite small, which surprises some visitors.<ref>{{Cite web|title=What is Fallingwater|url=http://www.fallingwater.org/37/what-is-fallingwater|work=Western Pennsylvania Conservancy|access-date=October 9, 2012|accessdate=October 9, 2012}}</ref> It was made with three bedrooms, a massive living room and a dining room. The house was more of a design for a family getaway, not for a live-in family.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> The construction is a series of cantilevered balconies and terraces, using limestone for all verticals and concrete for the horizontals. The house cost $155,000, including the architect's fee of $8,000. It was one of Wright's most expensive pieces.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> Kaufmann's own engineers argued that the design was not sound. They were overruled by Wright, but the contractor secretly added extra steel to the horizontal concrete elements. In 1994, Robert Silman and Associates examined the building and developed a plan to restore the structure. In the late 1990s, steel supports were added under the lowest cantilever until a detailed structural analysis could be done. In March 2002, post-tensioning of the lowest terrace was completed. Taliesin West, Wright's winter home and studio complex in Scottsdale, Arizona, was a laboratory for Wright from 1937 to his death in 1959. Now the home of the Frank Lloyd Wright Foundation and archives, it continues today as the site of the Frank Lloyd Wright School of Architecture. Wright is responsible for a series of concepts of suburban development united under the term Broadacre City. He proposed the idea in his book ''The Disappearing City'' in 1932, and unveiled a {{Convert|12|ft2|m2|adj=on}} model of this community of the future, showing it in several venues in the following years. He continued developing the idea until his death. === Usonian Houses === [[ឯកសារ:Weltzheimer_Johnson_House_2010.jpg|រូបភាពតូច|Charles Weltzheimer Residence (1948) in Oberlin, Ohio]] Concurrent with the development of Broadacre City, also referred to as ''Usonia'', Wright conceived a new type of dwelling that came to be known as the Usonian House. An early version of the form can be seen in the Malcolm Willey House (1934) in Minneapolis; but the Usonian ideal emerged most completely in the Herbert and Katherine Jacobs First House (1937) in Madison, Wisconsin. Designed on a gridded concrete slab that integrated the house's radiant heating system, the house featured new approaches to construction, including sandwich walls that consisted of layers of wood siding, plywood cores and building paper, a significant change from typically framed walls. Usonian houses most commonly featured flat roofs and were mostly constructed without basements, completing the excision of attics and basements from houses, a feat Wright had been attempting since the early 20th century. The Jacobses also commissioned the "Solar Hemicycle" by Wright in 1944, a seminal project in the solar house movement.<ref name="Denzerbook"><cite class="citation book">Denzer, Anthony (2013). </cite></ref> Intended to be highly practical houses for middle-class clients, and designed to be run without servants, Usonian houses often featured small kitchens — called "workspaces" by Wright — that adjoined the dining spaces. These spaces in turn flowed into the main living areas, which also were characteristically outfitted with built-in seating and tables. As in the Prairie Houses, Usonian living areas focused on the fireplace. Bedrooms were typically isolated and relatively small, encouraging the family to gather in the main living areas. The conception of spaces instead of rooms was a development of the Prairie ideal; as the built-in furnishings related to the Arts and Crafts principles from which Wright's early works grew. Spatially and in terms of their construction, the Usonian houses represented a new model for independent living, and allowed dozens of clients to live in a Wright-designed house at relatively low cost. The diversity of the Usonian ideal can be seen in houses such as the Gregor S. and Elizabeth B. Affleck House (1941) in Bloomfield Hills, Michigan, which projects over a ravine; and the Hanna-Honeycomb House (1937) in Palo Alto, California, which features a honeycomb planning grid. Gordon House, completed in 1963, was Wright's last Usonian design. Fewer than 60 of Wright's Usonian houses were built. His Usonian homes set a new style for suburban design that was a feature of countless developers. Many features of modern American homes date back to Wright, including open plans, slab-on-grade foundations, and simplified construction techniques that allowed more mechanization and efficiency in building. === Personal style and concepts === [[ឯកសារ:Johnsonwax02.jpg|រូបភាពតូច|An open office area in Wright's Johnson Wax headquarters complex]] Some of the built-in furniture remains, while other restorations have included replacement pieces created using his plans. His Prairie houses use themed, coordinated design elements (often based on plant forms) that are repeated in windows, carpets and other fittings. He made innovative use of new building materials such as precast concrete blocks, glass bricks and zinc cames (instead of the traditional lead) for his leadlight windows, and he famously used Pyrex glass tubing as a major element in the Johnson Wax Headquarters. Wright was also one of the first architects to design and install custom-made electric light fittings, including some of the very first electric floor lamps, and his very early use of the then-novel spherical glass lampshade (a design previously not possible due to the physical restrictions of gas lighting). As Wright's career progressed, so did the mechanization of the glass industry. Wright fully embraced glass in his designs and found that it fit well into his philosophy of organic architecture. Glass allowed for interaction and viewing of the outdoors while still protecting from the elements. In 1928, Wright wrote an essay on glass in which he compared it to the mirrors of nature: lakes, rivers and ponds.<ref>Frank Lloyd Wright. </ref> One of Wright's earliest uses of glass in his works was to string panes of glass along whole walls in an attempt to create light screens to join together solid walls. By utilizing this large amount of glass, Wright sought to achieve a balance between the lightness and airiness of the glass and the solid, hard walls. Arguably, Wright's best-known art glass is that of the Prairie style. The simple geometric shapes that yield to very ornate and intricate windows represent some of the most integral ornamentation of his career.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright's glass designs|last=Lind|first=Carla|date=1995|publisher=Pomegranate Artbooks|isbn=9780876544686|location=San Francisco|pages=57}}</ref> Wright responded to the transformation of domestic life that occurred at the turn of the 20th century, when servants became less prominent or completely absent from most American households, by developing homes with progressively more open plans. This allowed the woman of the house to work in her 'workspace', as he often called the kitchen, yet keep track of and be available for the children and/or guests in the dining room. Much of modern architecture, including the early work of Mies van der Rohe, can be traced back to Wright's innovative work. Wright also designed some of his own clothing. His fashion sense was unique and he usually wore expensive suits, flowing neckties, and capes. He had a fascination with automobiles, purchasing his first car in 1909, a Stoddard-Dayton roadster, and owned many exotic vehicles over the years. During the cash-strapped Depression, Wright drove cheaper vehicles. Some of his last cars in the 1950s included four Volkswagens and a Chevrolet Nomad wagon along with flashier articles such as a Jaguar Mark VII. He owned some 50 cars between 1909 and his death, of which ten are known to be extant. Wright strongly believed in individualism and did not affiliate with the American Institute of Architects during his career, going so far as to call the organization "a harbor of refuge for the incompetent," and "a form of refined gangsterism." When an associate referred to him as "an old amateur" Wright confirmed, "I am the oldest."<ref name="archive">{{Cite web|title=Biography in Sound: Frank Lloyd Wright|url=https://archive.org/details/Biography_in_Sound|work=Old Time Radio|access-date=September 9, 2012|accessdate=September 9, 2012}}</ref> === Significant later works === [[ឯកសារ:Guggenheim_museum_exterior.jpg|រូបភាពតូច|Solomon R. Guggenheim Museum, New York City (1959)]] Wright turned 80 shortly after WWII ended, yet remained busy as ever. The Solomon R. Guggenheim Museum in New York City occupied Wright for 16&nbsp;years (1943–1959)<ref>[http://www.guggenheim.org/new-york/about/frank-lloyd-wright-building Guggenheim Museum — History]</ref> and is probably his most recognized masterpiece. The building rises as a warm beige spiral from its site on Fifth Avenue; its interior is similar to the inside of a seashell. Its unique central geometry was meant to allow visitors to easily experience Guggenheim's collection of nonobjective geometric paintings by taking an elevator to the top level and then viewing artworks by walking down the slowly descending, central spiral ramp, the floor of which is embedded with circular shapes and triangular light fixtures to complement the geometric nature of the structure. However, when the museum was completed, a number of details of Wright's design were ignored, such as his desire for the interior to be painted off-white. Further, the Museum currently designs exhibits to be viewed by walking up the curved walkway rather than walking down from the top level. [[ឯកសារ:Price_tower.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|Wright's Price Tower in Bartlesville, Oklahoma]] The only realized skyscraper designed by Wright is the Price Tower, a 19-story tower in Bartlesville, Oklahoma. It is also one of the two existing vertically oriented Wright structures (the other is the S.C. Johnson Wax Research Tower in Racine, Wisconsin). The Price Tower was commissioned by Harold C. Price of the H. C. Price Company, a local oil pipeline and chemical firm. It opened to the public in February 1956. On March 29, 2007, Price Tower was designated a National Historic Landmark by the United States Department of the Interior, one of only 20 such properties in the state of Oklahoma.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM National Park Service] — ''National Historic Landmarks Designated'', April 13, 2007</ref> == គម្រោងផ្សេងទៀត == Wright designed over 400 built structures<ref>''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog,'' by William Allin Storrer, University of Chicago Press, 1992 (third edition)</ref> of which about 300 survive {{កាលពី|2005|lc=y}}. Four have been lost to forces of nature: the waterfront house for W. L. Fuller in Pass Christian, Mississippi, destroyed by Hurricane Camille in August 1969; the Louis Sullivan Bungalow of Ocean Springs, Mississippi, destroyed by Hurricane Katrina in 2005; and the Arinobu Fukuhara House (1918) in [[ក្រុងហាកុណិ (ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា)|Hakone, Japan]], destroyed in the 1923 Great Kantō earthquake. The Ennis House in California has also been damaged by earthquake and rain-induced ground movement. In January 2006, the Wilbur Wynant House in Gary, Indiana was destroyed by fire.<ref>{{Cite web|url=http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|title=Preservation Online: Today's News Archives: Fire Guts Rare FLW House in Indiana|publisher=Nationaltrust.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220045039/http://www.nationaltrust.org/Magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|archivedate=February 20, 2008|deadurl=yes}}</ref> [[ឯកសារ:Imperial_Hotel_FFW_1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Imperial Hotel, Tokyo (1923)]] In addition, other buildings were intentionally demolished during and after Wright's lifetime, such as: Midway Gardens (1913, Chicago, Illinois) and the Larkin Administration Building (1903, Buffalo, New York) were destroyed in 1929 and 1950 respectively; the '''Francis Apartments''' and '''Francisco Terrace Apartments''' (both located in Chicago and designed in 1895) were destroyed in 1971 and 1974, respectively; the '''Geneva Inn''' (1911) in Lake Geneva, Wisconsin was destroyed in 1970; and the Banff National Park Pavilion (1911) in Alberta, Canada was destroyed in 1939. The Imperial Hotel, in Tokyo (1913) survived the Great Kantō earthquake but was demolished in 1968 due to urban developmental pressures.<ref>Berstein, Fred A. [http://travel.nytimes.com/2006/04/02/travel/02journeys.html?scp=4&sq=wright+1923&st=nyt "Near Nagoya, Architecture From When the East Looked West,"] ''New York Times.'' </ref> One of his projects, Monona Terrace, originally designed in 1937 as municipal offices for Madison, Wisconsin, was completed in 1997 on the original site, using a variation of Wright's final design for the exterior with the interior design altered by its new purpose as a convention center. The "as-built" design was carried out by Wright's apprentice '''Tony Puttnam'''. Monona Terrace was accompanied by controversy throughout the 60 years between the original design and the completion of the structure.<ref>[http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf Monona Terrace Convention Center, history web page]</ref> Florida Southern College, located in Lakeland, Florida, constructed 12 (out of 18 planned) Frank Lloyd Wright buildings between 1941 and 1958 as part of the Child of the Sun project. It is the world's largest single-site collection of Frank Lloyd Wright architecture.<ref>{{Cite web|url=http://www.bdcnetwork.com/74-years-later-frank-lloyd-wright-structure-built-florida-southern-college|title=74 years later, Frank Lloyd Wright structure built at Florida Southern College|date=October 31, 2013|publisher=Building Design & Construction Magazine|access-date=July 16, 2015|accessdate=July 16, 2015}}</ref> A lesser known project that never came to fruition was Wright's plan for Emerald Bay, Lake Tahoe.<ref>{{Cite web|url=http://tahoelocals.com/articles/franklloydwright.php|title=Frank Lloyd Wright Emerald Bay, Lake Tahoe|publisher=Tahoelocals.com|date=January 8, 2007|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009}}</ref> Few Tahoe locals know of the iconic American architect's plan for their natural treasure. A house design that Wright completed shortly before his death in 1959 was realized in late 2007 in the Republic of Ireland.<ref>https://passivehouseplus.ie/articles/case-studies/wright-on</ref> The Kalita Humphreys Theater in Dallas, Texas was Wright's final project before his death. === ការធ្វើផែនការសហគមន៍ === Frank Lloyd Wright was interested in site and community planning throughout his career. His commissions and theories on urban design began as early as 1900 and continued until his death. He had 41 commissions on the scale of community planning or urban design.<ref>''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs'', Charles E. and Berdeana Aguar, McGraw-Hill, 2002, p.344</ref> His thoughts on suburban design started in 1900 with a proposed subdivision layout for Charles E. Roberts entitled the "Quadruple Block Plan." This design strayed from traditional suburban lot layouts and set houses on small square blocks of four equal-sized lots surrounded on all sides by roads instead of straight rows of houses on parallel streets. The houses, which used the same design as published in "A Home in a Prairie Town" from the ''Ladies' Home Journal'', were set toward the center of the block to maximize the yard space and included private space in the center. This also allowed for far more interesting views from each house. Although this plan was never realized, Wright published the design in the Wasmuth Portfolio in 1910.<ref>{{Cite book|title=Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs|last=Aguar|first=Charles E.|last2=Aguar|first2=Berdeana|date=2002|publisher=McGraw-Hill|pages=51–56}}</ref> The more ambitious designs of entire communities were exemplified by his entry into the City Club of Chicago Land Development Competition in 1913. The contest was for the development of a suburban quarter section. This design expanded on the Quadruple Block Plan and included several social levels. The design shows the placement of the upscale homes in the most desirable areas and the blue collar homes and apartments separated by parks and common spaces. The design also included all the amenities of a small city: schools, museums, markets, etc.<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=544}}</ref> This view of decentralization was later reinforced by theoretical Broadacre City design. The philosophy behind his community planning was decentralization. The new development must be away from the cities. In this decentralized America, all services and facilities could coexist "factories side by side with farm and home."<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=542}}</ref> ==== Notable community planning designs ==== * 1900–03 – Quadruple Block Plan, 24 homes in Oak Park, Illinois (unbuilt) * 1909 – Como Orchard Summer Colony, town site development for new town in the Bitterroot Valley, Montana * 1913 – Chicago Land Development competition, suburban Chicago quarter section * 1934–59 – Broadacre City, theoretical decentralized city plan, exhibits of large-scale model * 1938 – Suntop Homes, also known as Cloverleaf Quadruple Housing Project – commission from Federal Works Agency, Division of Defense Housing, a low-cost multifamily housing alternative to suburban development * 1942 – Cooperative Homesteads, commissioned by a group of auto workers, teachers and other professionals, 160-acre farm co-op was to be the pioneer of rammed earth and earth berm construction<ref>''Treasures of Taliesin: Seventy Seven Unbuilt Designs,'' Bruce Brooks Pfeiffer, Director of the Frank Lloyd Wright Archive</ref> (unbuilt) * 1945 – Usonia Homes, A47 homes (three designed by Wright) in Pleasantville, New York * 1949 – The Acres, also known as Galesburg Country Homes, five homes (four designed by Wright) in Charleston Township, Michigan * 1949 – Parkwyn neighborhood, a plat in Kalamazoo, Michigan developed by Wright containing mostly Usonian homes on circular lots with common spaces in between (since replatted) == សិល្បៈជប៉ុន == Though most famous as an architect, Wright was an active dealer in Japanese art, primarily ''ukiyo-e'' woodblock prints. He frequently served as both architect and art dealer to the same clients; he designed a home, then provided the art to fill it.<ref name="cotter"/> For a time, Wright made more from selling art than from his work as an architect. Wright was also an avid collector of Japanese prints and used them as teaching aids with his apprentices in what were called "print parties".<ref>Julia Meech. </ref> Wright first traveled to Japan in 1905, where he bought hundreds of prints. The following year, he helped organize the world's first retrospective exhibition of works by Hiroshige, held at the Art Institute of Chicago.<ref name="cotter"/> For many years, he was a major presence in the Japanese art world, selling a great number of works to prominent collectors such as John Spaulding of Boston,<ref name="cotter">{{Cite news|last=Cotter|first=Holland|title=Seeking Japan's Prints, Out of Love and Need|newspaper=New York Times|date=April 6, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/04/06/arts/art-review-seeking-japan-s-prints-out-of-love-and-need.html}}</ref> and to prominent museums such as the Metropolitan Museum of Art in New York.<ref name="reif"/> He penned a book on Japanese art in 1912.<ref name="reif"/> In 1920, however, rival art dealers began to spread rumors that Wright was selling retouched prints; this combined with Wright's tendency to live beyond his means, and other factors, led to great financial troubles for the architect. Though he provided his clients with genuine prints as replacements for those he was accused of retouching, this marked the end of the high point of his career as an art dealer.<ref name="reif">{{Cite news|last=Reif|first=Rita|title=Frank Lloyd Wright's Love of Japanese Prints Helped Pay the Bills|newspaper=New York Times|date=March 18, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/03/18/arts/art-architecture-the-master-builder-whose-other-love-helped-pay-the-bills.html}}</ref> He was forced to sell off much of his art collection in 1927 to pay off outstanding debts; the Bank of Wisconsin claimed his Taliesin home the following year, and sold thousands of his prints, for only one dollar a piece, to collector Edward Burr Van Vleck.<ref name="cotter"/> Wright continued to collect and deal in prints until his death in 1959, using prints as collateral for loans, often relying upon his art business to remain financially solvent.<ref name="reif"/> The extent of his dealings in Japanese art went largely unknown, or underestimated, among art historians for decades until, in 1980, Julia Meech, then associate curator of Japanese art at the Metropolitan Museum, began researching the history of the museum's collection of Japanese prints. She discovered "a three-inch-deep 'clump of 400 cards' from 1918, each listing a print bought from the same seller—'F. L. Wright'" and a number of letters exchanged between Wright and the museum's first curator of Far Eastern Art, Sigisbert C. Bosch Reitz, in 1918-22.<ref name="reif"/> These discoveries, and subsequent research, led to a renewed understanding of Wright's career as an art dealer. == ការស្លាប់និងកេរ្តិ៍ដំណែល == Turmoil followed Wright even many years after his death on April 9, 1959, shortly after undergoing surgery in Phoenix, Arizona, to remove an intestinal obstruction.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0608.html|title=Frank Lloyd Wright Dies; Famed Architect Was 89|publisher=nytimes.com<!|date=April 10, 1959|accessdate=May 12, 2010|access-date=May 12, 2010}}</ref> After the death of his third wife, Olgivanna in 1985, it was learned that her dying wish had been that Wright, she, and her daughter by her first marriage all be cremated and interred together in a memorial garden being built at Taliesin West. By then, and according to his own wishes, Wright's body had lain for over 25 years in the Lloyd-Jones cemetery, next to the Unity Chapel, near Taliesin, Wright's beloved home in Spring Green, Wisconsin.<ref>The Unity Chapel, designed by Joseph Silsbee, should not be confused with the much larger and vastly more famous Unity Temple, designed by Wright and located in Oak Park, Illinois. </ref> Although Olgivanna had taken no legal steps to move Wright's remains and against the wishes of other family members as well as the Wisconsin legislature, Wright's remains were removed from his grave by members of the Taliesin Fellowship, cremated and sent to Scottsdale where they were later interred in the memorial garden. Today, the original gravesite in Wisconsin, while empty, is still marked with Wright's name.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992.</ref> === Colleagues and influences === [[ឯកសារ:RobieHouseWindows_ChicagoIL.jpg|រូបភាពតូច|Wright-designed window in Robie House, Chicago (1906)]] Wright rarely credited any influences on his designs, but most architects, historians and scholars agree he had five major influences: # Louis Sullivan, whom he considered to be his ''Lieber Meister'' (dear master), # Nature, particularly shapes/forms and colors/patterns of plant life, # Music (his favorite composer was Ludwig van Beethoven), # Japanese art, prints and buildings, # Froebel Gifts {{Citation needed|date=September 2007}} He also routinely claimed the architects and architectural designers who were his employees' work as his own design and claimed that the rest of the Prairie School architects were merely his followers, imitators and subordinates.<ref>"The Magic of America", Marion Mahony Griffin</ref> But, as with any architect, Wright worked in a collaborative process and drew his ideas from the work of others. In his earlier days, Wright worked with some of the top architects of the Chicago School, including Sullivan. In his Prairie School days, Wright's office was populated by many talented architects including William Eugene Drummond, John Van Bergen, Isabel Roberts, Francis Barry Byrne, Albert McArthur, Marion Mahony Griffin and Walter Burley Griffin. The Czech-born architect Antonin Raymond, recognized as the father of modern architecture in Japan, worked for Wright at Taliesin and led the construction of the Imperial Hotel in Tokyo. He subsequently stayed in Japan and opened his own practice. Rudolf Schindler also worked for Wright on the Imperial hotel. His own work is often credited as influencing Wright's Usonian houses. Schindler's friend Richard Neutra also worked briefly for Wright and became an internationally successful architect. Later in the Taliesin days, Wright employed many architects and artists who later become notable, such as Aaron Green, John Lautner, E. Fay Jones, Henry Klumb and Paolo Soleri in architecture and Santiago Martinez Delgado in the arts. As a young man, actor Anthony Quinn applied to study with Wright at Taliesin. However, Wright suggested that he first take voice lessons to help overcome a speech impediment. Bruce Goff never worked for Wright but maintained correspondence with him. Their works can be seen to parallel each other. Simon & Garfunkel recorded So Long, Frank Lloyd Wright as a tribute to Wright. === ការទទួលស្គាល់ === [[ឯកសារ:FrankLloydWright1966USstamp.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|1966 U.S. postage stamp honoring Frank Lloyd Wright]] Later in his life and well after his death in 1959, Wright received much honorary recognition for his lifetime achievements. He received Gold Medal awards from The Royal Institute of British Architects (RIBA) in 1941 and the American Institute of Architects (AIA Gold Medal) in 1949. The medal was a symbolic "burying the hatchet" between Wright and the AIA. In a radio interview he commented, "Well, the AIA I never joined, and they know why. When they gave me the gold medal in Houston, I told them frankly why. Feeling that the architecture profession is all that's the matter with architecture, why should I join them?"<ref name="archive"/> He was awarded the Franklin Institute's Frank P. Brown Medal in 1953. He received honorary degrees from several universities (including his "alma mater", the University of Wisconsin) and several nations named him as an honorary board member to their national academies of art and/or architecture. In 2000, Fallingwater was named "The Building of the 20th century" in an unscientific "Top-Ten" poll taken by members attending the AIA annual convention in Philadelphia. On that list, Wright was listed along with many of the USA's other greatest architects including Eero Saarinen, I.M. Pei, Louis Kahn, Philip Johnson and Ludwig Mies van der Rohe, and he was the only architect who had more than one building on the list. The other three buildings were the Guggenheim Museum, the Frederick C. Robie House and the Johnson Wax Building. In 1992, the Madison Opera in Madison, Wisconsin commissioned and premiered the opera ''Shining Brow'', by composer Daron Hagen and librettist Paul Muldoon based on events early in Wright's life. The work has since received numerous revivals, including a June 2013 revival at Fallingwater, in Bull Run, Pennsylvania, by Opera Theater of Pittsburgh. In 2000, ''Work Song: Three Views of Frank Lloyd Wright'', a play based on the relationship between the personal and working aspects of Wright's life, debuted at the Milwaukee Repertory Theater. In 1966, the United States Postal Service honored Wright with a Prominent Americans series 2¢ postage stamp. Several of Wright's buildings have been proposed by the United States to be UNESCO World Heritage sites. In 1957, Arizona made plans to construct a new Capitol building. Believing that the submitted plans for the new Capitol were tombs to the past, Frank Lloyd Wright offered an alternative to the people of Arizona. Wright felt that Arizona's Capitol should inspire the citizens to loftier heights. Wright's architectural dream of the Oasis captures the spirit of his vision - an oasis from the heat of the desert, an oasis from the mediocrity of our past decisions, an oasis for open government and unconstrained ideas. This collection also includes an early version of the Oasis with three spires, a typewritten transcript where Wright expresses his opinions regarding the various plans for Arizona's Capitol Building, and images of the restoration work completed by Kenneth C. Truong.<ref>{{Cite web|title=Oasis - Frank Lloyd Wright's Design for the Capitol|url=http://azmemory.azlibrary.gov/cdm/landingpage/collection/oasis|publisher=Arizona Capitol Museum|access-date=November 27, 2014|accessdate=November 27, 2014}}</ref> In 2004, one of the spires included in his design was erected in his memory. Consisting of roughly 1,700 individual pieces of steel, the Frank Lloyd Wright Spire is visible from nearly everywhere in residential Scottsdale and illuminates the night sky with a stunning, futuristic architectural ambiance of teal and blue. == គ្រួសារ == Frank Lloyd Wright was married three times and fathered seven children, four sons and three daughters. He also adopted Svetlana Milanoff, the daughter of his third wife, Olgivanna Lloyd Wright.<ref>{{Cite web|author=ascedia.com|url=http://www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|title=Taliesin Preservation, Inc. – Frank Lloyd Wright – FAQs|publisher=Taliesinpreservation.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610011735/http%3A//www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|archivedate=June 10, 2008|deadurl=yes}}</ref> His wives were: * Catherine "Kitty" (Tobin) Wright (1871–1959); social worker, socialite (married in June 1889; divorced November 1922) * Maude "Miriam" (Noel) Wright (1869–1930), artist (married in November 1923; divorced August 1927) * Olga Ivanovna "Olgivanna" (Lazovich Milanoff) Lloyd Wright (1897–1985), dancer and writer (married in August 1928) One of Wright's sons, Frank Lloyd Wright, Jr., known as Lloyd Wright, was also a notable architect in Los Angeles. Lloyd Wright's son (and Wright's grandson), Eric Lloyd Wright, is currently an architect in Malibu, California where he has a practice of mostly residences, but also civic and commercial buildings. Another son and architect, John Lloyd Wright, invented Lincoln Logs in 1918, and practiced extensively in the San Diego area. John's daughter, Elizabeth Wright Ingraham, was an architect in Colorado Springs, Colorado, and died September 15, 2013, of congestive heart failure. She is the mother of Christine, an interior designer in Connecticut, and Catherine, an architecture professor at the Pratt Institute.<ref name="Reflecting Pools">{{Cite news|last=Mann|first=Leslie|title=Reflecting pools: Descendants follow in Frank Lloyd Wright's footsteps|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|work=Chicago Tribune|date=February 1, 2008|accessdate=March 28, 2008|access-date=March 28, 2008|archive-date=មីនា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325164342/http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|url-status=dead}}</ref> Wright designed a house for David Samuel Wright, his son by his first marriage to Catherine, and David's wife, Gladys.<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|title=Wright Masterwork Is Seen in a New Light: A Fight for Its Life|url=http://www.nytimes.com/2012/10/03/arts/design/frank-lloyd-wright-house-in-phoenix-faces-bulldozers.html?emc=eta1&_r=0|newspaper=New York Times|date=October 2, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rose|first=Jaimee|title=Growing up Wright|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/2009/03/14/20090314frankfamily0314.html?nclick_check=1|newspaper=The Arizona Republic|date=March 14, 2009}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The Oscar-winning actress Anne Baxter was Wright's granddaughter. Baxter was the daughter of Catherine Baxter, a child born of Wright's first marriage. Baxter's daughter, Melissa Galt, currently lives and works in Atlanta as an interior designer.<ref name="Reflecting Pools"/> His step-daughter Svetlana (daughter of Olgivanna) and her son Daniel died in an automobile accident in 1946. Her widower, William Wesley Peters, was later briefly married to Svetlana Alliluyeva, the youngest child and only daughter of Joseph Stalin. They divorced after she could not adjust to the communal lifestyle of the Wright communities, which she compared to life in the [[សហភាពសូវៀត|Soviet Union]] under her father, and because of the constant interference of Wright's widow. Peters served as Chairman of the Frank Lloyd Wright Foundation from 1985 to 1991. A great-grandson of Wright, S. Lloyd Natof, currently lives and works in Chicago as a master woodworker who specializes in the design and creation of custom wood furniture.<ref>{{Cite news|title=The Short List|url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|work=Chicago Magazine|date=November 2006|accessdate=March 10, 2008|access-date=March 10, 2008}}</ref> == Archives == From Wright’s death in 1959 most of his collections were stored at the headquarters of the Frank Lloyd Wright Foundation — Taliesin, in Spring Green, Wisconsin, and Taliesin West. The collection includes more than 23,000 architectural drawings, about 40 large-scale architectural models, some 44,000 photographs, 600 manuscripts and more than 300,000 pieces of office and personal correspondence. The archive’s architectural models include notable Wright projects like the unrealized St. Mark’s Tower and a version of the Guggenheim. Most of these models were not made for clients; they were constructed for MoMA’s retrospective of Wright in 1940.<ref name="nytimes.com">Robin Pogrebin (September 3, 2012), [http://www.nytimes.com/2012/09/04/arts/design/frank-lloyd-wright-collection-moves-to-moma-and-columbia.html A Vast Frank Lloyd Wright Archive Is Moving to New York] ''New York Times''.</ref> In order to guarantee a high level of conservation and access as well as to transfer the considerable financial burden of maintaining the archive,<ref>Robin Pogrebin (March 9, 2014), [http://www.nytimes.com/2014/03/10/arts/design/models-preserve-wrights-dreams.html Models Preserve Wright’s Dreams] ''New York Times''.</ref> the Frank Lloyd Wright Foundation in 2012 partnered with the Museum of Modern Art and the Avery Architectural and Fine Arts Library to move the archive to New York. Wright’s furniture and art collection remain with the foundation, which will also have a role in monitoring the archive. Together the three parties established an advisory group to oversee exhibitions, symposiums, events and publications.<ref name="nytimes.com"/> Photographs and other archival materials are held by the Ryerson & Burnham Libraries at the Art Institute of Chicago. The Herbert and Katherine Jacobs Residence and Frank Lloyd Wright Records, 1924–1974, Collection includes drawings, correspondence, and other materials documenting the construction of two homes for the Jacobs as well as research files on Wright's life. The Frank Lloyd Wright in Michigan Collection, 1945–1988, consists of research documents, including photocopied correspondence between Wright and his clients, used for the book "Frank Lloyd Wright in Michigan." The Wrightiana Collection, c. 1897–1997 (bulk 1949–1969), includes a variety of printed materials and photographs about Wright and his projects. The Joseph J. Bagley Cottage Collection, c. 1916–1925, contains photographs and drawings documenting the Bagley cottage which was completed in 1916. The architect's personal [http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Archives.html archives] are located at Taliesin West in Scottsdale, Arizona. The Frank Lloyd Wright archives include photographs of his drawings, indexed correspondence beginning in the 1880s and continuing through Wright's life, and other ephemera. The Getty Research Center in Los Angeles, also has copies of Wright's correspondence and photographs of his drawings in their "[http://www.getty.edu/research/conducting_research/special_collections/wright.html Frank Lloyd Wright Special Collection]". Wright's correspondence is indexed in ''An Index to the Taliesin Correspondence'', ed. by Professor Anthony Alofsin, which is available at larger libraries. == ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស == * Annunciation Greek Orthodox Church, Wauwatosa, Wisconsin, 1956–1961 * Beth Sholom Synagogue, Elkins Park, Pennsylvania, 1954 * Child of the Sun, Florida Southern College, Lakeland, Florida, 1941–1958, site of the largest collection of the architect's work * Dana-Thomas House, Springfield, Illinois, 1902 * Darwin D. Martin House, Buffalo, New York, 1903–1905 * Dr. G.C. Stockman House, Mason City, Iowa, 1908 * Edward E. Boynton House, Rochester, New York, 1908 * Ennis House, Los Angeles, 1923 * Fallingwater (Edgar J. Kaufmann Sr. Residence), Bear Run, Pennsylvania, 1935–1937 * First Unitarian Society of Madison, Shorewood Hills, Wisconsin, 1947 * Frank Lloyd Wright Home and Studio, Oak Park, Illinois, 1889–1909 * Frank Thomas House, Oak Park, Illinois, 1901 * Gammage Auditorium, Tempe, Arizona, 1959–1964 * Graycliff. Derby, New York, 1926 * First Jacobs House, Madison, Wisconsin, 1936–1937 * Herbert F. Johnson Residence ("Wingspread"), Wind Point, Wisconsin, 1937 * Hollyhock House (Aline Barnsdall Residence), Los Angeles, 1919–1921 * Imperial Hotel, [[ទីក្រុងតូខ្យូ|Tokyo, Japan]], 1923 ''(demolished, 1968; entrance hall reconstructed at Meiji Mura near Nagoya, Japan, 1976)'' * Johnson Wax Headquarters, Racine, Wisconsin, 1936 * Kenneth Laurent House, the only home Wright designed to be handicapped accessible * Kentuck Knob, Ohiopyle, Pennsylvania, 1956 * Larkin Administration Building, Buffalo, New York, 1903 ''(demolished, 1950)'' * Marin County Civic Center, San Rafael, California, 1957–1966 * Marshall Erdman Prefab Houses, various locations, 1956–1960 * Midway Gardens, Chicago, Illinois, 1913 ''(demolished, 1929)'' * Clubhouse at the Nakoma Golf Resort, Plumas County, California, designed in 1923; opened in 2000 * Park Inn Hotel, the last standing Wright designed hotel, Mason City, Iowa, 1910 * Price Tower, Bartlesville, Oklahoma, 1952–1956 * Frederick C. Robie Residence, Chicago, Illinois, 1909 * R.W. Lindholm Service Station, Cloquet, Minnesota, 1958 * Solomon R. Guggenheim Museum, New York City, 1956–1959 * Taliesin, Spring Green, Wisconsin, 1911 & 1925 * Taliesin West, Scottsdale, Arizona, 1937 * The Illinois, mile-high tower in Chicago, 1956 ''(unbuilt)'' * Unity Temple, Oak Park, Illinois, 1904 * Usonian homes, various locations, 1930s–1950s * V. C. Morris Gift Shop, San Francisco, 1948 * Westhope (Richard Lloyd Jones Residence, Tulsa, Oklahoma, 1929 * William H. Winslow House, River Forest, Illinois, 1894 * Ward Winfield Willits Residence, and Gardener's Cottage and Stables, Highland Park, Illinois, 1901 == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em|refs=<ref name="bbccarlton"> {{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Mystery of the murders at Taliesin | date = }}</ref> <ref name="Brewster"> {{cite news|first=Mike |last=Brewster |title=Frank Lloyd Wright: America's Architect |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |work=Business Week |publisher=The McGraw-Hill Companies |date=July 28, 2004 |accessdate=January 22, 2008 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302053743/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |archivedate=March 2, 2008 }}</ref> <ref name=Brooks> {{cite web | last = Brooks | first = H. Allen | title = Architecture: The Prairie School | work = Encyclopedia of Chicago | publisher = Chicago Historical Society | year = 2005 | url = http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | accessdate = May 25, 2010 }}</ref> <ref name=Cassidy> {{cite web | last = Cassidy | first = Victor M. | title = Lost Woman | publisher = Artnet Magazine | date = October 21, 2005 | url = http://www.artnet.com/magazineus/features/cassidy/cassidy10-21-05.asp | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=Clayton> {{Cite book | last = Clayton | first = Marie | title = Frank Lloyd Wright Field Guide | publisher = Running Press | year = 2002 | pages = 97–102 | isbn = 0-7624-1324-7 }}</ref> <ref name="Denzerbook">{{cite book | last = Denzer | first = Anthony | title = The Solar House: Pioneering Sustainable Design | publisher = Rizzoli | year = 2013 | url = http://solarhousehistory.com/book/ | isbn = 978-0-8478-4005-2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200811/http://solarhousehistory.com/book/ |date=2013-07-26 }}</ref> <ref name=FLWF> {{cite web | title = A brief Biography | work = Wright's Life + Work | publisher = Frank Lloyd Wright Foundation | year = 2010 | url = http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html | accessdate = May 16, 2010 }}</ref> <ref name=Gebhard> {{Cite book | last = Gebhard | first = David | author2 = Patricia Gebhard | title = Purcell & Elmslie: Prairie Progressive Architects | publisher = Gibbs Smith | year = 2006 | location = Salt Lake City | page = 32 | isbn = 1-4236-0005-3 }}</ref> <ref name=Goldberger> {{cite web | last = Goldberger | first = Paul | title = Toddlin' Town: Daniel Burnham's great Chicago Plan turns one hundred | work = The New Yorker | date = March 9, 2009 | url = http://www.newyorker.com/arts/critics/skyline/2009/03/09/090309crsk_skyline_goldberger | accessdate = March 26, 2009 }}</ref> <ref name=Lind> {{Cite book | last = Lind | first = Carla | title = Lost Wright: Frank Lloyd Wright's Vanished Masterpieces | place = New York | publisher = Simon & Schuster, Inc. | year = 1996 | pages = 40–43 | isbn = 0-684-81306-8 }}</ref> <ref name="loc"> {{cite web | author = American Treasures of the Library of Congress | title = The Genius of Frank Lloyd Wright | url = http://www.loc.gov/exhibits/treasures/tri004.html | publisher = Library of Congress | accessdate = February 28, 2014 }}</ref> <ref name=MIT> {{cite web | title = Marion Mahony Griffin (1871–1962) | work = From Louis Sullivan to SOM: Boston Grads Go to Chicago | publisher = Massachusetts Institute of Technology | year = 1996 | url = http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=OGorman> {{Cite book | ref = {{harvid|O'Gorman|2004}} | last = O'Gorman | first = Thomas J. | title = Frank Lloyd Wright's Chicago | publisher = Thunder Bay Press | year = 2004 | location = San Diego | pages = 31–33 | isbn = 1-59223-127-6 }}</ref> <ref name=Saint>{{Cite journal | last = Saint | first = Andrew | title = Frank Lloyd Wright and Paul Mueller: the architect and his builder of choice | journal = Architectural Research Quarterly | volume = 7 | issue = 2 | pages = 157–167 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | date = May 2004 | url = http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | accessdate = March 16, 2010 | doi = 10.1017/S1359135503002112 | archive-date = មីនា 4, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054252/http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | dead-url = yes }}</ref> <ref name=Sommer> {{Cite book | last = Sommer | first = Robin Langley | title = Frank Lloyd Wright: A Gatefold Portfolio | publisher = Barnes & Noble Books | year = 1997 | location = Honk Kong | chapter = Frank W. Thomas House | isbn = 0-7607-0463-5}} </ref> <ref name=Tafel> {{Cite book | ref = {{harvid|Tafel|1985}} | last = Tafel | first = Edgar | title = Years With Frank lloyd Wright: Apprentice to Genius | place = Mineola, N.Y. | publisher = Dover Publications | year = 1985 | page = 31 | isbn = 0-486-24801-1 }}</ref> <ref name="Twombly1979"> {{cite book | last = Twombly | first = Robert | title = Frank Lloyd Wright His Life and Architecture | year = 1979 | publisher = A Wiley-Interscience | location = Canada | pages = 276–278 }}</ref> <ref name=Weil> {{Cite book | author = Frank Lloyd Wright Preservation Trust | editor = Zarine Weil | title = Building A Legacy: The Restoration of Frank Lloyd Wright's Oak Park Home and Studio | publisher = Pomegranate | year = 2001 | location = San Francisco | page = 4 | isbn = 0-7649-1461-8 }}</ref> <ref name=Wright> {{Cite book | ref = {{harvid|Wright|2005}} | last = Wright | first = Frank Lloyd | title = Frank Lloyd Wright: An Autobiography | place = Petaluma, CA | publisher = Pomegranate Communications | year = 2005 | pages = 60–63 | isbn = 0-7649-3243-8 }}</ref>}} == Further reading == === Wright's philosophy === * Hoffmann, Donald. ''Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture''. New York: Dover Publications, 1995. ISBN 0-486-28364-X * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses''. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5 * McCarter, Robert (ed.). ''Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles''. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1 * Meehan, Patrick, ed. ''Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture''. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4 * Nisbet, Earl. ''Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright''. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6 * Rosenbaum, Alvin. ''Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America''. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4 * Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", ''Landscape Journal'', 20.2 (2001): 141-155. * Sergeant, John. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture''. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2 * Treiber, Daniel. ''Frank Lloyd Wright''. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9 * Wright, Frank Lloyd. ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943. * Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", ''Architectural Record'', March 1908. Reprinted in ''Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930''. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3 * Wright, Frank Lloyd. ''The Natural House''. New York: Horizon Press, 1954. === Biographies === * Farr, Finis. ''Frank Lloyd Wright: A Biography''. New York: Scribner, 1961. * Friedland, Roger and Harold Zellman. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship''. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2 * Gill, Brendan. ''Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright''. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5 * Huxtable, Ada Louise. ''Frank Lloyd Wright''. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1 * Secrest, Meryle. ''Frank Lloyd Wright: a Biography''. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7 * Twombly, Robert C. ''Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture''. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2 * Wright, Iovanna Lloyd. ''Architecture: Man in Possession of His Earth''. Garden City, NY: Doubleday, 1962. === Surveys of Wright's work === * Aguar, Charles and Berdeana Aguar. ''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs''. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X * Blake, Peter. ''Frank Lloyd Wright: Architecture and Space''. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964. * Fell, Derek. ''The Gardens of Frank Lloyd Wright''. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9 * Heinz, Thomas A. ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8 * Hildebrand, Grant. ''The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses''. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7 * Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. ''Frank Lloyd Wright: The Masterworks''. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6 * Levine, Neil. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4 * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Glass Designs''. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5 * McCarter, Robert. ''Frank Lloyd Wright''. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4 * Pfeiffer, Bruce Brooks. ''Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy''. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6 * Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). ''Frank Lloyd Wright: The Complete Works''. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0 * Riley, Terence and Peter Reed (eds.). ''Frank Lloyd Wright: Architect''. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X * Smith, Kathryn. ''Frank Lloyd Wright: America's Master Architect''. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5 * Storrer, William Allin. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog''. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4 * Storrer, William Allin. ''The Frank Lloyd Wright Companion''. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2 === Selected books about specific Wright projects === * Toker, Franklin. ''Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House''. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4 * Whiting, Henry, II. ''At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio''. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3 == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://www.franklloydwright.org/ Frank Lloyd Wright Foundation] Official Website * [http://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html The Frank Lloyd Wright Foundation Archives (The Museum of Modern Art | Avery Architectural & Fine Arts Library, Columbia University, New York)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221060655/https://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html |date=2018-12-21 }} * [http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw Frank Lloyd Wright, Wisconsin Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830210333/http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw/ |date=2012-08-30 }} * [http://www.savewright.org/ Frank Lloyd Wright Building Conservancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701005657/https://savewright.org/ |date=2023-07-01 }} * [http://www.gowright.org/ Frank Lloyd Wright Preservation Trust] – FLW Home and Studio, Robie House * [http://www.taliesin.edu/ Frank Lloyd Wright School of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403124954/https://taliesin.edu/ |date=2019-04-03 }} * [http://www.WrightInWisconsin.org/ Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?frank-lloyd-wright-architecture Frank Lloyd Wright Original Letters]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shapell Manuscript Foundation * [http://www.pbs.org/flw/ Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810140421/http://www.pbs.org/flw/ |date=2006-08-10 }} – PBS documentary by Ken Burns and resources * [http://www.loc.gov/exhibits/flw/flw.html Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932] * [http://www.loc.gov/rr/print/list/103_flw.html Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey] * [http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm Complete list of Wright buildings by location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430033246/http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm |date=2011-04-30 }} * [http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115235343/http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html |date=2010-01-15 }} * [http://media.nybooks.com/111008-filler.mp3 Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright] from ''The New York Review of Books'' * [http://www.metropolismag.com/October-2008/Higher-Station Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station] * [http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec Frank Lloyd Wright and Quebec] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003231419/http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec |date=2009-10-03 }} * [http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119031444/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html |date=2013-01-19 }} interviewed by Mike Wallace on ''The Mike Wallace Interview'' recorded September 1 & 28, 1957 * [http://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright Interactive Map of Frank Lloyd Wright Buildings, created in the Harvard WorldMap Platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507093452/https://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright |date=2021-05-07 }} * [http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104064859/http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html |date=2013-11-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=cMXK_KtUVm4 Appearance on ''What's My Line?'', June 3, 1956] * [http://digitalcollections.uark.edu/cdm/landingpage/collection/joneswright Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries] * [http://www.steinerag.com/flw/Artifact%20Pages/PhRtS290.htm Chauncey L. and Johanna Griggs Residence, Tacoma Lakewood Washington 1945] ihsoeum9mm346py476fm073290091g5 0 37488 335522 213490 2026-05-19T17:41:38Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] 335522 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុហ៍]] canimmlcwzqv4784ynlqvz4hk7433lk 0 40932 335515 335315 2026-05-19T15:42:45Z TheRandomGoober 27248 Reverted previous edits per [[WP:VAND]] 335515 wikitext text/x-wiki {{Infobox election |election_name = ការបោះឆ្នោតសកល ឆ្នាំ២០១៨ នៅកម្ពុជា |country = Cambodia |type = parliamentary |ongoing = no |previous_election = ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣ |previous_year = ២០១៣ |next_election = បោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៦ ឆ្នាំ២០១៨ |next_year = ២០២៣ |previous_mps = បញ្ជីរាយនាម សមាជិករដ្ឋសភាអាណត្តិទី៥, ២០១៣–១៨ |elected_mps = |seats_for_election = សរុបចំនួន ១២៥ អាសនៈនៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភាជាតិ]] |majority_seats = ៦៣ |election_date = ២៩ កក្កដា ២០១៨ |registered = ៨,៣៨០,២១៧ {{decrease}} ១៣.៣៩% |turnout = ៦,៩៥៦,៩០០ (៨៣.០២%) {{increase}} ១៣.៤១% |image1 = [[File:Hun Sen (2018) cropped (2).jpg|200x200px|border]] |leader1 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_since1 = ១៤ មករា ១៩៨៥ |party1 = គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា |leaders_seat1 = [[មណ្ឌលបោះឆ្នោតខេត្តកណ្តាល|ខេត្តកណ្តាល]] |last_election1 = {{nowrap|៦៨ អាសនៈ, ៤៨.៨៣%}} |seats1 = ១២៥ |seat_change1 = {{increase}} ៥៧ |popular_vote1 = ៤,៨៨៩,១១៣ |percentage1 = ៧៦.៨៥% |swing1 = {{increase}} ២៨.០២% |title = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] |before_election = [[ហ៊ុន សែន]] |before_party = គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា |after_election = [[ហ៊ុន សែន]] |after_party = គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា |map_image = 2018 Cambodia Election.png |map_caption = គបក: {{colorbox|#4389e3}} ៦០-៧០% {{colorbox|#1666cb}} ៧០-៨០% {{colorbox|#0645b4}} ៨០-៩០% |color1=1e90ff}}{{Politics of Cambodia}} '''ការ​បោះ​ឆ្នោត​ជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ អណត្តិទី៦''' គឺត្រូវបានប្រព្រឹត្តធ្វើឡើងក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] នៅថ្ងៃអាទិត្យ ទី២៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៨ ដើម្បីជ្រើសតាំងសមាជិករដ្ឋសភាថ្មី។ ការិយាល័យបោះឆ្នោតបានចាប់បើកពីម៉ោង៧:០០ ព្រឹក និងបិទទៅវិញនៅម៉ោង ៣:០០ ល្ងាច។ ចំនួនអ្នកចូលរួមបោះឆ្នោតលើកនេះត្រូវបានថយចុះ ១៣% ពីចំនួនអ្នកបោះឆ្នោតកាលពីឆ្នាំ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|២០១៣]]។ ដោយគ្មានវត្តមានពីគណបក្សប្រឆាំង ការបោះឆ្នោតនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិមើលឃើញជា"ការបោះឆ្នោតគ្រាន់តែបង្គ្រប់កិច្ច និងក្លែង"។<ref name="dissolve">{{cite news |url=http://www.phnompenhpost.com/national/breaking-supreme-court-rules-dissolve-cnrp |title=(ភាសាអង់គ្លេស) តុលាការកំពូលសម្រេចរំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ |work=[[ភ្នំពេញ ប៉ុស្តិ៍]] |date=16 November 2017 |accessdate=16 November 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.voacambodia.com/a/rights-groups-call-out-cambodia-sham-election/4503007.html |title=Rights Groups Call Out Cambodia’s ‘Sham’ Election |work=VOA Cambodia |publisher=[[Voice of America]] |date=29 July 2018}}</ref> ដូចដែលបានរំពឹងទុកអញ្ជឹង [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជន]]ដែលជាបក្សកាន់អំណាច បានទទួលសន្លឹកឆ្នោតយ៉ាងលើសលប់ ទូលំទូលាយដោយដណ្តើមបានអសានៈទាំង ១២៥ នៅក្នុងរដ្ឋសភា។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/08/hun-sen-cpp-wins-parliamentary-seats-cambodia-election-180815135109639.html |title=Hun Sen's CPP wins all parliamentary seats in Cambodia election |work=[[Al Jazeera]] |date=15 August 2018}}</ref> ទោះបីជាមានការអំពាវនាវឱ្យធ្វើពហិការការបោះឆ្នោតក៏ដោយក៏ចំនួនអ្នកទៅបោះឆ្នោតត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា មានចំនួនប្រមាណ ៨៣.០២%។ ==ផ្ទៃរឿង== [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៥ ឆ្នាំ២០១៣|ការបោះឆ្នោតលើកមុន]]ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៣ បានទទួលជ័យជម្នះជាលើកទី៤ ជាប់ៗគ្នាសម្រាប់[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] ដែលទទួលបាន ៦៨ អាសនៈក្នុង[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] ខណៈ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] ដណ្តើមបានអាសនៈ ៥៥ ដែលនៅសល់។ ទោះបីជាទទួលបានអាសនៈយ៉ាងច្រើនក៏ដោយ ក៏បក្សប្រឆាំងបានច្រានចោលលទ្ធផលនេះ ហើយបានចោទប្រកាន់គណបក្សប្រជាជនថាបានក្លែងបន្លំការបោះឆ្នោត។ ជាលទ្ធផល គណបក្សសង្គ្រោះជាតិបានធ្វើពហិការមិនចូលសភាក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០១៣ ហើយបានប្តេជ្ញាថានឹងមិនចូលសភារហូតដល់ការកែទម្រង់ការបោះឆ្នោតត្រូវបានធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=http://www.voacambodia.com/content/opposition-standing-firm-on-election-reform-demand/1865601.html|title=Opposition Standing Firm on Election Reform Demand|publisher=[[Voice of America]]|date=7 March 2014|author=Heng Reaksmey and Men Kimseng|accessdate=18 July 2014}}</ref> លទ្ធផល​ជម្លោះ​បាន​នាំ​មកឱ្យ​ការផ្ទុះ​នៃ​បាតុកម្មប្រឆាំង​រដ្ឋាភិបាល​យ៉ាងរីក​រាលដាល។<ref>{{cite news|last=Dara|first=Mech|title=CNRP Holds Biggest Demonstration in Decades|url=http://www.cambodiadaily.com/featured-stories/cnrp-holds-biggest-demonstration-in-decades-49558/|accessdate=18 July 2014|publisher=[[The Cambodia Daily]]|date=23 December 2013|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106214930/http://www.cambodiadaily.com/featured-stories/cnrp-holds-biggest-demonstration-in-decades-49558/|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន]] បានយល់ព្រមរៀបចំការបោះឆ្នោតរយៈពេលមុនប្រាំខែនៅដើមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៨។ ទោះ​យ៉ាង​ណា គណបក្ស​ប្រឆាំង​បាន​ច្រាន​ចោល​ការ​លើក​ឡើង​នេះ ដោយ​ទាមទារ​ឲ្យ​មាន​ការ​បោះ​ឆ្នោត​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ ២០១៥ ឬ​ពាក់​កណ្ដាល​នៃឆ្នាំ ២០១៦។<ref name="RFA">{{cite web|url=http://www.rfa.org/english/news/cambodia/election-04102014203318.html|title=Hun Sen Agrees to Hold Early Election, Wants Deal Signed Before King|date=10 April 2014|accessdate=9 July 2014|publisher=[[Radio Free Asia]]}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៤ វិបត្តិនយោបាយនេះបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ ហើយគណបក្សប្រឆាំងបានយល់ព្រមទទួលយកអាសនៈរបស់ពួកគេនៅក្នុងសភា។ គេ​ក៏​បាន​ឯកភាព​គ្នា​ដែរ​ថា ការ​បោះ​ឆ្នោត​លើក​ក្រោយ​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​នៅ​ឆ្នាំ​២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.phnompenhpost.com/national/political-deadlock-broken |title=Political deadlock broken |publisher=[[The Phnom Penh Post]] |date=22 July 2014 |accessdate=24 July 2014}}</ref> ទោះ​យ៉ាង​ណា[[សម រង្ស៊ី|លោក សមរង្ស៊ី]] ប្រធាន​[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ]] ត្រូវ​បាន​ដក​ចេញ​ពី​អភ័យឯកសិទ្ធិ​សភា ហើយ​បន្ទាប់​មក​ត្រូវ​បាន​ហាម​មិន​ឲ្យ​វិល​ត្រឡប់ចូល​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​បន្ទាប់​ពីបាន​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រទេស។<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/news/rainsy-pledges-to-return-home-before-2018-national-election-103536 |title=Rainsy Pledges to Return Home Before 2018 National Election |publisher=[[The Cambodia Daily]] |date=21 December 2015 |accessdate=24 November 2016 |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808235724/https://www.cambodiadaily.com/news/rainsy-pledges-to-return-home-before-2018-national-election-103536/ |url-status=dead }}</ref> សំណើ​សុំ​លើក​លែង​ទោស​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ ត្រូវ​បាន​លោក[[នាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុនសែន|ហ៊ុនសែន]]រារាំង<ref>{{cite news|url=https://www.cambodiadaily.com/news/hun-sen-rejects-cnrp-request-pardons-119278/|title=Hun Sen Rejects CNRP Request for Pardons|work=[[The Cambodia Daily]]|date=14 October 2016|accessdate=24 November 2016|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808234213/https://www.cambodiadaily.com/news/hun-sen-rejects-cnrp-request-pardons-119278/|url-status=dead}}</ref> ហើយ​នៅ​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​២០១៦ អនុ​លោក [[គឹម សុខា]] ត្រូវបានជំនួស​[[សម រង្ស៊ី|លោក សម រង្ស៊ី]]ជា​ប្រធាន​​ភាគតិច។<ref>{{cite news |url=https://www.cambodiadaily.com/brief/sokha-replace-rainsy-parliamentary-position-121546 |title=Sokha to Replace Rainsy in Parliamentary Position |work=[[The Cambodia Daily]] |date=6 December 2016 |accessdate=8 December 2016 |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808234220/https://www.cambodiadaily.com/brief/sokha-replace-rainsy-parliamentary-position-121546/ |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៧ [[សម រង្ស៊ី|លោក សម រង្ស៊ី]] បានលាលែងពីតំណែងប្រធានគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ហើយត្រូវបានលោក [[គឹម សុខា]] បន្តតំណែង។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-cambodia-politics-idUSKBN15Q0HB |title=Cambodia opposition leader Rainsy resigns from party |work=[[Reuters]] |date=11 February 2017 |accessdate=12 February 2017 |author=Prak Chan Thul}}</ref> នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣ ខែ​កញ្ញា លោក គឹម សុខា ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន និងចោទប្រកាន់ពីបទក្បត់ជាតិ ដែលបានលើកនូវសំណួរ​អំពី​អនាគតនៃ​គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/09/02/world/asia/cambodia-kem-sokha-arrest-hun-sen.html |title=Cambodia Arrests Opposition Leader, Accusing Him of Treason |work=[[The New York Times]] |date=3 September 2017 |accessdate=8 September 2017}}</ref> ទង្វើ​មួយ​ទៀត​នៃ​ការ​គាប​សង្កត់​របស់​រដ្ឋាភិបាល​គឺ​ការ​បិទ​[[ខេមបូឌា ដេលី|កាសែត​ខេមបូឌា ដេលី]]។<ref name="vecono" >{{cite news|title=Cambodia's government is preparing for elections with repression|url=https://www.economist.com/news/asia/21728665-opposition-leader-arrested-and-newspaper-closed-cambodias-government-preparing|newspaper=[[The Economist]]|date=7 September 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៧ គណបក្សសង្គ្រោះជាតិត្រូវបានរំលាយដោយបង្ខំ ដោយលុបបំបាត់ការប្រកួតប្រជែងពិតប្រាកដចំពោះគណបក្សប្រជាជនដែលកាន់អំណាច។<ref name="dissolve"/> អាសនៈ​របស់​គណបក្សដែលរំលាយ​ក្នុង​សភា​ត្រូវ​បាន​ចែក​ឲ្យ​គណបក្ស​បី​ផ្សេង​ទៀត។<ref>{{Cite news |url=http://phnompenhpost.com/national-politics/list-new-national-assembly-members-approved |title=List of new National Assembly members approved |work=[[The Phnom Penh Post]] |date=24 November 2017 |accessdate=24 November 2017 |archive-date=22 តុលា 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022100402/https://www.phnompenhpost.com/national-politics/list-new-national-assembly-members-approved |url-status=dead }}</ref> ==លទ្ធផល== <onlyinclude> <center> {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នីតិកាលទី៦ ឆ្នាំ២០១៨ |colspan=6|[[File:Assemblee cambodge 2018.svg|center|300px]] |- ! colspan=2|គណបក្ស !សម្លេង !% !កៅអី/អាសនៈ !+/– |- |style="background-color:#1E90FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]||៤,៨៨៩,១១៣||៧៦.៨៥||១២៥||+៥៧ |- |style="background-color:#FDD017;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]||៣៧៤,៥១០||៥.៨៩||០||០ |- |style="background-color:#3BB9FF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសម្ព័ន្ធដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ]]||៣០៩,៣៦៤||៤.៨៦||០||០ |- |style="background-color:#eb2228;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ]]||២១២,៨៦៩||៣.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#253285;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិ]]||៩៩,៣៧៧||១.៥៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#269721;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន]]||៧០,៥៦៧||១.១១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#ffa500;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសំបុកឃ្មុំសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ]]||៥៦,០២៤||០.៨៨||០||ថ្មី |- |style="background-color:#40E0D0;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរឈប់ក្រ]]||៥៥,២៩៨||០.៨៧||០||០ |- |style="background-color:#fcf104| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរតែមួយ]]||៤៨,៧៨៥||០.៧៧||០||ថ្មី |- |style="background-color:#0101df| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសញ្ជាតិកម្ពុជា]]||៤៥,៣៧០||០.៧១||០||០ |- |style="background-color:#770C05| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរសាធារណរដ្ឋ]]||៤១,៦៣១||០.៦៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#0045bc| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សយុវជនកម្ពុជា]]||៣៩,៣៣៣||០.៦២||០||ថ្មី |- |style="background-color:#FFFFFF;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សធម្មាធិបតេយ្យ]]||២៩,០៦០||០.៤៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#008000;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]]||២៣,២៥៥||០.៣៧||០||០ |- |style="background-color:#313599;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សខ្មែរក្រោក]]||២២,០០២||០.៣៥||០||ថ្មី |- |style="background-color:#face0b;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សពន្លឺថ្មី]]||១៣,៥០៩||០.២១||០||ថ្មី |- |style="background-color:#0d8009;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សជនជាតិដើមប្រជាធិបតេយ្យ|គណបក្សជនជាតិដើមប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា]]||១០,១៩៧||០.១៦||០||ថ្មី |- |style="background-color:#ed028c;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សមាតុភូមិយើង]]||៩,១៧៤||០.១៤||០||ថ្មី |- |style="background-color:#6a2fad;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ]]||៨,៥៩១||០.១៤||០||០ |- |style="background-color:#fcc23d;"| ||style="text-align:left;"|[[គណបក្សរស្មីខេមរា]]||៤,២១២||០.០៧||០||ថ្មី |- |colspan=2 style="text-align:left;"|សម្លេងទុព្វលភាព/មិនបានការ||៥៩៤,៦៥៩||–||–||– |- |colspan=2 style="text-align:left;"|'''សរុប'''||'''៦,៩៥៦,៩០០'''||'''១០០'''||'''១២៥'''||'''+២''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|អ្នកចុះឈ្មោះបោះឆ្នោត||៨,៣៨០,២១៧||៨៣.០២||–||– |- |colspan=6 style="text-align:left;"|ប្រភព: [https://www.nec.gov.kh/khmer/sites/default/files/images-attachment/provisional-result_0.jpg គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] |} </center> </onlyinclude> == ឯកសារយោង == {{reflist}}{{ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា]] hl02e5p0ouz677zj6icfdpwbwrycpy1 0 41776 335517 333911 2026-05-19T15:56:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335517 wikitext text/x-wiki {{short description|ទ្វីប}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Infobox Continent |title = អាមេរិកខាងជើង |image = [[File:Location North America.svg|200px]] |area = ២៤,៧០៩,០០០ គម^២ ([[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមក្រឡាផ្ទៃ|ទី៣]]) |population = ៥៧៩,០២៤,០០០ (២០១៦; [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ចំណាត់ថ្នាក់ទី៤]]) |density = ២២.៩/គម^២{{efn|This North American density figure is based on a total land area of 23,090,542 km² only, considerably less than the total combined land and water area of 24,709,000 km².}} |GDP_nominal = $24.43 trillion (2019; [[List of continents by GDP (nominal)|2nd]])<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/WEOWORLD/NMQ |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_PPP = $26.03 trillion (2019; 3rd)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |GDP_per_capita = $49,240 (2019; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|2nd]])<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}</ref> |countries = រដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ២៣ |list_countries = ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង |dependencies = [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង#តំបន់មិនអធិបតេយ្យ|តំបន់អធិបតេយ្យចំនួន២៣]] |languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] [[ភាសាបារាំង]] និង[[ភាសានៅអាមេរិកខាងជើង|ភាសា]]ជាច្រើនទៀត |time = [[UTC-១០]] ទៅ [[UTC±០|UTC]] |cities = [[បញ្ជីរាយបណ្តុំទីក្រុងធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើង|បញ្ជីទីក្រុង]]៖<ref>{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia.com}}</ref><br>{{hlist|[[តំបន់ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] • [[មហាទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] • [[មហាតំបន់ឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូស អាន់ជ័រលេស]] • [[តំបន់ទីក្រុងឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] • [[មហាក្រុងបូស្តុន|បូស្តុន]] • [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] • [[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស់–ហ្វតវត]] • [[តំបន់ឆកសមុទ្រសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ]] • [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] • [[តំបន់ទីក្រុងម៉ៃអាមី|ម៉ៃអាមី]] • [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលផ្យា]] }} |m49 = <code>003</code> – North America<br /><code>019</code> – [[Americas]]<br /><code>001</code> – [[World]] }} '''អាមេរិកខាងជើង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''North America''; [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Amérique du Nord'') គឺជាទ្វីបមួយស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]]និងមួយផ្នែកធំគឺស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ នៅពេលខ្លះ អាមេរិកខាងជើងក៏អាចចាត់ទុកបានដែរថាជា[[ទ្វីប|ឧបទ្វីប]]មួយនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល។<ref name="britannica-northamerica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm | title = Map And Details Of All 7 Continents |publisher = worldatlas.com|quote=In some parts of the world students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas.|accessdate=2 September 2016}}</ref> ទ្វីបនេះមានគល់ដែនជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]នៅភាគខាងជើង ភាគខាងកើតជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ភាគខាងលិចនិងត្បូងជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និងនៅភាគអាគ្នេយ៍ជាប់នឹង[[អាមេរិកខាងត្បូង]]ហើយ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ អាមេរិកខាងជើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២៤,៧០៩,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៩,៥៤០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ប្រហែល ១៦.៥% នៃផ្ទៃផែនដី និងប្រហែល ៤.៨% នៃផ្ទៃដីសរុប។ បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី អាមេរិកខាងជើងគឺទ្វីបធំជាងគេបង្អស់ទីបីដោយនៅពីក្រោយ[[អាស៊ី|ទ្វីបអាស៊ី]]និង[[អាហ្រ្វិក]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> ហើយជាប់លំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ថ្នាក់លេខបួន]]ខាងចំនួនប្រជាជនដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]។<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ចំនួនប្រជាជននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជិត ៥៧៩ លាននាក់នៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យទាំង ២៣ ឬប្រហែល ៧.៥% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកបើរាប់ទាំងកោះនៅជុំវិញ (ជាពិសេសគឺនៅជុំវិញ[[ការ៉ាអ៊ីប|តំបន់ការ៉ាអ៊ីប]])។ វត្តមាន[[ការតាំងលំនៅរបស់អាមេរិកាំង|មនុស្សដំបូងៗ]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]ដោយឆ្លងតាមតំបន់[[ប៊ីរីងហ្គី]] ប្រហែលពី ៤០,០០០ ទៅ ១៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ បន្ទាប់មក មនុស្សនៅទ្វីបនេះបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមួយទៀតដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[ប៉ាលីអូអាមេរិកាំង]]ដោយវាបានបញ្ចប់កាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។ [[សម័យបុរាណ]]នៅអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ [[សម័យបុរេកូឡុំប៊ីន]]បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៩២ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកក៏បានចាប់ផ្តើមពោលគឺការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]]និង[[ដើមសម័យទំនើប]]។ លំនាំវប្បធម៌និងក្រុមជនជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអន្តរកម្មរវាងពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមភាគតិច ទាសករមកពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី និងកូនចៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេ។ ដោយសារតែអាណានិគមកិច្ចរបស់ពួកអឺរ៉ុបនៅលើទ្វីបអាមេរិក ជនជាតិអាមេរិកខាងជើងបច្ចុប្បន្នអាចនិយាយភាសាអឺរ៉ុបបានដោយរលូនមានដូចជា ភាសាអង់គ្លេស ភាសាអេស្ប៉ាញ ឬភាសាបារាំងជាដើម ហើយវប្បធម៌របស់រដ្ឋពួកគេនីមួយៗជាទូទៅគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងប្រពៃណីលោកខាងលិច (ប្រពៃណីអឺរ៉ុប)។ ក៏ប៉ុន្តែនៅផ្នែកខ្លះនៃទ្វីប ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងតំបន់អាមេរិកកណ្តាល ប្រជាជនគេភាគច្រើននូវតែបន្តប្រពៃណីវប្បធម៌ទំនាមទម្លាប់ជនជាតិដើមនិងនិយាយភាសាផ្ទាល់ខ្លួន។ ==ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ== [[File:Historisch Nordamerika.jpg|thumb|ផែនទីនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង នៅអំឡុងឆ្នាំ១៦២១]] ជាធម្មតា គេបានទទួលស្គាល់ថា"[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]"គឺជាឈ្មោះដែលបានដាក់ឱ្យដោយបុគ្គលសំខាន់ៗចំនួន ៣ គឺ៖ អ្នករុករកជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី (Amerigo Vespucci)|អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី]] អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ[[ម៉ាទីន វ៉ាលស៊ីមូលឺ]] និង[[ម៉ាទីស រីងមែន]]។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=7 July 2011}}</ref> វេស្ពូស៊ីដែលបានរុករកឃើញទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងនៅរវាងឆ្នាំ១៤៩៧ និង១៥០២ គឺជាជនជាតិអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានលើកឡើងថា ទ្វីបអាមេរិចមិនមែនជាទឹកដី[[ឥណ្ឌាខាងកើត]]នោះទេ កាលពិតវាគឺជាដែនដីដ៏ថ្មីមួយដែលពួកអឺរ៉ុបមិនដែលធ្លាប់ឃើញនិងដឹងពីមុនមក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥០១ លោកវ៉ាលស៊ីមូលឺបានគូសផែនទីពិភពលោកថ្មីមួយដែលក្នុងនោះលោកបានសរសេរពាក្យថា"អាមេរិក"ដាក់នៅចំកណ្តាលទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដែលសព្វថ្ងៃគឺ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។ គាត់បានពន្យល់ពីហេតុផលសម្រាប់ឈ្មោះនោះនៅក្នុងសៀវភៅមួយចំណងជើងថា ''Cosmographiae Introductio''៖<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{lang-la|"Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."}}}}</ref> <blockquote>{{lang|la|... ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam}} (from Americus the discoverer ... as if it were the land of Americus, thus America).</blockquote> សម្រាប់វ៉ាលស៊ីមូលឺ, គឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចជំទាស់នឹងការដាក់ឈ្មោះមកលើទឹកដីបន្ទាប់ពីអ្នកដែលបានរកឃើញវានេះទេ។ ដូច្នេះ លោកបានយកឈ្មោះលោកអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី មកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំងរួចក៏បានជាពាក្យថា"អាមេរិកា" (''America'')។ ក្រោយមកៗ អ្នករុករកផ្សេងៗទៀតបានវាតទីពង្រីកទៅទិសខាងជើងដោយនូវតែសម្តៅលើវាថា"អាមេរិក"។ នៅឆ្នាំ១៥៣៨ លោកជេរ៉ល ម៉ើខាទ័របានសម្តៅលើអឌ្ឍគោលខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកថាជា"អាមេរិកា"។<ref name="Cohen">{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |accessdate=3 February 2014 |archivedate=22 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}</ref> អ្នកខ្លះវិញបានជំទាស់នឹងការប្រើនាមត្រកូលសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះទឹកដីដែលបានរកឃើញថ្មី (លើកលែងតែក្នុងករណីជារាជវង្សានុវង្សទើបមានសឹទ្ធអាចដាក់ឈ្មោះទៅលើអ្វីតាមត្រកូលនាមរបស់ពួកគេបាន) ការដាក់ឈ្មោះទ្វីបថ្មីទៅតាននាមត្រកូលរបស់លោក'អាមេរិកូ' វេស្ពូស៊ី ក៏ចាប់ក្លាយជាចម្ងល់ទៅដល់ភូមិសាស្រ្តវិទូជាច្រើននាសម័យកាលនោះ។<ref>{{cite book |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (producer) |last2=Mitchinson |first2=John |title=The Book of General Ignorance |year=2006 |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second ... |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៧៤ ថូម៉ាស ប៊ែលបានស្នើសុំដកឈ្មោះពីជួរភ្នំ"អាមេរិគ៍"នៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកជូល ម៉ាកូបានលើកឡើងថាឈ្មោះជួរភ្នំនេះគឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាដើមអាមេរិក|ភាសាអាមេរិកពីដើម]]។<ref>{{cite web|url=http://www.unz.org/Pub/AtlanticMonthly-1875mar-00291?View=PDFPages|title="Origin of the Name America" by Jules Marcou, The Atlantic Monthly, March 1875|website=UNZ.org|access-date=19 March 2017}}</ref> លោកម៉ាកូបានធ្វើការជាមួយនឹងលោក[[អ៊ុកហ្គឺស្ទឺស ឡេ ផ្លូជីអ៊ុង]]ដោយបានរួមគំនិតគ្នាសរសេរថា"ឈ្មោះ''អាមេរិកា'' ឫ''អាមេរិកាំង'' នៅក្នុង[[ភាសាម៉ាយ៉ា]]គឺមានន័យថា ប្រទេសដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងមិនចេះឈប់ ឫដែនដីនៃខ្យល់...ហើយតាមបច្ច័យអាចមានន័យថា...វិញ្ញាណដែលដង្ហក់ជីវិតខ្លួនឯង"។<ref name="Cohen"/> ==វិសាលភាព== [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង"ជាផ្លូវការ ហើយបានបែងចែកទ្វីបនេះទៅជា ៣ តំបន់គឺ [[អាមេរិកភាគខាងជើង]] [[អាមេរិកកណ្តាល]] និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។ នេះត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវការដោយផ្នែកស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-11|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-12|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}</ref> [[អាមេរិកភាគខាងជើង]]គឺខុសគ្នាឆ្ងាយពី"ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង" ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[អាមេរិកកណ្តាល]] ហើយពេលខ្លះមិនរាប់[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ចូលទេ។ នៅក្នុងបរិបទដែលបានកំណត់គឺ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង]] កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងបីបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ។ [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ព័រទុយកាល់]] [[អេស្ប៉ាញ]] [[រ៉ូម៉ានី]] [[ក្រិក]] និងបណ្តាប្រទេសនៅ[[អាមេរិកឡាទីន]]បានជ្រើសយកគំរូទ្វីបចំនួន ៦, ប្រទេសទាំងនោះមើលឃើញថាអាមេរិកគឺជាទ្វីបតែមួយ ហើយជាញឹកញាប់ថែមទាំងរាប់បញ្ចូលតំបន់មួយចំនួនដូចជា៖ [[ក្រូអិនឡង់]] [[សាំងព្យារ]] និង[[ប៊ឺមូដា]]ជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=Spanish|quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon.}}</ref><ref>{{cite web|title=Six or Seven Continents on Earth|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|accessdate=18 December 2016|language=English|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|url-status=dead}} "In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe."</ref><ref>{{cite web|title=Continents|url=http://www.worldometers.info/geography/continents/|accessdate=18 December 2016|language=English}} "six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America."</ref><ref>{{cite web|title=AMÉRIQUE|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/|accessdate=18 December 2016|language=French}}</ref><ref>{{cite web|title=America|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/|accessdate=18 December 2016|language=Italian}}</ref> នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេសម្តៅហៅឈ្មោះផ្សេងទៀត។ "អេស្ប៉ាញអាមេរិកខាងជើង" (ឫ[[អេស្ប៉ាញថ្មី]]) ជារឿយៗជាឈ្មោះដែលគេសម្តៅទៅលើអាមេរិកខាងជើងហើយនេះគឺជាឈ្មោះផ្លូវការដំបូងគេដែលត្រូវបានផ្តល់ទៅរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។<ref name=AGN>{{cite web|title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional|trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America|url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|work=Archivos de la Independencia|publisher=Archivo General de la Nación|accessdate=8 July 2011|language=Spanish|archivedate=11 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|url-status=dead}}</ref> ===តំបន់ភូមិភាគ=== តាមភូមិសាស្ត្រ ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់និងអនុតំបន់ជាច្រើនរួមមាន៖ តំបន់វប្បធម៌ តំបន់សេដ្ឋកិច្ច និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចរួមមានតំបន់ដែលបង្កើតឡើងដោយប្លុកពាណិជ្ជកម្មដូចជា ប្លុកកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើង និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាល។ តាមភាសានិងវប្បធម៌ ទ្វីបមួយនេះអាចត្រូវបែងចែកទៅជាផ្នែក[[អង់គ្លេស–អាមេរិក]]និងអាមេរិកឡាទីន។ អង់គ្លេស–អាមេរិចរួមមាន អាមេរិចភាគខាងជើងមួយភាគធំ [[បេលីស]] និងបណ្តុំកោះការ៉ាប៊ីនដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាអង់គ្លេស (ប៉ុន្តែ សមាគមន៍មួយចំនួនដូចជា [[ល្វីហ្ស៊ីណា|រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណា]] និង[[កេបិច|ខេត្តកេបិច]]គឺសម្បូរទៅដោយអ្នកនិយាយភាសាបារាំង<ref name=language>{{cite web|url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|title=Status of the French language|author=Office Québécois de la langue francaise|publisher=Government of Quebec|accessdate=10 November 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|archivedate=14 May 2011}}</ref><!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html -->)។ ភាគខាងត្បូងនៃអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់ចំនួនពីរគឺ អាមេរិកកណ្តាល និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។<ref name=BritannicaCA>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|encyclopedia=Encarta Encyclopedia|accessdate=30 May 2011|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|archivedate=3 November 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite dictionary|title=Caribbean|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean|dictionary=The Free Dictionary|accessdate=30 May 2011}}</ref> ភាគខាងជើងនៃទ្វីបនេះក៏បានរក្សានូវការទទួលស្គាល់ផងដែរ។ ផ្ទុយពីនិយមន័យទូទៅនៃ"អាមេរិកខាងជើង"ដែលរួមបញ្ចូលទ្វីបទាំងមូល ពាក្យ"អាមេរិកខាងជើង"នៅពេលខ្លះត្រូវបានគេប្រើសម្តៅតែទៅលើប្រទេសម៉ិកស៊ិក កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រូអិនឡង់តែប៉ុណ្ណោះ។<ref name="CIAGreenland">{{cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=11 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111194300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead }}</ref><ref name="CountryReports"/><ref name="eNotes">{{cite web|title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |publisher=eNotes Inc. |accessdate=20 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archivedate=20 December 2010 }}</ref><ref name=Trilateral /><ref>{{cite book|last=Parsons |first=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}{{full citation needed|date=February 2014}}</ref> ពាក្យថា"អាមេរិចភាគខាងជើង"គឺសំដៅទៅលើបណ្តាប្រទេសនិងទឹកដីនៅភាគខាងជើងដូចជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិក ប៊ឺមូដា សាំងព្យារនិងមីគូឡុង កាណាដា និងក្រូអិនឡង់។<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |publisher=United Nations |accessdate=3 October 2007}}</ref><!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--><ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=UN Statistics Division |accessdate=3 October 2007}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm French])</ref> ទោះបីជាពាក្យនេះមិនសម្តៅទៅលើតំបន់បង្រួបបង្រួមក៏ដោយ<ref>{{cite web |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |accessdate=3 April 2018 |publisher=University of Minnesota}}</ref> [[ពាក់កណ្តាលអាមេរិក|តំបន់ពាក់កណ្តាលអាមេរិក]]—កុំភាន់ច្រឡំជាមួយ[[ភាគកណ្តាលខាងលិច]]និង[[អាមេរិកកណ្តាល]]—បានផ្តុំប្រទេសម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។<ref>{{cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |accessdate=20 June 2011 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===ប្រទេស និងរដ្ឋអនិស្សរភាព=== {{Main|ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង}} <!--[[File:NorthAmericaMap.png|thumb|A [[United States National Atlas]] [[map]] of North America (including [[Central America]] and the [[Caribbean]]) showing country borders and the locations of various large [[cities]]]]--> {| class="wikitable sortable" style="float:center; text-align:center; white-space:nowrap" |- ! class="unsortable" | [[វរលញ្ចករ]] ! class="unsortable" style="width:20px" | ទង់ជាតិ ! ប្រទេស ឫទឹកដី<ref name="spp">{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 June 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 November 2010}}</ref><ref name="epa">{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] |accessdate=30 May 2011}}</ref><ref name=About.com>{{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |access-date=14 មិថុនា 2020 |archivedate=10 មេសា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |url-status=dead }}</ref> ! ធានី ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមទំហំផ្ទៃដី|ផ្ទៃដី]]<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |accessdate=14 October 2010}}</ref> ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br/>({{UN Population|Year}}){{UN Population|ref}} ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ<br/>ប្រជាជន]] |- | [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px]] | [[File:Flag of Anguilla.svg|45px]] | [[អង់ហ្គីឡា]]<br/>([[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]) | [[ដឺវ៉ាលី អង់ហ្គីឡា|ដឺ វ៉ាលី]] | ៩១ គម^២ </br>(៣៥ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៤,៧៣១ | style="text-align:right;"| ១៦៤.៨/គម^២</br>(៤២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px]] | [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|45px]] | [[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]] | [[ហ្សង់ចនស៍, អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|ហ្សង់ ចនស៍]] | ៤៤២ គម^២ </br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩៦,២៨៦ | style="text-align:right;"| ១៩៩.១/គម^២</br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Arubae.svg|30px]] | [[File:Flag of Aruba.svg|45px]] | [[អារូបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"|Depending on definitions, Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, and Trinidad and Tobago have territory in [[List of countries spanning more than one continent|either or both of]] North and South America.}} | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, អារូបា|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ១៨០ គម^២ </br>(៦៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៥,៨៤៥ | style="text-align:right;"| ៥៩៤.៤/គម^២</br>(១,៥៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Bahamas.svg|45px]] | [[បាហាម៉ា]]{{efn|name="one"|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[The Bahamas|Bahamas]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ណាសូ, បាហាម៉ា|ណាសូ]] | ១៣,៩៤៣ គម^២ </br>(៥,៣៨៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៥,៦៣៧ | style="text-align:right;"| ២៤.៥/គម^២</br>(៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Barbatae.svg|30px]] | [[File:Flag of Barbados.svg|45px]] | [[បាដាដ]] | [[ប៊្រីជថោន]] | ៤៣០ គម^២ </br>(១៧០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៨៦,៦៤១ | style="text-align:right;"| ៥៩៥.៣/គម^២</br>(១,៥៤២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Belizae.svg|30px]] | [[File:Flag of Belize.svg|45px]] | [[បេលីស]] | [[បែលម៉ូប៉ង់]] | ២២,៩៦៦ គម^២ </br>(៨,៨៦៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៨៣,០៧១ | style="text-align:right;"| ១៣.៤/គម^២</br>(៣៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|30px]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|45px]] | [[ប៊ឺមូដា]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ហាម៉ីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាម៉ីលតុន]] | ៥៤ គម^២ </br>(២១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦២,៧៥៦ | style="text-align:right;"| ១,២០៣.៧/គម^២</br>(៣,១១៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px]] | [[File:Flag of Bonaire.svg|45px]] | [[បូណែរ៍]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 May 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 October 2010}}</ref> | [[ក្រាលិនឌីក]] | ២៩៤ គម^២ </br>(១១៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២,០៩៣ | style="text-align:right;"| ៤១.១/គម^២</br>(១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះវឺជិមអង់គ្លេស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[រ៉ូដថោន]] | ១៥១ គម^២ </br>(៥៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២៩,៨០២ | style="text-align:right;"| ១៥២.៣/គម^២</br>(៣៩៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|Canada|size=30px}} | [[File:Flag of Canada.svg|45px]] | [[កាណាដា]] | [[អូតាវ៉ា]] | ៩,៩៨៤,៦៧០ គម^២ </br>(៣,៨៥៥,១០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,០៦៤,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៣.៧/គម^២</br>(៩.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px]] | [[កោះកៃម៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ចចថោន, កោះកៃម៉ង់|ចចថោន]] | ២៦៤ គម^២</br>(១០២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦៤,១៧៤ | style="text-align:right;"| ២១២.១/គម^២</br>(៥៤៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[កោះឃ្លីបពើតុន]] (បារាំង) | — | ៦ គម^២ </br>(២,៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ០ | style="text-align:right;"| ០/គម^២</br>(០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Costaricum.svg|30px]] | [[File:Flag of Costa Rica.svg|45px]] | [[កូស្តារីកា]] | [[សានចូសេ, កូស្តារីកា|សានចូសេ]] | ៥១,១០០^២ </br>(១៩,៧០០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៩,៤៤១ | style="text-align:right;"| ៨៩.៦/គម^២</br>(២៣២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Cubicum.svg|30px]] | [[File:Flag of Cuba.svg|45px]] | [[គុយបា]] | [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]] | ១០៩,៨៨៦ គម^២</br>(៤២,៤២៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,៣៣៨,១៣៤ | style="text-align:right;"| ១០២.០/គម^២</br>(២៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Blason an Curaçao.svg|30px]] | [[File:Flag of Curaçao.svg|45px]] | [[កូរ៉ាកៅ]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name="two"}} | [[វីឡឹមស្តាដ]] | ៤៤៤ គម^២</br>(១៧១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៦២,៧៥២ | style="text-align:right;"| ៣១៧.១/គម^២</br>(៨២១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Dominica.svg|45px]] | [[ដូមីនិក]] | [[រ៉ូសូ]] | ៧៥១ គម^២</br>(២៩០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧១,៦២៥ | style="text-align:right;"| ៨៩.២/គម^២</br>(២៣១/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Dominicum.svg|30px]] | [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|45px]] | [[ដូមីនីកេន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] | [[សានតូដូម៉ីងកូ]] | ៤៨,៦៧១ គម^២</br>(១៨,៧៩២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០,៦២៧,១៤១ | style="text-align:right;"| ២០៧.៣/គម^២</br>(៥៣៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px]] | [[File:Flag of El Salvador.svg|45px]] | [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]] | [[សានសាល់វ៉ាឌ័រ]] | ២១,០៤១ គម^២</br>(៨,១២៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤២០,៧៤៦ | style="text-align:right;"| ២៩៣.០/គម^២</br>(៧៥៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px]] | [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px]] | [[សហព័ន្ធអនិស្សរភាពវេណេស៊ុយអេឡា]]<br/>([[វេណាស៊ុយអេឡា]]) | [[ក្រានរ៉ូកេ]] | ៣៤២ គម^២</br>(១៣២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,១៥៥ | style="text-align:right;"| ៦.៣/គម^២</br>(១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px]] | [[File:Flag of Greenland.svg|45px]] | [[ក្រូអិនឡង់]]<br/>([[ដាណឺម៉ាក|រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]]) | [[នូក]] | ២,១៦៦,០៨៦ គម^២</br>(៨៣៦,៣៣០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥៦,៥៦៤ | style="text-align:right;"| ០.០២៦/គម^២</br>(០.០៦៧/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Granatae.png|30px]] | [[File:Flag of Grenada.svg|45px]] | [[ក្រឺណាត]] | [[ហ្សង់ចច, ក្រឺណាត|ហ្សង់ ចច]] | ៣៤៤ គម^២</br>(១៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១១,៤៥៤ | style="text-align:right;"| ៣០២.៣/គម^២</br>(៧៨៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្គោដឺឡុប]]<br/>(បារាំង) | [[បាស់ទែរ]] | ១,៦២៨ គម^២</br>(៦២៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៩៩,៨៤៨ | style="text-align:right;"| ២៤៦.៧/គម^២</br>(៦៣៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]] | [[File:Flag of Guatemala.svg|45px]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា]] | [[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងក្វាតេម៉ាឡា]] | ១០៨,៨៨៩ គម^២</br>(៤២,០៤២ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៧,២៤៧,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ១២៨.៨/គម^២</br>(៣៣៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]] | [[File:Flag of Haiti.svg|45px]] | [[ហៃទី]] | [[ព័រអូប្រាំង]] | ២៧,៧៥០ គម^២</br>(១០,៧១០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១,១២៣,១៧៨ | style="text-align:right;"| ៣៦១.៥/គម^២</br>(៩៣៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Honduriae.svg|30px]] | [[File:Flag of Honduras (2022–present).svg|45px]] | [[ហុងឌូរ៉ាស]] | [[តេ⁠គូស៊ី⁠កាល់ប៉ា]] | ១១២,៤៩២ គម^២</br>(៤៣,៤៣៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៩,៥៨៧,៥២២ | style="text-align:right;"| ៦៦.៤/គម^២</br>(១៧២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px]] | [[File:Flag of Jamaica.svg|45px]] | [[សាម៉ាអ៊ិក]] | [[ឃីងស្តុន, សាម៉ាអ៊ិក|ឃីងស្តុន]] | ១០,៩៩១ គម^២</br>(៤,២៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៩៣៤,៨៤៧ | style="text-align:right;"| ២៤៧.៤/គម^២</br>(៦៤១/ម៉ាយការ៉េ) |- | {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}} | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ម៉ាទីនីក]]<br/>(បារាំង) | [[ហ្វតដេបារាំង]] | ១,១២៨ គម^២</br>(៤៣៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧៥,៦៧៣ | style="text-align:right;"| ៣៥២.៦/គម^២</br>(៩១៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]] | [[File:Flag of Mexico.svg|45px]] | [[ម៉ិកស៊ិក]] | [[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ១,៩៦៤,៣៧៥ គម^២</br>(៧៥៨,៤៤៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១២៦,១៩០,៧៨៨ | style="text-align:right;"| ៥៧.១/គម^២</br>(១៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|45px]] | [[ម៉ុង​សេរ៉ង់]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស) | [[ព្លីមុត, ម៉ុង​សេរ៉ង់|ព្លីមុត]],<br/>[[ប្រេតស៍, ម៉ុងសេរ៉ង់|ប្រេតស៍]]{{efn|Because of ongoing activity of the [[Soufriere Hills volcano]] beginning in July 1995, much of Plymouth was destroyed and government offices were relocated to Brades. Plymouth remains the ''de jure'' capital.}} | ១០២ គម^២</br>(៣៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,៩៩៣ | style="text-align:right;"| ៥៨.៨/គម^២</br>(១៥២/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px]] | [[File:Flag of Nicaragua.svg|45px]] | [[នីការ៉ាក្វា]] | [[ម៉ាណាក្វា]] | ១៣០,៣៧៣ គម^២</br>(៥០,៣៣៧ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៦,៤៦៥,៥០១ | style="text-align:right;"| ៤៤.១/គម^២</br>(១១៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]] | [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px]] | [[នូអេវ៉ាអេស្ពាតា]]<br/>(វេណេស៊ុយអេឡា) | [[ឡាអាសុនត្យុង]] | ១,១៥១ គម^២</br>(៤៤៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤៩១,៦១០ | style="text-align:right;"| ៤២៧.១/គម^២</br>(១,១០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Panamae.svg|30px]] | [[File:Flag of Panama.svg|45px]] | [[ប៉ាណាម៉ា]]{{efn|name="two"}}{{efn|name="three"|Panama is generally considered a North American country, though some authorities divide it at the [[Panama Canal]]. Figures listed here are for the entire country.}} | [[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]] | ៧៥,៤១៧ គម^២</br>(២៩,១១៩ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤,១៧៦,៨៦៩ | style="text-align:right;"| ៤៥.៨/គម^២</br>(១១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px]] | [[File:Flag of Puerto Rico.svg|45px]] | [[ព័រតូរីកូ]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[សានវូអង់, ព័រតូរីកូ|សានវូអង់]] | ៨,៨៧០ គម^២</br>(៣,៤២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣,០៣៩,៥៩៦ | style="text-align:right;"| ៤៤៨.៩/គម^២</br>(១,១៦៣/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sabae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saba.svg|45px]] | [[សាបា]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[ដឺបតថម]] | ១៣ គម^២</br>(៥.០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៥៣៧ | style="text-align:right;"| ១១៨.២/គម^២</br>(៣០៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]] | [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px]] | [[ប្រជុំកោះសាងអង់ដ្រេ ប្រូវេដេស្យង់ និងសាន់តាកាតាលីណា|សានអង់ដ្រេ និងប្រូវេដេស្យង់]]<br/>([[កូឡុំប៊ី]]) | [[សានអង់ដ្រេ (ទីក្រុង)|សានអង់ដ្រេ]] | ៥៣ គម^២</br>(២០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៧៧,៧០១ | style="text-align:right;"| ១,៤៦៨.៥៩/គម^២</br>(១,៨០៣.៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Barthélemy.svg|45px]] | [[ហ្សង់បាតេឡេមី]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ហ្គូស្តាវា ហ្សង់បាតេឡេមី|ហ្គូស្តាវា]] | ២១ គម^២</br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ៧,៤៤៨ | style="text-align:right;"| ៣៥៤.៧/គម^២</br>(៩១៩/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|45px]] | [[សង់ឃីត និង​ណេវីស]] | [[បាសែតទែរ]] | ២៦១ គម^២</br>(១០១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥២,៤៤១ | style="text-align:right;"| ១៩៩.២/គម^២</br>(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Lucia.svg|45px]] | [[ហ្សង់លូស៊ីអា]] | [[កាទ្រីស]] | ៥៣៩ គម^២</br>(២០៨ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១៨១,៨៨៩ | style="text-align:right;"| ៣១៩.១/គម^២</br>(៨២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px]] | [[File:Flag of France.svg|45px]] | [[ហ្សង់ម៉ាទីន]]<br/>(បារាំង)<ref name="popcia" /> | [[ម៉ារីហ្គត, ហ្សង់ម៉ាទីន|ម៉ារីហ្គត]] | ៥៤ គម^២</br>(២១ ម៉ាយការ៉េ)<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| ២៩,៨២០ | style="text-align:right;"| ៥៥២.២/គម^២</br>(១,៤៣០/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|45px]] | [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]]<br/>(បារាំង) | [[សង់ព្យែរ (ទីក្រុង)|សង់ព្យែរ]] | ២៤២ គម^២</br>(៩៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៥,៨៤៩ | style="text-align:right;"| ២៤.៨/គម^២</br>(៦៤/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px]] | [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|45px]] | [[សាំង​វីនសេន និង​ឌឹ​ហ្គ្រីណាឌីនីស]] | [[ឃីងស៍ថោន]] | ៣៨៩ គម^២</br>(១៥០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១១០,២១១ | style="text-align:right;"| ២៨០.២/គម^២</br>(៧២៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px]] | [[ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])<ref name="nethant" /> | [[អូរ៉ានជេស្តាដ, ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស|អូរ៉ានជេស្តាដ]] | ២១ គម^២</br>(៨.១ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ២,៧៣៩ | style="text-align:right;"| ១៣០.៤/គម^២</br>(៣៣៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px]] | [[File:Flag of Sint Maarten.svg|45px]] | [[ស៊ីនម៉ាធីន]]<br/>([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]) | [[ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក, ស៊ីនម៉ាធីន|ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក]] | ៣៤ គម^២</br>(១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៤១,៩៤០</br>ហ្សង់ម៉ាទីន (ផ្នែកបារាំង)=៣៧,២៦៤ | style="text-align:right;"| ១,១៧៦.៧/គម^២</br>(៣,០៤៨/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px]] | [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|45px]] | [[ទ្រីនីដាត និង​តូបាហ្គោ]]{{efn|name="two"}} | [[ព័រអូហ្វស្ប៉េន]] | ៥,១៣០ គម^២</br>(១,៩៨០ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១,៣៨៩,៨៤៣ | style="text-align:right;"| ២៦១.០/គម^២</br>(៦៧៦/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px]] | [[កោះ​ទួគ និងកៃកូស]]<br/>(ចក្រភពអង់គ្លេស){{efn|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[Turks and Caicos Islands]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}} | [[ខុកបឺនថោន]] | ៩៤៨ គម^២</br>(៣៦៦ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣៧,៦៦៥ | style="text-align:right;"| ៣៤.៨/គម^២</br>(៩០/ម៉ាយការ៉េ) |- |[[File:Greater coat of arms of the United States.svg|alt=U.S. Coat of Arms|center|frameless|46x46px]] | [[File:Flag of the United States.svg|45px]] | [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]{{efn|Includes the states of Hawaii and Alaska which are both separated from the [[Contiguous United States|US mainland]], with Hawaii distant from the North American landmass in the Pacific Ocean and therefore more commonly associated with the other territories of Oceania while Alaska is located between [[Asia]] ([[Russia]]) and [[Canada]].}} | [[វ៉ាស៊ីតោន ឌីស៊ី]] | ៩,៦២៩,០៩១ គម^២</br>(៣,៧១៧,៨១៣ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ៣២៧,០៩៦,២៦៥ | style="text-align:right;"| ៣២.៧/គម^២</br>(៨៥/ម៉ាយការ៉េ) |- | [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px]] | [[កោះ​វឺជីន​អាមេរិក]]<br/>(សហរដ្ឋអាមេរិក) | [[ឆាឡតអាម៉ាលី, កោះវឺជីនអាមេរិក|ឆាឡត អាម៉ាលី]] | ៣៤៧ គម^២</br>(១៣៤ ម៉ាយការ៉េ) | style="text-align:right;"| ១០៤,៦៨០ | style="text-align:right;"| ៣១៧.០/គម^២</br>(៨២៧/ម៉ាយការ៉េ) |- class="sortbottom" ! colspan="4"| សរុប ! style="text-align:right;"| {{nts|24500995}} ! style="text-align:right;"| {{nts|541720440}} ! style="text-align:right;"| ២២.១/គម^២</br>(៥៧/ម៉ាយការ៉េ) |} ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== {{Main|ប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} ===ប្រវត្តិភូគព្ភសាស្រ្ត=== [[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|upright=1.2|ផ្នែកជលសាស្ត្រដ៏សំខាន់ៗនៃប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក]] [[ឡរ៉ង់ស៊ា]]គឺជា[[ក្រាតុន]]បុរាណមួយដែលបង្កើតបានចេញជាស្នូលភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង។ វាបានកកើតឡើងនៅចន្លោះពី ១.៥ ទៅ ១.០ ពាន់លានឆ្នាំមុននៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យ[[ប្រូតេរ៉ូសូអ៊ិច]]។<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}</ref> នៅចុងយុគសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]រហូតដល់ដើមសម័យ[[មេសូសូអ៊ិច]] អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទ្វីបដទៃទៀតដែលបង្កើតបានជាមហាទ្វីបមួយហៅថា [[ប៉ង់សៀ]]។ មូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យកើតមានមហាទ្វីបប៉ង់សៀគឺមកពី[[ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន]]ដែលបានកកើតឡើងប្រហែល ៤៨០ លានឆ្នាំមុន ហើយសព្វថ្ងៃ ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមជួរភ្នំចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅពេលប៉ង់សៀបានចាប់ផ្តើមប្រេះបែកបាក់ប្រហែលជា ២០០ លានឆ្នាំមុន ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ឡរ៉ាស៊ី]]។<ref name="ReferenceA">{{cite book|last1=Merali |first1=Zeeya |last2=Skinner |first2=Brian J. |title=Visualizing Earth Science |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5|date=9 January 2009 }}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ជួរភ្នំថ្ម និងជួរភ្នំភាគខាងលិចនៃទ្វីបក៏ចាប់ផ្តើមផុសឡើងនៅចន្លោះពី ៨០ និង ៥៥ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តថា[[ឡារ៉ាម៉ាយ អូរ៉ូជេនី]]។ [[ចលនាបួរដីប៉ាណាម៉ា]]បានកើតឡើងពី ១២ ទៅ ១៥ លានឆ្នាំមុន ចលនាមួយនេះបានភ្ជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងជាមួយនឹងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref name="Origins">{{cite web|url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html|title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought|work=LiveScience.com}}</ref> នៅកាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន បណ្តុំផ្ទាំងទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើងក៏ចាប់រលាយស្រកចុះដែលជាហេតុបង្កើតឱ្យមានបឹង និងទន្លេធំៗសព្វថ្ងៃ (ឧទាហរណ៍៖ [[មហាបឹង]])។ អាមេរិកខាងជើងគឺជាប្រភពនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិដឹងអំពីរយៈកាលភូគព្ភសាស្ត្រ។<ref name="dinopedia-american" /> តំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកគឺសម្បូរទៅដោយប្រភេទផូស៊ីលនិងឆ្អឹងសត្វ[[ដាយណូស័រ]]ច្រើនជាងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="dinopedia-american" /> បើយោងទៅតាម[[បាសាណិវិទូ]]ម្នាក់គឺលោកភីតធឺ ដតសុនបានឱ្យដឹង ទាំងអស់នេះគឺបានមកពីការសិក្សាពីស្រទាប់ដី អាកាសធាតុ និងភូមិសាស្រ្ត ធនធានមនុស្ស និងប្រវត្តិសាស្រ្ត។<ref name="dinopedia-american"/> តំបន់ស្ងួតដែលលាតត្រដាងនៅលើទ្វីបនេះគឺជាប្រភពនៃការសិក្សាអំពីយុគសម័យមេសូសូអ៊ិច។<ref name="dinopedia-american">{{cite book|last=Dodson |first=Peter |year=1997 |chapter=American Dinosaurs |title=Encyclopedia of Dinosaurs |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |publisher=Academic Press |pages=10–13}}</ref> ប្រភពស្រទាប់ផូស៊ីលដាយណូស័រនៅឯ[[ចុងសម័យសួរ៉ាស៊ីច]]ដ៏សំខាន់គឺបានមកពី[[ចលនាម៉ូរីសុន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="jurassicdistribution">{{cite book|last=Weishampel |first=David B. |year=2004 |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America)|editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |editor2-last=Dodson |editor2-first=Peter |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |series=The Dinosauria |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=543–545 |isbn=978-0-520-24209-8}}</ref> ===សម័យមុនអាណានិគម=== {{Main|សម័យមុនកូឡុំ}} [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|ពីរ៉ាមីត[[អែលកាស្ទីឡូ, ឈីឆិន អ៊ីតសា|''អែល កាស្ទីឡូ'']] នៅប្រទេសម៉ិកស៊ិក]] [[File:Leif Erikson 6c 1968 issue.JPG|thumb|រូបលោក[[លីវ អេរីកសុន]]នៅលើត្រាអាមេរិក។ លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានជាន់លើទឹកដីអាមេរិក។]] ជនជាតិដើមភាគតិចនៅទ្វីបអាមេរិចបានបង្កើតនិងជឿលើជំនឿជាច្រើនដែលជាអំណះអំណាងថាពួកគេមានវត្តមាននៅលើទឹកដីនេះចាប់តាំងពីទ្វីបនេះបានលិចឡើងមកម្លេះ<ref name="Curtin2014">{{cite book|author=Jeremiah Curtin|title=Creation Myths of Primitive America|url=https://books.google.com/?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2|year=2014|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3-8496-4454-3|page=2}}</ref> ប៉ុន្តែវាគ្មានភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ថាមានការវិវត្តរបស់មនុស្សនៅលើទ្វីបនេះឡើយ។<ref name=Krensky>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|page=13}}</ref> ចំណុចជាក់លាក់នៃការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅលើទ្វីបអាមេរិចដោយជនជាតិអាស៊ីបុរាណគឺស្ថិតនៅក្រោមការស្រាវជ្រាវនិងការពិភាក្សានៅឡើយ។<ref name="White2006">{{cite book|author=Phillip M. White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1|accessdate=29 November 2011|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}</ref> ទ្រឹស្តីដែលពេញនិយមបំផុតគឺ ពូជមនុស្សដំបូងបានដើរប្រមាញ់ឆ្លងតាម[[ប៊ីរីងហ្គី]]ដែលជាដីភ្ជាប់ពី[[ស៊ីប៊ឺរី]]ខាងកើតទៅ[[អាឡាស្កា]]ពី ២៧,០០០ ទៅ ១៤,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="HavilandPrins2013">{{cite book|author1=William Haviland|author2=[[Harald Prins]]|author3=Dana Walrath|author4=[[Bunny McBride]]|title=Anthropology: The Human Challenge|url=https://books.google.com/?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219|date=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-67758-3|pages=219, 220}}</ref><ref name="Sonneborn-2007">{{cite book |author= Liz Sonneborn |title= Chronology of American Indian History |url= https://books.google.com/?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |date= January 2007 |publisher= Infobase Publishing |isbn= 978-0-8160-6770-1 |page= 3 |accessdate= 29 November 2011}}</ref>{{efn|The receding of oceans during successive [[ice age]]s may have enabled migrants to cross the land bridge as far back as 40,000 years.<ref name=really>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=11, 13}}</ref>}} ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមមួយគឺ ជនជាតិអាមេរិកដំបូងគឺជាអ្នកដែលជិះទូកធ្វើដំណើរមកពីប៊ីរីងហ្គីមកទិសខាងកើតនៅប្រហែលពី ១៣,០០០ ឆ្នាំមុន<ref>{{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it|title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it|last=Wade|first=Lizzie|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=10 August 2017|doi=10.1126/science.aan7213|accessdate=26 December 2018}}</ref> ហើយក៏ចាប់បោះទីលំនៅនៅលើដែនដីថ្មីនេះក្នុងអំឡុងចុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]គឺប្រហែលជា ១២,៥០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="Pauketat2012">{{cite book|author=[[Timothy R. Pauketat]]|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|date=23 February 2012|publisher=OUP US|isbn=978-0-19-538011-8|page=96}}</ref> ចម្លាក់ថ្មដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងគឺមានអាយុកាលពី ១៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada|title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada|last=Shogren|first=Elizabeth|date=16 August 2013|website=[[NPR]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>{{efn|While not conclusive, some [[South America]]n rock painting has been dated to 25,000 years ago.<ref name=bradshaw>{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php|title=America's Oldest Art - The Rock Art of Serra da Capivara|last=Nash|first=George|year=2011|website=[[Bradshaw Foundation]]|accessdate=12 December 2018}}</ref>}} ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីហ្សែននៃជនជាតិដើមនិង[[នរវិទ្យា]]បានឱ្យឃើញថា រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពីអាស៊ីមកអាមេរិកគឺមកតាមរយៈ[[ច្រកបេរីង]]នៅក្នុងយុគសម័យ (ហូឡូសង់) ដើមបជ្ឈឹម។<ref name="SkoglundMallick2015">{{cite journal|last1=Skoglund|first1=P.|last2=Mallick|first2=S.|last3=Bortolini|first3=M.C.|last4=Chennagiri|first4=N.|last5=Hünemeier|first5=T.|last6=Petzl-Erler|first6=M.L.|last7=Salzano|first7=F.M.|last8=Patterson|first8=N.|last9=Reich|first9=D.|title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas|journal=Nature|date=21 July 2015|doi=10.1038/nature14895|pmid=26196601|pmc=4982469|volume=525|issue=7567 |pages=104–8|bibcode=2015Natur.525..104S }}</ref><ref name="BellwoodNess2014">{{cite book|author1=[[Peter Bellwood]]|author2=[[Immanuel Ness]]|title=The Global Prehistory of Human Migration|url=https://books.google.com/?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194|date= 2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-97059-1|page=194}}</ref><ref>{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=17–27}}</ref> មុនពេលចាប់ទាក់ទងជាមួយពួកអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមនៃអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេបែងចែកទៅតាមរបបគ្រង់គ្រងផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនចាប់ពីក្រុមតូចៗនៃក្រុមគ្រួសារពីរ ឫ បីទៅជាចក្រភពធំៗ។ ពួកគេបានរស់នៅក្នុង"តំបន់វប្បធម៌"ផ្សេងៗពីគ្នាដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនិងតំបន់ជីវសាស្រ្ត ហើយវាបានផ្តល់នូវការចង្អុលបង្ហាញពីរបៀបរស់នៅដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិដើមទាំងនោះ។ យើងក៏អាចបែងចែកក្រុមជនជាតិដើមទាំងនោះបានទៅតាមអំបូរភាសារបស់ពួកគេផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ជនជាតិដែលនិយាយភាសាដូចគ្នាមិនសុទ្ធតែចែករំលែកវប្បធម៌ជាមួយគ្នានោះទេ ឫក៏ជាមិត្តនឹងគ្នាឡើយ។ វប្បធម៌ជាច្រើនរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឫប្រែប្រួលនៅក្នុងរយៈពេល ១,០០០ ឆ្នាំនេះ។ វប្បធម៌ដែលទើបតែរកឃើញហើយចាត់ទុកថាចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ[[វប្បធម៌ក្លូវីស]] (ឆ្នាំ៩៥៥០–៩០៥០ មុនគ.ស) ដែលមានទីតាំងនៅរដ្ឋ[[ញូវម៉ិកស៊ិក]]សព្ងថ្ងៃ។<ref name=bradshaw/> ក្រុមវប្បធម៌ភាគខាងត្បូងនៅអាមេរិកខាងជើងគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាំដុះដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេដាំប្រើប្រាស់នៅជុំវិញពិភពលោកដូចជា ប៉េងប៉ោះ ម្ទេស និងពោត...។ ជាលទ្ធផលនៃការបណ្តុះនិងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកសិកម្មនៅផ្នែកខាងត្បូង វាក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើន។ [[អារ្យធម៌ម៉ាយ៉ា|ក្រុមពួកម៉ាយ៉ា]]បានបង្កើតប្រព័ន្ធសរសេរអក្សរ បានសាងសង់ពីរ៉ាមីតនិងប្រាសាទធំៗ បង្កើត[[ប្រតិទិនម៉ាយ៉ា|ប្រតិទិនដ៏គួរឱ្យពិបាកនឹងយល់]] ហើយបានបង្កើតមនោភាពនៃ[[០|លេខសូន្យ]]ប្រហែលនៅអំឡុងឆ្នាំ ៤០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer | title = What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? | author = [[Robert Kaplan (mathematician)|Robert Kaplan]] | magazine = [[Scientific American]] | date = 16 January 2007 | accessdate =19 February 2008}}</ref> ឯកសារដែលបានកត់ទុកដំបូងបង្អស់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបចំពោះអាមេរិកខាងជើងគឺនៅក្នុង[[សាហ្កាណស]]ដែលក្នុងនោះគេបានហៅទ្វីបនេះថា[[វីនឡង់]]។<ref>{{cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.ancient.eu/Vinland/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=12 June 2020}}</ref> រឿងដំបូងៗដែលគេបានដឹងនៃការភ្ជាប់ទាក់ទងឆ្លងសមុទ្រដោយពួកអឺរ៉ុបនិងទឹកដីអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានចុះបរិច្ឆេទនៅអំឡុងឆ្នាំ ១,០០០ នៃគ.ស។<ref>{{cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82}}</ref> ទីតាំងនោះគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះដែលមានឈ្មោះថា[[ញូវហ្វោនឡង់ និងឡាប្រាឌ័រ|ញូវហ្វោនឡង់]]ដែលបានផ្តល់ភស្តុតាងដែលមិនអាចប្រកែកបានចំពោះការមកដល់នៃពួកណស។<ref>[[Helge Ingstad|H. Ingstad]] and [[A. Stine Ingstad]], ''The Viking Discovery of America'' (2000), p. 141.</ref> អ្នករុករកជនជាតិណស ឈ្មោះ [[លីវ អេរីកសុន]] (ឆ្នាំ ៩៧០-១០២០ គ.ស) ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់នោះ។<ref>{{cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=149–151}}</ref> អេរីកសុន និងមនុស្សរបស់លោកគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានបោះជើងជាន់លើទឹកដីអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |accessdate=28 May 2020 |date=October 11, 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=History - Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |accessdate=8 June 2020}}</ref> នៅពេលពួកសញ្ជ័យអេស្ប៉ាញបានមកដល់ វប្បធម៌របស់ជនជាតិម៉ាយ៉ាគឺនូវតែមានវត្តមាននៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងប្រទេសក្វាតេម៉ាឡា។ ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយរបស់ពួកគេត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពអាស៍តិក]] រាជធានីពួកគេត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅភាគខាងជើងទៅនៅក្នុងតំបន់[[ជ្រលងភ្នំម៉ិកស៊ិក]]។ អាណាចក្រអាស៍តិកក៏ត្រូវបានធ្លាក់នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥២១។<ref name=Grunberg>Bernard Grunberg, ''"La folle aventure d'Hernan Cortés''", in ''[[L'Histoire]]'' n°322, July–August 2007 {{incomplete short citation|date=February 2014}}</ref> ===សម័យអាណានិគម=== [[File:Benjamin West 005.jpg|thumb|right|រូបគំនូរ''[[មរណភាពរបស់ឧត្តមសេនីយ៍វូហ្វ]]'' (១៧៧១) នៅក្នុង[[សមរភូមិវាលអាប្រាហាម]] គូសដោយលោក[[ប៊ិនចាមីន វេស]]]] {{main|ការដាក់អាណានិគមរបស់អឺរ៉ុបនៅទ្វីបអាមេរិក}} នៅក្នុងអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]] ពួកអឺរ៉ុបបានរកឃើញទ្វីបអាមេរិកហើយក៏ចូលមកកាន់កាប់ផ្នែកនីមួយៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ចំពោះការមកដល់របស់ពួកគេនៅក្នុង"[[ពិភពថ្មី]]" ចំនួនជនជាតិអ្នកម្ចាស់ស្រុកក៏បានធ្លាក់ចុះភ្លាមៗ ដោយសារតែជម្លោះប្រយុទ្ធនឹងអ្នកឈ្លានពាន និងការនាំចូលនៃរោគជំងឺផ្សេងៗពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book|title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=42–46}}</ref> វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏ចាប់ផ្លាស់ប្តូរ ហើយឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ពួកគេក៏បានបាត់បង់។ ក្រុមភាសាជាច្រើនបានរលាយ ហើយខ្លះវិញបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរច្រើន។ ឈ្មោះនិងវប្បធម៌ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបបានកត់ត្រាមិនចាំបាច់ដូចគ្នានឹងឈ្មោះដែលពួកគេបានប្រើរយៈពេលពីរ បីជំនាន់មុន ឬឈ្មោះដែលបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ចក្រភពអង់គ្លេស អេស្បាញ និងបារាំងបានកាន់កាប់ទឹកដីភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ ចលនាឯករាជ្យបានរីកសាយនៅពាសពេញផ្ទៃទ្វីប ដែលជាកត្តានាំឱ្យកើតមានប្រទេសមួយចំនួនដែលមានអធិបតេយ្យភាពរហូតមកដល់ពេលសព្ងថ្ងៃនេះ។ [[អាណានិគមទាំងដប់បី|អាណានិគមទាំង១៣ របស់អង់គ្លេស]]នៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបបានប្រកាសឯករាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីការបង្រួបបង្រួមទឹកដីភាគខាងជើងដែលគ្រប់គ្រងដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។ អេស្បាញថ្មី ដែលជាទឹកដីមួយ លាតសន្ធឹងពីភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់អាមេរិកកណ្តាលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានក្លាយជា[[ចក្រភពម៉ិកស៊ិកទីមួយ]]។ នៅឆ្នាំ១៨២៣ អតីត[[ឧត្តមសេនីយឯកនៃក្វាតេម៉ាឡា]]ដែលកាលនោះជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពម៉ិកស៊ិក បានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សហខេត្តអាមេរិកកណ្តាល]]។ គម្រោងជាង ៣ ឆ្នាំលើ[[ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា]] នៅទីបំផុតក៏សម្រេចបានភ្ជាប់ទឹកសមុទ្រអាត្លង់ទិកជាមួយនឹងទឹកសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ ដែលបានធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងក្លាយជាទ្វីបដាច់ពីអាមេរិកខាងត្បូង។{{citation needed}} ==ភូមិសាស្រ្ត== {{Main|ភូមិសាស្រ្តទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} [[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបនៃអាមេរិកខាងជើង]] អាមេរិកខាងជើងគឺគ្របដណ្តប់ដែនដីភាគខាងជើងនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ជាទូទៅត្រូវបានគេសម្តៅហៅថា ពិភពថ្មី [[អឌ្ឍគោលខាងលិច]] ឫអាមេរិក (អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកអាមេរិកជា[[ទ្វីប]]តែមួយ<ref name=IOC>{{cite web |url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title = The Olympic symbols |publisher = [[International Olympic Committee]] |year = 2002 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archivedate = 7 March 2008 |location = Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre }} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=23 February 2002 }}).</ref><ref name=Oceano>{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6|last1=Equipo |year=1997 }}{{author missing|date=February 2014}}</ref><ref name=cincocontinentes>{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8}}{{page needed|date=February 2014}}</ref> ដោយមានអាមេរិកខាងជើងជាឧបទ្វីប)។<ref>{{cite web|title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |url-status=dead |language=Spanish |df= }}</ref> ដីតែមួយគត់ដែលតភ្ជាប់ពីអាមេរិកខាងជើងទៅកាន់[[អាមេរិកខាងត្បូង]]គឺនៅ ស្ពានកោះដារាន / ស្ពានកោះប៉ាណាម៉ា។ ទ្វីបនេះត្រូវបានកំណត់ព្រំដែននៅភាគអាគ្នេយ៍គឺនៅឯដែនទឹកដារីអិននៅតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]–ប៉ាណាម៉ា ដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រភាគច្រើន ដូចនេះដែនដីរបស់ប្រទេសប៉ាណាម៉ាស្ទើរទាំងអស់គឺស្ថិតនៅភាគអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=3 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archivedate=21 October 2006 |title=North America |work=Atlas of Canada}}</ref><ref name="North America Atlas">{{cite magazine|url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកភូគព្ភវិទ្យាខ្លះបានកំណត់យកព្រំដែនអាមេរិកខាងជើងនៅត្រឹម[[ដីកោះតេវនតេប៊ិក]] ប្រទេសម៉ិលស៊ិក ចំណែកអាមេរិកកណ្តាលគឺលាតសន្ធឹងពីប៉ាណាម៉ារហូតដល់ដើមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។<ref>{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|accessdate=28 June 2011}}</ref> ជាទូទៅ [[កោះការ៉ាប៊ីន]] ឫឥណ្ឌាខាងលិច ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអាមេរិកខាងជើង។<ref name=britannica-northamerica/> ឆ្នេរសមុទ្រទ្វីបគឺមានប្រវែងវែង និងមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់។ ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកគឺជាទឹកសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅទ្វីបនេះ បន្ទាប់មកគឺ[[ឆ្នេរហាដសុន]]។ ប្រភពទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ឈូងសមុទ្រសាន់ឡរេន]] និង[[ឈូសសមុទ្រកាលីហ្វញ៉ា]]។ មុនពេលដីកោះអាមេរិកកណ្តាលលិចឡើង តំបន់នេះពីដើមគឺស្ថិតនៅក្រោមទឹក។ នៅជុំវិញទ្វីបនេះគឺសម្បូរទៅដោយកោះជាច្រើន កោះសំខាន់ៗមានដូចជា ប្រជុំកោះអាកទិក [[បាហាម៉ា|កោះបាហាម៉ា]] [[កោះទួក និងកៃកូស]] [[ប្រជុំកោះអាឡិចសាន់ដឺ]] និងកោះរាប់រយរាប់ពាន់ទៀតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រអង់គ្លេសកូឡុំប៊ី និងញូវហ្វោនឡង់។ កោះ[[ហ្រ្គីនឡែន]] (ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក) គឺជា[[បញ្ជីរាយនាម កោះតាមទំហំផ្ទៃដី|កោះធំជាងគេ]] ហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅលើ[[បញ្ជី ផ្លាកតិកតូនិក|ផ្លាកតិកតូនិក]]ជាមួយនឹងអាមេរិកដែរ ដែលគេតែងហៅថា[[ផ្លាកអាមេរិកខាងជើង]] ហើយតាមភូមិសាស្រ្ត វាជាគឺស្ថិតនៅជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងន័យភូគព្ភសាស្រ្ត កោះប៊ឺមូដាមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអាមេរិកទេ ប៉ុន្តែជាកោះមហាសមុទ្រមួយដែលលិចឡើងពីលើក្រហែងនៃកំពូលអាត្លង់ទិកកណ្តាលកាលពី ១០០ លានឆ្នាំមុន។ ដីគោកដែលនៅជិតកោះនេះបំផុតគឺ[[ខេបហេតឺរ៉ាស]] [[ការ៉ូលីណាខាងជើង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងជើង]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប៊ឺមូដាត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង ព្រោះថានៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ និងវប្បធម៌, ប៊ឺមូដានតែងតែមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងរដ្ឋអាមេរិកមួយចំនួន និងផ្នែកផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីប។ [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|left|[[បឹងម៉ូរេន]] នៅឯ [[ឧទ្យានជាតិបានហ្វ]]]] ដែនដីអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើផ្លាកអាមេរិកខាងជើង។ ផ្នែកនៃបាហាម៉ិកស៊ិក និងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា[[សានឌីអេហ្គោ]] [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] [[សាន់តាគ្រុស]]គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើគែមភាគខាងកើតនៃ[[ផ្លាកប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ផ្នែកខាងត្បូងនៃទ្វីបនិងដែនដីឥណ្ឌីខាងលិចភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។ ទ្វីបនេះអាចត្រូវបានបែងចែកជាបួនតំបន់ធំៗ (តំបន់នីមួយៗនៅមានអនុតំបន់ជាច្រើនទៀត) ដូចជា៖ [[មហាវាលតំបន់]]ដែលលាតសន្ធឹងពីឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកទៅដល់[[កាណាដាខាងជើង|តំបន់អាកទិកនៃប្រទេសកាណាដា]], តំបន់ភ្នំខាងលិចមាន [[ភ្នំរ៉កគី]] [[មហាតំបន់បាស៊ីន]] [[កាលីហ្វញ៉ា]] និង[[អាឡាស្កា]], តំបន់ខ្ពស់រាបនៃទិសឥសាន្តប្រទេសកាណាដា និងបណ្តុំតំបន់ទិសខាងកើត។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលមានតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏វែងស្ថិតនៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែតំបន់វាលឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមិនលាតសន្ធឹងរហូតដល់ទៅទិសខាងត្បូងតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រឡើយ។ ==ភូគព្ភសាស្រ្ត== {{Main|ភូគព្វសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}} [[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង ផលិតដោយ USGS]] [[File:North america rock types.jpg|thumb|upright|left|ប្រភេទថ្ម[[:Image:North america rock sedimentary.jpg|សេឌីម៉ង់ទែរ]], [[:Image:North america rock volcanic.jpg|ភ្នំភ្លើង]], [[:Image:North america rock plutonic.jpg|ភ្លូតុនិក]] និង[[:Image:North america rock metamorphic.jpg|ថ្មប្រែរូប]] នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង]] ===ភូគព្ភសាស្រ្តប្រទេសកាណាដា=== តាមភូគព្ភសាស្រ្ត ទឹកដីកាណាដាបច្ចុប្បន្នគឺជាតំបន់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយដែនដីកាណាដាជាងពាក់កណ្តាលគឺជាថ្មដែលបន្សល់ពីសម័យ[[បុរេកំប៊្រីយៀង]], ដែនថ្មទាំងនោះបានស្ថិតលើសកម្រិតទឹកសមុទ្រចាប់តាំងពីដើមសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]មកម្លេះ។<ref name="Marianopolis">{{cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |pages=23–26 |via=[http://faculty.marianopolis.edu/ Marianopolis College] |accessdate=1 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archivedate=4 July 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 កក្កដា 2010 }}</ref> ចំណែកឯធនធានរ៉ែនៅកាណាដាវិញគឺមានលក្ខណៈចម្រុះនិងធំសម្បើម។<ref name="Marianopolis"/> នៅតាមតំបន់ផែងកាណាដា និងតំបន់ភាគខាងជើង គឺសម្បូរទៅដោយរ៉ែដូចជា៖ រ៉ែដែក នីកែល [[ស័ង្កសី]] ទង់ដែង មាស សំណ [[ម៉ូលីដែន]] និង[[អ៊ុយរ៉ានីញូម]]ជាដើម។ ការជីកយកបណ្តុំរ៉ែពេជ្រត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនៅឯផ្នែកអាកទិក<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |publisher=Wired |website=Wired.com |accessdate=1 June 2011}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យកាណាដាក្លាយជាអ្នកផលិតរ៉ែធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅតាមតំបន់ផែងប្រទេសកាណាដា គេឃើញមានស្ថានីយក្រុងទាញយករ៉ែជាច្រើន។ ក្រុងដែលល្បី និងធំជាងគេគឺ[[មហាស៊ុតប្យូរី|ក្រុងស៊ុតប្យូរី]]ក្នុង[[អនតារីយ៉ូ|ខេត្តអនតារីយ៉ូ]]។ ស៊ុតប្យូរីគឺជាប្រភពប្រមូលយករ៉ែនៅក្នុងខែលកាណាដាចាប់តាំងពីមានភស្តុតាងសំខាន់ៗមកថា[[អាងទឹកស៊ុតប្យូរី]]គឺជាអណ្តូងរ៉ែអាចម៍ផ្កាយបុរាណមួយ។ នៅក្បែរក្រុងស៊ុតប្យូរីគឺមានកន្លែងមួយដែលគេហៅថា ដែនចម្លែកតាម៉ាហ្កាមីម៉ាញេទិក ដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរីដែរ។ ដែកចម្លែកម៉ាញេទិចរបស់វាគឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរី ដូច្នេះហើយវាអាចជាអណ្តូងរ៉ែដែលសម្បូរជាតិដែកទី២ នៅកាណាដា។<ref name="GH">{{cite news|url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |accessdate=13 March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archivedate=11 July 2009 |df= }}</ref> ខែលកាណាដានោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃធរណីយ៉ាងច្រើនដែលជាប្រភពកម្រៃដល់ឧស្សាហកម្មកាប់ឈើដ៏សំខាន់មួយ។ ===ភូគព្ភសាស្រ្តសហរដ្ឋអាមេរិក=== រដ្ឋអាមេរិកថ្នាក់ទាបចំនួន ៤៨ អាចត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តរូបភូមិសាស្រ្តចំនួន ៥ ដូចជា៖ #ជួរភ្នំអាមេរិក #តំបន់ជាប់ខែលកាណាដា<ref name="Marianopolis"/> គឺផ្នែកខាងជើងនៃម៉ីតវេសរបស់ ស.រ.អ #ទីលានថេរភាព #វាលឆ្នេរសមុទ្រ #អូរ៉ូហ្សែនក្រវាត់ភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន ភូគព្ភសាស្រ្តរដ្ឋអាឡាស្កាគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ចំណែកឯរដ្ឋហាវ៉ៃវិញគឺមានភ្នំភ្លើងនីអូហ្សែនដែលបានផ្ទុះហើយ។ {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = North america terrain 2003 map.jpg | width1 = 180 | caption1 = [[គ្រឹះថ្ម]] និងលក្ខណៈដីនៅអាមេរិកខាងជើង | image2 = North america basement rocks.png | width2 = 180 | caption2 = [[ក្រាតុន]]និងថ្មក្រោមដីនៅអាមេរិកខាងជើង }} ===ភូគព្ភសាស្រ្តអាមេរិកកណ្តាល=== [[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|right|{{legend|#FAD4AF|ទីតាំងអាមេរិកកណ្តាលនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។}}]] តាមភូគព្ភសាស្រ្ត អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន និងមាន[[ការរញ្ជួយផែនដី|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កើតឡើងពីមួយពេលទៅមួយពេល។ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ប្រទេសក្វាតេម៉ាឡាបានទទួលរងនឹង[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្វាតេម៉ាឡា ឆ្នាំ១៩៧៦|គ្រោះរញ្ជួយដី]]ដ៏ធំមួយ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣,០០០ នាក់។ ម៉ាណាក្វា, រដ្ឋធានីនៃប្រទេសនីការ៉ាក្វា ត្រូវបានរងនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ និងឆ្នាំ១៩៧២, ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ (១៩៧២) វាបានធ្វើឱ្យមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ៥,០០០ នាក់។ គ្រោះរញ្ជួយដីចំនួន ៣ បានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រទេសអែលសាវ៉ាឌ័រ, មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៨៦ និងពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១; រញ្ជួយដីមួយទៀតបានបំផ្លាញភាគខាងជើងនិងកណ្តាលប្រទេសកូស្តារីកាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៩ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រទេសហុងឌូរ៉ាសក៏ទទួលរងគ្រោះរញ្ជួយដីដែរ ដែលធ្វើឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ ៧ នាក់។ ការបន្ទុះភ្នំភ្លើងនៅតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងសាមញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៨ ភ្នំភ្លើងអារេណលក្នុងប្រទេសកូស្តារីកាបានផ្ទុះហើយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៧ នាក់។ ដីជីជាតិដែលបានមកពីកម្អែភ្នំភ្លើងបានទ្រទ្រង់ចិញ្ចឹមបណ្តុំប្រជាកសិករនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។ អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ហើយជួរភ្នំដែលវែងបំផុតនោះគឺ [[ស៊ីអេរ៉ាម៉ាដ្រេដឺឈាផាស]]។ នៅតាមជួរភ្នំទាំងនោះគឺមានជ្រលងជីជាតិជាច្រើនសមស្របសម្រាប់ប្រជាជន, តាមការពិត ប្រជាជនភាគច្រើននៅប្រទេសហុងឌូរ៉ាស កូស្តារីកា និងក្វាតេម៉ាឡា គឺមានទីលំនៅនៅតាមជ្រលងជួរភ្នំទាំងនោះ។ ជ្រលងទាំងនោះជាកន្លែងនៃផលកាហ្វេ សណ្តែក និងដំណាំជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។ ==អាកាសធាតុ== [[File:North America map of Köppen climate classification.svg|thumb|upright=1.4|ផែនទីអាកាសធាតុអាមេរិកខាងជើងយោងទៅតាមចំណាត់ថ្នាក់អាកាសធាតុកូពិន]] អាមេរិកខាងជើងគឺជាទ្វីបដ៏ធំមួយហួសពីរង្វង់អាកទិកនិងតំបន់ត្រូពិកខាងជើង។ ហ្គ្រីនឡែនហើយនិងខែលប្រទេសកាណាដាគឺជាវាលទុនដ្រា (វាលឥតដើមឈើនៅរង្វង់តំបន់អាកទិក) ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមចាប់ពី ១០ ទៅ ២០ °C (ពី ៥០ ទៅ ៦៨ °F) ប៉ុន្តែផ្នែកកណ្តាលនៃកោះហ្គ្រីនឡែនគឺផ្សំឡើងដោយផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំ។ វាលទុនដ្រាបានគ្របដណ្តប់នៅលើផ្ទៃប្រទេសកាណាដា រហូតដល់ត្រឹមព្រំដែនភ្នំរ៉កគី (បន្តពីភ្នំរ៉កគីចូលរដ្ឋអាឡាស្កា) ហើយ (ទៅទិសខាងត្បូង) ឈប់ត្រឹមចុងខែលកាណាដា ពោលគឺនៅក្បែរតំបន់មហាបឹង។ អាកាសធាតុនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់ខាស្កេតត្រូវបានគេពណ៌នាថា ជាអាកាសធាតុក្តៅបង្គួរ ដែលមានភ្លៀងធ្លាក់មធ្យម ២០ អ៊ិន្ឈ៍ (inch) ស្មើនឹង ៥១០ មម។<ref>{{cite web|url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|title=Cascades weather|author=University of Washington|work=University of Washington|access-date=21 មិថុនា 2020|archivedate=10 មីនា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|url-status=dead}}</ref> អាកាសធាតុនៅតំបន់ឆ្នេរកាលីហ្វ័រញ៉ាត្រូវបានគេពណ៌នាថា ដូចនឹងអាកាសធាតុនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេដែរ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមនៅក្នុងទីក្រុងដូចជាសានហ្វ្រានស៊ីស្កូមានចាប់ពី ៥៧ ដល់ ៧០ °F (១៤ ដល់ ២១ °C) ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html|title=Temperature of San Francisco|author=SF to do|work=tourism}}</ref> ពីឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតទៅដល់ផ្នែកខាងកើតនៃរដ្ឋដាកូតាខាងជើងនិងបន្តទៅដល់រដ្ឋកាន់សាស់ គឺមានអាកាសធាតុសើម ហើយបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំគឺច្រើន ដូចនៅទីក្រុងញូវយ៉កដែលមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមគឺ ៥០ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៣០០ មម)។<ref>{{cite web|url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php|title=Rainfall of NYC|author=Current Results|work=Current Results}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់ខាងត្បូងនៃអាកាសធាតុសើមហើយលាតសន្ធឹងទៅឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក គឺមានអាកាសធាតុត្រូពិក។ ក្នុងតំបន់នេះមានទីក្រុងសើមបំផុតប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំឈានដល់ ៦៧ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៧០០ មម) ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងម៉ូបាលនៃរដ្ឋអាល់ឡាបាម៉ា។<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html|title=Top 10 wettest cities|author=Andrea Thompson|work=livescience}}</ref> ចាប់ពីព្រំប្រទល់នៃតំបន់សើមនិងតំបន់ត្រូពិកទៅគឺមានតំបន់ក្តៅស្ងួតបំផុតនៃទ្វីប តំបន់ទាំងនោះមាន៖ ខាស្កេតស៊ីអេរ៉ាណេវ៉ាដា ចុងខាងត្បូងឌូរ៉ង់ហ្កោ ផ្នែកខាងជើងជាប់នឹងព្រំដែនអាកាសធាតុទុនដ្រា តំបន់វាលស្មៅនិងវាលខ្សាច់។<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climates Regions of North America |author=Rita D. Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archivedate=2 October 2015 }}</ref> អាកាសធាតុខ្ពស់ (ភ្នំ) បានកាត់ពីទិសខាងជើងទៅទិសខាងត្បូងនៃទ្វីបដែលជាកន្លែង/តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចឬអាកាសធាតុក្តៅកើតឡើងនៅខាងក្រោមត្រូពិកដូចជានៅផ្នែកកណ្តាលប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងក្វាតេម៉ាឡា។ អាកាសធាតុត្រូពិកលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់កោះនិងនៅតាមឧបទ្វីប។ ជាធម្មតាគឺប្រភេទតំបន់សាវ៉ានណាដែលមានភ្លៀងនិងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាប់គ្នាពេញមួយឆ្នាំ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសនិងរដ្ឋនានាដូចជា៖ នៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ឬនៅខាងត្បូងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។<ref>{{Cite news|url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm|title=Facts and Information about the Continent of North America|date=7 July 2016|work=Natural History on the Net|access-date=15 September 2018|language=en-US}}</ref> ==បរិស្ថានវិទ្យា== {{Expand section|date=June 2020}} {{See also|រុកជាតិជិតផុតពូជនៅអាមេរិកខាងជើង}} ពពួកសត្វនៅអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[ក្របីអាមេរិកាំង]] [[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាមេរិកាំង|ខ្លាឃ្មុំខ្មៅ]] [[ឆ្កែវាលស្មៅ]] [[មាន់ទួរគី]] [[ប្រងហន]] [[រាគគូន]] [[កូយ៉ូទី]] និង[[មេអំបៅរាជ]]។ រុក្ខជាតិដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[តូបាកូ]] [[ពោត]] [[ល្ពៅ]] [[ប៉េងប៉ោះ]] [[ផ្កាឈូករ័ត្ន]] [[ប៊្លូប៊ឺរី]] [[អាវ៉ូកាដូ]] [[កប្បាស]] [[ម្ទេសផ្លោក]] និង[[វ៉ានីឡា]]។ ==ប្រជាសាស្រ្ត ឫអត្រានុកូសាស្រ្ត== [[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|left|ការចូលមកគ្រប់គ្រងលើដែនដីរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង .១៧៥០–២០០៨]] [[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[ភាសាកំណើត|ភាសាដើម]] នៅអាមេរិក កាណាដា និងគ្រីនឡែន]] តាមសេដ្ឋកិច្ច ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសមានជាងគេនិង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|រីកចម្រើនបំផុត]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបន្ទាប់មកគឺប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលទើបតែក្លាយជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]។<ref name="AIA" /> បណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងមនុស្ស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសកោះតូចៗមួយចំនួននៅតំបន់ការ៉ាប៊ីនដូចជាបាដាដ, ទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ ហើយនិងអង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា សុទ្ធតែមាន[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផ.ស.ស ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]]ខ្ពស់ជាងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតូចជាង។ ប៉ាណាម៉ានិងកូស្តារីកាគឺជាប្រទេសដែមាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] និង ផ.ស.ស ខ្ពស់ជាងគេនៅអាមេរិកកណ្ដាល។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=8 November 2010|title=2010 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=6 May 2011}}</ref> ទោះជាមានប្រភពធនធានប្រេងកាត និងរ៉ែច្រើននៅលើកោះហ្រ្គីនឡែនក្តី ធនធានទាំងអស់នោះគឺគេមិនទាន់បានទាញយកមកប្រើប្រាស់បាននោះឡើយ។ ហើយសេដ្ឋកិច្ចកោះមួយនេះគឺត្រូវពឹងផ្អែកទៅលើ ការនេសាទ វិស័យទេសចរណ៍ និងការឧបត្ថម្ភធនពីប្រទេសដាណឺម៉ាក តែទោះជាយ៉ាងណា កោះមួយនេះនូវតែមានការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់។<ref>{{Cite journal|url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice|title=Independence on ice|date=21 January 2015|journal=The Economist}}</ref> តាមប្រជាសាស្រ្ត ជនជាតិអាមេរិកាំងខាងជើងគឺមានលក្ខណៈបែបចម្រុះ។ ក្រុមសំខាន់ៗបីនៅលើទ្វីបនេះគឺ៖ ជនជាតិស្បែកស ជនមេស្ទីសូ និង[[ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]។ អាមេរិកខាងជើងក៏មានជនជាតិដើមភាគតិចនិងជនជាតិអាស៊ីច្រើនគួរសមផងដែរ។ ===ភាសា=== ភាសាដែលនិយមបំផុតនៅទ្វីបមួយនេះគឺ ភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងបារាំង។ ភាសាដាណឺម៉ាកក៏មានគេនិយាយច្រើនគួរសមដែរនៅកោះគ្រីនឡែន ហើយកោះតូចៗមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីនក៏មានប្រជាជននិយាយភាសាហូឡង់ទៀតផង។ ប្រទេសដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក (ម៉ិកស៊ិក និងអាមេរិកណ្តាល) គឺច្រើននិយមនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ។ ភាសាបារាំងបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ហើយត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅតាមតំបន់មួយចំនួននៅអាមេរិកខាងជើង។ វាគឺជាភាសាទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា, ជាពិសេសគឺនៅក្នុងខេត្តកេបិច ដែលប្រជាជនប្រមាណ ៩៥% ចេះនិយាយភាសាបារាំង។ រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលគេនិយមនិយាយភាសាបារាំង។ ប្រទេសមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីន ក៏បានទទួលស្គាល់ភាសាបារាំងជាភាសាខ្លួនផងដែរ ប្រទេសដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺប្រទេសហៃទី និងហ្សង់លូស៊ីអា។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|thumb|left|upright|[[វិហារជាតិវ៉ាស៊ីនតោន]] នៅទីក្រុង[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]]]] [[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនប្រមាណ ៧៧% បានចាត់ទុកខ្លួនគេជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=24 September 2015}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 18</ref> គ្រិស្ទសាសនាក៏ជាសាសនាគេនិយមកាន់ផងដែរនៅក្នុងទឹកដីឥស្សរភាពទាំង ២៣ នៅអាមេរិកខាងជើង។<ref>[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |date=5 August 2013}} Pew Forum on Religion & Public Life, p. 15</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានចំនួនប្រជាជនដែលប្រកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានអ្នកកាន់សាសនាគ្រឹស្តជិត ២៤៧ លាននាក់ (៧០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life |date=12 May 2015}}</ref> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២ លើពិភពលោក ដោយនៅពីក្រោយ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=10 November 2007 |work=Adherents.com |archivedate=18 សីហា 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}</ref> ការសិក្សាពីឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកជឿសាសនាគ្រិស្តប្រហែល ៤៩៣,០០០ នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងគឺសុទ្ធតែមានប្រវត្តិមកពីសាសនាមូស្លីម។<ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=IJRR|date=2015|volume=11|page=14|url=https://www.academia.edu/16338087|accessdate=20 November 2015|archive-date=13 មីនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313222442/https://www.academia.edu/16338087/Believers_in_Christ_from_a_Muslim_Background_A_Global_Census|dead-url=yes}}</ref> យោងទៅតាមការសិក្សាដដែរនេះបានឱ្យឃើញថា អ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានប្រហែល ១៧% នៃប្រជាជនសរុបនៅសហរដ្ឋ និងកាណាដា។<ref name="Religiously Unaffiliated">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|title=Religiously Unaffiliated|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=22 February 2015|archivedate=30 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|url-status=dead}}</ref> ២៤% ជាអ្នកមិនជឿជំនឿសាសនានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និង ២៤% ទៀតគឺនៅកាណាដា។<ref name="religion2011">{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada|date=8 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិកមានទទួលសមាគមសាសនាជាច្រើនដូចជា [[ជីហ្វ]] (៦ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ១.៨%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> [[ពុទ្ធសាសនិក]] (៣,៨ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.១%)<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}</ref> និង[[មូស្លីម]] (៣,៤ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.០%)។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |accessdate=18 December 2012 |publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|date=18 December 2012}}</ref> ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាជីហ្វធំបំផុតគឺមាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់)<ref>{{cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941|title=World Jewish Population, 2012}}</ref> កាណាដា (៣៧៥,០០០ នាក់)<ref>{{cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |authorlink=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=[[Storrs, Connecticut]] |format=PDF |accessdate=}}</ref> និងម៉ិកស៊ិក (៦៧,៤៧៦ នាក់)។<ref name=INEGI>{{cite web|title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=[[INEGI]] |accessdate=2 March 2015 |page=3 |language=Spanish |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archivedate=21 October 2015 |df= }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាគមមូស្លីមធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងដោយមានចំនួន ២,៧ នាក់ ដែលស្មើនឹង ០.៩% នៃប្រជាជនសរុប<ref name="pew2015">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |accessdate=12 May 2015|date=12 May 2015}}</ref><ref name="Islam in the United States">{{cite web|url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states|title=Demographics|accessdate=2 May 2013}}</ref> ប្រទេសកាណាដាវិញមានចំនួន ១ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ៣.២% នៃប្រជាជនសរុប<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&amp;TABID=1|title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011|date=8 May 2013}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញមានចំនួនមូស្លីមប្រមាណ ៣,៧០០ នាក់។<ref name="2010-census">{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía|year=2010 |website= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១២ កាសែត[[សហភាព-ទ្រីប្យូន សានឌីអេហ្គោ|''ស-ទ សានឌីអេហ្គោ'']] បានធ្វើការប៉ានស្មាន់ថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមានប្រមាណ ១,២ លាននាក់ ហើយ ៤០% នៃអ្នកទាំងនោះគឺមានទីលំនៅក្នុង[[ការ៉ូលីណាខាងត្បូង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងត្បូង]]។<ref>{{cite journal |last=Rowe |first=Peter |date= 16 April 2012 |title=Dalai Lama facts and figures|url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |accessdate=15 January 2015 }}</ref> សាសនាដែលគេនិយមកាន់ច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលគឺសាសនាគ្រិស្ទ (៩៦%)។<ref name="Christianity in its Global Context">{{cite web|url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|url-status=dead|archive-date=15 August 2013|title=Christianity in its Global Context|accessdate=30 December 2016|archivedate=15 សីហា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf}}</ref> សាសនានេះបានចាប់ផ្តើមរីកធំឡើងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមអេស្ប៉ាញក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៦, [[វិហារកាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]បានក្លាយជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅតំបន់នោះរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ មកគឺមានការកើនឡើងនៅក្នុងក្រុមគ្រិស្ទសាសនាដទៃទៀតជាពិសេសគឺ[[ប្រូតេស្តង់និយម|ក្រុមប្រូតេស្ដង់]]ក៏ដូចជាអង្គការសាសនាដទៃទៀតផងដែរ ហើយដោយបុគ្គលមួយចំនួនបានលះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។ ប្រជាជនការ៉ាប៊ីនប្រមាណ ៨៥% គឺប្រកាន់អនុវត្តន៍សាសនាគ្រិស្ទ។<ref name="Christianity in its Global Context"/> ក្រុមសាសនាដទៃទៀតក្នុងតំបន់មានដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[សាសនាឥស្លាម]] [[សាសនារ៉ាស្តាហ្វារី]] និង[[សាសនាអាហ្រ្វិក–អាមេរិកាំង|សាសនាមួយចំនួនដែលមានកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]។ ===ប្រជាជន=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | header = ទីក្រុងអាមេរិកខាងជើង | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg | width1 = 200 | caption1 = [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | image2 = | width2 = 200 | caption2 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | width3 = 200 | caption3 = [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] | image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg | width4 = 200 | caption4 = [[តូរ៉ុនតូ]] | image5 = Chicago-00.jpg | width5 = 200 | caption5 = [[ឈីកាហ្គោ]] | image6 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg | width6 = 200 | caption6 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | total_width = | alt1 = }} {{See also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន}} ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣២៩.៧ លាននាក់។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនទីពីរគឺ ប្រទេសម៉ិកស៊ិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១១២.៣ លាននាក់។<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web|url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=25 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |archivedate=8 January 2011 |df= }}</ref> ប្រទេសទីបីគឺ ប្រទេសកាណាដាជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧.០ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901|title=Population estimates, quarterly|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=10 December 2018}}</ref> ប្រទេសកោះនៅការ៉ាប៊ីនភាគច្រើនគឺមានប្រជាជនតិចជាងខ្ទង់លាន លើកលែងតែប្រទេសគុយបា សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ហៃទី ព័រតូរីកូ (សហរដ្ឋអាមេរិក) សាម៉ាអ៊ិក ហើយនិងទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ។<ref name="cubastat">{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|title=Anuario Estadístico de Cuba 2009|publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archivedate=16 July 2010|accessdate=6 November 2010|edition=2010}} Note: An exchange rate of 1 CUC to US$1.08 was used to convert GDP. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=24 តុលា 2011 }}</ref><ref name=prez>{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archivedate=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |accessdate=14 December 2009|language=Spanish}}</ref><ref>{{cite web|title= The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=11 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226152654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |archivedate=26 February 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |accessdate=6 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archivedate=15 February 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |accessdate=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |url-status=dead }}</ref> កោះហ្រ្គីនឡែនវិញគឺមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៥,៩៨៤ នាក់ថ្វីត្បិតតែមានទឹកដីធំ (២,១៦៦,០០០&nbsp;គម² ស្មើនឹង ៨៣៦,៣០០&nbsp;ម៉ាយការ៉េ), ដូច្នេះហើយ ហ្រ្គីនឡែនគឺមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ ០.០២៦ /គម² (០.០៦៧ /ម៉ាយការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE|title=Grønlands Statistik}}</ref> ខណៈពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិកបានរក្សាចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ, ប្រជាជនទីក្រុងធំៗមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះប្រទេសទាំងនេះទេ។ នៅការ៉ាប៊ីនក៏មានទីក្រុងធំៗផងដែរ មិនមែនមានតែនៅលើអាមេរិកដីគោកនោះឡើយ។ តែទីក្រុងដែលធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងនោះគឺ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក និងទីក្រុងញូវយ៉ក។ មានតែទីក្រុងពីរនេះទេនៅលើទ្វីបដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពីប្រាំបីលាននាក់និងពីរលើបីនៅអាមេរិក។ ទំហំទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស តូរ៉ុនតូ<ref>{{cite web|author=|url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013}}</ref> ឈីកាហ្គោ ហាវ៉ាណា សានតូដូម៉ីងកូ និងក្រុង[[ម៉ុងរ៉េអាល់]]។ ទីក្រុងនានានៅតំបន់[[ក្រវ៉ាត់ព្រះអាទិត្យ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា [[ហ៊ូស្តុន]] [[ហ្វីនិច]] ម៉ៃអាមី [[អាត្លង់តា]] និង[[ឡាសវេហ្គាស]]គឺកំពុងតែមានការរីកធំឡើងនៃចំនួនប្រជាជន។ បុព្វហេតុដែលនាំឱ្យមានបន្ទុះប្រជាជនគឺ អាកាសធាតុក្តៅ មានឧស្សាហកម្មធំៗ និងការហូរចូលនៃជនអន្តោប្រវេសន៍។ ទីក្រុងដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺ [[ទីជួណា]] (ម៉ិកស៊ិក) ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសានឌីអេហ្គោ (សហរដ្ឋ) បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ពីគ្រប់ផ្នែកនៃអាមេរិកឡាទីន ហើយព្រមទាំងជនជាតិអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីខ្លះៗទៀតផង។ នៅពេលដែលទីក្រុងនៃតំបន់ក្តៅទាំងនេះកំពុងបន្តលូតលាស់ វានឹងអាចនាំឱ្យជួបនឹងបញ្ហាកង្វះទឹកប្រើប្រាស់នាពេលអនាគត។<ref>{{cite book|last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34]|isbn=9780070103474 }}</ref> [[តំបន់មាតុធានី]]ចំនួនប្រាំបីលើដប់គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់។ តំបន់មាតុធានីទាំងនោះគឺសុទ្ធតែមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ៥.៥ លាននាក់ ដូចជា៖ [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក]] [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស]] [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ]] និង[[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក]]ជាដើម។<ref name=PopEstCBSA>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=14 April 2011|accessdate=14 April 2011}}{{dead link|bot=medic|date=April 2020}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសម៉ិចស៊ិកគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃតំបន់មាតុធានីដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង: [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]។<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agence |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសកាណាដាក៏មានឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់មាតុធានីធំៗទាំងដប់នៅលើពិភពលោកផងដែរដោយមាន[[តំបន់មាតុធានីតូរ៉ុនតូ]]ដែលមានប្រជាជនចំនួនប្រាំមួយលាននាក់។<ref name=statcan2006>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |work=[[Canada 2006 Census|Census 2006]] |year=2006 |accessdate=29 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |archivedate=14 January 2015 }}</ref> ទីក្រុងជាប់គ្នានៅតាម[[ព្រំដែនកាណាដា–សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[ព្រំដែនម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបង្កើតចេញជាតំបន់មាតុធានីអន្តរជាតិ។ ទីក្រុងទាំងនោះបានក្លាយជាក្រុងដែលមានផលិតភាពខ្ពស់បំផុត ដូចជា [[ឌីត្រយ–វីនសឺរ]] និង[[សានឌីអេហ្គោ–ទីជួណា]] ហើយកំពុងជួបនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ មាតុធានីទាំងពីរនេះគឺទទួលខុសត្រូវលើការនាំចូលនិងនាំចេញនៃជំនួញពាណិជ្ជកម្មធំៗ។<ref>{{cite web|publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archivedate=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study}}</ref><ref name="Planning SD-TJ">{{cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban & Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archivedate=23 July 2011 }}</ref> តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាតំបន់មាតុធានីធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងចំនួនដប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ តាមជំរឿនចំនួនប្រជាជនថ្នាក់ជាតិពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប៉ាន់ស្មានជំរឿនពីប្រទេសកាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ {| class="sortable wikitable" class="wikitable" |- | '''តំបន់មាតុធានី''' | '''ចំនួនប្រជាជន''' | '''ទំហំ''' | '''ប្រទេស''' |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] | ២១,១៦៣,២២៦^† | {{convert|7346|km2|sqmi|abbr=on}} | ម៉ិកស៊ិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] | ១៩,៩៤៩,៥០២ | {{convert|17405|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូសអាន់ជ័រលេស]] | ១៣,១៣១,៤៣១ | {{convert|12562|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] | ៩,៥៣៧,២៨៩ | {{convert|24814|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ដាឡាស់-ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស–ហ្វតវត]] | ៦,៨១០,៩១៣ | {{convert|24059|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] | ៦,១៣១,១៥៨ | {{convert|26061|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] | ៦,០៥៤,១៩១^† | {{convert|5906|km2|sqmi|abbr=on}} | កាណាដា |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលព្យា]] | ៦,០៣៤,៦៧៨ | {{convert|13256|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីវ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.|វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]] | ៥,៩៤៩,៨៥៩ | {{convert|14412|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[តំបន់មាតុធានីផ្លរីដាខាងត្បូង|ម៉ៃអាមី]] | ៥,៨២៨,១៩១ | {{convert|15896|km2|sqmi|abbr=on}} | សហរដ្ឋអាមេរិក |} <small>^†ជំរឿនឆ្នាំ២០១១។</small> {{Clear}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{main|សេដ្ឋកិច្ចទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}} {{see also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (មធ្យម)|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (យអទ)}} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]]<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=16&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273%2C156%2C283%2C238%2C243%2C253%2C258%2C111&s=PPPGDP&grp=0&a= IMF WEO database, April 2020]</ref> <small>(យអទ កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជា ខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}} || ២,៦១៦,២៨៩ || ២០១៩ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៩០៤,៣៩៣ || ២០១៩ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ២៥៤,៨៦៥ || ២០១៥ |- | ៥ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ១៩៩,៣៩៥ || ២០១៩ |- | ៦ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ១៥២,៧៧៩ || ២០១៩ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១៣០,៩២៧ || ២០១៤ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ១១១,៩៩៨ || ២០១៩ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៩២,០៦២ || ២០១៩ |- | ១០ ||align=left|{{Flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || ៥៥,៥៧៨ || ២០១៩ |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! ប្រទេស ! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]] <small>(មធ្យម, កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)</small><br /><small>គិតជាខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]</small> ! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ |- | ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩ |- | ២ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៨៤៦,៥៩៥ || ២០១៣ |- | ៣ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}}||១,៣២២,៤៨៩||២០២០ |- | ៤ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១០៤,៣៣៧ || ២០១៦ |- | ៥ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ៩៦,៨៥១ || ២០១៧ |- | ៦ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ៩៦,២៩១ || ២០២០ |- | ៧ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ៨៦,៣៩៧ || ២០២០ |- | ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ៧៣,៣៦៩ || ២០២០ |- | ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៦៥,១៧៩ || ២០២០ |- | ១០ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}}}} || ២៨,២៣៣ || ២០០៨ |} ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានវាយតម្លៃក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយ[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] (មរអ) ឱ្យដឹងថា ផសស នៅអាមេរិកខាងជើងគឺស្មើនឹង ៤១,៨៣០ ដុល្លារ ដែលធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងជាទ្វីបមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref name="IMFcapitaGDP"/> បន្ទាប់មកគឺ[[អូសេអានី]]។<ref name="cia-us"/> កាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។<ref name="cia-us">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=26 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}</ref> បើយោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (ផសស) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៥៧,៤៦៦ ដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true|title=GDP per capita (current US$) – Data|author=World Bank|publisher=World Bank|website=data.worldbank.org|access-date=24 September 2017}}</ref> វិស័យសេវាកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៧៧% នៃផសស សរុប (ប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០១០) វិស័យឧស្សាហកម្ម ២២% និងវិស័យកសិកម្មមាន ១.២%។<ref name="cia-us"/> សហរដ្ឋអាមេរិកមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងហើយនិងទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល<ref>{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of South American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=25 September 2017}}</ref><ref name=IMFcapitaGDP/> ចំណែកឯ ផសស វិញក៏ខ្ពស់ជាងគេបំផុតដែរ។<ref name="IMFcapitaGDP">{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of North American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=22 February 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|archivedate=24 September 2017}}</ref> [[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីម៉ិកស៊ិក លោក[[អេនរីកេ ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ|ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ]], ប្រធានាធិបតី សរអ [[ដូណាល់ ត្រាំ|ត្រាំ]], និងនាយករដ្ឋមន្រ្តីកាណាដា លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ|ទ្រូដូ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាណាដា–ម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០ នៅប៊ុយណូស៊ែ ឆ្នាំ២០១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០]] ប្រទេសកាណាដាមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងវិស័យសេវាកម្មរ៉ែ និងផលិតកម្ម។<ref name="cia-ca">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=30 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref> ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅប្រទេសកាណាដាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាន ៤៤,៦៥៦ ដុល្លារ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១១ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="cia-ca"/> វិស័យសេវាកម្មប្រទេសកាណាដាមានប្រមាណ ៧៨% នៃផសស សរុប វិស័យឧស្សាហកម្មមាន ២០% និងវិស័យកសិកម្មមាន ២%។<ref name="cia-ca"/> ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមាន ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (យអទ) ប្រមាណ ១៦,១១១ ដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១៥ នៅលើពិភពលោក។<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |accessdate=5 March 2011}}</ref> ក្នុងនាមជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]<ref name=AIA>{{Cite book|title=Geography, An Integrated Approach|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=563, 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|edition=3rd|year=2000|isbn=978-0-17-444706-1}}</ref> ម៉ិកស៊ិកបានរក្សានូវវិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងប្រតិបត្តិការទាំងទំនើបនិងចាស់។<ref name="cia-mex">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}</ref> ប្រភពចំណូលសំខាន់ៗរបស់ម៉ិកស៊ិកមាន ប្រេងកាត ការនាំចេញនូវផលិតផលឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច រថយន្ត គ្រឿងសំណង់ ស្បៀងអាហារ ជំនួញធនាគារ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុជាដើម។<ref>{{cite web|url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=30 August 2007 |accessdate=30 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archivedate=7 March 2012 |df= }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិចខាងជើងត្រូវបានកំណត់និងរៀបចំឡើងបានយ៉ាងល្អដោយតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗចំនួនបី។<ref name="UANL">{{cite book|last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión|trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=Spanish |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}</ref> តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនោះមាន៖ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង (កពពសអជ) [[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន|សហគមន៍ការ៉ាប៊ីននិងទីផ្សារទូទៅ]] ហើយនិង[[ប្រព័ន្ធអនុកលកម្មអាមេរិកកណ្តាល|ទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល]]។<ref name="UANL" /> នៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងប្លុកពីរ។ ក្រៅពីប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗបីទាំងនេះ នៅមាន[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកូស្តារីកា–កាណាដា]] និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនទៀតដែលជារឿយៗ គឺរវាងប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនដូចជានៅបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលនិងការ៉ាប៊ីន។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើងគឺជា ប្លុកពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំមួយនៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗទាំងបួននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |accessdate=10 June 2011 |archivedate=1 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead }}</ref> ប្លុកមួយនេះបានចាប់ដំណើរការនៅឆ្នាំ១៩៩៤ និងត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានភាពស្មើគ្នា ហើយដើម្បីលុបបំបាត់រាល់ឧបសគ្គនានាដែលបិតផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនិងកាត់បន្ថយការវិនិយោគពីបរទេសចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក។<ref>{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=10 June 2011}}</ref> ខណៈពេលដែលប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតនិងអនុវត្តទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោករួចទៅហើយ ហើយទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និតនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធអាករ និងពន្ធជាតិនោះទេ។<ref>{{cite web|title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |accessdate=9 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archivedate=6 August 2006 |df= }}</ref> កពពសអជ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសម៉ិកស៊ិកទទួលបាននូវជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីដូចនឹងសហរដ្ឋនិងកាណាដាដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីបានលុបបំបាត់ពន្ធគយដែលធ្លាប់មានលើជំនួញពាណិជ្ជកម្មសហរដ្ឋអាមេរិក–ម៉ិកស៊ិក។ ទំហំពាណិជ្ជកម្មក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរវាងប្រទេសទាំងបីនៃ កពពសអជ បានឈានដល់ការកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺកើនបាន ២៤.៣% ឬស្មើនឹង ៧៩១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref>{{cite web|url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archivedate=8 August 2011 |title=NAFTA Trade Volume Increases}}</ref> ផសស (យអទ) របស់ប្លុកពាណិជ្ជកម្ម កពពសអជ គឺខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដោយមាន ១៧.៦១៧ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=14 September 2006 |accessdate=31 October 2011}}</ref> ផ្នែកមួយនេះហើយ ដែលបានសន្មតថាសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅលើលោកដោយមាន ផសស ជាមធ្យមប្រមាណ ១៤.៧ រយកោដិដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១០។<ref name=bea2011>{{Cite press release|url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf|title=BEA News Release: Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|accessdate=3 February 2014|archivedate=9 កក្កដា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf}}</ref> ប្រទេសទាំងបីដើរតួជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ម៉ិកស៊ិកនិងកាណាដា<ref>{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |accessdate=3 February 2014}}</ref> ចំណែកឯប្រទេសកាណាដានិងម៉ិកស៊ិកវិញគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំទីបីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |title= Canadian Manufacturing Association |url= http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |accessdate= 9 June 2011 |archivedate= 4 មិថុនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |accessdate=9 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://www.fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archivedate=23 June 2011 |df= }}</ref> ប្លុកពាណិជ្ជកម្មការ៉ាប៊ីន (ហៅកាត់ថា ការីកូម) បានចុះជាកិច្ចព្រមព្រៀងនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសចំនួន ១៥ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទំហំពាណិជ្ជកម្មរបស់ការីកូមមាន ៩៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ការីកូមបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតលិខិតឆ្លងដែនរួមសម្រាប់ប្រទេសដែលជាប់ទាក់ទង។ ក្នុងទសវត្សកន្លងៗមក ប្លុកពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនតែងផ្តោតលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី ហើយនៅក្រោមការិយាល័យចរចារបស់ការីកូម កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីត្រូវបានចុះហត្ថលេខាចូលជាធរមាន។ ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកកណ្តាលបានកើតឡើងនៅក្រោមការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល (កពផទអក) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១។ នេះគឺជាការខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិនានានៅអាមេរិកកណ្តាលឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែរឹងមាំ។ ការបង្កើតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាលថ្មីបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ កពផទអក មានភាពស្ទាក់ស្ទើរបន្តិច។<ref>{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education|accessdate= 3 February 2014}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាល]] (កពណសអក) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួនប្រាំរួមជាមួយនឹងសាធារណរដ្ឋដូមីនិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅរបស់កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង កពផទអក ដែរ។ ក្រៅពីសហរដ្ឋអាមេរិក, ប្រទេសកាណាដាក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយប្លុកពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាលផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សំណើក្នុងការបង្កើត[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកាណាដា–អាមេរិកកណ្តាល]]គឺកំពុងតែធ្វើឡើង ហើយគោលដៅរបស់វាគឺដូចនឹង កពណសអក របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។ ===ការដឹកជញ្ជូន=== {{main|ដំណឹកជញ្ជូននៅអាមេរិកខាងជើង}} [[File:PanAmericanHwy.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]ឆ្លងកាត់[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ចាប់ផ្តើមពី[[ឈូងប្រុឌហូ, អាឡាស្កា]] រហូតដល់[[អ៊ូសូអ៊ីអា]] នៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន]] គន្លង[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]នៅទ្វីបអាមេរិកគឺជាផ្នែកមួយនៃបណ្តាញផ្លូវគោកដែលមានប្រវែងជិត ៤៨,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង ៣០,០០០ ម៉ាយ) ដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប្រទេសដីគោកនៃទ្វីបអាមេរិក។ មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំងគឺមិនមានប្រវែងជាក់លាក់ទេពីព្រោះរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋនិងកាណាដាមិនដែលកំណត់ផ្លូវជាក់លាក់ណាមួយថាជាផ្នែកនៃមហាវិថីនេះឡើយ ហើយប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញគឺមានបណ្តាញសាខាជាច្រើនដែលភ្ជាប់ទៅនឹងព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រវែងសរុបនៃផ្នែករបស់មហាវិថីនេះពីប្រទេសម៉ិកស៊ិករហូតដល់ភាគខាងជើងបំផុតគឺប្រហែលមានចំនួន ២៦,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង១៦,០០០ ម៉ាយ) ។ [[File:Class1rr.png|thumb|left|ផែនទីនៃបណ្តាញ[[ប្រភេទផ្លូវដែក|ប្រភេទផ្លូវដែកទី១]] នៅអាមេរិកខាងជើងក្នុងឆ្នាំ២០០៦]] ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ទ្វីបដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ ដោយតភ្ជាប់ផ្លូវដែកពីភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិករហូតទៅដល់ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិចនៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title = Ceremony at "Wedding of the Rails", May 10, 1869 at Promontory Point, Utah |website = [[World Digital Library]] |date = 10 May 1869 |accessdate = 20 July 2013 |archivedate = 18 តុលា 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status = dead }}</ref> បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសាងសង់នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦៩, បណ្តាញផ្លូវដែកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងដំបូងបង្អស់ ប៉ុន្តែវាមិនជាប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំជាងគេលើពិភពលោកនោះទេ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកហ្គ្រេនត្រាក់របស់កាណាដា (ឆ្នាំ១៨៦៧) បានលាតសន្ធឹងចម្ងាយជាង ២,០៥៥ គម (១,២៧៧ ម៉ាយ) ភ្ជាប់ពីខេត្តអនតារីយ៉ូរហូតទៅដល់តំបន់និងខេត្តត្រជាក់ៗនៃភាគខាងលិចប្រទេសកាណាដា។ ===គមនាគមន៍=== ប្រព័ន្ធលេងទូរស័ព្ទដែលគេស្គាល់គឺ [[គម្រោងលេងទូរស័ព្ទអាមេរិកខាងជើង]], វាគឺជាគម្រោងលេខទូរស័ព្ទដែលមាននៅក្នុង ២៤ ប្រទេសនិងតំបន់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងតំបន់របស់ខ្លួន ប្រទេសកាណាដា ប៊ឺមូដា និងប្រទេសការ៉ាប៊ីនចំនួន ១៧។ ==វប្បធម៌== [[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|កីឡា[[បេហ្ស៍ប័ល]]ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាល្បែងកីឡាប្រពៃណីជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] កាណាដានិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ដូច្នេះហើយ ប្រទេសទាំងពីរមានវប្បធម៌ស្រដៀងនឹងគ្នា។ កោះក្រូអិនឡង់ធ្លាប់បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើនពីតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ឧទាហរណ៍៖ [[ទូលី (ជនជាតិ)|ជនជាតិទូលី]]។ អញ្ជឹងហើយ បានជាក្រូអិនឡង់បច្ចុប្បន្នចែករំលែកវប្បធម៌មួយចំនួនជាមួយជនជាតិដើមកាណាដា។ ក្រូអិនឡង់ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសណ័រឌីក]]ផងដែរ ព្រោះថាកោះនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមដាណឺម៉ាកប្រមាណពីពីរទៅបីសតវត្សរួចទៅហើយ។<ref>{{Cite web|url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/|title=BAG OM GRØNLAND|website=Arctic Friend|language=da-DK|access-date=2020-04-18}}</ref> ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអាស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើងបានចែករំលែកវប្បធម៌ស្រដៀងៗគ្នា ព្រោះថាប្រទេសទាំងនោះធ្លាប់ជាដែនដីអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញ។ ជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលសព្វថ្ងៃបានកំពុងព្យាយាមថែរក្សានូវវប្បធម៌និងអារ្យធម៌របស់ពួកគេ។ និយាយរួម ប្រជាជាតិនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញដូចគ្នាហើយមានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។ នៅតំបន់ខាងជើងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិក ជាពិសេសទីក្រុង[[ម៉ុនតេរីយ]] ទីជួណា [[ស៊ូដាដស្វេរេស]] [[ម៉ិកស៊ីកាលី]] គឺទទួលបានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសហរដ្ឋអាមេរិក ទាំងខាងវប្បធម៌និងរបៀបរស់នៅ។ ក្នុងចំណោមទីប្រជុំជនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទីក្រុងដែលទទួលឥទ្ធិពលពីអាមេរិកច្រើនជាងគេ ឫអាចនិយាយបានថាទីក្រុង[[អាមេរិកនីយកម្ម]]គឺ ក្រុងម៉ុនតេរីយ។<ref name="MonterreyFall">{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls – Reuters |work=Reuters |date=1 June 2011 |last=Emmot |first=Robert}}</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែជាគុណលក្ខណៈដ៏សំខាន់របស់ជាតិសាសន៍ជាច្រើនដែលនៅជិតព្រំដែនភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានឃើញថា ឥទ្ធិពលនៃចក្រភពអង់គ្លេសមកលើរដ្ឋការ៉ាប៊ីនមួយចំនួនបានថយធ្លាក់ចុះដោយរដ្ឋទាំងនោះបានចាប់យកការអនុវត្តទៅតាមប្រជាជាតិផ្សេងៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ទាំងនេះអាចបណ្តាលមកពីមានចំនួនប្រជាជនតិចតួចនៃបណ្តាប្រទេសការ៉ាប៊ីនដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេសហើយក៏ព្រោះតែប្រទេសទាំងនោះភាគច្រើនមានប្រជាជនរស់នៅបរទេសច្រើនជាងប្រជាជនរស់នៅក្នុងស្រុក។ ===កីឡា=== ប្រទេសកាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់សំណើរួមគ្នាដើម្បីធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកគឺ [[បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ហ្វីហ្វាឆ្នាំ២០២៦]]។ តារាងខាងក្រោមនេះគឺបង្ហាញពីលីគកីឡាប្រជាប្រិយបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងតាមលំដាប់លំដោយចំណូលមធ្យម។<ref>[http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ "The 'Big Five' in North American Pro Sports"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522024423/http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ |date=22 ឧសភា 2015 }}, FiveThrityEight, Nate Silver, 4 April 2014.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business "MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?"], Guardian.com, 12 March 2014.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !លីគ/ក្របខ័ណ្ឌ || ប្រភេទកីឡា || ប្រទេស || បង្កើតឡើង || ចំនួនក្រុម || ចំណូល<br />$ (គិតជារយកោដិ) || អ្នកទស្សនា<br />ជាមធ្យម |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបជាតិអាមេរិក]] (កបឱអ) || [[កីឡាបាល់ឱបអាមេរិកាំង]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក || ១៩២០ || ៣២ || $៩.០ || {{nts|67,604}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគបេហ្ស៍បល]] (មលប) || [[កីឡាបេហ្ស៍បល]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៨៦៩ || ៣០ || $៨.០ || {{nts|30458}} |- | align=left | [[សមាគមបាល់បោះជាតិ]] (សបជ) || [[កីឡាបាល់បោះ]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៤៦ || ៣០ || $៥.០ || {{nts|17,347}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌជាតិកីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || [[កីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩១៧ || ៣១ || $៣.៣ || {{nts|17,720}} |- | align=left | [[លីគកំពូលម៉ិកស៊ិក|លីហ្កាអ៊ឹមអ៊ិច]]|| [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | ម៉ិកស៊ិក || ១៩៤៣ || ១៨ || $០.៦ || {{nts|25,557}} |- | align=left | [[មេជ័រលីគសកខឺ]] (មលស) || [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក<br />កាណាដា || ១៩៩៤ || ២៤{{refn|group=sn|មលស មានគម្រោងពង្រីកចំនួនក្រុមរហូតដល់ទៅ ២៦ ត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ហើយនឹងបន្តពង្រីកដល់ ២៨ ក្រុមត្រឹមឆ្នាំ២០២៦។}} || $០.៥ || {{nts|21574}} |- | align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបកាណាដា]] (កបឱក) || [[កីឡាបាល់ឱបកាណាដា]] || align=left | កាណាដា || ១៩៥៨ || ៩ || $០.៣ || {{nts|23890}} |} {{reflist|group=sn}} ==មើលផងដែរ== *[[បញ្ជី ទង់ជាតិនៅអាមេរិកខាងជើង]] *[[បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើង]] ==ឯកសារយោង== '''លេខយោង''' {{notelist|30em}} '''អាគតដ្ឋាន''' {{Reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|commons=North America|n=North America|wikt=North America|b=North America|q=North America|s=North America|v=North America|voy=North America}} * [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"] * [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Interactive SVG version of Non-Native American Nations Control over N America 1750–2008 animation]] <!-- Please respect alphabetical order except N. America which is at top --> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេរិកខាងជើង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]] 32flkex0efjddegsgx1ubl9x6dwr1yo 0 42030 335508 312888 2026-05-19T12:08:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335508 wikitext text/x-wiki === '''សនិទានសូត្រ''' === [២៣] ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ ទ្រង់​គង់​នៅ​ជិត​ក្រុង​សាវត្ថី… ​ក្នុង​​ទី​​នោះ​ឯង ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​… ​ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ '''កាមវិតក្កៈ''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​កាម) ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​បាន​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ; '''ព្យាបាទ​វិតក្កៈ''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការព្យាបាទ) ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​បាន​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ; '''វិហឹសាវិតក្កៈ''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការបៀតបៀន) ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​បាន​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ ។​ [២៤] ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ ចុះ​'''កាមវិតក្កៈ (sensual thought)''' ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុ; '''ព្យាបាទ​វិតក្កៈ (malicious thought)''' ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុ; '''វិហឹសាវិតក្កៈ (cruel thought)''' ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ តើ​ដូច​ម្តេច ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ '''កាមសញ្ញា''' (​សេចក្តី​សំគាល់​ក្នុង​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''កាមធាតុ (element of sensuality)'''; '''កាមសង្កប្បៈ''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''កាមសញ្ញា (sensual perceptions)'''; '''កាមច្ឆន្ទៈ''' (​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''កាមសង្កប្បៈ (sensual thought)'''; '''កាមបរិឡាហៈ''' (​សេចក្តី​ក្រហល់ក្រហាយ​ក្នុង​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''កាមច្ឆន្ទៈ (sensual desire)'''; '''កាមបរិយេសនា''' (ការស្វែងរកកាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''កាមបរិឡាហៈ''' '''(sensual passion)''' ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ បុថុជ្ជន ​អ្នក​មិន​ចេះដឹង កាលស្វែងរក​នូវ​'''កាមបរិយេសនា (search for sensual pleasure)''' ​រមែង​ប្រតិបត្តិខុស​ដោយ​ឋាន​ទាំង ​៣ ​គឺ​ កាយ វាចា ​ចិត្ត​ ។​ ​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ '''ព្យាបាទសញ្ញា (malicious perceptions)''' (​សេចក្តី​សំគាល់​ក្នុង​ព្យាបាទ) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''ព្យាបាទធាតុ (element of malice)'''; '''ព្យាបាទសង្កប្បៈ (malicious thought)''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការព្យាបាទ) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ '''ព្យាបាទសញ្ញា'''; '''ព្យាបាទច្ឆន្ទៈ (malicious desire)''' (​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ការព្យាបាទ) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''សង្កប្បៈ'''; '''ព្យាបាទបរិឡាហៈ (malicious passion)''' (​សេចក្តី​ក្រហល់ក្រហាយ​ព្រោះ​ការ​ព្យាបាទ) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''ព្យាបាទច្ឆន្ទៈ'''; '''ព្យាបាទបរិយេសនា (malicious search)''' (ការស្វែងរកព្យាបាទ) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''ព្យាបាទបរិឡាហៈ''' ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ បុថុជ្ជន ​អ្នក​មិន​ចេះដឹង កាលស្វែងរក​នូវ​ព្យាបាទបរិយេសនា​​រមែង​ប្រតិបត្តិខុស​​ដោយ​ឋាន​ទាំង ​៣ ​គឺ​ កាយ វាចា ​ចិត្ត​ ។​ ​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ '''វិហឹសាសញ្ញា (cruel perceptions)''' (​សេចក្តី​សំគាល់​ក្នុង​ការបៀតបៀន) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''វិហឹសាធាតុ (element of cruelty)'''; '''វិហឹសាសង្កប្បៈ (cruel thoughts)''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការបៀតបៀន) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''វិហឹសាសញ្ញា;''' '''វិហឹសាឆន្ទៈ (cruel desires)''' (​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ការបៀតបៀន) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''វិហឹសាសង្កប្បៈ;''' '''វិហឹសាបរិឡាហៈ (cruel passion)''' (​សេចក្តី​ក្រហល់ក្រហាយ​ព្រោះ​ការបៀតបៀន) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''វិហឹសាឆន្ទៈ;''' '''វិហឹសាបរិយេសនា (cruel searches)''' (ការស្វែងរក​នូវ​ការបៀតបៀន) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ'''វិហឹសាបរិឡាហៈ''' ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ បុថុជ្ជន ​អ្នក​មិន​ចេះដឹង កាលស្វែងរក​នូវ​វិហឹសាបរិយេសនា ​រមែង​ប្រតិបត្តិខុស​ដោយ​ឋាន​ទាំង​ ​៣ ​គឺ​ កាយ វាចា ​ចិត្ត​ ។​ [២៥] ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ ​ដូច​ជា​បុរស​ដាក់គប់ស្មៅ​​ដែល​ភ្លើង​កំពុង​ឆេះ​ទៅ​ក្នុង​ព្រៃស្មៅ​ដ៏​ស្ងួត បើ​បុរស​នោះ​​មិន​លត់ភ្លើង​នោះ​​ឲ្យ​រលត់​ដោយ​ដៃ​ទាំង​ឡាយ​ផង​ ដោយ​ជើង​ទាំង​ឡាយ​ផង​ ឲ្យ​ឆាប់ទេ ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ ពួក​សត្វ​ដែល​អាស្រ័យ​នៅ​ដោយ​ស្មៅ​និង​ឈើ​មុខជា​ដល់​នូវ​សេចក្តី​មិន​ចម្រើន​​និង​ការវិនាស​ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ​ឯង ​មាន​ឧបមា​ដូច​ម្តេចមិញ ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ សមណៈ​ ​ឬ​ព្រាហ្មណ៍ណា​មួយ​​មិន​លះបង់ ​មិន​បន្ទោបង់ ​មិន​ធ្វើ​ឲ្យ​វិនាស ​មិន​ឲ្យ​ដល់​នូវ​ការ​មិន​មាន​នូវ​'''អកុសលសញ្ញា (corrupt perception)''' ​ដែល​កើត​ឡើង​ មិន​រាបសា​យ៉ាងឆាប់ទេ សមណព្រាហ្មណ៍​នោះ​ នៅ​ជាទុក្ខ ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​ចង្អៀត​ចង្អល់ ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​តានតឹង ប្រកប​ដោយ​សេចក្តី​ក្តៅក្រហាយ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ​លុះ​បែក​ធ្លាយ​រាងកាយ ខាងនាយ​អំពី​មរណៈ​ទៅ​ ទុគ្គតិ​រមែង​ប្រាកដ ​ក៏​មាន​ឧបមេយ្យ​ដូច្នោះឯង ។​ [២៦] ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ នេក្ខម្មវិតក្កៈ (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការចេញ​ចាក​កាម) ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ អព្យាបាទវិតក្កៈ (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការ​មិន​ព្យាបាទ) ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ អវិហឹសាវិតក្កៈ (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការ​មិន​បៀតបៀន) ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ ។​ [២៧] ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ ចុះ​'''នេក្ខម្មវិតក្កៈ''' '''(thought of renunciation)''' ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ; '''អព្យាបាទវិតក្កៈ'''​ '''(thought of good will)''' ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ; '''អវិហឹសាវិតក្កៈ'''​ '''(thought of harmlessness)''' ប្រកប​ដោយ​ហេតុ​ទើបកើត​ឡើង​ មិន​មែន​ជា​មិន​មាន​ហេតុទេ តើ​ដូច​ម្តេច ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ '''នេក្ខម្មសញ្ញា''' (​សេចក្តី​សំគាល់​ក្នុង​ការចេញ​ចាក​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''នេក្ខម្មធាតុ (elements of renunciation);''' '''នេក្ខម្មសង្កប្បៈ''' (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការចេញ​ចាក​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​នេក្ខម្មសញ្ញា ('''perceptions of renunciation'''); '''នេក្ខម្មច្ឆន្ទៈ''' (​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ការចេញ​ចាក​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''នេក្ខម្មសង្កប្បៈ (thought of renunciation);''' '''នេក្ខម្មបរិឡាហៈ''' (​សេចក្តី​ក្រហល់ក្រហាយ ​ក្នុង​ការចេញ​ចាក​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​នេក្ខម្មច្ឆន្ទៈ '''(enthusiasm for renunciation)''', '''នេក្ខម្មបរិយេសនា''' (ការស្វែងរក​នូវ​ការ​ចេញ​ចាក​កាម) កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''នេក្ខម្មបរិឡាហៈ''' '''(fervor for renunciation)''' ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ អរិយ​សាវ័ក ​អ្នក​ចេះដឹង កាលស្វែងរក​'''នេក្ខម្មបរិយេសនា''' ​'''(search for renunciation)''' តែង​ប្រតិបត្តិត្រូវ ​ដោយ​ឋាន​ទាំង​ ៣ ​យ៉ាង ​គឺ​កាយ វាចា ​ចិត្ត​ ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ អព្យាបាទសញ្ញា​កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​អព្យាបាទធាតុ​ ។បេ។​ អព្យាបាទសង្កប្បៈ (​សេចក្តី​ត្រិះរិះ​ក្នុង​ការ​មិន​ព្យាបាទ)… អព្យាបាទច្ឆន្ទៈ (​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ការ​មិន​ព្យាបាទ)… អព្យាបាទបរិឡាហៈ (​សេចក្តី​ក្រហល់ក្រហាយ ​ក្នុង​ការ​មិន​ព្យាបាទ)… អព្យាបាទបរិយេសនា (ការស្វែងរក​ក្នុង​ការ​មិន​ព្យាបាទ) ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ អរិយ​សាវ័ក ​អ្នក​ចេះដឹង កាលស្វែងរក​អព្យាបាទបរិយេសនា ​តែង​ប្រតិបត្តិត្រូវ ​ដោយ​ឋាន​ទាំង ​៣ ​យ៉ាង ​គឺ​កាយ វាចា ​ចិត្ត​ ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ '''អវិហឹសាសញ្ញា (harmlessness perceptions)''' ​កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''អវិហឹសាធាតុ (element of harmlessness);''' '''អវិហឹសាសង្កប្បៈ (harmlessness thoughts)''' ​កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''អវិហឹសាសញ្ញា'''; '''អវិហឹសាឆន្ទៈ (enthusiasm for harmlessness)''' ​កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''អវិហឹសាសង្កប្បៈ;''' '''អវិហឹសាបរិឡាហៈ''' '''(fervor for harmlessness)''' កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''អវិហឹសាឆន្ទៈ'''; '''អវិហឹសាបរិយេសនា (search for harmlessness)''' ​កើត​ឡើង​​ព្រោះ​អាស្រ័យ​'''អវិហឹសាបរិឡាហៈ''' ។​ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ អរិយ​សាវ័ក ​អ្នក​ចេះដឹង កាលស្វែងរក​'''អវិហឹសាបរិយេសនា'''​ ​តែង​ប្រតិបត្តិត្រូវ​ដោយ​ឋាន​ទាំង​ ៣​ គឺ​កាយ វាចា ​ចិត្ត​ ។​ [២៨] ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ ​ដូច​ជា​បុរស​ដាក់គប់ស្មៅ​​ដែល​ភ្លើង​កំពុង​ឆេះ​ក្នុង​ព្រៃស្មៅ​ដ៏​ស្ងួត​គប្បី​លត់​គប់ស្មៅ​នោះ​​ដោយ​ដៃ​ទាំង​ឡាយ​ផង​ ដោយ​ជើង​ទាំង​ឡាយ​ផង​ ជាឆាប់ ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ ឯ​ពួក​សត្វ​​ដែល​អាស្រ័យ​នៅ​ដោយ​ស្មៅ​​និង​ឈើ ​ក៏​មិន​ដល់​នូវ​សេចក្តី​មិន​ចម្រើន​ និង​ការវិនាស​ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ​ឯង ​មាន​ឧបមា​ដូច​ម្តេចមិញ ​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​សមណព្រាហ្មណ៍​ណា​​មួយ​ លះបង់ ​បន្ទោបង់ ​ធ្វើ​ឲ្យ​វិនាស ​ធ្វើ​ឲ្យ​ដល់​នូវ​ការ​មិន​មាន​ នូវ​'''អកុសលសញ្ញា'''​​ដែល​កើត​ឡើង​ មិន​រាបសា យ៉ាងឆាប់ សមណព្រាហ្មណ៍​នោះ​ រមែង​នៅ​ជាសុខ ​មិន​មាន​សេចក្តី​ចង្អៀត​ចង្អល់ ​មិន​មាន​សេចក្តី​តានតឹង ​មិន​មាន​សេចក្តី​ក្តៅក្រហាយ ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ​លុះ​បែក​ធ្លាយ​រាង​កាយ ខាងនាយ​អំពី​មរណៈ​ទៅ​ សុគតិ​រមែង​ប្រាកដ ​ក៏​មាន​ឧបមេយ្យ​ ដូច្នោះឯង ។​ ​ ចប់​សូត្រ ទី ២ ។​ === ឯកសារយោង === '''[[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[សំយុត្តនិកាយ]] > [[និទានវគ្គ]] > [[ធាតុសំយុត្ត]] > [[សត្តធាតុវគ្គ]]''' พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๖ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๘ > สังยุตตนิกาย > นิทานวรรค > ธาตุสังยุตต์ > [https://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=16&A=3981 สนิทานสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722052915/https://84000.org/tipitaka/read/r.php?B=16&A=3981 |date=2020-07-22 }} [http://www.buddha-vacana.org/sutta/samyutta/nidana/sn14-012.html Sanidāna Sutta​: With A Cause (SN 14.12)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125163407/https://www.buddha-vacana.org/sutta/samyutta/nidana/sn14-012.html |date=2020-11-25 }} [https://suttacentral.net/sn14.12/en/sujato Sanidāna Sutta: With a Cause (SN 14.12)] 2fs36596zpneklg83omptba9eshmqeg 0 43131 335509 329366 2026-05-19T12:24:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335509 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អង្គការ | alt = <!--alt text; see [[WP:ALT]]--> | name = សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ | image = FIFA logo without slogan.svg | image_size = 180px | caption = | map = World Map FIFA2.svg | map_size = 240px | motto = ''For the Game. For the World.'' | formation = ២១ ឧសភា ១៩០៤ | formation_location = [[ប៉ារីស]] ប្រទេសបារាំង | type = [[បញ្ជីសហព័ន្ធកីឡាអន្តរជាតិ|សហព័ន្ធកីឡា]] | extinction = <!--date of extinction, optional--> | status = <!--ad hoc, treaty, foundation, etc-->ស្ថាប័នគ្រប់គ្រង[[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] | purpose = <!--focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc-->អង្គការកីឡា | headquarters = [[ហ្ស៊ូរិច]] ប្រទេសស្វីស | coords = {{Coord|47|22|53|N|8|34|28|E|region:CH-ZH_type:landmark|display=inline,title}} | leader_title = [[បញ្ជីរាយប្រធានហ្វីហ្វា|ប្រធាន]] | leader_name = [[ជី​យ៉ាន​នី អ៊ី​ន​ហ្វា​នទី​ណូ]] | leader_title2 = អនុប្រធានជាន់ខ្ពស់ | leader_name2 = [[សាលម៉ាន ប៊ីន អ៊ីប្រាហ៊ីម អាល់ កាលីហ្វា]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានអាអេហ្វសេ|AFC]])</small> | leader_title3 = អនុប្រធាន | leader_name3 = [[អាឡេហានដ្រូ ដូមីនហ្កេស (អ្នកប្រតិបត្តិការកីឡាបាល់ទាត់)|អាឡេហានដ្រូ ដូមីនហ្កេស]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានកុនមេប៊ុល|CONMEBOL]])</small><br> [[អាឡិចសាន់ដឺ កេហ៊្វេរីន]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានយូហ្វា|UEFA]])</small> <br> [[ប៉ាទ្រីស៍ មុតសេពេ]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក|CAF]])</small> <br>[[ឡាំប៊ឺត ម៉ាល់តុក]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី|OFC]])</small> <br> [[វិចទ័រ ម៉ុនតាគ្លីអានី]] <small>([[បញ្ជីរាយប្រធានសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាប៊ីន|CONCACAF]])</small><br>[[សានឌ័រ ស្យានយី (ធនាគារិកា)|សានឌ័រ ស្យានយី]]<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |title=គណៈកម្មាធិការហ្វីហ្វា - ក្រុមប្រឹក្សាហ្វីហ្វា - FIFA.com |last=FIFA.com |access-date=18 សីហា 2021 |archivedate=2019-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331151003/https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee%3D1882019/index.html |url-status=dead }}</ref> | leader_title4 = អង្គលេខាធិការ | leader_name4 = [[ហ្វាត៍ម៉ា សាមូរ៉ា]] | main_organ = <!--gral. assembly, board of directors, etc-->[[សន្និបាតហ្វីហ្វា]] | subsidiaries = {{Plainlist| *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|AFC]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក|CAF]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប|CONCACAF]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងត្បូង|CONMEBOL]] *[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី|OFC]] *[[សមាគមសហភាពកីឡាបាលទាត់អឺរ៉ុប|UEFA]] }} | affiliations = [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]]<br>[[ក្រុមប្រឹក្សាសមាគមកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]] | budget = | remarks = | native_name = '''Fédération Internationale de Football Association'''<br>'''(FIFA)''' | native_name_lang = fr | size = | msize = 350px | malt = <!--map alt text--> | mcaption = ផែនទីសមាជិកហ្វីហ្វាបើគិតតាមសហព័ន្ធទ្វីបនីមួយៗ | abbreviation = ហ្វីហ្វា – FIFA<ref name="Filmcircle.com">{{cite news |url=http://filmcircle.com/federation-internationale-de-football-association/ |title=Fédération Internationale de Football Association |work=Filmcircle.com |date=11 មិថុនា 2014 |access-date=18 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008195647/http://filmcircle.com/federation-internationale-de-football-association/ |archive-date=8 តុលា 2014}}</ref> | region_served = ជុំវិញពិភពលោក | membership = [[បញ្ជីរាយក្រុមសមាគមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិ (បុរស)|២១១ ប្រទេស]] | languages = {{Plainlist| *ភាសាបារាំង *ភាសាអង់គ្លេស *ភាសាអេស្ប៉ាញ *ភាសាអាល្លឺម៉ង់ }} | num_staff = ៧៥០ | num_volunteers = | website = {{URL|https://www.fifa.com/}} }} '''ហ្វីហ្វា''' ឬមានឈ្មោះពេញថា '''សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ''' (អក្សរឡាតាំង៖ '''FIFA''', ឈ្មោះពេញជា[[ភាសាបារាំង]]៖ ''Fédération Internationale de Football Association'' និងជា[[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''International Federation of Association Football'') គឺជាអង្គការមិនរកប្រាក់ចំណូលដែលតែងតែសម្តៅលើខ្លួនឯងថាជាស្ថាប័នគ្រប់គ្រង[[បាល់ទាត់|សមាគមកីឡាបាល់ទាត់]] [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាល|ហ្វុតសល]] និង[[កីឡាបាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់]]អន្តរជាតិ។ វាគឺជាស្ថាប័នគ្រប់គ្រងកីឡាបាល់ទាត់ខ្ពស់បំផុតលំដាប់ថ្នាក់អន្តរជាតិ។ ហ្វីហ្វាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៤ ដើម្បីដើរតួជាអង្គការត្រួតពិនិត្យការប្រកួតប្រជែងអន្តរជាតិក្នុងចំណោមសមាគមប្រទេសជាតិដូចជា៖ [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់បែលស៊ិក|បែលស៊ិក]] [[សហភាពកីឡាបាល់ទាត់ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់បារាំង|បារាំង]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់ហុល្លង់|ហុល្លង់]] [[រាជសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] និង[[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស្វីស|ស្វីស]]។ ហ្វីហ្វាមានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង[[ហ្ស៊ូរិច]] ប្រទេសស្វីស ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ វាមានសមាជិកភាពរហូតដល់ទៅ ២១១ ប្រទេស។ ដើម្បីក្លាយជាសមាជិកហ្វីហ្វា ប្រទេសទាំងនោះត្រូវមានសមាជិកភាពក្នុងសហព័ន្ធមួយនៅក្នុងចំណោមតំបន់ទាំង ៦ ដែលត្រូវបានបែងចែកលើពិភពលោកគឺ៖ [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក|អាហ្វ្រិក]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|អាស៊ី]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប|អាមេរិកខាងជើង កណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប]] [[សមាគមសហភាពកីឡាបាល់ទាត់អឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] និង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី|អូសេអានី]]។ បច្ចុប្បន្ន ហ្វីហ្វាបានបង្ហាញពីគោលបំណងមួយចំនួននៅក្នុងលក្ខន្តិកៈរបស់អង្គការរួមមាន ការបង្កើនប្រជាប្រិយភាពនៃកីឡាបាល់ទាត់នៅជុំវិញសកលលោក ខិតខំប្រឹងប្រែងធានាថាមនុស្សគ្រប់រូបអាចទទួលព័ត៌មានផ្សេងៗពោលគឺដឹងឮពីកីឡាបាល់ទាត់ ការតស៊ូមតិដើម្បីសុចរិតភាពនិងការលេងដោយយុត្តិធម៌ (ហ្វែរផ្លេ)។<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/the-statutes.html |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) FIFA Statutes |last=FIFA.com |website=FIFA.com |access-date=19 សីហា 2021 |archivedate=2019-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406001216/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/the-statutes.html |url-status=dead }}</ref> ហ្វីហ្វាគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះការរៀបចំនិងការលើកកម្ពស់រាល់ការប្រកួតអន្តរជាតិធំៗជាពិសេសគឺ[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក|ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោក]]ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៣០ និង[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក|ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោកផ្នែកនារី]]ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៩១។ [[ក្រុមប្រឹក្សាសមាគមកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ]]ដែលហ្វីហ្វាជាសមាជិកមួយគឺជាអ្នកកំណត់និងអនុវត្តច្បាប់នៅគ្រប់ការប្រកួតទាំងឡាយរបស់ហ្វីហ្វា។<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/ifab/about-ifab.html |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) About FIFA: Organisation |last=FIFA.com |website=FIFA.com |access-date=19 សីហា 2021 |archivedate=2019-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190317094805/https://www.fifa.com/about-fifa/ifab/about-ifab.html |url-status=dead }}</ref> គ្រប់រាល់ការប្រកួតរបស់ហ្វីហ្វា ប្រាក់ចំណូលភាគច្រើនគឺបានមកពីការឧបត្ថម្ភដូចនៅឆ្នាំ២០១៨ ហ្វីហ្វាបានចំណូលជាង ៤.៦ លានដុល្លារអាមេរិកដែលបានបញ្ចប់វដ្តឆ្នាំ២០១៥–២០១៨ ជាមួយនឹងកម្រៃវិជ្ជមានណែតប្រមាណ ១.២ ពាន់លានដុល្លារនិងមានថវិកាទំនុកបម្រុងជាង ២.៧ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite report |url=https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf |title=FIFA Financial Report 2018 |date=31 ធ្នូ 2018 |access-date=2021-08-19 |archivedate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429102549/https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf |deadurl=yes }}</ref> របាយការណ៍ពីអ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេតបានភ្ជាប់ថ្នាក់ដឹកនាំហ្វីហ្វាជាមួយបទអំពើពុករលួយ ការសូកប៉ាន់ និងការលួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោតទាក់ទងនឹងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសម្ចាស់ផ្ទះពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកសម្រាប់ឆ្នាំ២០១៨ និងឆ្នាំ២០២២។ ការចោទប្រកាន់ទាំងនោះបាននាំឱ្យមានការធ្វើពិរុទ្ធកម្មលើមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់របស់ហ្វីហ្វាចំនួន ៩ នាក់ដោយ[[ក្រសួងយុត្តិធម៌សហរដ្ឋអាមេរិក]]ពីបទចោលប្រកាន់មួយចំនួនដូចជា អំពើទុច្ចរិត ការលួចបន្លំតាមរយៈគ្រឿងអេឡិចត្រូនិច និងការបន្លំបង្វែរប្រាក់ជាដើម។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥ មន្ត្រីហ្វីហ្វាមួយចំនួនត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយអាជ្ញាធរស្វីស។ មន្ត្រីទាំងនោះដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកអាចនឹងត្រូវធ្វើបត្យាប័នដើម្បីប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់នៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=FIFA officials arrested on corruption charges; Sepp Blatter isn't among them |date=27 ឧសភា 2015 |url=https://www.nytimes.com/2015/05/28/sports/soccer/fifa-officials-arrested-on-corruption-charges-blatter-isnt-among-them.html}}</ref><ref name="DOJ presser">{{cite web |url=https://www.justice.gov/opa/pr/nine-fifa-officials-and-five-corporate-executives-indicted-racketeering-conspiracy-and |title=Nine FIFA Officials and Five Corporate Executives Indicted for Racketeering Conspiracy and Corruption |date=27 ឧសភា 2015 |access-date=19 សីហា 2021 |publisher=U.S. DOJ Office of Public Affairs}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-soccer-fifa-arrests-idUSKBN0OC0B020150527 |title=World soccer rocked as top officials held in U.S., Swiss graft cases |date=27 ឧសភា 2015 |access-date=19 សីហា 2021 |first1=Mike |last1=Collett |first2=Brian |last2=Homewood |work=Reuters |archive-date=24 កញ្ញា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924220154/http://www.reuters.com/article/2015/05/27/us-soccer-fifa-arrests-idUSKBN0OC0B020150527}}</ref> មន្ត្រីជាច្រើនរូបត្រូវបានបញ្ឈប់ពីការងារ (បណ្តោះអាសន្ន) ដោយហ្វីហ្វាមានដូចជាអតីតប្រធានលោក[[សែប ប្លាទ័រ]]<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/fifa/12061288/Sepp-Blatter-and-Michel-Platini-banned-for-eight-years-by-Fifa-live.html |title=Sepp Blatter and Michel Platini banned for eight years by Fifa (អង់គ្លេស)|work=The Daily Telegraph |access-date=19 សីហា 2021}}</ref>និងលោក[[មីឆែល ប្លាទីនី]]ជាដើម។<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/sepp-blatter/12062418/Rise-and-fall-of-Michel-Platini-the-self-proclaimed-football-man-who-forgot-the-meaning-of-integrity.html |title=Rise and fall of Michel Platini – the self-proclaimed 'football man' who forgot the meaning of integrity (អង់គ្លេស)|work=The Daily Telegraph |access-date=19 សីហា 2021}}</ref> ==ប្រវត្តិ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីហ្វា}} គំនិតក្នុងការបង្កើតស្ថាប័នមួយដើម្បីត្រួតពិនិត្យការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ត្រូវបានផុសឡើងនៅដើមសតវត្សទី២០ ស្របពេលដែលប្រជាប្រិយភាពនៃកីឡាបាល់ទាត់កំពុងកើនឡើង។ ដូច្នេះ ''Fédération Internationale de Football Association'' (ឬ FIFA) ក៏ត្រូវបានបង្កើតនៅក្រោយទីស្នាក់ការ[[សហភាពសហព័ន្ធកីឡាអត្តពលកម្មសង្គមបារាំង]] (''Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques'' – USFSA) នៅផ្លូវ ''Saint Honoré'' 229 នៃទីក្រុងប៉ារីសក្នុងថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០៤។<ref>Classic Football History of FIFA – Foundation, https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328054545/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html |date=2015-03-28 }}</ref> សមាជិកស្ថាបនិកមានដូចជា៖ [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់បែលស៊ិក|បែលស៊ិក]] [[សហភាពកីឡាបាល់ទាត់ដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់បារាំង|បារាំង]] [[រាជសមាគមកីឡាបាល់ទាត់ហុល្លង់|ហុល្លង់]] អេស្ប៉ាញ (តំណាងដោយ[[ក្លឹបបាល់ទាត់រៀលម៉ាឌ្រីដ|ក្លឹបបាល់ទាត់ទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ]]ព្រោះថា[[រាជសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ]]មិនទាន់បង្កើតនៅឡើយ) [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] និង[[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស្វីស|ស្វីស]]។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាល្លឺម៉ង់]] (DFB) បានប្រកាសពីគម្រោងចូលរួមតាមរយៈទូរលេខ។<ref name="Filmcircle.com" /> ក្រៅពីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប មានប្រទេសនៅតាមទ្វីបផ្សេងៗជាច្រើនបានក្លាយជាសមាជិកថ្មីនៃហ្វីហ្វាមានដូចជា៖ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១២ [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់កាណាដា|កាណាដា]]ហើយ[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ឈីលី|ឈីលី]]នៅឆ្នាំ១៩១៣ និង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៤។<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |access-date=19 សីហា 2021 |author=FIFA |date=10 កញ្ញា 2009 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924175934/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |url-status=dead }}</ref> នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] កីឡាករអឺរ៉ុបជាច្រើនត្រូវបានប្រទេសរបស់ពួកគេកេណ្ឌយកទៅធ្វើសង្គ្រាមហើយការធ្វើដំណើរទៅប្រកួតតាមប្រតិទិនដែលបានកំណត់គឺត្រូវបានផ្អាកឬលុបចោលតែម្តង។ ពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ អង្គការមួយនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយធនាគារិកាជនជាតិហុល្លង់ម្នាក់ឈ្មោះសាល ហឺត្សច៍ម៉ាន។ ដោយសារវិបត្តិនិងផលអវិជ្ជមាននៅក្រោយសង្គ្រាម អង្គការហ្វីហ្វាគឺស្ទើរតែក្ស័យធនទៅហើយប៉ុន្តែសម្ពាធវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុបានបាត់ទៅវិញបន្ទាប់ពី"ក្រុម[[ប្រទេសម្ចាស់ផ្ទះ]]" (ប្រទេសសមាជិកនៃ[[សហរាជាណាចក្រ]]) បានសម្រេចដកខ្លួនចេញដោយប្រកាសថាខ្លួននឹងមិនប្រកួតជាមួយអតីតសត្រូវសង្គ្រាមលោកទៀតឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណានៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ ក្រុមប្រទេសទាំងនោះក៏បានសម្រេចចិត្តចូលជាសមាជិកហ្វីហ្វាវិញម្តងទៀត។ សារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រដែលទាក់ទងនឹងហ្វីហ្វាដំបូងបង្អស់បានបើកដំណើរការឡើងនៅឆ្នាំ២០០១ នៅទីក្រុង[[មែនឈេសទ័រ]] ប្រទេសអង់គ្លេស។<ref name="Council">{{cite web|url=http://www.manchester.gov.uk/info/200070/museums_galleries_and_the_arts/2964/the_national_football_museum_at_urbis|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040057/http://www.manchester.gov.uk/info/200070/museums_galleries_and_the_arts/2964/the_national_football_museum_at_urbis|archive-date=1 ធ្នូ 2017|title=About the National Football Museum {{!}} The National Football Museum at Urbis {{!}} Manchester City Council|last=Council|first=Manchester City|website=www.manchester.gov.uk|access-date=19 សីហា 2021|archivedate=2017-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201040057/http://www.manchester.gov.uk/info/200070/museums_galleries_and_the_arts/2964/the_national_football_museum_at_urbis|url-status=dead}}</ref> ការប្រកួតពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកដំបូងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ នៅទីក្រុង[[ម៉ុងតេវីដេអូ]] ប្រទេស[[អ៊ូរុយគ្វេ]]។<ref name="Council"/> ==រចនាសម្ព័ន្ធ== ===សហព័ន្ធចំនួនប្រាំមួយ និងប្រទេសសមាជិកចំនួន ២១១=== ក្រៅពីស្ថាប័នអន្តរជាតិផ្សេងៗ ហ្វីហ្វាបានទទួលស្គាល់សហព័ន្ធចំនួន ៦ ដែលមានតួនាទីត្រួតពិនិត្យនិងរៀបចំការប្រកួតនៅតាមទ្វីបនិងតំបន់ផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។ ច្បាប់និងវិន័យនៃសហព័ន្ធទ្វីបត្រូវបានចែងនៅក្នុងលក្ខន្តិកៈរបស់ហ្វីហ្វា ហើយការចូលជាសមាជិកសហព័ន្ធគឺជាតម្រូវការមូលដ្ឋានមុននឹងចូលជាសមាជិកផ្លូវការរបស់ហ្វីហ្វា។ {{Color box|#ffb6c1|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី]] (AFC, ៤៧ សមាជិក){{Efn|name=Australia|[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសមាជិក AFC តាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មកម្លេះ។}} {{Color box|#deb887|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាហ្វ្រិក]] (CAF, ៥៦ សមាជិក) {{Color box|#db7093|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងជើង អាមេរិកកណ្តាល និងការ៉ាអ៊ីប]] (CONCACAF, ៤១ សមាជិក){{Efn|name=CONCACAF/CONMEBOL|[[សម្ព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់គីនេបារាំង|គុយយ៉ានបារាំង]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់គុយយ៉ាន|គុយយ៉ាន]] និង[[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ូរីណាម|ស៊ូរីណាម]]គឺជាសមាជិក CONCACAF ទោះបីជារដ្ឋទាំងបីនេះមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅអាមេរិកខាងត្បូងក៏ដោយ។ ក្រុមបារាំងគុយយ៉ានគឺជាសមាជិក CONCACAF ប៉ុន្តែមិនមែនជាសមាជិកហ្វីហ្វានោះទេ។}} {{Color box|#8fbc8f|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេរិកខាងត្បូង]] (CONMEBOL, ១០ សមាជិក) {{Color box|#ffd700|border=darkgray}} [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អូសេអានី]] (OFC, ១៣ សមាជិក){{Efn|name=Australia}} {{Color box|#4682b4|border=darkgray}} [[សមាគមសហភាពកីឡាបាល់ទាត់អឺរ៉ុប]] (UEFA, ៥៥ សមាជិក){{Efn|name=UEFA|ក្រុមតំណាងប្រទេសដូចជា៖ [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាមេនី|អាមេនី]] [[សមាគមសហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃសង់]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់ស៊ីប|ស៊ីប]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ចចជី|ចចជី]] [[សមាគមកីឡាបាល់ទាត់អ៊ីស្រាអែល|អ៊ីស្រាអែល]] [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់កាសាក់ស្ថាន|កាសាក់ស្ថាន]] [[សហភាពកីឡាបាល់ទាត់រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] និង[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់តួកគី|តួកគី]] គឺជាសមាជិក UEFA ទោះជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសទាំងអស់នេះ]]មានទឹកដីមួយភាគធំឬទាំងស្រុងស្ថិតនៅក្រៅទ្វីបអឺរ៉ុបក្តី។ [[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់ម៉ូណាកូ|ម៉ូណាកូ]]មិនមែនជាសមាជិក UEFA ឬហ្វីហ្វានោះឡើយ។}} ហ្វីហ្វាបានទទួលស្គាល់ប្រទេសសមាជិកចំនួន ២១១ សរុបនិងក្រុមជម្រើសជាតិនារីរបស់ប្រទេសទាំងនោះចំនួន ១២៩ ក្រុម; សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល[[បញ្ជីរាយក្រុមជម្រើសជាតិបាល់ទាត់ (បុរស)|បញ្ជីរាយក្រុមជម្រើសជាតិបាល់ទាត់]]។ ចំនួនសមាជិករបស់ហ្វីហ្វាគឺមានអត្រាខ្ពស់ជាងចំនួនរដ្ឋសមាជិក អសប ដោយហ្វីហ្វាបានទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានសមាជិកចំនួន ២៣ មកពីរដ្ឋដែលគ្មានអធិបតេយ្យភាពដូចជា[[ក្រុមម្ចាស់ផ្ទះ]]ទាំងបួននៃ[[សហរាជាណាចក្រ]] ឬក៏ទឹកដីជម្លោះនយោបាយដូចជា[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]ជាដើម។<ref>{{cite web |url=http://www.bruisedearth.org/?p=137 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137 |archive-date=27 មេសា 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 តុលា 2008 |access-date=20 សីហា 2021 |archivedate=2011-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137 |url-status=dead }}</ref> គណៈកម្មាធិការការងារនៃប្រជាជាតិតូចៗរបស់ហ្វីហ្វាបានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់រដ្ឋដែលមានសក្តានុភាពចូលជាសមាជិកជាបីក្រុម៖ ១. រដ្ឋឯករាជ្យដែលមិនទាន់ជាសមាជិកហ្វីហ្វា (មាន គីរីបាទី កោះម៉ាសាល់ មីក្រូនេស៊ី ម៉ូណាកូ ប៉ាឡូ ទូវ៉ាលូ និងទីក្រុងវ៉ាទីកង់) ២. រដ្ឋ/ទឹកដីគ្មានអធិបតេយ្យភាព (កោះអ័រឡែន ហ្គោដឺឡូប ក្រូអិនឡង់ ហ្គឺនស៊ី កោះមែន ជឺស៊ី ម៉ាទីនីក កោះម៉ារីណាខាងជើង រេអុយញ៉ុង ស៊ីងម៉ាទីន សង់ស៊ីបារ) ៣. តំបន់ជម្លោះនយោបាយ (អាប់កាស៊ី គ្រីមៀ ស៊ីបខាងជើង និងអូសេទីខាងជើង)។<ref>{{cite web |url=http://www.playthegame.org/news/news-articles/2011/cas-ruling-puts-new-focus-on-small-football-nations/ |title=PlayTheGame |access-date=20 សីហា 2021}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20111116183825/http://www.playthegame.org/fileadmin/documents/PTG-FIFA_Small_Nations_table1.pdf]</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ហ្វីហ្វាពិភពលោក]]គឺត្រូវបានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពជារៀងរាល់ខែដោយផ្អែកលើលទ្ធផលរបស់ក្រុមជម្រើសជាតិនីមួយៗនៅក្នុងកម្មវិធីប្រកួតអន្តរជាតិនានា ការប្រកួតវគ្គជម្រុះ និងការប្រកួតមិត្តភាពជាដើម។ ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោកសម្រាប់កីឡាបាល់ទាត់នារីក៏មានវត្តមានផងដែរដោយត្រូវធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពចំនួន ៤ ដងក្នុងមួយឆ្នាំ។ ===ច្បាប់ និងស្ថាប័ន=== {{ផ្នែកទទេ}} ==កម្មវិធីប្រកួតរបស់ហ្វីហ្វា== ===ជម្រើសជាតិ=== '''ផ្នែកបុរស''' *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ (បុរស)|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់អូឡាំពិក]] (អាយុក្រោម ២៣ ឆ្នាំ) *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់យុវជនអូឡាំពិក]] (អាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ) *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អារ៉ាប់]] '''ផ្នែកនារី''' *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ (នារី)|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់អូឡាំពិក]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] *[[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាយុវនារីអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់យុវនារីអូឡាំពិក]] (អាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ) ===ក្លិប=== '''ផ្នែកបុរស''' *[[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យ|ពានរង្វាន់បាល់ទាត់យុវវ័យ]] '''ផ្នែកនារី''' *[[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] (សំណើ) ===កីឡាអេឡិចត្រូនិក=== *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] '''ក្រុម''' *[[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] *[[ពានរង្វាន់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិ]] ===អតីតកម្មវិធីប្រកួត=== *[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់សហព័ន្ធ]] [[File:FIFA Tournaments.svg|thumb|ផែនទីម្ចាស់ផ្ទះកម្មវិធីប្រកួតពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោករាប់បញ្ចូលទាំងការប្រកួតរបស់បុរសនិងនារី, គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៤]] ===ជើងឯកនៃកម្មវិធីប្រកួតរបស់ហ្វីហ្វានាពេលបច្ចុប្បន្ន=== {| class="wikitable sortable" |- ! កម្មវិធីប្រកួត | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| ! ឆ្នាំ ! ម្ចាស់ផ្ទះ ! ជើងឯក ! ពាន ! ក្រុមផ្តាច់ព្រ័ត្រ | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| ! ព្រឹត្តិការណ៍បន្ទាប់ ! ម្ចាស់ផ្ទះ |- ! colspan=10|ជម្រើសជាតិ (បុរស) |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=9 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[រុស្ស៊ី]] | '''{{fb|FRA}}''' | លើកទី២ | {{fb|CRO}} | width="1%" rowspan=9 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[កាតា]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ#កម្មវិធីប្រកួតផ្នែកបុរស|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់អូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|២០២១]] | [[ជប៉ុន]] | '''{{fbu|23|BRA}}''' | លើកទី២ | {{flagicon|Spain}} [[ក្រុមជម្រើសជាតិអូឡាំពិកអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៤|២០២៤]] | [[បារាំង]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅ|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់សាកលវិទ្យាល័យ]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅ|២០១៩]] | [[អ៊ីតាលី]] | '''{{fb|JPN}}''' | លើកទី៧ | {{fb|BRA}} | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[ចិន]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ប៉ូឡូញ]] | '''{{flagicon|អ៊ុយក្រែន}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ុយក្រែនអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ|អ៊ុយក្រែន]]''' | លើកទី១ | {{fbu|20|KOR}} | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០២៣|២០២៣]] | [[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ប្រេស៊ីល]] | '''{{fbu|17|BRA}}''' | លើកទី៤ | {{fbu|17|MEX}} | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០២៣|២០២៣]] | [[ប៉េរូ]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោក]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោកឆ្នាំ២០១៦|២០១៦]] | [[កូឡុំប៊ី]] | {{flagicon|អាហ្សង់ទីន}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|រុស្ស៊ី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ក្នុងសាលពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | [[លីទុយអានី]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលយុវជនអូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិកឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[អាហ្សង់ទីន]] | {{flagicon|ប្រេស៊ីល}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិប្រេស៊ីលអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ|ប្រេស៊ីល]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|រុស្ស៊ី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិរុស្ស៊ីអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ|រុស្ស៊ី]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិកឆ្នាំ២០២៦|២០២៦]] | [[សេនេកាល់]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោក]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ប៉ារ៉ាគ្វេ]] | {{flagicon|ព័រទុយកាល់}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ជម្រើសជាតិព័រទុយកាល់|ព័រទុយកាល់]]''' | លើកទី២ | {{flagicon|អ៊ីតាលី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ឆ្នេរខ្សាច់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | [[រុស្ស៊ី]] |- | [[ពានរង្វាន់កីឡាបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិ|ពានរង្វាន់កីឡាអេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិ]] | [[ពានរង្វាន់កីឡាបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | <!--[[]]--> | {{flagicon|FRA}} '''បារាំង''' | លើកទី១ | {{flagicon|ARG}} អាហ្សង់ទីន | [[ពានរង្វាន់កីឡាបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកប្រជាជាតិឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |- ! colspan=10|ជម្រើសជាតិ (នារី) |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=6 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[បារាំង]] | '''{{fbw|USA}}''' | លើកទី៤ | {{fbw|NED}} | width="1%" rowspan=6 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកឆ្នាំ២០២៣|២០២៣]] | [[អូស្ត្រាលី]]<br />[[នូវែលសេឡង់]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់នារីអូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|២០២១]] | [[ជប៉ុន]] | '''{{fbw|CAN}}''' | លើកទី១ | {{fbw|SWE}} | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៤|២០២៤]] | [[បារាំង]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យ|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់នារីសាកលវិទ្យាល័យ]] | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[អ៊ីតាលី]] | {{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកូរ៉េខាងជើង|កូរ៉េខាងជើង]]''' | លើកទី៣ | {{fbw|JPN}} | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាសាកលវិទ្យាល័យរដូវក្តៅឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[ចិន]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[បារាំង]] | {{flagicon|ជប៉ុន}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីជប៉ុនអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ|ជប៉ុន]]''' | លើកទី១ | {{fbwu|20|ESP}} | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ២០ ឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[កូស្តារីកា]] |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[អ៊ូរុយគ្វេ]] | {{flagicon|អេស្ប៉ាញ}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអេស្ប៉ាញអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ|អេស្ប៉ាញ]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|ម៉ិកស៊ិក}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់នារីពិភពលោកអាយុក្រោម ១៧ ឆ្នាំ ឆ្នាំ២០២២|២០២២]] | [[ឥណ្ឌា]] |- | [[កីឡាបាល់ទាត់នៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក|ការប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិក]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០១៨|២០១៨]] | [[អាហ្សង់ទីន]] | {{flagicon|ព័រទុយកាល់}} '''[[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិនារីព័រទុយកាល់អាយុក្រោម ១៨ ឆ្នាំ|ព័រទុយកាល់]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|ជប៉ុន}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ក្នុងសាលជម្រើសជាតិនារីជប៉ុនអាយុក្រោម ១៨ ឆ្នាំ|ជប៉ុន]] | [[កីឡាបាល់ទាត់ក្នុងសាលនៅក្នុងកីឡាយុវជនអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២៦|២០២៦]] | [[សេនេកាល់]] |- ! colspan=10|ក្រុមក្លិប (បុរស) |- | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=3 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២០|២០២០]] | [[កាតា]] | {{flagicon|GER}} '''[[ក្លិបបាល់ទាត់បៃយឺន មុយនិច|បៃយឺន មុយនិច]]''' | លើកទី២ | {{flagicon|MEX}} [[ក្លិបបាល់ទាត់ទីក្រេសនៃសាកលវិទ្យាល័យស្វយ័តនូអេវ៉ូលីយ៉ុង|ទីក្រេស]] | width="1%" rowspan=3 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | [[ជប៉ុន]] |- | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យ|ការប្រកួតបាល់ទាត់យុវជន]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ស្វីស]] | {{flagicon|ARG}} '''[[បុកាជូញ័រស៍]]''' | លើកទី៣ | {{flagicon|POR}} [[ក្លិបបិនហ្វីកាលីស្បោន|បិនហ្វីកា]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |- | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០២០|២០២០]] | <!--[[]]--> | {{flagicon|USA}} '''Complexity Gaming''' | លើកទី១ | {{flagicon|WAL}} Ellevens | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]}--> |- ! colspan=10|ក្រុមក្លិប (នារី) |- | [[ពានរង្វាន់ក្លិបបាល់ទាត់នារីពិភពលោក]] (សំណើ)<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/news/fifa-president-infantino-hails-france-2019-outlines-proposals-for-future-of-wome |title=(អង់គ្លេស) FIFA President Infantino hails France 2019, outlines proposals for future of women's game |website=FIFA |date=5 កក្កដា 2019 |access-date=21 សីហា 2021}}</ref> | width="1%" rowspan=2 style="background-color:#ffffff;"| | <!--[[]]-->''TBD'' | <!--[[]]-->''TBD'' | | | | width="1%" rowspan=2 style="background-color:#ffffff;"| | <!--[[]]-->''TBD'' | ''TBD'' |- | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យ|ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវនារី]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | [[ស្វីស]] | {{flagicon|GER}} '''[[សមាគមលំហាត់ប្រាណវូហ្វស៍ប៊ឺក (នារី)|វូហ្វស៍ប៊ឺក]]''' | លើកទី១ | {{flagicon|SUI}} [[បេអ៊េសសេ យ៉ាង់ប៊យ (នារី)|យ៉ាង់ប៊យ]] | [[ពានរង្វាន់តារាខៀវ/យុវវ័យឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |- ! colspan="10" |បុគ្គលភាព |- ! កម្មវិធីប្រកួត ! colspan="9" |កីឡាករ |- | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោក]] | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០១៩|២០១៩]] | <!--[[]]--> | {{flagicon|GER}} '''Mohammed Harkous''' | លើកទី១ | {{flagicon|KSA}} Mosaad Aldossary | width="1%" rowspan=1 style="background-color:#ffffff;"| | [[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់អេឡិចត្រូនិកពិភពលោកឆ្នាំ២០២១|២០២១]] | <!--[[]]--> |} ==ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោករបស់ហ្វីហ្វា== ===បុរស=== {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោកហ្វីហ្វា}} តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាក្រុមជម្រើសជាតិបុរសទាំង ២០ ល្អបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=FIFA Rankings – Men's football |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/ |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=21 សីហា 2021 |archivedate=2016-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625101558/http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/index.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable alternance" style="text-align:center;" |- ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! បម្លាស់ប្តូរ ! ក្រុម ! ពិន្ទុសរុប |- |១ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Brazil}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិ ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] |១៨៤០ |- |២ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Argentina}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាហ្សង់ទីន|អាហ្សង់ទីន]] | ១៨៣៨ |- |៣ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|France}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបារាំង|បារាំង]] | ១៨២៣ |- |៤ |{{decrease}}២ | align="left" |{{flagicon|Belgium}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបែលហ្ស៊ិក|បែលហ្ស៊ិក]] |១៧៨១ |- |៥ | {{steady}} | align="left" | {{flagicon|England}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | ១៧៧៤ |- |៦ |{{increase}}២ | align="left" |{{Flagicon|Netherlands}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិហុល្លង់|ហុល្លង់]] | ១៧៤០ |- |៧ |{{increase}}៥ | align="left" |{{Flagicon|Croatia}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិក្រូអាស៊ី|ក្រូអាស៊ី]] | ១៧២៧ |- |៨ |{{decrease}}២ | align="left" |{{flagicon|Italy}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] | ១៧២៣ |- |៩ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|ព័រទុយហ្កាល់}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] | ១៧០២ |- |១០ |{{decrease}}៣ | align="left" |{{flagicon|Spain}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | ១៦៩២ |- |១១ |{{increase}}១១ | align="left" |{{flagicon|ម៉ារ៉ុក}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិម៉ារ៉ុក|ម៉ារ៉ុក]] | ១៦៧២ |- |១២ |{{increase}}៣ | align="left" |{{Flagicon|Switzerland}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិស្វីស|ស្វីស]] | ១៦៥៥ |- |១៣ |{{increase}}៣ | align="left" |{{flagicon|United States}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ១៦៥២ |- |១៤ |{{decrease}}៣ | align="left" |{{Flagicon|Germany}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | ១៦៤៦ |- |១៥ |{{decrease}}២ | align="left" |{{flagicon|Mexico}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | ១៦៣៥ |- |១៦ |{{decrease}}២ | align="left" |{{Flagicon|Uruguay}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ូរុយគ្វេ|អ៊ូរុយគ្វេ]] | ១៦២៧ |- |១៧ |{{steady}} | align="left" |{{Flagicon|កូឡុំប៊ី}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកូឡុំប៊ី|កូឡុំប៊ី]] |១៦១២ |- |១៨ |{{decrease}}៨ | align="left" |{{flagicon|ដាណឺម៉ាក}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | ១៦០៨ |- |១៩ |{{decrease}}១ | align="left" |{{Flagicon|សេនេកាល់}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិសេនេកាល់|សេនេកាល់]] | ១៦០៣ |- |២០ |{{increase}}៤ | align="left" |{{Flagicon|Japan}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ១៥៩៣ |- |} ;គិតត្រឹមថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ===នារី=== {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ពិភពលោកហ្វីហ្វា (នារី)}} តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាក្រុមជម្រើសជាតិនារីទាំង ២០ ល្អបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web |title=FIFA Rankings – Women's football |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/ |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2015-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150115034643/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable alternance" style="text-align:center;" |- ! ចំណាត់ថ្នាក់ ! បម្លាស់ប្តូរ ! ក្រុម ! ពិន្ទុសរុប |- |១ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|United States}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីសហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | ២០៧៨ |- |២ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Germany}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | ២០៧៣ |- |៣ |{{decrease}}១ | align="left" |{{flagicon|Sweden}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីស៊ុយអែត|ស៊ុយអែត]] | ២០៥៧ |- |៤ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|England}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | ២០៥២ |- |៥ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|France}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីបារាំង|បារាំង]] | ២០២៥ |- |៦ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Canada}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកាណាដា|កាណាដា]] | ២០០៣ |- |៧ |{{decrease}}១ | align="left" |{{flagicon|Spain}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | ២០០០ |- |៨ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Netherlands}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីហុល្លង់|ហុល្លង់]] | ១៩៩៦ |- |៩ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Brazil}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | ១៩៨៣ |- |១០ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|កូរ៉េខាងជើង}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកូរ៉េខាងជើង|កូរ៉េខាងជើង]] | ១៩៤០ |- |១១ | {{steady}} | align="left" |{{flagicon|Japan}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីជប៉ុន|ជប៉ុន]] | ១៩១២ |- |១២ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|Australia}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអូស្ត្រាលី|អូស្ត្រាលី]] | ១៩១១ |- |១៣ |{{decrease}}១ | align="left" |{{flagicon|ន័រវែស}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីន័រវែស|ន័រវែស]] | ១៩១១ |- |១៤ |{{increase}}១ | align="left" |{{flagicon|China}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីចិន|ចិន]] | ១៨៦២ |- |១៥ |{{increase}}២ | align="left" |{{flagicon|កូរ៉េខាងត្បូង}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីកូរ៉េខាងត្បូង|កូរ៉េខាងត្បូង]] | ១៨៥៣ |- |១៦ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|អ៊ីស្លង់}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអ៊ីស្លង់|អ៊ីស្លង់]] | ១៨៥០ |- |១៧ |{{decrease}}៣ | align="left" |{{flagicon|Italy}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]] | ១៨៤៦ |- |១៨ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Denmark}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] | ១៨៤៥ |- |១៧ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Austria}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីអូទ្រីស|អូទ្រីស]] | ១៨០៣ |- |២០ |{{steady}} | align="left" |{{flagicon|Belgium}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិនារីបែលហ្ស៊ិក|បែលហ្ស៊ិក]] | ១៧៩២ |} ;គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ==អ្នកឧបត្ថម== *[[អាឌីដាស]]<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html |website=FIFA.com |title=adidas |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005008/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html |url-status=dead }}</ref> *[[ក្រុមហ៊ុនកូកា-កូឡា]]<ref>{{cite web |title=COCA-COLA |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html |website=FIFA.com |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005026/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html |url-status=dead }}</ref> *[[ក្រុមហ៊ុនរថយន្តហ៊ីយ៉ាន់ដាយ|ហ៊ីយ៉ាន់ដាយ]]<ref>{{cite web |title=Hyundai / Kia Motors |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html |website=FIFA.com |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005036/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html |url-status=dead }}</ref> *[[វីសា (សហគ្រាស)|វីសា]]<ref>{{cite web |title=VISA |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html |website=FIFA.com |access-date=22 សីហា 2021 |archivedate=2014-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810005048/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html |url-status=dead }}</ref> *[[វ៉ាន់ដាគ្រុប]]<ref>{{cite web |url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner |title=Wanda Group becomes Fifa partner |work=SportsProMedia}}</ref> *[[កាតាអ៊ែរវ៉េ]]<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=qatar-airways-official-partner-airline-fifa-2882728.html?intcmp=fifacom_hp_module_news |work=FIFA Website |title=Qatar Airways announced as Official Partner and Official Airline of FIFA until 2022 |access-date=2021-08-22 |archivedate=2018-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180220033224/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=qatar-airways-official-partner-airline-fifa-2882728.html?intcmp=fifacom_hp_module_news |url-status=dead }}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[វប្បធម៌កីឡាបាល់ទាត់]] *[[ហ្វីហ្វា (វីដេអូហ្គេម)]] *[[បញ្ជីរាយកីឡដ្ឋានបាល់ទាត់តាមប្រទេស]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|FIFA|ហ្វីហ្វា}} {{wikiquote}} *[https://www.fifa.com/ គេហទំព័រផ្លូវការ] (មានជាភាសាអង់គ្លេស ចិន បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងអេស្ប៉ាញ) *[http://www.facebook.com/fifa FIFA] ក្នុងបណ្តាញ[[ហ្វេសប៊ុក]] *[http://www.youtube.com/FIFATV FIFA] ក្នុងបណ្តាញ[[យូធូប]] *[http://www.twitter.com/FIFAcom FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822113817/https://twitter.com/FIFAcom |date=2021-08-22 }} ក្នុងបណ្តាញ[[ធ្វិតថឺរ|ធ្វិតទ័រ]] *[http://www.instagram.com/fifacom FIFA] ក្នុងបណ្តាញ[[អ៊ីនស្តាក្រាម]] ===ផ្សេងៗ=== *[http://www.transparencyinsport.org/Did_Blatter's_Mob_friends_fix_2018_for_Russia/PDF-documents/(6)fifas-dirty-secrets-script.pdf BBC's Panorama, FIFA's Dirty secrets, transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629064932/http://transparencyinsport.org/Did_Blatter%27s_Mob_friends_fix_2018_for_Russia/PDF-documents/%286%29fifas-dirty-secrets-script.pdf |date=2014-06-29 }} *[http://www.playthegame.org/knowledge-bank/articles/a-question-to-president-blatter-about-bribes-886.html Document on alleged FIFA corruption] *[https://www.fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html FIFA Laws of the Game] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070901044035/http://fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html |date=2007-09-01 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ្វីហ្វា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការ​អន្តរជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថាប័នគ្រប់គ្រងកីឡាបាល់ទាត់]] lq71qjgl6uvvregwhvq1tvi8kefxc18 0 52609 335513 335418 2026-05-19T15:39:50Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/335418|335418]] ដោយ​ [[Special:Contributions/វរ័្មនហ៊ុននរោត្ដមឌុមម៉ន|វរ័្មនហ៊ុននរោត្ដមឌុមម៉ន]] ([[User talk:វរ័្មនហ៊ុននរោត្ដមឌុមម៉ន|ការពិភាក្សា​]]) 335513 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ | partof = ការប៉ះទង្គិចតាម[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ]] | image = [[File:Cambodia Thailand Locator (cropped).svg|300px]] | caption = ផែនទីនៃប្រទេស[[កម្ពុជា]] និងប្រទេស[[ថៃ]] | date = '''វិបត្តិព្រំដែន'''៖{{tree list}} *២៨​ ឧសភា – ២៦ តុលា ២០២៥ (៤ ខែ និង​ ៤ សប្តាហ៍) *១០ វិច្ឆិកា ២០២៥ – ៧​ ធ្នូ ២០២៥ (៣ សប្តាហ៍ និង ៦ ថ្ងៃ) {{tree list/end}} '''ជម្លោះព្រំដែន'''៖{{tree list}} *២៤–២៨ កក្កដា ២០២៥ (៤ ថ្ងៃ) *៨ ធ្នូ ២០២៥ – ២៧ ធ្នូ ២០២៥ (៣ សប្តាហ៍ និង ៦ ថ្ងៃ) {{tree list/end}} | place = [[កម្ពុជា]] និង[[ថៃ]] | status = '''បទឈប់បាញ់''' ចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ | combatant1 = {{flag|កម្ពុជា}} | combatant2 = {{flag|ថៃ}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Cambodia}} [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ហ៊ុន សែន]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ទៀ សីហា]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[វង្ស ពិសេន]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ឥស សារ៉ាត់]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ម៉ៅ សុផាន់]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ហួត ឈាង]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ពៅ ហេង]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[កែវ ធី]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ស្រី ឌឹក]] * {{flagdeco|Cambodia}} [[ដួង សំនៀង]]{{KIA}} }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|ថៃ}} [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] {{small|(ពី ១៩ កញ្ញា)}} * {{flagdeco|ថៃ}} [[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]] {{small|(ត្រឹម ១ កក្កដា)}} * {{flagdeco|Thailand}} [[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]] {{small|(ត្រឹម ១៩ កញ្ញា)}} * {{flagdeco|Thailand}} [[ន័ថពល នាគពាណិជ្យ]] * {{flagdeco|Thailand}} [[ទ្រង់វិទ្យ ហ្នុនភក្ដី]] * {{flagdeco|Thailand}} [[ពនា ក្លាវផុតទុក្ខ]] * {{flagdeco|Thailand}} [[ពន្ធភក្ដី ពឌ្ឍនកុល]] * {{flagdeco|Thailand}} [[សម្ភព ភារវេជ្ជ]] * {{flagdeco|Thailand}} [[បុញ្ញសិន ពាតក្លាង]] {{small|(ត្រឹម ៣០ កញ្ញា)}} * {{flagdeco|Thailand}} [[អម្រឹត បុញ្ញសុយៈ]] {{small|(ត្រឹម ៣០ កញ្ញា)}} * {{flagdeco|Thailand}} [[ចីរពល វង់វិទ្យ]] {{small|(ត្រឹម ៣០ កញ្ញា)}} * {{flagdeco|Thailand}} [[ជ័យបុញ្ញ នវនចន្ទ្រ]] }} | units1 = {{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of the Royal Cambodian Armed Forces.svg}} [[កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] ** [[កងទ័ពជើងគោកកម្ពុជា]] *** [[យោធភូមិភាគទី៤]] ***** [[កងពលតូចថ្មើរជើងលេខ៤១]] ***** [[កងពលតូចថ្មើរជើងលេខ៤២]] **** [[កងពលធំអន្តរាគមន៍លេខ៣]] ***** [[កងពលតូចអន្តរាគមន៍លេខ៧]] ***** [[កងពលតូចអន្តរាគមន៍លេខ៨]] ***** [[កងពលតូចអន្តរាគមន៍លេខ៩]] **** [[កងពលធំអន្តរាគមន៍លេខ២]] ***** [[កងពលតូចអន្តរាគមន៍លេខ៤]] ***** [[កងពលតូចអន្តរាគមន៍លេខ៥]] ***** [[កងពលតូចអន្តរាគមន៍លេខ៦]] *** [[យោធភូមិភាគទី៥]] ***** [[កងពលតូចថ្មើរជើងលេខ៥១]] ***** [[កងពលតូចថ្មើរជើងលេខ៥២]] ***** [[កងពលតូចថ្មើរជើងលេខ៥៣]] *** [[File:Cambodian_Army_Special_Forces_Command_Distinctive_Unit_Insignia.png|22px]] [[បញ្ជាការដ្ឋានទ័ពពិសេស]] ** [[File:Emblem of Bodyguard Headquarters (Cambodia).png|22px]] [[បញ្ជាការដ្ឋានអង្គរក្ស]] ** [[បញ្ជាការដ្ឋានកាំភ្លើងធំ អគ្គបញ្ជាការ]] {{Tree list/end}} | units2 = {{flagicon image|Flag of the Royal Thai Armed Forces HQ.svg}} [[កងទ័ពថៃ]] {{Tree list}} ** {{flagicon image|Flag of the Royal Thai Army.svg}} [[កងទ័ពជើងគោកភូមិន្ទថៃ|កងទ័ពជើងគោកថៃ]] *** យោធភូមិភាគទី២ **** បញ្ជាការដ្ឋានសុរនារី *** យោធភូមិភាគទី១ **** បញ្ជាការដ្ឋានបូព៌ា *** [[ទាហានព្រាន]] ** {{flagicon image|Flag of the Royal Thai Air Force.svg}} [[កងទ័ពជើងអាកាសភូមិន្ទថៃ|កងទ័ពជើងអាកាសថៃ]] ** {{flagicon image|Flag of the Royal Thai Navy.svg}} [[កងទ័ពជើងទឹកភូមិន្ទថៃ|កងទ័ពជើងទឹកថៃ]] *** បញ្ជាការដ្ឋានសង្គ្រាមពិសេសកងទ័ពជើងទឹក *** កងម៉ារីន ** {{flagicon image|Thai National Police Flag.svg}} [[នគរបាលភូមិន្ទថៃ|នគរបាលថៃ]] *** នគរបាលល្បាតព្រំដែន {{Tree list/end}} | casualties1 = {{Plainlist}} * '''ប្រភពរបស់កម្ពុជា៖''' ** ទាហាន ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="cam.casualties">{{Cite web |date=26 July 2025 |title=BREAKING: អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការពារជាតិ៖ ការប្រយុទ្ធគ្នា២ថ្ងៃមកនេះ ទាហានកម្ពុជាបានពលី៥នាក់ និងរបួស២១នាក់, ពលរដ្ឋស្លូតត្រង់ស្លាប់៨នាក់ និងរបួស៥០នាក់ |url=https://m.freshnewsasia.com/localnews/396119-2025-07-26-07-49-02 |access-date=26 July 2025 |website=Fresh News}}</ref><ref name="KO">{{Cite web |date=2025-05-28 |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) Thai and Cambodian soldiers clash briefly in a disputed border area, killing 1 |url=https://apnews.com/article/thailand-cambodia-soldiers-border-clash-a4b8547559ff1fe493bdac60aad008eb |access-date=2025-06-03 |website=AP News |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603132809/https://apnews.com/article/thailand-cambodia-soldiers-border-clash-a4b8547559ff1fe493bdac60aad008eb |url-status=live }}</ref> ** ជនស៊ីវិល ៣៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="The Guardian-2025" /><ref name="signnew">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/thailand-cambodia-sign-new-ceasefire-agreement-end-border-128716722|title=Thailand and Cambodia sign new ceasefire agreement to end border fighting|website=ABC News}}</ref> ** ទាហាន និងជនស៊ីវិលប្រមាណ ១៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news |title=Death toll rises in Thai-Cambodian clashes despite ceasefire call |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/death-toll-rises-in-thai-cambodian-clashes-despite-ceasefire-call/ |access-date=8 December 2025 |agency=The Times of Israel}}</ref><ref name="signnew"/> ** ជនស៊ីវិលជាង ៥១៨,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀស<ref name="cam.eva">{{cite news |date=8 December 2025 |title=Live: Border Clashes Reignite |url=https://kiripost.com/stories/border-clashes-reignite?fbclid=IwdGRjcAOo7kpjbGNrA6juKGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHqBmUJQBc31ELVlryPjDZ9ZFjk1a-k1-Zv6jzBds8K32M3ONleV66RHKJRuH_aem_YLxBNJxnxigFVWd41Pe4Mg |access-date=12 August 2025 |agency=Kiripost}}</ref> * '''ការវិភាគឯករាជ្យ/បរទេស៖''' ** មន្ត្រីទាហាន និងនគរបាលព្រំដែនប្រមាណ ៥០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="exceeds50">{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/thailand-cambodia-conflict/cambodian-military-families-mourn-as-nation-s-thai-conflict-toll-exceeds-50|title=Cambodian military families mourn as nation's Thai conflict toll exceeds 50|website=Nikkei Asia}}</ref><ref name="The Guardian-2025">{{cite news |title=Thailand, Cambodia weigh peace talks after Trump's tariff threat |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/29/thailand-cambodia-ceasefire |access-date=28 July 2025 |agency=The Guardian}}</ref><ref name="Hope-2025">{{Cite web |last=Hope |first=Zach |date=6 July 2025 |title=How a gunshot at dawn broke a mother's heart, and left a prime minister fighting for her job |url=https://www.theage.com.au/world/asia/how-a-gunshot-at-dawn-broke-a-mother-s-heart-and-left-a-prime-minister-fighting-for-her-job-20250704-p5mcl6.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250706204533/https://www.theage.com.au/world/asia/how-a-gunshot-at-dawn-broke-a-mother-s-heart-and-left-a-prime-minister-fighting-for-her-job-20250704-p5mcl6.html |archive-date=6 July 2025 |access-date=8 December 2025 |website=The Age}}</ref> {{Endplainlist}} | casualties2 = {{Plainlist}} * '''ប្រភពរបស់ថៃ៖''' ** ទាហាន ៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="incidentreport">{{Cite web |date=13 August 2025 |title=Incident Report on the Thai-Cambodian Border Clash |url=https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/3219/iid/414376|access-date=10 December 2025 |website=The Government Public Relations Department }}</ref><ref name="signnew"/> ** ទាហានជាង ៥៣១ នាក់បានរងរបួស<ref name="incidentreport"/><ref>{{cite web|url=https://www.bastillepost.com/global/article/5452037-15-thai-soldiers-killed-in-thailand-cambodia-border-clashes|title=15 Thai soldiers killed in Thailand-Cambodia border clashes|work=Bastille Post|date=13 December 2025|access-date=2 January 2026}}</ref> ** ជនស៊ីវិល​ ១៧–៦៤ នាក់បានស្លាប់{{refn|group=ស|៤៧ នាក់ជាករណីស្លាប់ដោយប្រយោល។<ref>{{Cite web|url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/354890|title=(ជាភាសាថៃ) สู้รบชายแดน ปชช.เสียชีวิต 17 คน พบเครียดสูง 1,603 คน|date=31 July 2025|website=Thai PBS}}</ref><ref name="signnew"/>}}<ref name="hits17">[https://www.nationthailand.com/news/general/40053850 Thai–Cambodian border death toll hits 17, three provinces keep shelters]</ref><ref name="signnew"/> ** ជនស៊ីវិលជាង ៣៩ នាក់បានរងរបួស<ref name="incidentreport"/> ** ជនស៊ីវិលប្រមាណ ១៤០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀស<ref name="Lukiv-2025">{{Cite web |last=Lukiv |first=Jaroslav |date=25 July 2025 |title=Cambodia calls for immediate ceasefire with Thailand as death toll rises |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy9x99n79v8o |access-date=26 October 2025 |website=BBC News}}</ref> {{Endplainlist}} }} ជម្លោះ​ព្រំដែន​រវាង​ប្រទេស[[កម្ពុជា]] និង[[ថៃ]]បានបានវិវត្តក្លាយជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ​២០២៥ នៅតាមខ្សែបន្ទាត់​[[ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ព្រំដែន​កម្ពុជា​-​ថៃ]]។ ក្រោយមកបន្តិចមក ប្រទេសទាំងពីរក៏បានយល់ព្រមអនុវត្តបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌមួយនៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥។ ថ្វីបើដូច្នេះក្ដី ការវាយប្រយុទ្ធគ្នាបានផ្ទុះឡើងជាថ្មីម្តងទៀតនៅក្នុងខែធ្នូ ហើយដូចមុនអញ្ចឹងដែរ ភាគីទាំងពីរបានចោទគ្នាទៅវិញទៅមកថាបានរំលោភកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពបន្ទុះជម្លោះម្តងទៀត។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធដំបូងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា គឺមួយថ្ងៃក្រោយទាហានថៃម្នាក់បានទទួលរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ បន្ទាប់ពីបានជាន់លើមីនប្រឆាំងមនុស្សប្រភេទ [[ភីអ៊ឹមអ៊ិន-២]] នៅក្នុង[[ស្រុកណាំយឿន]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]]។ ហេតុការណ៍ជាន់មីននេះបានបើកផ្លូវឱ្យថៃចោទប្រកាន់កម្ពុជាថាជាអ្នកបង្កប់មីន ហើយនៅថ្ងៃបន្ទាប់ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធក៏បានផ្ទុះឡើងដោយប្រទេសទាំងពីរបានចោទគ្នាទៅវិញទៅមកថាជាអ្នកផ្ដើមការវាយប្រហារ។ ជនស៊ីវិលសរុបជាង ២០០,០០០ នាក់នៅទូទាំងភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជាត្រូវភៀសខ្លួនចេញពីលំនៅដ្ឋានរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួនដើម្បីស្វែងរកទីទួលជម្រកសុវត្ថិភាព។ [[កងទ័ពជើងអាកាសថៃ|កងទ័ពអាកាសភូមិន្ទថៃ]]បានប្រើប្រាស់យន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-១៦ ក្នុងធ្វើការវាយប្រហារនានាទៅលើទីតាំងឈរជើងយោធាកម្ពុជានៅតាមបណ្តោយខ្សែព្រំដែន ដោយនេះជាលើកដំបូងហើយដែលកងទ័ពអាកាសថៃបានប្រឡូកចូលប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមព្រំដែនថៃ-ឡាវ]]កាលពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។ សហគមន៍អន្តរជាតិ ពិសេសគឺ[[សមាគមន៍ប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] (អាស៊ាន) និង[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ត្រូវបានជំរុញឱ្យធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងការសម្របសម្រួលជម្លោះមូយនេះ។ ទោះបីជាភាពតានតឹងបានចុះថមថយបន្តិចម្តងៗក្រោមសម្ពាធការទូតពីខាងក្រៅក៏ដោយ ការវាយប្រយុទ្ធគ្នានៅកំឡុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ គឺជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដ៏ខ្លាំងក្លាបំផុតមួយនៅក្នុងជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ចាប់តាំងពីករណីប្រាសាទព្រះវិហារមក ដោយបន្សល់ទុកនូវផលប៉ះពាល់យូរអង្វែងលើស្ថិរភាព និងសន្តិសុខនៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]]។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ កងកម្លាំងកម្ពុជា និងថៃបានប៉ះទង្គិចគ្នាមួយរយៈពេលខ្លីនៅក្នុងតំបន់ព្រំដែន។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងកម្លាំងយោធាថៃបានបើកយន្តហោះចម្បាំង F-១៦ វាយប្រហារនិងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញមុខម្តងទៀតមកជំរុញឱ្យភាគីថៃនិងកម្ពុជាគោរពនូវកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ ដែលសម្របសម្រួលដោយលោកកាលពីខែតុលា។ ==ផ្ទៃរឿង== [[File:Geschil Cambodja-Thailand voor het Internationale Hof van Justitie De rechters , Bestanddeelnr 912-3278.jpg|thumb|left|300px|រឿងក្ដី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​កំពុងត្រូវ​បាន​បើក​សវនាការ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​តុលាការ​យុត្តិធម៌​អន្តរជាតិ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៦១]] ជម្លោះព្រំដែនរវាងប្រទេសកម្ពុជា និងថៃមានឫសគល់នៅក្នុងបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែនដែលកើតចេញពី[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៤]] និង[[សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|ឆ្នាំ១៩០៧]] ដែលបានកំណត់ខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនខណ្ឌចែក[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ព្រះរាជាណាចក្រសៀម]] (ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន) និង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]] (ប្រទេសកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាមបច្ចុប្បន្ន)។ បន្ទាប់ពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យភាពពីបារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ អធិបតេយ្យភាព​លើ​ប្រាសាទព្រះវិហារ​បាន​ក្លាយជា​ចំណុចដ៏ក្ដៅមួយនៅក្នុង​ជម្លោះរវាងកម្ពុជានិងថៃ។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) បានសម្រេចកាត់ក្ដីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ថា [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]]គឺស្ថិតនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា ដោយយោងតាមឯកសារផែនទីរបស់បារាំង។<ref name="SP">{{Cite web |date=2025-06-02 |title=(ជាភាសាអង់គ្លេស) U.S. Ally and China's Strategic Partner Exchange Fire in Southeast Asia: Cambodia-Thailand Border Skirmish Raises Fears of Renewed Regional Instability |url=https://theasialive.com/u-s-ally-and-chinas-strategic-partner-exchange-fire-in-southeast-asia-cambodia-thailand-border-skirmish-raises-fears-of-renewed-regional-instability/2025/06/02/ |access-date=2025-07-24 |website=The Asia Live |archive-date=4 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604105145/https://theasialive.com/u-s-ally-and-chinas-strategic-partner-exchange-fire-in-southeast-asia-cambodia-thailand-border-skirmish-raises-fears-of-renewed-regional-instability/2025/06/02/ |url-status=dead |archivedate=2025-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250604105145/https://theasialive.com/u-s-ally-and-chinas-strategic-partner-exchange-fire-in-southeast-asia-cambodia-thailand-border-skirmish-raises-fears-of-renewed-regional-instability/2025/06/02/ }}</ref> ទោះបីជាមានការកាត់ក្ដីបែបនេះក៏ដោយ តែតុលាការអន្តរជាតិមួយនេះមិនបានកំណត់ខណ្ឌព្រំដែនច្បាស់លាស់នៅក្នុងតំបន់ជុំវិញនោះទេ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យវានៅតែស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមិនប្រាកដប្រជា។<ref name="ThaiPBS-2025">{{cite news |date=25 July 2025 |title=Thousands displaced as Thai, Cambodian troops exchange fire along border |url=https://www.thaipbsworld.com/thai-cambodian-border-clashes-force-thousands-to-flee-homes/ |work=Thai PBS World}}</ref> ដោយហេតុនេះ តំបន់នៅជុំវិញប្រាសាទក៏ដូចជាតំបន់តាមបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃនៅតែមានជាជម្លោះ ដែលនាំឱ្យមានភាពតានតឹងរវាងរដ្ឋទាំងពីរជាបន្តបន្ទាប់ ជាពិសេសក្នុងកំឡុងចន្លោះឆ្នាំ២០០៨ និងឆ្នាំ២០១១ នៅពេលដែលការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយយោធាបានបណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ និងរបួសទាំងសងខាង។ មនោសញ្ចេតនា និងគំនិត​ជាតិនិយម​ក្នុង​ប្រទេស​ទាំងពីរ​ក៏បាន​ដើរតួនាទី​យ៉ាងសំខាន់​ក្នុងកំណើនកម្ដៅនៃជម្លោះអស់ទាំងនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃការប៉ះទង្គិចគ្នានៅរវាងឆ្នាំ២០០៨ និងឆ្នាំ២០១១ តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) បានបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសេចក្តីសម្រេចខ្លួនកាលពីឆ្នាំ១៩៦២។ យ៉ាងណាមិញ ភាពមិនច្បាស់លាស់នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែន និងអវត្តមាននៃការកំណត់ខណ្ឌព្រំដែនទ្វេភាគី បានបន្តជំរុញឱ្យមានភាពតានតឹង ហើយធ្វើឱ្យតំបន់នេះក្លាយជាចំណុចក្តៅគគុកម្តងហើយម្តងទៀតសម្រាប់វិបត្តិយោធា និងការទូតរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ អ្នកវិភាគបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ជម្លោះរវាងរដ្ឋទាំងពីរសុទ្ធតែមានប្រភពជាប់ទាក់ទងនឹងកត្តានយោបាយក្នុងស្រុក ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងតម្លៃយុទ្ធសាស្ត្រនៃកំពូលភ្នំដែលប្រាសាទព្រះវិហារកំពុងឈរពីលើ។<ref name="Al Jazeera-2025"/><ref>{{cite web |title=New Clashes Erupt on the Thailand-Cambodia Border. Here’s What to Know. |url=https://www.nytimes.com/2025/12/08/world/asia/thailand-cambodia-border-fighting-strikes.html |access-date=12 December 2025 |website=New York Times}}</ref><ref>{{cite news |date=29 May 2025 |title=Cambodian Soldier Killed in Clash With Thai Army Along Disputed Border |url=https://thediplomat.com/2025/05/cambodian-soldier-killed-in-clash-with-thai-army-along-disputed-border/ |work=The Diplomat}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនជម្លោះ== ភាពតានតឹងនៅតំបន់ព្រំដែនប្រទេសទាំងពីរបានកើនឡើងក្ដៅគគុកសារជាថ្មីម្តងទៀតនៅថ្ងៃទី១៣​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥ នៅពេលដែលទាហានថៃបានរារាំងភ្ញៀវទេសចរខ្មែរមិនឱ្យច្រៀងចម្រៀងស្នេហាជាតិនៅ[[ប្រាសាទតាមាន់ធំ]]។<ref name="ppp-20250219">{{Cite news |title=PM warns of 'nationalist rhetoric' fuelling Thai border tensions |url=https://www.phnompenhpost.com/national/pm-warns-of-nationalist-rhetoric-fuelling-thai-border-tensions |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219132051/https://www.phnompenhpost.com/national/pm-warns-of-nationalist-rhetoric-fuelling-thai-border-tensions |archive-date=19 February 2025 |access-date=2025-07-24 |url-status=live }}</ref><ref name="Bangprapa">{{Cite news |last=Bangprapa |first=Mongkol |date=2025-02-18 |title=Thai PM downplays Cambodian anthem fuss |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2963575/thai-pm-downplays-cambodian-anthem-fuss |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330151558/https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2963575/thai-pm-downplays-cambodian-anthem-fuss |archive-date=2025-03-30 |access-date=2025-07-24 |work=Bangkok Post }}</ref> មកដល់​ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​ឧសភា ទាហាន​ខ្មែរ​ និង​ថៃ​បាន​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា​មួយ​រយៈពេល​ខ្លី បណ្ដាល​ឱ្យ​ទាហាន​ខ្មែរ​ម្នាក់​បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។ ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​ចោទប្រកាន់​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​ថា​បាន​បណ្ដោយឱ្យផ្ទុះអាវុធបាញ់គ្នា។<ref name="SP" /> [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​កម្ពុជា]] សម្ដេច[[ហ៊ុន ម៉ាណែត]]បាន​ឆ្លើយ​តប​នឹង​ហេតុការណ៍ទាំងនេះដោយ​​ផ្តើម​រៀបចំឯកសារដើម្បីទៅប្ដឹង​​តុលាការ​យុត្តិធម៌​អន្តរជាតិជុំវិញទីតាំងជម្លោះ ដោយ​ថាលោក​មិន​ចង់​ឃើញ​មានជម្លោះ​កើតមានជាមួយ​ប្រទេស​ថៃនោះ​ទេ។<ref name="Al Jazeera-2025">{{Cite web |title=Cambodia PM urges calm after border clash with Thailand leaves soldier dead |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/29/cambodia-pm-urges-calm-after-border-clash-with-thailand-leaves-soldier-dead |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20250628160445/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/29/cambodia-pm-urges-calm-after-border-clash-with-thailand-leaves-soldier-dead |archive-date=28 Jun 2025 |access-date=2025-07-24 |website=Al Jazeera }}</ref> លោក[[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]] អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិថៃ និងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីថៃបានថ្លែងថា គ្មានភាគីណាមួយចង់បង្កើនជម្លោះដាក់គ្នានោះទេ ហើយកំពុងស្វះស្វែងរកមធ្យោបាយដោះស្រាយវិវាទ។<ref name="KO" /> ===ការប៉ះទង្គិចនៅមុំបី=== នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​ឧសភា ទាហាន​កម្ពុជា និង​ថៃបានផ្ទុះអាវុធ​ប៉ះ​ទង្គិច​បាញ់បកគ្នា​រយៈពេល ១០ ​នាទី​ នៅ[[ស្រុកជាំក្សាន្ត]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] ដែល​បណ្ដាល​ឱ្យទាហាន​ខ្មែរ​ម្នាក់បាន​ស្លាប់នោះគឺ​លោកព្រិន្ទបាលឯក សួន រោន។<ref>{{cite web |title=ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា ចេញសេចក្តីប្រកាសអំពីហេតុការណ៍ប៉ះទង្គិចគ្នាមួយរយៈពេលខ្លីរវាងកងទ័ពកម្ពុជា-ថៃ នៅព្រំដែនតំបន់មុំបី បណ្តាលឲ្យទាហានកម្ពុជាស្លាប់ម្នាក់ដោយសារទាហានថៃបាញ់មុន |url= https://m.freshnewsasia.com/localnews/389383-2025-05-28-09-37-41.html |website=Fresh News |date=28 May 2025 |access-date=2025-07-24 }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ប៉ះទង្គិចមួយប្រាវនេះបានកើតឡើងក្នុងតំបន់[[ចុងបូក]] ឬមុំបី តាមបណ្ដោយព្រំដែនរវាង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]របស់ប្រទេសកម្ពុជា និង[[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]]របស់ថៃ។<ref name="Reuters-2025">{{Cite news |date=28 May 2025 |title=Cambodia says soldier killed in brief border skirmish with Thai troops |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/cambodia-says-soldier-killed-brief-border-skirmish-with-thai-troops-2025-05-28/ |access-date=24 July 2025 |work=Reuters }}</ref> លោកម៉ៅ ផល្លា អ្នក​នាំពាក្យ​កងទ័ពជើងគោក​កម្ពុជា​បាន​ថ្លែង​ថា ទាហាន​ថៃ​គឺជា​អ្នក​​ដែល​បើក​ការ​បាញ់​ប្រហារ​មក​លើ​ទាហាន​កម្ពុជា​មុននៅក្នុង​លេណដ្ឋាន​ដែលកម្ពុជា​បាន​ប្រើប្រាស់អស់​មួយ​រយៈ​មក​ហើយ។ ជាមួយគ្នានេះ លោកវិនទ័យ សុវរី អ្នកនាំពាក្យកងទ័ពថៃ បានអះអាងថា ទាហានថៃបានព្យាយាមនិយាយសម្រួលជាមួយទាហានកម្ពុជាឱ្យដកថយចេញពី"តំបន់ប្រទាញប្រទង់" មុនពេលភាគីកម្ពុជាបានធ្វើការបាញ់ប្រហារ។<ref name ="Reuters-2025"/><ref>{{Cite web |last=Burke |first=Kieran |date=2025-05-28 |title=Cambodian soldier killed in clash with Thai army |url=https://www.dw.com/en/cambodian-soldier-killed-in-clash-with-thai-army/a-72700404 |access-date=2025-07-24 |website=Deutsche Welle }}</ref> ===ហេតុការណ៍បែកសំឡេងទូរស័ព្ទ=== នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោកស្រី[[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]]បានទាក់ទងទៅអភិបាលរងរាជធានីភ្នំពេញ លោក ឃ្លាំង ហួត ដើម្បីស្នើសុំជំនួយលោកក្នុងការធ្វើជាអ្នកបកប្រែ និងជាអន្តរការីសម្រាប់ការសន្ទនាក្រៅផ្លូវការជាមួយសម្ដេចតេជោហ៊ុន សែន។ សម្ដេចហ៊ុន សែនបានថតសំឡេងសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទទាំងស្រុងដោយប្រើឧបករណ៍ចល័តរបស់លោក ហើយនៅថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ សម្ដេចក៏បានបញ្ចេញវីដេអូឃ្លីបនៃសំឡេងទូរស័ព្ទនោះជាឯកតោភាគីទៅសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |last=Saksornchai |first=Jintamas |date=2025-06-19 |title=Thai prime minister's leaked phone call with Cambodia's Hun Sen sparks outrage and political turmoil |url=https://apnews.com/article/thailand-paetongtarn-shinawatra-cambodia-hun-sen-23aa38541ae1b42616d934781d62cd38 |access-date=2025-07-24 |website=AP News }}</ref> ការបែកលេចធ្លាយសំឡេងទូរស័ព្ទនោះជាដំបូងបានប៉ះពាល់ដល់វិស័យសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសថៃ ជាពិសេសនៅក្នុងទីផ្សារមូលធន។ សន្ទស្សន៍ផ្សារហ៊ុនថៃបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុកក្នុងរយៈពេលបីថ្ងៃជាប់គ្នាបន្ទាប់ពីការផ្សព្វផ្សាយចេញនូវឃ្លីបសំឡេងនោះ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការព្រួយបារម្ភរបស់វិនិយោគិនចំពោះស្ថិរភាពនយោបាយនៃរាជរដ្ឋាភិបាលថៃ។ ការធ្លាក់ចុះ -៤.១៧% ជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុងសន្ទស្សន៍គោលបានបង្ហាញពីការបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើទីផ្សារដោយវិនិយោគិនក្នុងស្រុកថៃ និងបរទេសជុំវិញការគ្រប់គ្រងស្ថានភាពរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនយោបាយថៃ។<ref>[https://www.bangkokbiznews.com/finance/analysis/1185887 MONEY AND STOCK MARKET REVIEW]</ref> ភាពតានតឹងបានឆ្លងទៅដល់វិស័យនយោបាយនៅពេលដែល[[គណបក្សភូមិជ័យថៃ]] ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងរដ្ឋាភិបាលចម្រុះថៃបានប្រកាសដកខ្លួនជាផ្លូវការពីសម្ព័ន្ធរាជរដ្ឋាភិបាលថៃនៅយប់ថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥។ ការវិវត្តស្ថានភាពនយោបាយនេះបានធ្វើឱ្យរដ្ឋបាលលោកស្រីពែទងធារបាត់បង់សំឡេងភាគច្រើននៅក្នុងសភា បង្កើតឱ្យមានវិបត្តិនយោបាយកាន់តែធ្ងន់់ធ្ងរ និងធ្វើឱ្យកើតមានការសង្ស័យចំពោះអសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលកាន់អំណាច។ តាមទស្សនៈយល់ឃើញរបស់បណ្ឌិតបញ្ញវន្ត និងអ្នកជំនាញទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានចាត់ទុកឃ្លីបសំឡេងដែលបែកធ្លាយនោះជាចំណុចដ៏សំខាន់ដែលបង្ហាញអំពីរចនាសម្ព័ន្ធដ៏ផុយស្រួយ និងស្មុគស្មាញនៃអំណាចប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសថៃ។ លោក[[បវិន ជ័ចាវលពង្សពាន់]] ដែលជាអ្នកជំនាញសិក្សាទំនាក់ទំនងបរទេសថៃ បានអត្ថាធិប្បាយតាមរយៈបណ្ដាញអនឡាញថា ការសន្ទនាដោយខ្វះការប្រុងប្រយ័ត្នរបស់លោកស្រីពែទងធារជាមួយលោកហ៊ុន សែន គឺបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីទំនោរ "ចុះចូល" ជាមួយមេដឹកនាំបរទេស។ លោក​បាន​អះអាង​ថា អាកប្បកិរិយា​របស់​លោកស្រី​បាន​បង្ហាញ​ពី​កង្វះ​បទពិសោធន៍​ការទូត និង​បង្ក​បង្កើតហានិភ័យ​ដល់អធិបតេយ្យភាព​ប្រទេស​ថៃ។<ref>{{Cite web |date=19 June 2025 |title=Thai government in crisis amid fallout from PM's leaked phone call |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/19/thai-government-in-crisis-amid-fallout-from-pms-leaked-phone-call |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619101017/https://www.aljazeera.com/news/2025/6/19/thai-government-in-crisis-amid-fallout-from-pms-leaked-phone-call |archive-date=19 June 2025 |access-date=24 July 2025 |website=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ewe |first=Koh |date=2025-06-19 |title=Thai PM Paetongtarn faces calls to quit after leaked phone call |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70rwjl99rzo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620133140/https://www.bbc.com/news/articles/c70rwjl99rzo |archive-date=20 June 2025 |access-date=2025-07-24 |website=BBC }}</ref> ផ្នែកដ៏ចម្រូងចម្រាសបំផុតនៃសំឡេងសន្ទនានោះគឺការដែលលោកស្រីបានចាត់ទុក[[កងទ័ពថៃ]]ថាជា "បក្សពួកគូប្រជែង" ចំពោះរដ្ឋបាលលោកស្រី។ លោកស្រីបានសារភាពចំពោះលោកហ៊ុន សែនថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីកំពុងប្រឈមនឹងភាពលំបាកលំបិនជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយកងយោធា ហើយបានសង្កត់ធ្ងន់ថា "ក្រុមនោះទាំងអស់មកពីភាគីបក្សប្រឆាំង" ពោលគឺចង់សម្ដៅទៅលើមន្ត្រីយោធាជាន់ខ្ពស់ថៃ ពិសេសឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[ប៊ុនស៊ីន ផាតឃ្លាំង]] មេបញ្ជាការកងទ័ពភូមិភាគទី២។<ref>{{Cite web |date=18 June 2025 |title=(ជាភាសាថៃ) ถอดคลิปเสียงหลุด ฮุน เซน-แพทองธาร ใครพูดว่าอะไรบ้าง ? |url=https://www.bbc.com/thai/articles/cvg833461l5o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620095754/https://www.bbc.com/thai/articles/cvg833461l5o |archive-date=20 June 2025 |access-date=24 July 2025 }}</ref> ថ្វីបើលោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រីបានចេញលិខិតសុំទោសជាផ្លូវការចំពោះលោកប៊ុនស៊ីន និងបានបំភ្លឺថាការសន្ទនានោះបានកើតឡើងក្រៅម៉ោងធ្វើការ ហើយមិនមានចេតនាធ្វើឱ្យខូចដល់ស្ថាប័នរដ្ឋណាមួយឡើយក៏ពិតមែន ក៏សំឡេងរិះគន់ជាសាធារណៈនៅតែចោទច្របោលខ្លាំងៗ។ សំណួរជាច្រើនត្រូវបានលើកឡើងជុំវិញការវិនិច្ឆ័យរបស់លោកស្រី រួមទាំងភាពប្រុងប្រយ័ត្នខាងការទូត និងផលប៉ះពាល់ជាច្រើនទៀតតាមរយៈការបង្កើតទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួនជាមួយមេដឹកនាំបរទេសដែលអាចនាំឱ្យខូចផលប្រយោជន៍ជាតិប្រទេសថៃ។<ref>{{Cite news |last=Wen |first=Philip |date=2025-06-19 |title=Thai govt faces political collapse after PM's leaked phone call scandal |url=https://www.straitstimes.com/asia/thailand-pm-paetongtarn-shinawatra-faces-political-collapse-after-leaked-phone-call-scandal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620025040/https://www.straitstimes.com/asia/thailand-pm-paetongtarn-shinawatra-faces-political-collapse-after-leaked-phone-call-scandal |archive-date=20 June 2025 |access-date=2025-06-20 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ===ការបិទច្រកព្រំដែន=== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = Second Army Area (Special) Order No. 176-2025.jpg | alt1 = | image2 = Cambodia's Border Closure Order on June 22, 2025.jpg | alt2 = | footer = កិច្ចប្រកាសបិទព្រំដែនជាឯកតោភាគីរបស់ថៃ (ឆ្វេង) និងកិច្ចប្រកាសឆ្លើយតបរបស់កម្ពុជា (ស្ដាំ) }} កិច្ចការព្រំដែននៃ[[ខេត្តត្រាច]]ត្រូវបាន[[ក្រសួងការពារជាតិ (ថៃ)|ក្រសួងការពារជាតិថៃ]]ផ្ទេរទៅឱ្យ[[កងទ័ពភូមិន្ទថៃ]]គ្រប់គ្រង បន្ទាប់ពីបិទបញ្ចប់កិច្ចប្រជុំ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ (ថៃ)|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥។ សកម្មភាពនេះត្រូវស្នើឡើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោកស្រីពែទងធារ។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=(ជាភាសាថៃ) ผบ.ทบ.มอบอำนาจ ผบ.กองกำลังบูรพา-สุรนารี พิจารณาปิดด่านตามลำดับขั้น ย้ำเขมรรุกล้ำหลายครั้ง ยั่วยุอย่างเปิดเผย เป็นภัยต่ออธิปไตย |url=https://mgronline.com/politics/detail/9680000053325 |access-date=2025-12-23 |website=mgronline.com }}</ref> នៅល្ងាចថ្ងៃទី២១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ លោកបុញ្ញសិនបានអនុម័តការបិទច្រកព្រំដែនចងសៃតាគូជាបណ្ដោះអាសន្ននៅក្នុង[[ស្រុកបានគ្រួស]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] ដោយលើកឡើងពីហេតុផលសន្តិសុខជាតិ និងប្រតិបត្តិការផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web |date=2025-06-22 |title=(ជាភាសាថៃ) กองทัพภาคที่ 2 สั่งปิดจุดผ่อนปรนการค้า "ช่องสายตะกู" |url=https://www.thaipbs.or.th/news/content/353446 |access-date=2025-12-23 |website=Thai PBS }}</ref> ជាការឆ្លើយតប នៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ សម្ដេចធិបតីហ៊ុន ម៉ាណែត បានប្រកាសតាមរយៈទំព័រហ្វេសប៊ុកផ្លូវការសម្ដេចអំពីការបិទច្រកព្រំដែនតាជូ-ជប់គគីរ ក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយអំពិល]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] ដែលនៅទល់មុខច្រកចងសៃតាគូរបស់ថៃនោះ ក៏ដូចជាច្រកជាំ ក្នុង[[ស្រុកអន្លង់វែង]] ដែលនៅទល់មុខនឹងច្រកព្រំដែនចងសាង៉ាម ក្នុង[[ស្រុកភូស៊ីង]] [[ខេត្តសិរីសាកេត]]។<ref>{{Cite web |date=2025-06-22 |title=សម្តេចធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត បញ្ជាឲ្យបិទច្រកព្រំដែនពីរជាប់ថៃ ខណៈកងទ័ពថៃបន្តប្រើវិធានការជាឯកតោភាគី |url=https://www.tvk.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%92%E1%9E%B7%E1%9E%94%E1%9E%8F%E1%9E%B8-%E1%9E%A0%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%93-%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E1%9F%82%E1%9E%8F-4/ |access-date=2025-06-22 |website=TVK Cambodia }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ យោធាថៃបានបញ្ជាឱ្យបិទច្រកព្រំដែនទាំងអស់នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ នៅវេលាម៉ោង ១៩:១០ កងទ័ពភូមិភាគទី១ ថៃបានបញ្ជាឱ្យផ្អាកចរាចរណ៍យានយន្ត និងអ្នកដំណើរនៅតាមច្រកព្រំដែនក្នុង[[ខេត្តស្រះកែវ]] លើកលែងតែក្រោមហេតុផលមនុស្សធម៌។​ ក្រោយមក កងទ័ពភូមិភាគទី២ ក៏បានចេញបញ្ជាដូចគ្នានឹងកងទ័ពភូមិភាគទី១ ដោយបិទច្រកព្រំដែនក្នុង[[ខេត្តសុរិន្ទ]] សិរីសាកេត និងបុរីរម្យ និងរឹតបន្តឹងការចេញចូលផលិតផលកសិកម្មនិងទំនិញផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web |last=ข่าวสด |date=2025-06-23 |title=(ជាភាសាថៃ) ด่วน! กองทัพ สั่งปิดทุกด่าน ตลอดแนวชายแดน ไทย-กัมพูชา 6 จังหวัด |url=https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_9817904 |access-date=2025-12-23 |website=ข่าวสด }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-24 |title=យោធា​ថៃ​បិទច្រក​ព្រំដែន​គោក​ទាំងអស់ ប៉ុន្តែចរចា​ឱ្យ​ពលរដ្ឋ​ត្រឡប់​ទៅប្រទេស​រៀងខ្លួន |url=https://khmer.cambojanews.com/thai-military-closes-all-land-borders-but-deals-reached-at-a-few-to-allow-citizens-to-return-home/ |access-date=2025-06-24 |website=ខេមបូចា ព័ត៌មាន }}</ref> ==ជម្លោះក្នុងខែកក្កដា== ទាំងកម្ពុជា និងថៃបានចោទគ្នាទៅវិញទៅមកពីការបំផ្ទុះជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅព្រំដែននេះ។<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=Civilians wounded as Cambodia, Thailand trade fire in fresh border clashes |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250724-cambodia-thailand-trade-fire-in-fresh-border-clashes |access-date=2025-07-26 |website=France 24 }}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា​ ប្រទេសកម្ពុជាមានទាហានពលីជីវិតចំនួន ៥ នាក់ (សរុបឡើង ៦ នាក់) និងរបួស ២១ នាក់ ខណៈស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់ និងរបួស ៥០ នាក់។<ref name="cam.casualties"/> សម្រាប់ជនស៊ីវិលកម្ពុជាភៀសសឹកសង្គ្រាមវិញគឺមានប្រមាណ ១៩២,១៧៣ នាក់ ឬជាងបួនម៉ឺនគ្រួសារ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី១០ ខែធ្នូ។<ref name="cam.eva"/> យោងតាមប្រភពនៅប្រទេសថៃ ទាហានចំនួន ៦ នាក់ និងជនស៊ីវិលចំនួន ១៣ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈទាហានចំនួន ១៤ នាក់ និងជនស៊ីវិលចំនួន ៣២ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-07-26 |title=Cambodia calls for ceasefire with Thailand as death toll rises |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy9x99n79v8o |access-date=2025-07-26 |website=www.bbc.com }}</ref><ref name="auto7">{{Cite web |date=2025-07-25 |title=Thailand launches airstrikes on Cambodia as border clashes leave at least 14 dead |url=https://apnews.com/article/thailand-cambodia-armed-clash-border-5b1e15987fb02132268913e474250c51 |access-date=2025-07-26 |website=AP News }}</ref> ជនស៊ីវិលថៃប្រមាណ ១៤០,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីតំបន់ប្រឈម។<ref name=":0" /> ===២៤ កក្កដា=== យោងតាម[[ក្រសួងការពារជាតិ]]នៅព្រឹកថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បានឱ្យដឹងថាមានការផ្ទុះអាវុធបាញ់គ្នារវាងកងទ័ពកម្ពុជានិងកងទ័ពថៃនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃនៅ[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]។ ភាគីកម្ពុជាបានចោតប្រទេសថៃថាជាអ្នកផ្ដើមការបាញ់ប្រហារមុន ហើយកងទ័ពកម្ពុជាមានសិទ្ធិការពារខ្លួន និងទឹកដីរបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពថៃ។<ref name="clash">{{Cite web |title=ព្រឹកនេះ មានការផ្ទុះអាវុធរវាងកងទ័ពកម្ពុជា-ថៃនៅព្រំដែន ក្នុងខេត្តឧត្តរមានជ័យ |url=https://www.thmeythmey.com/index.php/detail/149696 |access-date=2025-07-24 |website=Thmei Thmei }}</ref> ចំពោះខាងថៃវិញបានអះអាងថា គេបានឭសំឡេងដ្រូន UAV កម្ពុជានៅតំបន់ប្រាសាទតាមាន់ធំ មុនពេលឃើញទាហានកម្ពុជាចំនួន ៦ នាក់ដើរមកជិត"មូលដ្ឋានពួកគេ"ដើម្បីពិនិត្យ​របង​លួស​បន្លា​ដែលទ័ព​​ថៃបានដាក់នៅជើងប្រាសាទ។ របាយការណ៍​ដដែរ​អះអាង​ថា ទាហាន​កម្ពុជា​បាន​បាញ់​ប្រហារ​មក​លើ​កង​កម្លាំង​ថៃ​ចម្ងាយ​ប្រហែល ២០០ ម៉ែត្រ​ខាង​កើត​ប្រាសាទ​តាមាន់ធំ។<ref>{{Cite web |title=กองทัพบก Royal Thai Army |url=https://x.com/armypr_news/status/1948201885053391307 |website=X}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ កម្ពុជាបានរាយការណ៍ថា យោធាថៃបានបើកការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធមកលើកងកម្លាំងកម្ពុជា ហើយបានបិទផ្លូវសាធារណៈទៅកាន់ប្រាសាទតាមាន់ធំ។<ref>{{Cite news |date=2025-07-24 |title=Fire fight breaks out Oddar Meanchey province |url=https://www.khmertimeskh.com/501723457/fire-fight-breaks-out-oddar-meanchey-province/ |access-date=2025-07-24 |work=Khmer Times }}</ref> ស្ថានីយប្រេងឥន្ធនៈមួយកន្លែងក្នុង[[ខេត្តសិរីសាកេត]]ត្រូវបានរងគ្រាប់ផ្លោងពីរថយន្ត BM-២១ Grad របស់កម្ពុជា ដែលបណ្តាលឱ្យជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួស"ជាច្រើននាក់" ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់យ៉ាងហោចណាស់ ៨ នាក់។<ref>{{Cite news |title=Thailand-Cambodia border clash live: Thai army says airstrikes launched against Cambodian targets |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jul/24/thailand-cambodia-border-clashes-live-soldiers-fire-at-each-other-along-disputed-border?filterKeyEvents=false&page=with%3Ablock-6881db058f0889d810c83fc6#block-6881db058f0889d810c83fc6 |work=The Guardian}}</ref><ref name="Thai Police">{{Cite news |date=July 24, 2025 |title=BREAKING: At least 8 people killed after Cambodia launches BM-21 rocket on gas station in Sisaket province, Thailand. - police |url=https://x.com/AZ_Intel_/status/1948268844159471987/photo/1 |access-date=July 24, 2025 |publisher=Royal Thai Police}}</ref> យោធាថៃបានប្រើយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-១៦ ដោយមានគោលដៅទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅមូលដ្ឋានយោធាកម្ពុជា ខណៈកម្ពុជាបានថ្កោលទោសសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់ថៃដោយចាត់ទុកវាជា "ទង្វើគ្មានការគិតគូរ និងប្រកបដោយអរិភាព"។<ref>{{Cite news |author1=Panarat Thepgumpanat |author2=Chantha Lach |author3=Panu Wongcha-um |date=July 25, 2025 |title=Thai fighter jet bombs Cambodian targets as border battle escalates |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-fighter-jet-bombs-cambodian-targets-border-battle-escalates-2025-07-24/ |publisher=Reuters​|access-date=25 July 2025 }}</ref> នៅវេលាម៉ោង ១៥៖០០ យោធាថៃបានបើកការវាយលុកផ្លូវគោក និងផ្លូវអាកាស ដែលមានកូដនាមថា "ប្រតិបត្តិការយុត្ថាបូឌីន" ដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍ផន ក្លែវផ្លតទុក្ខ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការប៉ះទង្គិចជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយកងកម្លាំងកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=(ជាភាសាថៃ) กองทัพเปิดปฏิบัติการ "ยุทธบดินทร์" สั่งสอนกัมพูชา ลั่นบดขยี้ผู้รุกรานอย่างถึงที่สุด |url=https://www.thairath.co.th/news/politic/2872451 |access-date=2025-07-25 |website=www.thairath.co.th }}</ref> នៅល្ងាចថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា សម្ដេចហ៊ុន សែនបានថ្លែងថា កម្ពុជាគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីវាយបកជាមួយថៃវិញទេ ដោយបន្ថែមថាលោកបានកំពុងចូលរួមនៅក្នុងបញ្ជាការយោធាតាមរយៈប្រព័ន្ធវីដេអូ។ សម្ដេចបានបញ្ជាក់ទៀតថា លោកមិនបានធ្វើដំណើរទៅក្រៅប្រទេសដូចដែលប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយថៃបានរាយការណ៍នោះទេ ហើយបានបន្តស្តីបន្ទោសយោធាថៃដែលបានបណ្ដោយឱ្យស្ថានការណ៍កាន់តែតានតឹងឡើង ពិសេសជុំវិញករណីដែលថៃបានបិទច្រកចូលប្រាសាទតាមាន់ធំ។<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=(ជាភាសាថៃ) ฮุนเซน ยืนยันไม่ได้หนีไปไหน กำลังบัญชาการเพื่อต่อสู้กับไทย |url=https://www.thairath.co.th/news/foreign/2872457 |access-date=2025-07-24 |website=Thai Rath |language=th}}</ref><ref name="Sharman-2025">{{Cite web |author1=Laura Sharman |author2=Helen Regan |author3=Kocha Olarn |author4=Lex Harvey |author5=Antoinette Radford |date=2025-07-24 |title=Thailand launches airstrikes on Cambodian military targets as deadly border dispute escalates |url=https://www.cnn.com/world/live-news/thailand-cambodia-border-dispute-07-24-25-intl-hnk |access-date=2025-07-25 |website=CNN }}</ref> នៅវេលាល្ងាចដដែរ រដ្ឋបាលខេត្តឧត្តរមានជ័យបានរាយការណ៍ថា ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីតំបន់ជម្លោះ។<ref name="odd.ev">{{Cite web |last=Chheng |first=Niem |date=24 July 2025 |title=Nearly 5,000 evacuated to safety in Oddar Meanchey province |url=https://www.phnompenhpost.com/national/nearly-5-000-evacuated-to-safety-in-oddar-meanchey-province- |access-date=24 July 2025 |website=Phnom Penh Post}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបាញ់ផ្លោងកាំភ្លើងធំ និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីលើអាកាសដោយយោធាថៃ រចនាសម្ព័ន្ធ និងតំបន់ជុំវិញប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានរងការខូចខាតជាទម្ងន់។ កម្ពុជាបានចោទថានេះជាសកម្មភាពបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនឹងច្បាប់អន្តរជាតិដោយសារប្រាសាទព្រះវិហារជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ពិភពលោកចុះក្រោមអង្គការ[[យូណេស្កូ]]។<ref>{{Cite news |date=2025-07-24 |title=កម្ពុជា ថ្កោលទោសថៃចំពោះការវាយប្រហាររចនាសម្ព័ន្ធប្រាសាទព្រះវិហារ រំលោភច្បាប់បេតិកភណ្ឌអន្តរជាតិ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/2106472.html |work=កោះសន្តិភាព |access-date=2025-07-25}}</ref> ===២៥ កក្កដា=== នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដា [[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា]]បានប្រកាសពីការបិទគ្រឹះស្ថានសិក្សានានាជាបណ្ដោះអាសន្ននៅតាមបណ្ដាខេត្តជាប់ព្រំដែនជាមួយនឹងប្រទេសថៃ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងតែកើនខ្លាំង។<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=ក្រសួងអប់រំ សម្រេចបិទសាលារៀនជាប់ព្រំដែនជិត៦០០ កន្លែងមួយរយៈក្រោយផ្ទុះអាវុធដោយភាគីថៃ |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/958752 |website=Kampuchea Thmei |access-date=2025-07-25}}</ref> ចំពោះភាគីថៃនៅថ្ងៃទី២៥ ដដែរ​បាន​ប្រកាស​ច្បាប់​អាជ្ញាសឹក​នៅ​តំបន់​ជាប់​ព្រំដែន​កម្ពុជា​ក្នុង[[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] និង[[ខេត្តត្រាច|​ត្រាច]]។<ref>{{Cite news |title=(ជាភាសាថៃ) ด่วน!! ทร.ประกาศกฎอัยการศึก จันทบุรี-ตราด ติดชายแดนกัมพูชา บางพื้นที่ มีผลทันที |url=https://www.matichon.co.th/local/news_5293104 |work=Matichon}}</ref> ===២៦ កក្កដា=== ឈានចូលដល់ថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា (ម៉ោងនៅកម្ពុជា) ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានបើកកិច្ចប្រជុំបន្ទាន់ទាក់ទងនឹងជម្លោះកម្ពុជា-ថៃ ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមប្រឹក្សាបានអំពាវនាវឱ្យភាគីកម្ពុជា និងថៃ ប្រកាន់យកការអត់ធ្មត់ និងមានដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី ព្រមទាំងបញ្ឈប់ហិង្សាដោយប្រដាប់អាវុធ។<ref>{{Cite web |last=បូ |first=ដូឡា |date=2025-07-26 |title=កម្ពុជា ប្រាប់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិថា ថៃ ជាអ្នកក្រឡាស់មិនព្រមទទួលយកបទឈប់បាញ់ |url=https://cambonomist.com/news/cambodia-tells-un-security-council-that-thailand-is-a-traitor-for-refusing-to-accept-ceasefire-news-1sssa/ |website=Cambonomist |access-date=2025-07-26}}</ref> ថ្វីបើក្រុមប្រឹក្សាបានអំពាវនាវបែបនេះ ហើយកម្ពុជាបានយល់ស្របទទួលយកជម្រើសបទឈប់បាញ់ក្ដី យោធាថៃនៅតែបន្តបើកការវាយប្រហារនៅវេលាព្រឹកនៃថ្ងៃដដែរ ដោយប្រើកាំភ្លើងធំចំនួន ៥ គ្រាប់មកស្រោបលើ[[ស្រុកវាលវែង]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ដែលនាំឱ្យជម្លោះឆ្លងចូលមកដល់ប៉ែកខាងលិចនៃព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។<ref>{{Cite web |date=2025-07-26 |title=ព្រឹកនេះ ថៃ បានបាញ់កាំភ្លើងធំចំនួន៥គ្រាប់លើទីតាំងជាច្រើនកន្លែងនៅភូមិសាស្ត្រថ្មដា |url=https://www.thmeythmey.com/detail/149779 |website=Thmey Thmey |access-date=2025-07-26 }}</ref> គ្រាប់ផ្លោងប្រមាណ ១០ ​គ្រាប់​បាន​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ទឹក​ដីប្រទេស​ឡាវនៅថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ខណៈ​ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា​រវាង​កង​កម្លាំង​ថៃ និង​កម្ពុជាកំពុងតែតានតឹងឡើងៗ។ កងទ័ពថៃបានចោទ​កម្ពុជា​ថា​ជាអ្នកបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់ទាំងនោះ តែក្រោយមក បាននិយាយថាខ្លួនមិនច្បាស់ទៅវិញ។ ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជានៅរសៀលនៃថ្ងៃដដែរបានថ្លែងច្រានចោលការចោទប្រកាន់ពីយោធាថៃ ដោយបានចាត់ទុកវាជាការចោទប្រកាន់គ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ និងជាព័ត៌មានភូត​កុហក ប្រឌិត និង​បំភ្លៃ។<ref>{{Cite web |last=Teng |first=Yalirozy |date=2025-07-26 |title=Cambodia Denies Rocket Fire Into Laos, Slams Thai Claims |url=https://cambodianess.com/article/cambodia-denies-rocket-fire-into-laos-slams-thai-claims |website=Cambodianess |access-date=2025-07-26 }}</ref> ===២៧ កក្កដា=== ​ក្រសួងការពារជាតិ​កម្ពុជាបាន​ថ្លែងថា យោធា​ថៃ​នៅ​តែ​បន្ត​បាញ់​ផ្លោង​ចូល​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា ពិសេសនៅចំណុចតំបន់​ប្រាសាទ និង​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​ស៊ីវិលកម្ពុជា ថ្វីបើទើបមាន​ការ​យល់ស្របលើបទឈប់បាញ់តាមរយៈការសន្ទនា​តាម​ទូរស័ព្ទ​រវាង​មេដឹកនាំ​ប្រទេសទាំង​ពីរ និង​ប្រធានាធិបតី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]កាល​ពី​យប់ថ្ងៃទី២៦ ក្ដី។<ref>{{Cite web |last=Teng |first=Yalirozy |date=2025-07-27 |title=Thailand Continues Armed Assaults despite Trump’s Call for Ceasefire |url=https://cambodianess.com/article/thailand-continues-armed-assaults-despite-trumps-call-for-ceasefire |website=Cambodianess |access-date=2025-07-27 }}</ref> ការប្រយុទ្ធបានកើនឡើងបន្ថែម នៅពេលយោធាថៃបានធ្វើការបាញ់ផ្លោង និងទម្លាក់គ្រាប់បែកផ្សេងៗសម្ដៅលើ[[ក្រុងសំរោង]] ខេត្តឧត្តរមានជ័យ និងទីតាំងជនស៊ីវិលដទៃទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-07-27 |title=CONFLICT UPDATE: Thais attack and destroy houses, civilian locations in Oddar Meanchey province |url=https://www.khmertimeskh.com/501726195/conflict-update-thais-attack-and-destroy-houses-civilian-locations-in-oddar-meanchey-province/ |website=Khmer Times |access-date=2025-07-27}}</ref> ===២៨ កក្កដា === នៅថ្ងៃដែលកម្ពុជា និងថៃត្រៀមជួបគ្នាដើម្បីចរចាពីបទឈប់បាញ់នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី យោធាថៃបានបង្កើនការវាយលុករបស់ពួកគេនៅវេលាព្រឹកព្រលឹម ដោយផ្តោតលើទីតាំងយោធាសំខាន់ៗរបស់កម្ពុជានៅតាមព្រំដែន។<ref>{{Cite web |last=Meng |first=Seavmey |date=2025-07-28 |title=Thai Military Targets Pagoda Hours Before KL Peace Talks |url=https://cambodianess.com/article/thai-military-targets-pagoda-hours-before-kl-peace-talks |website=Cambodianess |access-date=2025-07-28 }}</ref> កម្ពុជា​ក៏បាន​ថ្លែងពីការ​​ប្រើ​ប្រាស់អាវុធ​គីមី​ដោយសំណាក់យោធាថៃផងដែរនៅក្នុង​ការ​វាយ​ប្រហារនា​កំឡុងពេល​ព្រឹកនោះ ដែល​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ច្រានចោលបដិសេធ​ដោយ​ថៃ​។<ref>{{Cite web |date=2025-07-28 |title=Thailand denies using chemical weapons in clashes with Cambodia |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/thailand-cambodia-clashes-chemical-weapons-5262481 |website=CNA |access-date=2025-07-28 }}</ref> ===២៩ កក្កដា=== ចូលមកដល់ថ្ងៃដំបូងនៃបទឈប់បាញ់ កងទ័ព​ថៃ​បាន​ចោទភាគី​កម្ពុជា​ថា​បាន​រំលោភ​លើបទ​ឈប់​បាញ់​ និងអះអាងថាមាន​ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា​ជា​បន្តបន្ទាប់នៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីថៃ និងព្រមទាំងក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាបានថ្លែងថា សភាពការណ៍នៅព្រំដែនគឺមានភាពស្ងប់ស្ងាត់ចាប់តាំងពីម៉ោងបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមានមកម៉្លេះ និងមិនមានការប៉ះទង្គិចអ្វីដូចដែលយោធាថៃបានចោទនោះទេ។<ref>{{Cite web |date=2025-07-29 |title=Thailand accuses Cambodia of ceasefire violations but truce still holding |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/29/thai-army-accuses-cambodia-of-ceasefire-violations|website=Al Jazeera |access-date=2025-07-30 }}</ref> ===៣០ កក្កដា=== ដោយថ្លែងទៅកាន់អនុព័ន្ធយោធា និងមន្ត្រីការទូតបរទេសចំនួន ១៣ រូបនៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា មេបញ្ជាការតំបន់ប្រតិបត្តិការសឹករងព្រះវិហារ លោកឧត្តមសេនីយ៍ទោ ច័ន្ទ សុភ័ក្ត្រា បានពន្យល់ថា ក្រុម​ទាហានថៃមួយបានធ្វើជាមកចាប់ដៃជាមួយទាហានកម្ពុជានៅសមរភូមិជាំតែ តែក្រោយបន្តិចមកក៏បានលើកកាំភ្លើង​ភ្ជង់​ចាប់ខ្លួន​ទា​ហា​នកម្ពុជាដោយមានប្រមាណ ២០ នាក់ (ក្នុងនោះមានម្នាក់បានរត់គេចខ្លួនរួច ខណៈពីរនាក់ទៀតត្រូវគេសង្ស័យថាទាហានថៃបានបាញ់សម្លាប់)។<ref>{{Cite web |date=30 July 2025 |title=ទាហានកម្ពុជា២០នាក់ ត្រូវបានទាហានថៃចាប់ខ្លួន ក្រោយបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាន |url=https://www.thmeythmey.com/detail/149914 |website=Thmey Thmey |access-date=30 July 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hong |first=Reaksmey |date=30 July 2025 |title=Defence ministry reports incursions, claims prisoners taken after ceasefire |url=https://m.phnompenhpost.com/national/defence-ministry-reports-incursions-claims-prisoners-taken-after-ceasefire |website=The Phnom Penh Post |access-date=30 July 2025 }}{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===១ សីហា=== ទាហានខ្មែរចំនួនពីរនាក់ក្នុងចំណោម ២០ នាក់ដែលត្រូវបានថៃចាប់ខ្លួននោះត្រូវបានដោះលែងត្រឡប់ចូលមកកម្ពុជាវិញ ខណៈរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបន្តទាមទារឱ្យភាគីថៃដោះលែងទាហានកម្ពុជាទាំងអស់ដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការឃុំឃាំងរបស់ថៃ។ ទាហានពីរនាក់ដែលបានដោះលែងនោះមាន​ម្នាក់បាន​រង​របួស​បាក់​ដៃ ខណៈ​ម្នាក់​ទៀតមានបញ្ហាស្មារតី​ផ្លូវចិត្ត។<ref>{{Cite web |date=1 August 2025 |title=ទាហានកម្ពុជាតែ២នាក់ប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានភាគីថៃបញ្ជូនមក, នៅសល់១៨នាក់ទៀត |url=https://www.thmeythmey.com/detail/149988 |website=Thmey Thmey |access-date=3 August 2025 }}</ref> ពលទាហាន​ខ្មែរដែលថៃបានចាប់ខ្លួនទាំងនោះមិន​បានបញ្ហាញពី​សញ្ញា​របួស ឬ​អ្វី​ខុសប្រក្រតីឡើយ​មុន​ពេលត្រូវបានចាប់ខ្លួន។<ref>{{Cite web |date=1 August 2025 |title=Two Cambodian Soldiers Returned from Thai Detention Injured |url=https://kiripost.com/stories/two-cambodian-soldiers-returned-from-thai-detention-injured/ |website=Kiri Post |access-date=3 August 2025}}</ref> ===៣ សីហា=== បន្ទាប់ពីទទួលបានដំណឹងថាយោធាថៃបានណែនាំប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនដែលនៅសេសសល់នៅតំបន់ព្រំដែនខេត្តសុរិន្ទឱ្យជម្លៀសខ្លួនចេញត្រឹមយប់ថ្ងៃទី៣ ខែសីហា ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាក៏បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍ព្រមានអំពីការគ្រោងវាយលុកពីកងទ័ពថៃនៅតាមតំបន់ព្រំដែន ពោលគឺចាប់តាំងពីតំបន់ប្រាសាទតាមាន់ ប្រាសាទតាក្របី ប្រាសាទព្រះវិហាររហូតដល់តំបន់អានសេះ។<ref>{{cite web |date=3 August 2025 |title=ក្រសួងការពារជាតិ៖ យោធាថៃត្រៀមផែនការជាថ្មីក្នុងការវាយលុកកម្ពុជានៅតាមបណ្តោយព្រំដែន |url=https://www.thmeythmey.com/detail/150076 |website=Thmey Themy |access-date=3 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=3 August 2025 |title=Cambodia Warns of Imminent Thai Offensive, Urges Respect for Ceasefire |url=https://www.khmertimeskh.com/501731561/cambodia-warns-of-imminent-thai-offensive-urges-respect-for-ceasefire/ |website=Khmer Times |access-date=3 August 2025}}</ref> អ្នកនាំពាក្យកងទ័ពថៃក្រោយមកបានច្រានចោលនូវរបាយការណ៍ដែលថាប្រទេសថៃគ្រោងនឹងធ្វើការវាយប្រហារលើប្រទេសកម្ពុជា ដោយបញ្ជាក់ថាពួកគេនៅតែរក្សាគោលជំហរគោរពបទឈប់បាញ់ និងបន្តត្រៀមខ្លួនប្រសិនបើសភាពការណ៍នៅព្រំដែនវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite web |date=3 August 2025 |title=Army slams Cambodia for spreading false claims of Thai pre‑emptive strike before GBC |url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40053540 |website=The Nation Thailand |access-date=3 August 2025}}</ref> ===៤ សីហា=== ក្រសួងការពារជាតិបានថ្លែងថា នៅវេលាម៉ោង ១១ ព្រឹក ទាហានថៃអមដោយគ្រឿងចក្រធុនធ្ងន់និងអាវុធគ្រប់ដៃបានចូលតំបន់អានសេះនៃទឹកដីកម្ពុជា ហើយបានរាយបន្លាលួស ទោះបីជាមានការហាមឃាត់យ៉ាងខ្លាំងពីកងកម្លាំងកម្ពុជាក្ដី។ ក្រសួងបានទាមទារឱ្យយោធាថៃបញ្ឈប់នូវសកម្មភាពនេះជាបន្ទាន់ និងគោរពអធិបតេយ្យភាពនិងបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជា។<ref>{{cite web |date=4 August 2025 |title=អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការពារជាតិ៖ នៅវេលាម៉ោង១១ព្រឹកថ្ងៃទី៤ ខែសីហានេះ ថៃបានបញ្ជូនកម្លាំងប្រដាប់ដោយអាវុធគ្រប់ដៃចូលក្នុងដែនអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា |url=https://www.oknha.news/social-eco/197588 |website=Oknha News |access-date=4 August 2025}}</ref> ==កិច្ចចរចា== នៅថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា សម្ដេចធិបតី[[ហ៊ុន ម៉ាណែត]]បានប្រកាសថា រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជានឹងដាក់ពាក្យបណ្តឹងទៅ[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] (ICJ) ដោយលោកសង្ឃឹមថា ប្រទេសថៃនឹងយល់ស្របនាំបញ្ហានេះទៅតុលាការ ICJ ដូចគ្នាដើម្បីស្កាត់ការប្រឈមមុខដាក់គ្នាដោយអាវុធ។<ref>{{Cite web |title=Thailand and Cambodia reinforce troops along disputed border: Thai minister |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/7/thailand-and-cambodia-reinforce-troops-along-disputed-border-thai-minister |access-date=2025-07-25 |website=Al Jazeera |archive-date=11 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611200519/https://www.aljazeera.com/news/2025/6/7/thailand-and-cambodia-reinforce-troops-along-disputed-border-thai-minister |url-status=live}}</ref> ចំពោះភាគី​ថៃវិញបានប្រកាសបដិសេដដោយថាខ្លួនមិន​ទទួល​ស្គាល់​យុត្តាធិការ​របស់ ICJ នោះទេ ហើយបញ្ហាព្រំដែនណាមួយគួរតែត្រូវបានដោះស្រាយតាមរយៈយន្តការទ្វេភាគីវិញ។<ref>{{Cite news |last1=Thepgumpanat |first1=Panarat |last2=Ghoshal |first2=Devjyot |date=2025-06-07 |title=Thailand, Cambodia reinforcing troops on disputed border after May skirmish, says Thai minister |url=https://www.reuters.com/world/china/thailand-cambodia-reinforcing-troops-disputed-border-after-may-skirmish-thai-2025-06-07/ |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://archive.md/pDHvK |archive-date=7 June 2025 |access-date=2025-07-25 |work=Reuters |issn=}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា បន្ទាប់ពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើង សម្ដេចនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន ម៉ាណែតបានប្រកាសលិខិតផ្ញើទៅកាន់ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយស្នើសុំឱ្យមានការកោះប្រជុំនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាបន្ទាន់ ដើម្បីបញ្ឈប់ការឈ្លានពានរបស់ប្រទេសថៃប្រឆាំងនឹងអធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជា។<ref>{{Cite web |date=2025-07-25 |title=សម្តេចធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ស្នើឱ្យក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខនៃអង្គការសហប្រជាជាតិកោះប្រជុំជាបន្ទាន់ ដើម្បីបញ្ឈប់ការឈ្លានពានរបស់កងទ័ពថៃ មកលើកម្ពុជា |url=https://cambonomist.com/news/prime-minister-hun-sen-has-called-for-an-urgent-meeting-of-the-united-nations/ |access-date=2025-07-25 |website=Cambonomist }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដា [[ក្រសួងការបរទេស (ថៃ)|ក្រសួងការបរទេសថៃ]]បានផ្ញើលិខិតទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយអះអាងថា ខ្លួនមានភ័ស្តុតាងច្បាស់លាស់ដែលថាកម្ពុជាបានឈ្លានពានអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួនពិតមែន ហើយបានស្នើសុំឱ្យប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខបន្តផ្សព្វផ្សាយលិខិតនោះទៅកាន់ប្រទេសជាសមាជិកទាំងអស់។<ref>{{Cite web |date=2025-07-25 |title=(ជាភាសាថៃ) "มาระตี" เผย UN นัดบ่าย 3 โมง ถกปม ชายแดนไทย-กัมพูชา "มีหลักฐานชัด ไทยไม่ได้เริ่มก่อน" |url=https://www.nationtv.tv/politic/378964536 |access-date=2025-07-25 |website=เนชั่นทีวี }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដាដដែរ ប្រទេសថៃបានច្រានចោលសំណើរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ចិន និងម៉ាឡេស៊ី (ប្រធាន[[អាស៊ាន]]បច្ចុប្បន្ន) ក្នុងការផ្ដល់ជំនួយសម្របសម្រួលចរចាតាមសន្តិវិធី ដោយបញ្ជាក់ថាពួកគេ "ចង់ឱ្យបញ្ហាមានការដោះស្រាយបែបទ្វេភាគី"។ នៅល្ងាចថ្ងៃដដែរនោះ សម្ដេចហ៊ុន ម៉ាណែតបានទម្លាយថា ប្រទេសកម្ពុជា និងថៃបានយល់ស្របលើបទឈប់បាញ់រួចទៅហើយកាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដាបន្ទាប់ពីមានការសម្រុះសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ីលោ[[អាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម]] ប៉ុន្តែឈានចូលដល់ថ្ងៃទី២៥ ខាងភាគីថៃបែរជាប្តូរជំហរបដិសេដនឹងបទឈប់បាញ់នោះទៅវិញ។<ref>{{Cite web |last=Regencia |first=Ted |title=Thailand says seeking bilateral solution as clashes with Cambodia escalate |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/7/25/updates-over-120000-civilians-flee-as-thailand-cambodia-clashes-heat-up |access-date=2025-07-25 |website=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Cite web |last=Wongcha-um |first=Panu |date=25 July 2025 |title=Exclusive: Thailand rejects international mediation to end fighting with Cambodia |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-rejects-international-mediation-end-fighting-with-cambodia-2025-07-25/ |access-date=25 July 2025 |website=Reuters}}</ref> នោថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ប្រធានាធិបតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានបញ្ជាក់ថា លោកបានធ្វើការសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា និងថៃ ដើម្បីសម្របសម្រួលប្រទេសទាំងពីរឱ្យកើតមានបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |date=2025-07-26 |title=Trump says Thailand, Cambodia agree to hold immediate ceasefire talks |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/trump-says-thailand-cambodia-agree-hold-immediate-ceasefire-talks-2025-07-26/ |access-date=2025-07-27 |website=Reuters }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីថៃបានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះកិច្ចព្រួយបារម្ភ និងការគាំទ្ររបស់លោកត្រាំ និងមេដឹកនាំបរទេសផ្សេងៗទៀត ប៉ុន្តែលោកបានថ្លែងថាថៃនៅតែរក្សាជំហរចង់ពិភាក្សាទ្វេភាគីជាមួយកម្ពុជា និងមិនមានបំណងចង់បានការអន្តរាគមន៍ពីភាគីទីបីក្នុងការដោះស្រាយជម្លោះព្រំដែននោះឡើយ។ នៅល្ងាចថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសម៉ាឡេស៊ីបានបញ្ជាក់ថា នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទីថៃនឹងជួបប្រជុំគ្នាចរចាពីបទឈប់បាញ់នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃបន្ទាប់ដោយមានការសម្របសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ីលោកអាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម។<ref>{{Cite web |date=2025-07-27 |title=Thailand and Cambodia agree to Malaysian mediation, Malaysian minister says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-cambodia-agree-malaysian-mediation-malaysian-minister-says-2025-07-27/ |website=Reuters |access-date=2025-07-27}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា ក្រោយការជួបពិភាក្សាគ្នាហើយ កម្ពុជា និងថៃបានសម្រេចឯកភាពគ្នាលើបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងគ្មានលក្ខខណ្ឌ ដោយនឹងចាប់អនុវត្តនៅវេលាម៉ោង ១២ យប់ចូលថ្ងៃទី២៩។<ref>{{Cite web |date=2025-07-28 |title=កម្ពុជា និងថៃ ឯកភាពគ្នាលើបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងគ្មានលក្ខខណ្ឌ ដោយនឹងចាប់អនុវត្តនៅវេលាម៉ោង១២យប់នេះតទៅ |url=https://cambonomist.com/news/cambodia-and-thailand-agree-on-an-immediate-and-unconditional-ceasefire/ |website=Cambonomist |access-date=2025-07-28}}</ref> ==កិច្ចព្រមពៀងសន្តិភាព និងបទឈប់បាញ់លើកទីពីរ== {{Main|កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពគូឡាឡាំពួ}} [[File:Leaders of Malaysia US Thailand Cambodia Oct 2025.jpg|thumb|right|250px|លោកអាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម, ដូណាល់ ត្រាំ, អនុទិន ជាញវីរកូល, ហ៊ុន ម៉ាណែតក្រោយការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពគូឡាឡាំពួ, ២៦ តុលា ឆ្នាំ២០២៥]] កិច្ចព្រមពៀងសន្តិភាពមួយត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥​ នៅទីក្រុង[[គូឡាឡាំពួ]]នៃប្រទេស[[ម៉ាឡេស៊ី]]ក្នុងកំឡុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានឆ្នាំ២០២៥|កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី៤៧]]។<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/10/26/trump-kicks-off-asia-trip-with-visit-to-asean-summit-in-malaysia|title=Trump in Asia live: US president co-signs Thailand-Cambodia ceasefire pact|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2025|accessdate=27 October 2025}}</ref> កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា សម្ដេច[[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម]] និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានចែងថា ទាំងកម្ពុជានិងថៃបានព្រមព្រៀងគ្នាដកអាវុធធុនធ្ងន់ទាំងឡាយចេញពីតំបន់ព្រំដែន បង្កើតក្រុមត្រួតពិនិត្យបទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្ន សហការគ្នាលើប្រតិបត្តិការរំដោះមីន សាងសង់បង្គោលព្រំដែនបណ្តោះអាសន្ននៅទីកន្លែងដែលគ្មានបង្គោល និងឱ្យប្រទេសថៃដោះលែងឈ្លើយសឹកកម្ពុជាចំនួន ១៨ នាក់ដែលកំពុងជាប់ឃុំខ្លួន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c93dy2kk7vzo|work=BBC|date=26 October 2025|title=Trump presides over Thai-Cambodia 'peace deal' - but what does it mean?}}</ref><ref>{{Cite news |title=Trump oversees Thailand-Cambodia ceasefire signing as Asia tour gets under way |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/oct/26/trump-oversees-thailand-cambodia-ceasefire-signing-as-asia-tour-gets-under-way |work=The Guardian}}</ref> ===ការផ្អាកអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព=== នៅថ្ងៃទី១០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៥ មីនមួយគ្រាប់បានផ្ទុះនៅក្នុងតំបន់ព្រំដែននៃ[[ខេត្តសិរីសាកេត]] ដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានថៃចំនួនពីរនាក់បានរងរបួស ដោយម្នាក់បាត់បង់ជើងខាងស្តាំ និងម្នាក់ទៀតរងនូវការឈឺចាប់នឹងផ្នែកទ្រូង។<ref>{{cite news|last=Parpart |first=Erich |date=10 November 2025|url=https://www.thaienquirer.com/62518/two-thai-soldiers-injured-by-landmine-in-si-sa-ket-border-area/|title=Two Thai soldiers injured by landmine in Si Sa Ket border area |access-date=12 November 2025 |website=Thai Enquirer }}</ref> ក្រោយ​ហេតុការណ៍​នេះ ប្រទេសថៃក៏​បាន​ប្រកាស​ផ្អាក​ការ​អនុវត្ត​កិច្ចព្រមព្រៀង​សន្តិភាព​ជាមួយ​កម្ពុជា។<ref>{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/landmine-blast-puts-fragile-thai-cambodian-peace-deal-at-risk|title=Thailand halts Cambodia peace deal after landmine injures 2|date=10 November 2025 |access-date=12 November 2025 |website=The Strait Times}}</ref> ភ្លាមៗ ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាបានសម្តែងនូវការសោកស្តាយ ដោយបញ្ជាក់ថា ហេតុការណ៍ផ្ទុះមីននេះគឺបណ្តាលមកពីមីនចាស់ៗដែលនៅសេសសល់ពីសម័យសង្គ្រាម។ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការពារជាតិ ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ម៉ាលី សុជាតា បានបដិសេធការចោទប្រកាន់របស់ថៃដែលថា កម្ពុជាបានដាក់បង្កប់មីនថ្មី ដោយលោកស្រីបានបញ្ជាក់បន្ថែមថាកម្ពុជាបានអនុលោមតាម[[អនុសញ្ញាទីក្រុងអូតាវ៉ា]]យ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់។ ក្រសួងការពារជាតិបានជំរុញឱ្យកងទ័ពថៃជៀសវាងសកម្មភាពដើរល្បាតនៅក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានមីនច្រើន ដើម្បីទប់ស្កាត់គ្រោះថ្នាក់បន្ថែមទៀត ហើយក្រសួងក៏បានបញ្ជាក់ថែមទៀតពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់កម្ពុជាចំពោះសន្តិភាព និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news |title=Ministry of National Defence expresses regret regarding recent mine explosion incident that resulted in injuries to Thai soldiers |url=https://www.khmertimeskh.com/501787449/ministry-of-national-defence-expresses-regret-regarding-recent-mine-explosion-incident-that-resulted-in-injuries-to-thai-soldiers/ |work=Khmer Times |date=11 November 2025 |access-date=12 November 2025}}</ref> នៅរសៀលថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៥ កងទ័ពភូមិន្ទថៃបានអះអាងថាខ្លួនបានឮសូរសំឡេងបាញ់កាំភ្លើងចេញមកពីខាងទឹកដីកម្ពុជាប្រមាណរយៈពេលដប់នាទីនៅក្បែរនងយ៉ាកែវ ខេត្តសិរីសាកេត។<ref>{{Cite news |title=(ជាភាសាថៃ) เขมรอ้างทหารไทยยิงชาวบ้านเจ็บ 5 ราย ทบ.โต้ กัมพูชาสร้างสถานการณ์ เผยได้ยินเสียงปืนตรงข้ามหนองหญ้าแก้วต่อเนื่อง 10 นาที |url=https://mgronline.com/onlinesection/detail/9680000108185 |work=Manager Online |date=11 November 2025}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ អាជ្ញាធរ​មូលដ្ឋាន​កម្ពុជា​បាន​រាយការណ៍ថា ​កងកម្លាំង​​ថៃ​បាន​ធ្វើការបាញ់ប្រហារមកលើជនស៊ីវិលកម្ពុជានៅ​ក្នុង​ភូមិ​ព្រៃចាន់ ឃុំ​អូរបីជាន់ ស្រុក​អូរជ្រៅ ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ ដែល​បណ្តាលឱ្យមាន​ជនស៊ីវិល​ម្នាក់​ស្លាប់ និង​ជាច្រើន​នាក់​ទៀត​រង​របួស។<ref>{{Cite web |date=2025-11-12 |title=អាជ្ញាធរខេត្តបន្ទាយមានជ័យថា ពលរដ្ឋម្នាក់ស្លាប់ និងម្នាក់រងរបួស ដោយសារការបាញ់រះរបស់ទាហានថៃ |url=https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6/20251112-%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%92%E1%9E%9A%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%94%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%90%E1%9E%B6-%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9F%8B-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%BD%E1%9E%9F-%E1%9E%8A%E1%9F%84%E1%9E%99%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%91%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%90%E1%9F%83 |access-date=2025-11-12 |website=RFI ខេមរភាសា }}</ref> ==ជម្លោះលើកទីពីរ== នៅថ្ងៃទី៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥​ នៅវេលាម៉ោង ២:១៥ រសៀល ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាបានថ្លែងថា កងទ័ពថៃបានធ្វើការបាញ់ប្រហារដោយប្រើប្រាស់អាវុធធុនតូច កាំភ្លើងបាញ់គ្រាប់បែកដៃ បេ-៤០ និងកាំភ្លើងត្បាល់ ៦០ មម មកលើទីតាំងឈរជើងមួយកន្លែងរបស់កងកម្លាំងកម្ពុជានៅក្នុងភូមិសាស្ត្រព្រលានថ្ម [[ស្រុកជាំក្សាន្ត]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]]។ កម្ពុជាបានបន្តថ្លែងថា កងទ័ពរបស់ខ្លួនបានទាក់ទងទៅសមភាគីថៃភ្លាមៗដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយប្រហារ ហើយនឹងមិនបានបាញ់តបតទៅភាគីថៃវិញទេ ខណៈការបាញ់ប្រហារបានបញ្ចប់នៅម៉ោង ២:៣២ រសៀល។ កងកម្លាំងកម្ពុជាវិញបានថ្លែងថា ពួកគេបានបន្តតាមដានស្ថានការណ៍ជាក់ស្ដែង និងកំពុងតែរក្សាការអត់ធ្មត់។ ក្រសួងការពារជាតិក៏បានជូនដំណឹងដល់ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ាន និងបានស្នើសុំការស៊ើបអង្កេត ដោយបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់កម្ពុជាចំពោះបទឈប់បាញ់ និងដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីចំពោះបញ្ហាព្រំដែន។<ref>{{cite news |title=Breaking News: Thai troops fire on Cambodian forces at Preah Vihear border |url=https://www.khmertimeskh.com/501802777/breaking-news-thai-troops-fire-on-cambodian-forces-at-preah-vihear-border/ |work=Khmer Times |date=7 December 2025}}</ref><ref>{{Cite news |title=Thai and Cambodian troops again clash along disputed border |url=https://thediplomat.com/2025/12/thai-and-cambodian-troops-again-clash-along-disputed-border/|work=The Diplomat |date=8 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Cambodia says Thailand is violating Trump-led ceasefire |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/cambodia-thailand-border-conflict-ceasefire-trump-b2881560.html |website=The Independent |access-date=13 December 2025 |date=10 December 2025}}</ref> ចំពោះខាងថៃវិញ ក្រសួងការពារជាតិថៃបានចោទកងកម្លាំងកម្ពុជាថាបានបើកការបាញ់ប្រហារនៅម៉ោងប្រមាណ ២:១៥ រសៀល នៅតំបន់ភូផាលេកក្នុង[[ខេត្តសិរីសាកេត]] ខណៈពេលដែលទាហានថៃកំពុងបំពេញបេសកកម្មធ្វើផ្លូវពីភូផាលេកទៅចំណុចបុស្តិ៍ត្រួតពិនិត្យភៀងហ្វា។​ ថៃបានអះអាងថា ទាហានខ្លួនចំនួនពីរនាក់បានរងរបួស ជាហេតុដែលនាំឱ្យយោធាថៃបាញ់តបតវិញស្របទៅតាមច្បាប់គោលការណ៍សមាមាត្រនៃការវាយប្រហារ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នានោះបានបញ្ចប់នៅវេលាម៉ោង ២:៥០ រសៀល ហើយក្រសួងការពារជាតិថៃបានថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់កម្ពុជាដែលថា យោធាថៃបានបាញ់មុន ហើយកងកម្លាំងកម្ពុជាមិនបានបាញ់តបវិញ ទោះបីជាមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ថា ទាហានថៃបានទទួលរងរបួសដោយសារអាវុធយោធាកម្ពុជាក៏ដោយ។<ref>{{Cite web |title=Ministry of Defence condemns Cambodia's action of opening fire at Phu Phi Lek - Phlan Hin Paet Kon area in Is Sa Ket Province|url=https://thailand.prd.go.th/en/content/category/detail/id/3243/iid/451749|access-date=2025-12-13 |website=Foreign Affairs Office, The Government Public Relations Department}}</ref> នៅបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នារយៈពេល ៣៥ នាទីនៅខេត្តសិរីសាកេតដែលបានធ្វើឱ្យទាហានថៃពីរនាក់ទទួលរងរបួសនោះ កងទ័ពភូមិភាគទី២ នៃយោធាថៃបានប្រកាសពីការជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីតំបន់ព្រំដែនក្នុងខេត្តបុរីរម្យ សុរិន្ទ សិរីសាកេត និងឧប្បលរាជធានី ហើយបានជំរុញឱ្យប្រជាជនខ្លួនចូលលាក់ពួននៅក្នុងជម្រកនានា ដោយលើកឡើងពី "ភាពមិនប្រាកដប្រជានាពេលបច្ចុប្បន្ន និងលទ្ធភាពដែលការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលអាចកើនឡើង"។<ref>{{Cite web |title=Cambodian attacks injure Thai soldiers, prompt border evacuations|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3151775/cambodian-attacks-injure-thai-soldiers-prompt-border-evacuations.|access-date=2025-12-13 |website=Bangkok Post}}</ref> ===៨–៩ ធ្នូ=== [[File:Thai tanks nearby Cambodia–Thailand border, 8 December 2025.jpg|thumb|រូបភាពពីកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាពបង្ហាញពីការចល័តរថយន្តយោធាថៃក្រោយផ្ទុះការប៉ះទង្គិចគ្នា]] នៅព្រឹកថ្ងៃទី៨​ ខែធ្នូ ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នាបានផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្ដោយតំបន់ព្រំដែន។ កងទ័ពភូមិភាគទី២ នៃយោធាថៃបានប្រកាសថា កងកម្លាំងថៃបានបើកយុទ្ធនាការវាយប្រហារតាមអាកាសតាមបណ្តោយព្រំដែនជាមួយប្រទេសកម្ពុជា ដោយលើកហេតុផលថាដើម្បីសងសឹកចំពោះការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានសម្លាប់ទាហានថៃម្នាក់នៅ[[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]]។<ref>{{Cite news |date=2025-12-08 |title=Thailand launches air strikes on Cambodia as border tensions reignite |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/thailand-launches-air-strikes-on-cambodia-after-soldier-is-killed |access-date=2025-12-08 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Rowlands |first=Lyndal |title=Thai soldier, four Cambodian civilians killed as border tensions reignite |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/thailand-launches-air-raids-along-border-with-cambodia-after-deadly-clashes |access-date=2025-12-08 |website=Al Jazeera }}</ref> នៅវេលាម៉ោងប្រមាណ ៥:០៤ ព្រឹក កងកម្លាំងថៃបានបើកការបាញ់ប្រហារមកលើកងកម្លាំងកម្ពុជានៅក្នុងខេត្តព្រះវិហារ ដូចជាក្នុងតំបន់អានសេះ ប្រាសាទតាមាន់ធំ និងតំបន់ ៥ មករា នេះបើយោងតាមក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា។ អាជ្ញាធរកម្ពុជាផងដែរបានថ្លែងថា កងទ័ពកម្ពុជាមិនបានបាញ់តបតវិញទេ ហើយក៏មិនបានដាក់ពង្រាយអាវុធធុនធ្ងន់ដូចដែលខាងភាគីថៃបានចោទនោះដែរ។ ក្នុងការវាយប្រហារនោះ ប្រទេសថៃក៏បានប្រើប្រាស់យន្តហោះចម្បាំង F-16 មកទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងកាំភ្លើងធំរបស់កម្ពុជាផងដែរ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នានេះបានជំរុញឱ្យអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញនៅក្នុងខេត្តព្រះវិហារ និងខេត្តឧត្តរមានជ័យ ហើយវាក៏បានបង្កឱ្យជនស៊ីវិលជាច្រើននាក់រងរបួសផងដែរ ក៏ដូចជាបំផ្លិចបំផ្លាញផ្ទះសម្បែងប្រជាជនជាច្រើន និងនាំឱ្យមានការបិទសាលារៀននិងមន្ទីរពេទ្យជាបណ្តោះអាសន្ននៅទាំងសងខាងព្រំដែន ដើម្បីការពារសុវត្ថិភាពជនស៊ីវិល។<ref>{{Cite news |title=Border clashes erupt again as Thailand deploys F-16s, civilians flee |url=https://cambodianess.com/article/border-clashes-erupt-again-as-thailand-deploys-f-16s-civilians-flee |work=Cambodianess |date=8 December 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-08 |title=Thousands flee Thailand-Cambodia border after deadly clashes and air strikes |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c4g5e1p585qt |access-date=2025-12-08 |website=BBC News }}</ref> នៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល ប្រទេសថៃបានប្រកាសឱសានវាទសម្រាប់ការឈប់បាញ់ដល់ម៉ោង ៦ ល្ងាច ឬបើមិនអញ្ចឹងទេ ប្រទេសថៃនឹងប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាពេញលេញរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite web |date=2025-12-08 |title=Thailand sets 6pm ceasefire deadline, warns of maximum military response |url=https://www.nationthailand.com/blogs/news/asean/40059427 |access-date=2025-12-08 |website=nationthailand }}</ref> ភាគីថៃក៏បានប្រកាសក្ដែងៗដែរថា ខ្លួននឹងបន្តប្រើប្រាស់សកម្មភាពយោធាដើម្បីប្រឆាំងនឹងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |date=2025-12-08 |title=Thailand-Cambodia Conflict Live Updates: At least 1 Thai soldier killed, 3 Cambodian civilians wounded as Thailand launches airstrikes into Cambodia |url=https://indianexpress.com/article/world/thailand-cambodia-conflict-today-live-updates-thai-cambodia-border-clash-latest-news-10408628/ |access-date=2025-12-13 |website=The Indian Express }}</ref> [[អាជ្ញាធរអាកាសចរណ៍ស៊ីវិលថៃ]]បានប្រកាសហាមឃាត់រាល់ការបង្ហោះយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) នៅក្នុងបណ្ដាខេត្តជាប់ព្រំដែនមួយចំនួនចាប់ពីថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ។<ref>{{Cite web |date=2025-12-08 |title=CAAT bans drone flights in 7 border provinces from December 9 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40059428 |access-date=2025-12-13 |website=nationthailand }}</ref> កម្ពុជាបានចេញបដិសេធនូវការអះអាងរបស់ភាគីថៃអំពីការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យមានទាហានថៃម្នាក់បានស្លាប់។ ក្រោយមក រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មានកម្ពុជា លោក[[នេត្រ ភក្ត្រា]]បានថ្លែងប្រាប់ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន AFP ថា ការវាយប្រហាររបស់ថៃបានសម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលកម្ពុជាយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនបួននាក់នៅក្នុងខេត្តឧត្តរមានជ័យនិងព្រះវិហារជាប់ព្រំដែននោះ និងមនុស្សប្រមាណ ១០ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite web |last=Rowlands |first=Lyndal |title=Thai soldier, four Cambodian civilians killed as border tensions reignite |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/thailand-launches-air-raids-along-border-with-cambodia-after-deadly-clashes |access-date=2025-12-09 |website=Al Jazeera }}</ref> ការប្រយុទ្ធគ្នាបានកាន់តែរាលដាលឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ បន្ទាប់ពីឱសានវាទថៃបានផុតកំណត់។ នាយសេនាធិការនៃកងទ័ពអាកាសថៃ ឧត្តមសេនីយ៍[[ជ័យព្រឹក ដួងប្រាផាត់]]បានថ្លែងថា គោលដៅបច្ចុប្បន្នរបស់កងទ័ពអាកាសថៃគឺ "កម្ទេចកម្លាំងកងទ័ពកម្ពុជា ដើម្បីការពារខ្លួនពីការគំរាមកំហែង ឬការឈ្លានពានណាមួយនាពេលអនាគត"។<ref>{{Cite web |title=RTA vows to cripple Cambodia’s military capability for Thais’ safety|url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40059407|access-date=2025-12-14|website=The Nation}}</ref> យោងតាមអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា លោកស្រីម៉ាលី សុជាតាបានរាយការណ៍ថា ការបាញ់ផ្លោងដោយកងកម្លាំងថៃចន្លោះពីថ្ងៃទី៨–៩ ខែធ្នូ បានសម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលកម្ពុជាចំនួន ៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ជនស៊ីវិលប្រមាណ ២០ នាក់ទៀត។ ក្រសួងការពារជាតិបានថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះថាជា "ទង្វើអមនុស្សធម៌ និងឃោរឃៅ" និងបានចាត់ទុកវាជាការរំលោភបំពានលើបទឈប់បាញ់ និងសេចក្តីប្រកាសរួមកម្ពុជា–ថៃ ដែលបានចុះហត្ថលេខាកាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite news |title=Death toll from Thai aggression rises to 7 Cambodian civilians |url=https://www.khmertimeskh.com/501804224/death-toll-from-thai-aggression-rises-to-7-cambodian-civilians/ |work=Khmer Times |date=9 December 2025}}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ របាយការណ៍ក្រសួងក៏បានបង្ហាញឱ្យឃើញផងដែរថា ប្រទេសថៃបានប្រើប្រាស់រថក្រោះ និងបានធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅក្នុងកំឡុងការវាយប្រហាររបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |title=Thailand conducts airstrikes and sends tanks into Cambodia, killing at least four civilians |url=https://www.khmertimeskh.com/501803778/thailand-conducts-airstrikes-and-sends-tanks-into-cambodia-killing-at-least-four-civilians/ |work=Khmer Times |date=9 December 2025}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ [[ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់យោធាថៃមកលើ[[ប្រាសាទតាក្របី]] ដោយបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារទាំងនោះថា អសីលធម៌យ៉ាងខ្លាំង ប្រមាថមាក់ងាយដល់វប្បធម៌ អរិយធម៌ និងទីសក្ការៈដែលជាមរតកមនុស្សជាតិ។ ក្រសួងបានអំពាវនាវឱ្យអង្គការយូណេស្កូ និងអាស៊ានចូលអន្តរាគមន៍ ហើយបានកត់សម្គាល់ទៀតថា នៅក្បែរប្រាសាទព្រះវិហារក៏ត្រូវបានទទូលរងខូចខាតផងដែរ រីឯអគារអភិរក្សក្រោមកិច្ចសហការអភិរក្សកម្ពុជា–ឥណ្ឌាត្រូវបានខូចខាតទាំងស្រុង។ កម្ពុជាបានបញ្ជាក់ថានឹងប្រើប្រាស់គ្រប់យន្តការទាំងអស់ដើម្បីទាមទារឱ្យថៃទទួលខុសត្រូវលើសកម្មភាពអសីលធម៌ទាំងនេះក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។<ref>{{cite web |title=Statement condemning the Thai military for the destruction of Ta Krabey Temple |url=https://www.cambodiaembassybg.org/post/statement-condemning-the-thai-military-for-the-destruction-of-ta-krabey-temple |work=Cambodia Embassy Bulgaria |date=9 December 2025 |access-date=14 ធ្នូ 2025 |archivedate=11 ធ្នូ 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251211173157/https://www.cambodiaembassybg.org/post/statement-condemning-the-thai-military-for-the-destruction-of-ta-krabey-temple |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=ក្រសួងវប្បធម៌៖ យោធាថៃបំផ្លាញប្រាសាទតាក្របី បង្ហាញពីទង្វើដ៏សាហាវ និងមាក់ងាយ មរតកមនុស្សជាតិ |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/1034889 |website=Kampuchea Thmey |date=9 December 2025}}</ref> ===១០–១៣ ធ្នូ=== នៅថ្ងៃទី១០ ខែធ្នូ រយៈពេលចំនួនមួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាស៊ីហ្គេមឆ្នាំ២០២៥]] ដែលប្រទេសថៃធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះ កម្ពុជាបានប្រកាសដកគណៈប្រតិភូរបស់ខ្លួនចេញពីការប្រកួតទាំងស្រុង ដោយលើកឡើងពីកំណើននៃភាពតានតឹងនៃការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមព្រំដែន និងហានិភ័យជុំវិញសុវត្ថិភាពអត្តពលិក។<ref>{{cite news |title=Cambodia pulls team out of SEA Games in Thailand over border conflict |url=https://www.reuters.com/sports/cambodia-pulls-team-out-sea-games-thailand-over-border-conflict-2025-12-10/ |work=Reuters |date=10 December 2025 |access-date=15 December 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=កម្ពុជាសម្រេចដកខ្លួនចេញពីការប្រកួតកីឡា«ស៊ីហ្គេម ២០២៥»ដោយសារបារម្ភពីសុវត្ថិភាព |url=https://kh.cc-times.com/posts/26129 |publisher=The Cambodia China Times |date=10 December 2025 |access-date=15 December 2025}}</ref> អត្តពលិក និងមន្ត្រីកម្ពុជាប្រមាណ ៣០ នាក់បានចូលរួមក្នុងពិធីបើកព្រឹត្តិការណ៍នៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូមុនរួចទៅហើយ ប៉ុន្តែពួកគេបានចាកចេញមុនពេលព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតណាមួយចាប់ផ្តើម។<ref>{{cite news |title=Cambodia orders withdrawal of athletes from SEA Games in Thailand over safety fears |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/cambodia-orders-withdrawal-of-athletes-from-sea-games-in-thailand-over-safety-fears |publisher=The Straits Times |date=10 December 2025 |access-date=15 December 2025}}</ref> នៅព្រឹកថ្ងៃទី១១ ខែធ្នូ យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់កងទ័ពអាកាសថៃបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើអគារកាស៊ីណូមួយកន្លែងក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយអំពិល]] ខេត្តឧត្តរមានជ័យ បន្ថែមពីលើការបាញ់បំផ្លាញឃ្លាំងផ្ទុកប្រេងមួយកន្លែងទៀតនៅក្បែរនោះដោយកងទ័ពថៃ។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាថៃ) ท้องฟ้าแดงฉาน F-16 ทิ้งระเบิดบ่อนคาสิโนย่านจุ๊บโกกี-ยิงปืนใหญ่ใส่คลังน้ำมันกัมพูชา|url=https://www.thairath.co.th/news/local/2901108|access-date=2025-12-14|website=Thairath}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ កម្ពុជាបានបញ្ជាក់ថាកងកម្លាំងថៃបានបាញ់ផ្លោងចូលតំបន់ប្រាសាទខ្នារ ក៏ដូចជាតំបន់មានប្រជាជនស៊ីវិលរស់នៅក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។<ref name="fourthday">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/cross-border-fighting-between-thailand-cambodia-enters-fourth-day|title=Deaths mount on fourth day of border fighting between Thailand, Cambodia}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ លោកអនុទិន ជាញវីរៈគុលបានថ្លែងបញ្ជាក់ថា លោកបានទទួលនិយាយទូរស័ព្ទជាមួយសមភាគីម៉ាឡេស៊ី លោកអាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំ ជុំវិញលទ្ធភាពនៃបទឈប់បាញ់។ យោងតាមលោកអនុទិន លោកត្រាំគឺ "បានជំរុញឱ្យមានបទឈប់បាញ់" ហើយលោកគឺ "យល់" អំពីស្ថានភាពកាលៈទេសៈរបស់ប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន លោកអនុទិន បានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវជំហររបស់រដ្ឋាភិបាលថៃថា ប្រតិបត្តិការយោធាថៃគឺមិនមែនជាការឈ្លានពានទេ ប៉ុន្តែជា "ការការពារអធិបតេយ្យភាព និងប្រជាជនថៃ" ហើយថាកម្ពុជា "ត្រូវតែគោរពតាមបទឈប់បាញ់ ត្រូវតែដកកងកម្លាំងខ្លួន និងត្រូវតែបោសសម្អាតចម្ការមីន ដោយមានភស្តុតាងលទ្ធផលបញ្ជាក់"។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាថៃ) "ทรัมป์" อยากให้หยุดยิง "อนุทิน" แจงต้องไปบอกกัมพูชา ลั่น ไทยไม่ใช่ฝ่ายรุกราน|url=https://www.thairath.co.th/news/politic/2901563|access-date=2025-12-15|website=Thairath}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ សម្ដេចហ៊ុន ម៉ាណែតបានប្រកាសថា លោកបានទូរស័ព្ទចរចាសន្ទនាជាមួយលោកអាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម និងលោកដូណាល់ ត្រាំ រួចហើយដើម្បីស្វែងរកមធ្យោបាយឆ្ពោះទៅកាន់បទឈប់បាញ់។ ក្នុងកំឡុងពេលសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទ សម្ដេចបានថ្លែងអំណរគុណដល់មេដឹកនាំទាំងពីរចំពោះកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរិះរកដំណោះស្រាយបញ្ចប់សង្គ្រាមដោយសន្តិវិធី និងបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់កម្ពុជាចំពោះសេចក្តីប្រកាសរួមទីក្រុងគូឡាឡាំពួរ។ សម្ដេចក៏បានស្នើឱ្យមានការប្រើប្រាស់រូបភាពផ្កាយរណបផងដែរដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ហេតុការណ៍ផ្ទុះអាវុធបាញ់ប្រហារកាលពីថ្ងៃទី៧ ខែធ្នូ។<ref>{{cite news |title=Hun Manet Asks Trump, Anwar for Ways to End Conflict in Friday Evening Call |url=https://kiripost.com/stories/hun-manet-asks-trump-anwar-for-ways-to-end-conflict-in-friday-evening-call |publisher=Kiripost |date=13 December 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត ស្នើ​អាមេរិក​និង​ម៉ាឡេស៊ី​ ប្រើ​ផ្កាយ​រណប​ដើម្បី​រក​ការពិត​ថា​អ្នក​ណា​បាញ់​មុន នៅ​ថ្ងៃទី៧ ខែ​ធ្នូ |url=https://www.postkhmer.com/national/2025-12-13-97-264132 |publisher=The Post Khmer |date=13 December 2025}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ កម្ពុជាបានបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងថៃបានបន្តធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសមកលើកម្ពុជានៅប៉ុន្មានម៉ោងបន្ទាប់ពីប្រធានាធិបតីអាមេរិកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសថា ទីក្រុងបាងកកនិងភ្នំពេញបានយល់ស្របលើបទឈប់បាញ់ថ្មី។ ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាបានគូសបញ្ជាក់បន្ថែមថា យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់ថៃចំនួនពីរគ្រឿងបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនប្រាំពីរគ្រាប់ទៅលើគោលដៅជាច្រើន រួមទាំងសណ្ឋាគារ និងស្ពាននៅក្នុងភូមិសាស្ត្រថ្មដា ខេត្តពោធិ៍សាត់។<ref>{{Cite news |title=Cambodia claims Thailand still bombing hours after Trump ceasefire call |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/13/cambodia-claims-thailand-still-bombing-hours-after-trump-ceasefire-call |work=Al Jazeera |date=13 December 2025}}</ref> ក្រសួងការពារជាតិក៏បានរាយការណ៍ផងដែរថា កងកម្លាំងជើងទឹកថៃបានបាញ់គ្រាប់កាំភ្លើងធំពីនាវាចូលទៅក្នុងខេត្តកោះកុងនៅយប់រំលងអធ្រាត្រឈានចូលថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្ពោះទៅរកគោលដៅតំបន់ជាប់សមុទ្រ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល។ ការប៉ះទង្គិចគ្នានៅភូមិសាស្ត្រថ្មីនេះបានបង្ខំឱ្យប្រជាជននៅក្នុងខេត្តកោះកុងរត់ភៀសខ្លួនចេញពីផ្ទះរបស់ពួកគេ ខណៈដែលអរិភាពបានរីករាលដាលដល់តំបន់ជាប់ឆ្នេរសមុទ្រ។<ref>{{Cite news |title=Conflict Update 10am 13/12/25: Despite ceasefire promise, Thai army and navy continue to attack Cambodia |url=https://www.khmertimeskh.com/501807227/conflict-update-10am-13-12-25-despite-ceasefire-promise-thai-army-and-navy-continue-to-attack-cambodia/ |work=Khmer Times |date=13 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=ពលរដ្ឋភៀសសឹកក្នុងស្រុកកោះកុង កើនដល់២២០គ្រួសារ ក្រោយថៃវាយប្រហារ |url=https://thmeythmey.com/detail/154431|website=Thmey Thmey |access-date=15 December 2025 |date=13 December 2025}}</ref> ===១៤–១៧ ធ្នូ=== ការប្រយុទ្ធគ្នាបានបន្តនៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ហើយនៅព្រឹកវេលាម៉ោង ៧ៈ៣០ យោធាថៃបានប្រកាសគ្រប់គ្រងអគារកាស៊ីណូ "ចំនួនបីខ្នង" នៅជាប់ព្រំដែនខេត្តត្រាត ដោយបានចោទកម្ពុជាថាបានសាងសង់វានៅលើទឹកដីថៃ ហើយជាមូលដ្ឋានសម្ងាត់របស់ទ័ពកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាថៃ) "บ้านสามหลัง" จ.ตราด กัมพูชา ซ่องสุมกำลัง ความสำคัญ นาวิกโยธินปฏิบัติการทวงคืน|url=https://www.thairath.co.th/scoop/theissue/2901804|access-date=2025-12-16|website=Thairath}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់កងទ័ពអាកាសថៃបានវាយប្រហារទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតំបន់ក្បែរជំរុំជនភៀសឹកនៅក្នុង[[ស្រុកស្រីស្នំ]] ខេត្តសៀមរាប ដែលមានចម្ងាយជាង ៧០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន ដោយបង្កឱ្យជនភៀសសឹកនៅទីនោះស្រាប់ត្រូវជម្លៀសខ្លួនចេញម្តងទៀត។<ref>{{cite news |title=Thai F-16 Strikes Deep into Cambodia; Two Bombs Hit Siem Reap Border Area |url=https://kiripost.com/stories/thai-f-16-strikes-deep-into-cambodia-two-bombs-hit-siem-reap-border-area |publisher=Kiripost |date=15 December 2025}}</ref> នៅល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរ ទាំងស្ថានទូតរុស្ស៊ីនៅទីក្រុងបាងកកនិងទីក្រុងភ្នំពេញបានចេញបដិសេដការចោទប្រកាន់របស់ថៃថាកម្ពុជាបានប្រើប្រាស់ទាហានស៊ីឈ្នួលរុស្ស៊ីនៅក្នុងជម្លោះ។<ref>{{Cite web |title=Russian Ambassador to Cambodia: No information that Russian citizens serving as mercenaries for Cambodia, calls for peace|url=https://www.khmertimeskh.com/501809223/russian-ambassador-to-cambodia-no-information-that-russian-citizens-serving-as-mercenaries-for-cambodia-calls-for-peace/|access-date=2025-12-16|website=Khmer Times}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែធ្នូ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសថៃ លោកសីហស័ក ភួងកេតកែវ បានថ្លែងក្នុងអំឡុងបទសម្ភាសន៍ថា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិមិនទាន់បានពិចារណាបើកកិច្ចប្រជុំពិសេសទាក់ទងនឹងជម្លោះកម្ពុជា-ថៃនៅឡើយទេ។ ចំពោះការរឹបអូសអាវុធទ័ពកម្ពុជាផលិតដោយប្រទេសចិន លោកសីហស័កបានថ្លែងថា ឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនបានបញ្ជាក់រួចហើយថា អាវុធដែលបញ្ជូនមកកម្ពុជាគឺជាអាវុធចាស់ៗ ហើយថាចិនមិនបានផ្ដល់អាវុធថ្មីណាមួយឡើយ។<ref>{{Cite web|title=Thai FM: China Confirms Cambodia’s Heavy Weapons Are Old|url=https://www.oananews.org/index.php/node/710342|access-date=2025-12-16|website=OANANews}}{{Dead link|date=មករា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===១៨–២០ ធ្នូ=== នៅថ្ងៃទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិថៃ លោក[[ន័ថពល នាគពាណិជ្យ]]បានចេញមុខទទួលស្គាល់ថា យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូនស៊ើបការណ៍) ប្រភេទ DP-២០ ត្រូវបានកងទ័ពកម្ពុជាបាញ់ទម្លាក់នៅថ្ងៃទី១៨​ ខែធ្នូ ដោយវាបានធ្លាក់មកក្នុងភូមិសាស្ត្រក្រុងប៉ោយប៉ែត ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=ប្រមុខការពារជាតិថៃថា ថៃកំពុងបង្កើនការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ ក្រោយកម្ពុជាបាញ់ទម្លាក់ដ្រូនខ្នាតធំDP-20 |url=https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6/20251220-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%BB%E1%9E%81%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%90%E1%9F%83%E1%9E%90%E1%9E%B6-%E1%9E%90%E1%9F%83%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%BE%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%84%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%99%E1%9F%90%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B%E1%9E%91%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BC%E1%9E%93%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%92%E1%9F%86dp-20 |access-date=2025-12-23 |website=RFI ខេមរភាសា}}</ref> ===២១ ធ្នូ=== ថ្វីបើកិច្ចប្រជុំក្រុមលេខាធិការដ្ឋាននៃគណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅកម្ពុជា–ថៃបានចាប់ផ្ដើមប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ក៏ដោយ តែភាគីថៃនៅតែបន្តការវាយប្រហារមកលើកម្ពុជា ដោយក្នុងនោះយោធាថៃបានប្រើយន្តហោះចម្បាំង T-៥០TH ទម្លាក់គ្រាប់បែកចូលក្នុង[[ស្រុកស្វាយចេក]] ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ហើយនៅវេលារសៀល ថៃបានប្រើយន្តហោះដដែរមកទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅ[[ស្រុកបាណន់]]ក្នុងខេត្តបាត់ដំបង់។<ref>{{Cite web |date=2025-12-24 |title=ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាអះអាងថា ការប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តមុនកិច្ចប្រជុំគណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅ |url=https://khmer.cambojanews.com/cambodia-thailand-border-clash-continues-ahead-of-gbc-meeting-cambodian-defense-ministry-states/ |access-date=2025-12-24 |website=Camboja News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-24 |title=CONFLICT UPDATE 15:00 24/12/25: Thailand adds T-50TH jet fighters to intensify aerial bombing of Cambodia |url=https://www.khmertimeskh.com/501814530/conflict-update-1500-24-12-25-thailand-adds-t-50th-jet-fighters-to-intensify-aerial-bombing-of-cambodia/ |access-date=2025-12-24 |website=Khmer Times}}</ref> ===បទឈប់បាញ់លើកទីបី=== នៅព្រឹកថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ប្រទេសកម្ពុជានិងថៃបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ថ្មីមួយ ដែលបានចូលជាធរមាននៅវេលាម៉ោង ១២:០០ ថ្ងៃត្រង់។<ref>{{cite web |title=Thailand and Cambodia sign new ceasefire agreement to end border fighting |url=https://apnews.com/article/thailand-cambodia-border-fighting-ceasefire-0019310e1c062cd211f9f5398b3bc463 |work=AP News |access-date=27 December 2025 }}</ref> នៅមុនបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាន ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាបានថ្លែងថា កងទ័ពអាកាសថៃបានបើកការវាយប្រហារលើក្រុងសិរីសោភ័ណក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ<ref>{{cite web |title=Thailand and Cambodia agree 'immediate' ceasefire after weeks of deadly border clashes |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/27/thailand-and-cambodia-agree-immediate-ceasefire-after-weeks-of-deadly-border-clashes|work=The Guardian |access-date=2 January 2026 }}</ref> ខណៈកងទ័ពភូមិន្ទថៃវិញបានថ្លែងថា ទាហានខ្លួនចំនួនបីនាក់បានទទួលរងរបួសកំឡុងពេលប៉ះទង្គិចគ្នារយៈពេល ៣០ នាទីនៅមុនបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |date=2025-12-27 |title=(ជាភាសាថៃ) กองทัพภาคที่ 2 เผยก่อนหยุดยิง มีกำลังพลเหยียบทุ่นระเบิด – ถูกยิงเจ็บ รวม 3 นาย|url=https://www.thairath.co.th/news/local/northeast/290456|access-date=2026-01-02 |website=Thairath }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែធ្នូ កងទ័ពភូមិន្ទថៃបានចោទប្រកាន់កម្ពុជាថាបានបំពានលើបទឈប់បាញ់ដោយបង្ហោះយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកជាង ២៥០ គ្រឿងនៅខាងព្រំដែនកម្ពុជា។<ref>{{cite web |title=Thailand accuses Cambodia of breaking newly signed ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9w7wgrk01do |website=BBC |access-date=2 January 2026 |date=29 December 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ភាគីថៃបានដោះលែងយោធិនកម្ពុជាចំនួន ១៨ រូបដែលត្រូវបានយោធាថៃចាប់ឃុំខ្លួនចាប់តាំងពីខែកក្កដា។<ref>{{cite web |title=Thailand releases 18 Cambodian soldiers held since July |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251231-thailand-releases-18-cambodian-soldiers-held-since-july |work=France 24 |access-date=2 January 2026 }}</ref> ==ប្រតិកម្មអន្តរជាតិ== ===សមាជិកអាស៊ាន=== *{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}}៖ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាន់វ៉ា អ៊ីប្រាហ៊ីម]]បានសម្តែងការព្រួយបារម្មណ៍ចំពោះស្ថានការណ៍រវាងកម្ពុជានឹងថៃ ហើយបានបង្ហាញឆន្ទៈក្នុងការពិភាក្សាជាមួយភាគីទាំងពីរ ដើម្បីស្វែងរកវិធីសាស្ត្រសម្របសម្រួល និងចរចាសន្តិភាព។<ref name="calm" /> *{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}}៖ អ្នកនាំពាក្យយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាលោកស៊រ មីនធុនបានថ្លែងថា មីយ៉ាន់ម៉ាមានការជឿជាក់ថា ប្រទេសកម្ពុជា និងថៃនឹងអាចស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីបាន ហើយពលរដ្ឋភូមាដែលរស់នៅនៅក្នុងប្រទេសទាំងនោះគួរតែបង្កើនការប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះសុវត្ថិភាពរបស់ពួកគេ និងស្វែងរកជំនួយនានាពីស្ថានទូត និងស្ថានកុងស៊ុលមីយ៉ាន់ម៉ា។<ref>{{Cite news |date=25 July 2025 |title=Embassy advises Myanmar nationals to avoid travelling to Thailand-Cambodia border |url=https://www.gnlm.com.mm/embassy-advises-myanmar-nationals-to-avoid-travelling-to-thailand-cambodia-border/ |work=New Light of Myanmar |access-date=25 July 2025}}</ref> *{{flag|វៀតណាម}}៖ [[ក្រសួងការបរទេស (វៀតណាម)|ក្រសួងការបរទេសវៀតណាម]]បានអំពាវនាវឱ្យប្រទេសទាំងពីរអនុវត្តការអត់ធ្មត់ជាអតិបរមា ជៀសវាងការប្រើប្រាស់កម្លាំង ជៀសបង្កើនជម្លោះបន្ថែម និងដោះស្រាយបញ្ហាដោយប្រើមធ្យោបាយសន្តិវិធី ស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ និងសាមគ្គីភាពក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web |author=Huong Giang |title=Viet Nam voices concern over Cambodia-Thailand border tensions |url=https://en.baochinhphu.vn/viet-nam-voices-concern-over-cambodia-thailand-border-tensions-111250724204122142.htm |website=Vietnam Government Portal |publisher=[[រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម]]}}</ref> *{{flag|សិង្ហបុរី}}៖ [[ក្រសួងការបរទេស (សឹង្ហបុរី)|ក្រសួងការបរទេសសិង្ហបុរី]]បានសម្តែងការព្រួយបារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងចំពោះការប៉ះទង្គិចគ្នានេះ ហើយបានជំរុញឱ្យប្រទេសទាំងពីរបង្ហាញការប្រុងប្រយ័ត្ន និងបញ្ឈប់រាល់អរិភាព រួមទាំងចូលរួមកាត់បន្ថយភាពតានតឹងតាមរយៈបណ្តាញការទូត និងការពារសុវត្ថិភាពរបស់ជនស៊ីវិលទាំងអស់។<ref>{{Cite web |date=24 July 2025 |title=MFA Spokesperson's Comments in response to media queries on the Cambodia-Thailand Border Clashes, 24 July 2025 |url=https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2025/07/MFA-Spokespersons-Comments-Cambodia-Thailand-Border-Clash-July-2025 |website=Ministry of Foreign Affairs (Singapore) |access-date=25 July 2025}}</ref> *{{flag|ហ្វីលីពីន}}៖ [[ក្រសួងការបរទេស (ហ្វីលីពីន)|ក្រសួងការបរទេសហ្វីលីពីន]]បានសង្កត់ធ្ងន់លើ "សារៈសំខាន់នៃការរក្សាទំនាក់ទំនងបើកចំហរ និងការធានាឱ្យមានការថយចុះនៃស្ថានការណ៍ជម្លោះ"។ ក្រសួងសង្ឃឹម​ថា ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​នឹង​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ​ស្រប​តាម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ និង​គោលការណ៍ដំណោះស្រាយ​ជម្លោះ​ដោយ​សន្តិវិធី។<ref>{{Cite news |date=24 July 2025 |title=PH calls for calm amid deadly Thai-Cambodia border clash |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1255066 |work=Philippine News Agency |access-date=25 July 2025}}</ref> *{{flag|ឡាវ}}៖ [[ក្រសួងការបរទេស (ឡាវ)|ក្រសួងការបរទេស​ឡាវ]]បាន​សម្តែង​ការ​ព្រួយបារម្ភ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ស្ថានភាព​បច្ចុប្បន្ន​នៅ​ព្រំដែន​កម្ពុជា​-​ថៃ​។ ក្រសួងបានជំរុញឱ្យភាគីទាំងពីរប្រើការប្រុងប្រយ័ត្ន និងស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីចំពោះជម្លោះនាពេលបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{Cite news |date=24 July 2025 |title=Statement of MOFA's spokesperson on the ongoing situation at the Cambodia-Thailand border area |url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx/detail.aspx?id=92779 |work=Lao News Agency |access-date=25 July 2025}}</ref> *{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}}៖ ស្ថានទូតឥណ្ឌូណេស៊ីនៅទីក្រុងបាងកក និងទីក្រុងភ្នំពេញបានជំរុញឱ្យពលរដ្ឋឥណ្ឌូនេស៊ីមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់សម្រាប់ខ្លួន និងបរិស្ថានជុំវិញ។<ref>{{Cite news |date=25 July 2025 |last=Planasari |first=SIta |title=Indonesian Embassies Issue Travel Advisory for Cambodia-Thailand Border Conflict |url=https://en.tempo.co/read/2032298/indonesian-embassies-issue-travel-advisory-for-cambodia-thailand-border-conflict |access-date=25 July 2025 |work=Tempo.co English}}</ref> [[ក្រសួងការបរទេស (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|ក្រសួងការបរទេស​]]បាន​ជំរុញ​ប្រទេស​ទាំងពីរឱ្យចូល​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​របស់ខ្លួន​ដោយ​មិត្តភាព​ស្របតាម​[[សន្ធិសញ្ញា​មិត្តភាព និង​កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ]] និង[[​ធម្មនុញ្ញ​អាស៊ាន]]។<ref>{{Cite news |date=28 July 2025 |title=(ជាភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី) Indonesia Yakin Thailand-Kamboja Selesaikan Perbedaan dengan Damai |url=https://voi.id/berita/498684/indonesia-yakin-thailand-kamboja-selesaikan-perbedaan-dengan-damai |work=VOI.ID |access-date=25 July 2025 }}</ref> ===ប្រទេសផ្សេងៗ=== * {{flag|កាណាដា}}៖ កាណាដា​បាន​សម្តែង​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​យ៉ាង​ខ្លាំង​អំពី​ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​គ្នា និង​របាយការណ៍​អំពីការស្លាប់របស់ជន​ស៊ីវិលនៅ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា-ថៃ។ ប្រទេសកាណាបាបានអំពាវនាវឱ្យប្រទេសទាំងពីរកាត់បន្ថយអរិភាព ហើយចាប់ផ្តើមជជែកចរចាគ្នាដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី។<ref>{{Cite news |date=25 July 2025 |title=Thai PM says dispute with Cambodia could 'escalate into a state of war' |url=https://www.cbc.ca/news/world/thailand-cambodia-1.7593789#:~:text=Canada%20is%20deeply%20concerned%20with,dialogue%20toward%20a%20peaceful%20solution. |work=CBC News |access-date=26 July 2025}}</ref> * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}}៖ ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េបានអំពាវនាវឱ្យមានការដោះស្រាយដោយសន្តិវិធីចំពោះជម្លោះព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ អ្នកនាំពាក្យម្នាក់បានថ្លែងថា "រដ្ឋាភិបាលកូរ៉េបានសម្តែងការព្រួយបារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង និងសូមចូលរួមរំលែកទុក្ខចំពោះអ្នកស្លាប់ និងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដោយសារឧបទ្ទវហេតុនេះ"។<ref>{{Cite news |date=25 July 2025 |title=Korea urges Thailand, Cambodia to resolve border conflict peacefully through dialogue |url=https://biz.chosun.com/en/en-international/2025/07/25/OCBDKSHQCFGPNLVNRIPRQR6E7U/ |work=ChosunBiz |access-date=26 July 2025}}</ref> * {{flag|ចិន}}៖ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសចិនបានសម្តែងការព្រួយបារម្ភចំពោះការវិវត្តនៃស្ថានការណ៍ជម្លោះ ហើយសង្ឃឹមថាភាគីទាំងពីរនឹងអាចដោះស្រាយបញ្ហាបានត្រឹមត្រូវតាមរយៈការសន្ទនា និងពិគ្រោះយោបល់គ្នា។<ref name="calm">{{cite news |date=24 July 2025 |title=Asian leaders call for calm over deadly Cambodia-Thailand border clashes |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/asian-leaders-call-for-calm-over-deadly-cambodia-thailand-border-clashes |work= |location= |publisher=The Straits Times |access-date=26 July 2025}}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស លោក[[វ៉ាង យី]]បានថ្លែងថា "ជម្លោះនាពេលថ្មីៗនេះ និងទាំងការស្លាប់និងរបួសដែលបានកើតឡើងនៅព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ គឺគួរឱ្យឈឺចាប់ និងជាកង្វល់ដ៏ធំ" ហើយលោកបានចោទទៅលើកេរអាណានិគមថាជាមូលហេតុដើមនៃបញ្ហានេះ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យមាន "ដំណោះស្រាយដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ និងត្រឹមត្រូវ"។ លោកយីបានបន្ថែមទៀតថា ប្រទេសចិនបានគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (អាស៊ាន) ក្នុងការសម្របសម្រួល ហើយថាប្រទេសខ្លួននឹងរក្សាគោលជំហរ "យុត្តិធម៌ និងមិនលំអៀង" លើបញ្ហានេះ។<ref>{{Cite news |last=Ziwen |first=Zhao |date=25 July 2025 |title=Thai-Cambodian conflict: China blames Western colonial legacy for dispute |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3319558/china-takes-mediation-role-thai-cambodian-conflict-calls-restraint |access-date=31 July 2025 |work=South China Morning Post}}</ref> * {{flag|ជប៉ុន}}៖ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស លោក[[តាកេស្សិ អ៊ីវ៉ាយ៉ា]]បានមានប្រសាសន៍ថា លោកកំពុងធ្វើការដើម្បីលើកទឹកចិត្តទាំងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងការបន្ធូរបន្ថយស្ថានការណ៍ជម្លោះ ហើយបានបញ្ជាក់ថា ទំនាក់ទំនងល្អរវាងកម្ពុជា និងថៃគឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់សន្តិភាព និងស្ថិរភាពក្នុងតំបន់។<ref name="calm" /> * {{flag|បារាំង}}៖ [[រដ្ឋាភិបាល​បារាំង]]​បាន​សម្តែង​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​យ៉ាង​ខ្លាំង​បន្ទាប់​ពី​ផ្ទុះការ​ប៉ះ​ទង្គិច​ប្រដាប់​អាវុធ​រវាង​ប្រទេស​ថៃ និង​កម្ពុជា និង​បាន​សម្តែង​ការ​ចូលរួម​រំលែក​ទុក្ខ​ចំពោះ​អ្នក​ដែល​បាន​ស្លាប់​នៅក្នុង​ជម្លោះនេះ។ បារាំងក៏បានជំរុញឱ្យប្រទេសទាំងពីរបញ្ឈប់រាល់សកម្មភាពប្រយុទ្ធគ្នាជាបន្ទាន់ និងដោះស្រាយទំនាស់ដោយសន្តិវិធី ស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាបារាំង) Cambodge/Thaïlande - Affrontements à la frontière (24 juillet 2025) |url=https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/cambodge/evenements/article/cambodge-thailande-affrontements-a-la-frontiere-24-07-25 |website=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |access-date=26 July 2025 |date=24 July 2025}}</ref> * {{flag|រុស្ស៊ី}}៖ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសរុស្ស៊ីបានកត់សម្គាល់ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើននៃជម្លោះនេះ ហើយបានជំរុញឱ្យភាគីនានាបង្ហាញពីឆន្ទៈសម្របសម្រួល។<ref>{{Cite news |date=25 July 2025 |title=Russia expresses concern over escalation of conflict on Thailand-Cambodia border |url=https://tass.com/politics/1993911 |work=TASS |access-date=26 July 2025}}</ref> * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ ស្ថានទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំទីក្រុងបាងកក និងទីក្រុងភ្នំពេញបានជំរុញឱ្យប្រជាពលរដ្ឋអាមេរិកដែលរស់នៅ ឬធ្វើដំណើរក្បែរព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា គួរតែធ្វើតាមការណែនាំរបស់អាជ្ញាធរសន្តិសុខនៃប្រទេសទាំងពីរ។<ref>{{cite news |date=24 July 2024 |title=Fighting on the Thailand – Cambodia Border |url=https://th.usembassy.gov/fighting-on-the-thailand-cambodia-border/ |publisher=U.S. Embassy & Consulate in Thailand |access-date=26 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kh.usembassy.gov/fighting-on-the-cambodia-thailand-border/ |title=Fighting on the Cambodia – Thailand Border |publisher=U.S. Embassy & Consulate in Cambodia |access-date=26 July 2025}}</ref> មួយរយៈក្រោយមក អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសអាមេរិកបានធ្វើសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានជំរុញឱ្យបញ្ឈប់អរិភាព និងស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីចំពោះជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |date=25 July 2024 |title=US urges immediate end to armed conflict between Cambodia and Thailand |url=https://www.khmertimeskh.com/501724744/us-urges-immediate-end-to-armed-conflict-between-cambodia-and-thailand/ |publisher=Khmer Times |access-date=26 July 2025}}</ref> * {{flag|សហរាជាណាចក្រ}}៖ អនុរដ្ឋលេខាធិការសភាទទួលបន្ទុកឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក លោកស្រី[[កាតឺរីន វ៉ែស្ត]]បានសម្តែងនូវកង្វល់ទុក្ខព្រួយចំពោះការស្លាប់និងរបួសរបស់ជនស៊ីវិល ហើយបានជំរុញឱ្យភាគីទាំងពីរអនុវត្តការអត់ធ្មត់ និងស្វែងរកវិធីសាស្ត្រចរចាដោយសន្តិវិធី។<ref>{{Cite tweet |date=24 July 2025 |user=CatherineWest1 |number=1948385860614795494 |title=Distressing news of civilian casualties following clashes on the Thai-Cambodia border.}}</ref> ===អង្គការអន្តរជាតិ=== * {{flag|សហភាពអឺរ៉ុប}}៖ អ្នកនាំពាក្យការបរទេសអឺរ៉ុប លោកអានូអារ អែលអានូនី បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភរបស់ប្លុកមួយនេះ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យភាគីទាំងពីរចូលបន្ថូរបន្ថយស្ថានការណ៍ និងដោះស្រាយជម្លោះដោយការសន្ទនាដោយសន្តិវិធី។<ref>{{Cite tweet |date=24 July 2025 |user=AnouarEUspox |number=1948397297597079626 |title=#Cambodia/#Thailand: The EU is deeply concerned by rising tensions at the border with reports of civilian casualties.}}</ref> * {{flag|អង្គការសហប្រជាជាតិ}}៖ អគ្គលេខាធិការសហប្រជាជាតិ លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] បានថ្លែងថា លោកកំពុងតាមដានរបាយការណ៍នៃការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយប្រដាប់អាវុធនៅតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ហើយបានជំរុញឱ្យភាគីទាំងពីរអនុវត្តការអត់ធ្មត់ជាអតិបរមា និងដោះស្រាយបញ្ហានានាតាមរយៈការសន្ទនា និងក្នុងស្មារតីជាអ្នកជិតខាងល្អ ក្នុងគោលបំណងស្វែងរកដំណោះស្រាយយូរអង្វែង។<ref>{{Cite web |date=24 July 2025 |title=HIGHLIGHTS OF THE NOON BRIEFING BY FARHAN HAQ, DEPUTY SPOKESPERSON FOR SECRETARY-GENERAL ANTÓNIO GUTERRES THURSDAY, 24 JULY 2025|url=https://www.un.org/sg/en/content/noon-briefing-highlight?date%5Bvalue%5D%5Bdate%5D=24+July+2025 |access-date=31 July 2025 |website=Office of the Spokesperson for the UN Secretary-General}}</ref> * {{flag|អាស៊ាន}}​៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសតាមបណ្ដាប្រជាជាតិអាស៊ានបានសម្តែងការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងជារួមចំពោះស្ថានការណ៍ជម្លោះនេះ ដោយបានហៅភាគីទាំងពីរឱ្យបញ្ឈប់អរិភាពទាំងអស់ អនុវត្តបទឈប់បាញ់ឱ្យបានម៉ឺងម៉ាត់ និងបើកផ្លូវឱ្យមានការចរចា ខណៈទាំងកម្ពុជា និងថៃជារដ្ឋសមាជិកអាស៊ានស្រាប់។<ref>{{Cite web |title=ASEAN Foreign Ministers’ Statement on Thailand-Cambodia Border Dispute |url=https://asean.org/asean-foreign-ministers-statement-on-thailand-cambodia-border-dispute/ |website=[[អាស៊ាន|ASEAN]]}}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិការទូតនៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] rxtxugkjv6wllxgadlubu82uke323e6 0 53651 335518 335485 2026-05-19T16:17:00Z TheRandomGoober 27248 /* បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល */ 335518 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – បច្ចុប្បន្ន | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | status = គាំងដំណើរ<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/us-reviews-latest-iranian-proposal-to-end-war-stalemate|title=US reviews latest Iranian proposal to end war stalemate|date=April 28, 2026|agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|work=The Straits Times}}</ref> <br>{{bulleted list|[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្ន]]|[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]|[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការវិវត្តនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេស្បុលឡា]]|[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សេដ្ឋកិច្ចសកលត្រូវរំខាន]]រួមទាំង[[វិបត្តឥន្ធនៈសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិឥន្ធនៈ]]}} | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៣៨ នាក់បានរងរបួស *** ទីតាំង ១២+ កន្លែងបានរងការខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/03/11/world/middleeast/iran-us-military-bases-strikes-map.html|title=At Least 17 U.S. Sites Damaged in War With Iran, Analysis Shows|date=11 March 2026|access-date=12 May 2026|work=The New York Times}}</ref> ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ១៩ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៨,៥៩៨ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ៧៦៤ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,៩០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-severely-wounded-as-hezbollah-drones-target-troops-in-southern-lebanon/|title=IDF soldier severely wounded as Hezbollah drones target troops in southern Lebanon}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ២,៧៥៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៨,៥១២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|date=8 May 2026 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon nears 2,760 — Health Ministry|url=https://tass.com/world/2128625|archive-url=https://web.archive.org/web/20260509020136/https://tass.com/world/2128625|archive-date=9 May 2026|website=Tass}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៧ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៣២ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ និងបារាំងចំនួន ២ នាក់<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="AJ30032026">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=Two more UN peacekeepers killed in explosion in southern Lebanon: UNIFIL |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/two-more-un-peacekeepers-killed-in-southern-lebanon-unifil |work=Al Jazeera English}}</ref><ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" /> និងបារាំង ៣ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="f24-22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=French soldier dies of wounds after attack on UN force in Lebanon |url=https://www.france24.com/en/french-soldier-dies-of-wounds-after-attack-on-un-force-in-lebanon |work=France 24 |access-date=12 May 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>អូម៉ង់៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៧ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref name="Oman">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Two drones crash in Oman, killing two workers amid U.S.-Israeli-Iran conflict |url=https://sana.sy/en/international/2302291/ |website=Syrian Arab News Agency}}</ref> <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref>{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] 8807f5fjfslgcqz0bndu1k0by4slejy 0 53681 335514 335390 2026-05-19T15:40:50Z TheRandomGoober 27248 Requesting deletion per [[WP:G1]] 335514 wikitext text/x-wiki {{Db-g1}} [[រឿងសិចXnxx]] 4ms62usqdu8xyfwokhxv41gz1om27ht 0 53692 335512 335491 2026-05-19T15:37:28Z TheRandomGoober 27248 Requesting deletion per [[WP:G1]] 335512 wikitext text/x-wiki {{Db-g1}} កាលពីព្រៃនាយ​មាន​មនុស្សម្នាក់ខ្លាចខ្មោចប៉ុន្តែរនាងចូលចិត្តមើលរឿងខ្មោចណាស់​​​​​។នាងស្ដាប់រឿងខ្មោចរាល់ថ្ងៃនៅពេលដែលគាត់មើលម្ដងៗគាត់គាំងមួយកន្លៃងមិនហ៊ានកំរើក​ខ្លួនទេ​។ហាក់បីដូចជាចូលទៅក្នុងសាច់រឿង។បន្ទាប់ទៀតនោះនៅកន្លែងដែលគាត់អង្គុយមានមនុស្សបីនាក់បួននាក់រួមទាំងខ្ញុំផងដែល។ពួកយើងអង្គុយធ្វើការជាប់គ្នាមានមនុស្សប្រុសម្នាក់គាត់ជាជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ី​ខ្ញុំចង់ប្រាប់អ្នកទាំងគ្នាថាគាត់ពូកែរឆ្គួតខ្លាំងណាស់ពួកយើងទាំងបីនាក់ស្រីៗសើចតែគាត់ទេ​អូមែននៅមានក្មេងស្រីម្នាក់ទៀតគាត់ម្នាក់នោះនិយាយតិចតិចដូចជាសត្វរុយចឹងហើយបងស្រីម្នាក់ទៀតនោះគឺជាបងគីមម្នាក់នោះដែលខ្ញុំនិយាយថាគាត់ខ្លាចខ្មោចហើយមើលរឿងខ្មោចពេលខ្លះញុមហត់ដែលនិងហត់និងសើចតែម្ដងហាហាហាហា។បានចប់ហើយ phto94nzwqc1xh7n7uyocnp8gc2yadt 11 53693 335510 2026-05-19T13:59:03Z MediaWiki message delivery 12840 /* Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop */ ផ្នែកថ្មី 335510 wikitext text/x-wiki == Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, This is a notice regarding the Template:Wikidata_image that is used in many pages. The template contains many operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed. As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this. '''// The change //''' Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality. '''// What you need to do //''' Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for your convenience: <syntaxhighlight lang=lua> {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> </syntaxhighlight> '''Note:''' The '''<nowiki>[[Category:No local image but image on Wikidata]]</nowiki>''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed. Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! Sent by [[m:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] using the [[អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:៥៩ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30565170 --> 51ux1qbafyahohzooq8stko39rbtp4a