វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2195 335813 335588 2026-05-24T22:28:56Z ~2026-31067-50 51157 /* */ 335813 wikitext text/x-wiki {{cleanup7់-rewrite}} {{Infobox language | name ការ​ងច​ = ភាសារខ្មែរ | altname = ខ្មែរ | pronunciation = {{IPA-km|pʰiəsaː kʰmae|}}<br />{{IPA-km|kʰeːmarapʰiəsaː|}} | region = {{Plain list| * [[កម្ពុជា]] * [[ថៃ]] <small>([[ប្រទេសថៃខាងកើត|ខាងកើត]] និង [[ភាគឦសាន (ថៃ)|អ៊ីសាន]])</small> * [[វៀតណាម]] <small>([[ដីសណ្តមេគង្គ]] និង [[ភាគអាគ្នេយ៍ (វៀតណាម)|ភាគអាគ្នេយ៍]])</small> }} | ethnicity = [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | date = ២០១៩ | speakers2 = ១៧​ លាននាក់ | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ីទិក]] | ancestor = [[ភាសាប្រូតូ-ខ្មែរ]] | ancestor2 = [[ខ្មែរបុរាណ]] | ancestor3 = [[Middle Khmer]] | script = {{Plain list| [[អក្សរខ្មែរ]] }} | nation = {{Flag|កម្ពុជា}} ---- {{flag|អាស៊ាន}}<ref>{{cite web|url=http://asean.org/asean/asean-member-states|title=Languages of ASEAN|access-date=7 August 2017}}</ref> | minority = {{Flag|ថៃ}} </small> <br /> {{Flag|វៀតណាម}} <small> <br/> | agency = [[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា]] | iso1 = km | iso2 = khm | lc1 = Khm | ld1 = Khmer | lc2 = Kxm | ld2 = [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ]] | glotto = khme1253 | glottoname = Khmeric | glotto2 = cent1989 | glottoname2 = Central Khmer | lingua = 46-FBA-a | image = PhiesaKhmae.svg | imagecaption = Phéasa Khmêr "Khmer language" written in Khmer script | map = Austroasiatic-en.svg | mapcaption = {{legend|#61FFBC|Khmer}} | notice = IPA }} '''ភាសាខ្មែរ''' គឺជាភាសាកំណើតរបស់[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ជនជាតិខ្មែរ]]និងជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[ភាសាសំស្ក្រឹត]]និង[[ភាសាបាលី]]បាន​ជួយបង្កើតខេមរភាសា ព្រោះភាសាខ្មែរបានខ្ចីពាក្យច្រើនពីភាសាទាំងពីរនេះ។ ​មាន[[អក្សរក្រម]]វែងជាងគេកម្ពុជានៅលើពិភពលោក ។​ វាជាភាសាមួយដ៏ចំណាស់​ ដែលប្រហែលជាមានដើមកំណើតតាំងតែពី​២០០០ឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ។ [[ឯកសារ:ភាសាខ្មែរ DaunPenh.png|រូបភាពតូច|ភាសាខ្មែរជាអក្សរខ្មែរដោយប្រើពុម្ពអក្សរភាសាខ្មែ[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រ]]]] [[ឯកសារ:Khmer Implementation ASEAN.png|រូបភាពតូច|ការអនុវត្តនិយាយភាសាខ្មែរ ពណ៌ខៀវដិតជាភាសានិយាផ្លូវការក្នុង ពណ៌ទឹកក្រូចជាភាសាជនជាតិខ្មែរក្រោម និង ខ្មែរសុរិន្ទ ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសថៃ-វៀតណាម និងពណ៌លឿងមានវត្តមានជនភៀសខ្លួនតាមប្រទេសនានានៅពិភពលោក]] ភាសាខ្មែរមានឥទ្ធិពលទៅលើLlenguatgeនិង[[ភាសាឡាវ]]។ ​ភាសាពីរនេះបានខ្ចីពាក្យជាច្រើន ពីភាសាខ្មែរដែល នាំឲ្យពួកអឺរ៉ុបស្មានថាវានៅក្នុងអំបូរភាសាដូចគ្នា។ ភាសាថៃ និង ភាសាឡាវស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ]] ឯភាសាខ្មែរស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]]​ជាមួយ[[ភាសាមន]]និង[[ភាសាវៀតណាម]]។ ភស្តុតាងមួយដែលបង្ហាញអំពីការប្រើតួអក្សរខ្មែរ គឺនៅក្នុងសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ វៀតណាមខាងត្បូង​ដែលក្នុងសិលាចារឹកនោះមានចុះ[[ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជា|កា]]លបរិច្ឆេទ​ឆ្នាំ៦១១ ។ * ថ្មីៗនេះមានបណ្ឌិតជាច្រើ ដើម្បីបង្អួតស្នាដៃរបស់ខ្លួន បានធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងផុសផុល ក្នុងការគាស់ក៏កាយអក្សរដូនតាពីសម័យកាលមុនៗ យកមកបង្ហាញ នេះជារឿងល្អណាស់ ក៏ប៉ុន្តែ ការដែលអស់លោក យកអក្សរដូនតាមកប្រើលាយឡំនិង ខេមរៈភាសា វាជារឿងផ្ដេសផ្ដាសបំផុត ជាពិសេសពួកមន្ត្រីផ្នែកច្បាប់មួយចំនួន ដែលរៀនជំនាញផ្សេងសោះ ចេះលើកយកអក្សរសាស្ត្រខ្មែរមកច្របល់ និង ខេមរៈភាសា ដែលព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ខំបង្កើតកិច្ចប្រែសម្រួលអស់រាប់សិបឆ្នាំ ដើម្បីកំណត់ជា ភាសារួម ក្នុងការកំណត់នៃរបៀបសរសេរ ឱ្យតាមគោលការណ៍តែមួយនៃព្រះរាជាអាណាចក្រកម្ពុជា ដើម្បីគ្រប់គ្រងលើជនជាតិភាគតិចទាំងអស់នៅកម្ពុជា មិនថា បុគ្គលណាមួយចង់យករបៀបសរសេរណាមួយ ពីសម័យអង្គរ ចតុមុខ លង្វែក ឧដុង្គ កួយ សួយ សម្រែ ឬ អក្សរផ្សេងៗទៀតនោះទេ តែអ្នកទាំងអស់នេះ មិនត្រូវលើកយករបៀបសរសេរផ្សេងៗដែលផ្ទុយពីរបៀបសរសេរនៃខេមរៈភាសា មកប្រើក្នុងសង្គមរដ្ឋបាល របស់កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននោះទេ ព្រោះវានិងធ្វើឱរបៀបសរសេរជារួម ក្លាយជារបៀបសរសេរដែលមិនមានលក្ខណៈជារួម ដូចនេះ កូនខ្មែរនិងឆ្គួតវង្វេងជាក់ជាពុំខាន ។ ថ្មីៗនេះមានពួកបណ្ឌិតច្បាប់មួយក្រុម បានយករបៀបសរសេរតាមលំនាំឧដុង្គឡើងវិញ ដែលសរសេរជាស្លាកថា សាលាយុត្តិធម្ម ដែលបណ្ឌិតទាំងអស់នេះចង់បញ្ចាក់ថា ពួកគេទៅយករបស់ដូនតាមកវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ចង់សួរថា ជំនាញរបស់អស់លោកផ្នែកច្បាប់ ទាក់ទងអីទៅនិងការរៀបរៀងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ? សម័យឧដុង្គ ប្រទេសវឹកវរដោយសង្គ្រាម មានរដ្ឋប្រហារមិនឈប់ ស្ដេចជំនាន់នោះមានពេលឯណាប្រែសម្រួលអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ? == អ្វីទៅជាខេមរៈភាសាខ្មែរ == ខេមរៈភាសា មានន័យថា ភាសាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានចំនួនអ្នកប្រើច្រើន ដោយកំណត់ជាភាសារួមជាតិសាសន៍ខ្មែរ ឧទាហរណ៍: ខេមរៈភាសា ដែលមានរបៀបសរសេរផ្ទាល់ខ្លួន មានប្រជាជនខ្មែរ ប្រើប្រាស 10លាននាក់ និងទទួលស្គាល់ជាភាសាផ្លូវការណ៍ ដើម្បីប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជា ដូចនេះ មិនថាលោកអ្នក សរសេរអក្សរ ក្នុងទម្រង់ជា ភាសាកួយ សម្រែ ភ្នង ទំពួន សំស្ក្រឹត បាលី លង្វែក ឧដុង្គក្ដី គឺមិនអាចញាត់បញ្ចូលក្នុងភាសាផ្លូវការណ៍បាននោះទេ ។ ឧទាហរណ៍ទី២ មិនថាពួករៀនច្បាប់មួយចំនួនក្ដី មិនថាជនជាតិភាគតិចខ្មែរក្ដី ដែលមានរបៀបសរសេរនៃការបក្របតាមក្រុមជនជាតិរបស់ខ្លួន មិនអាចប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជាបាននោះទេ ពួកគេត្រូវ ប្រែសម្រួល របៀបសរសេររបស់ពួកគេមកជាខេរៈភាសាទាំងអស់ តាមរយៈ ស្មៀនភូមិ ឃុំសង្កាត់ របស់ពួកគេ ក្នុងប័ណ្ណសម្គាល់ណាមួយដូចជា៖ អត្តសញ្ញាណប័ណ សៀវភៅស្នាក់ ឬ សំបុត្រកំណើតផ្សេងៗ ត្រូវប្រើជាខេមរៈភាសា ដែលជាភាសារួម ។ បើអ្នកណាម្នាក់ ចង់យករចនាបទ នៃតួអក្សរខ្មែរណាមួយមកប្រើ វាមិនអីនោះទេ ដោយគ្រាន់តែអ្នកធ្វើការសរសេរជារបៀបនៃការប្រកបអក្សររបស់តួអក្សរ នៃខេមរៈភាសា ហើយគ្រាន់តែផ្លាសប្ដូរ នូវពុម្ពអក្សរ (Font) ដែលអស់លោកចង់ប្រើប្រាសទៅបានហើយ មានន័យថា អាននិងប្រកបជាខេមរៈភាសា តែពាក្យនោះសរសេរជារចនាបថ នៃ ពុម្ពអក្សរ សំស្ក្រឹត អង្គរ បាលី លង្វែក ឬ ឧដុង្គ ។ == យុត្តិ/ធម្ម == ពាក្យត្រូវគួរសរសេរថា {{យុត្តិធម៌}} ពីព្រោះពាក្យនេះមិនអាចថែមស្រៈណាមួយដើម្បីអានបន្តបានទេ ដែលមានន័យថា ពាក្យដែលមិនអាចប្រែប្រួល ចំណែកឯពាក្យយុត្តិធម្ម » ធម្ម អាចបន្ថែមស្រៈ អានបន្ត មានន័យថា ពាក្យ ធម្ម អាចប្រែទៅជា ធម្មា ដូចនេះ យុត្តិធម្មា និងក្លាយជាឃ្លាឆ្គង ដែលប្រែប្រួលទៅជាន័យផ្សេងទៀតដូចនេះហើយ ការសរសេរ យុត្តិធម្ម គឺខុសវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ទាំងស្រុង ។ == <span lang="ខ្មែរ" dir="ltr">អ</span>ក្សរ[[ខ្មែរ|ខ្មែរ]] == អក្សរ តាម​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត មាន​ន័យ​ថា ទន់​ភ្លន់​ អាច​បត់​បែន​បាន អាច​យក​ទៅ​ច្នៃ​បាន តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ តាម​ការ​ប្រកប​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​មួយ​ទៀត ឬ​តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ជើង​អក្សរ​ណា​មួយ ។ អក្សរ ​ឬ​អក្ខរៈ អាច​ហៅ​បាន​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា “វណ្ណៈ” មាន​ចែក​ជា​បី​ក្រុម​គឺ ៖ #ព្យញ្ជនៈ មាន ៣៣+២=៣៥ តួ ។ #ស្រៈ​ពេញ​តួ ១២+៣=១៥ តួ ។ #ស្រៈ​និស្ស័យ​ពី​មុន​​មាន ២១ តែ​ត្រូវ​បន្ថែម ៧ ទៀត​បាន​ទៅ​ជា​ ២៨​ តួ បើ​គិត​ទាំង​សំឡេង ។ តែ​បើ​គិត​តែ​រូប​មាន​ ២៧ តួ ព្រោះ​​ស្រៈ (អ) មាន​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ឃោសៈ​ទាំង​អឃោសៈ ។ ===ព្យញ្ជនៈភាសាខ្មែរ​=== [[ឯកសារ:AncientKhmerScript.jpg|right|thumb|300px|សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាមួយដែលមានវ័យចំណាស់។]] {| {{tablabonita}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |+ | ក | | ខ || គ || ឃ || ង |- | ច | | ​ឆ || ជ || ឈ || ញ |- | ដ | | ឋ || ឌ || ឍ || ណ |- | ត | | ថ || ទ ||​ ធ || ន |- | ប | | ផ || ព || ភ || ម |- | យ | | រ || ល || វ || ស |- | ឝ||| ឞ|| ហ | | ឡ || អ |- |} ===ជើងរបស់ព្យញ្ជនៈ === ព្យញ្ជនៈ​ប្រៀប​បាន​នឹង​មនុស្ស​ដែរ​ គឺ​មាន​សក់( ៊ )មាន​តួ​ខ្លួន (ក) មាន​ជើង (្ក) ។ រូប​នៃ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ​មាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ដូច​គ្នា​នឹង​តួ​អង្គ​ព្យញ្ជនៈ​ដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​តូច​ជាង​តួ និង​ពុំ​មាន​"សក់"ទេ ។ ខាង​ក្រោម​នេះ គឺ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ ។ ្ក ្ខ ្គ ្ឃ ្ង , ្ច ្ឆ ្ជ ្ឈ ្ញ , ្ដ ្ឋ ្ឌ ្ឍ ្ណ , ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ​, ្ប ្ផ ្ព ្ភ ្ម , ្យ ្រ ្ល ្វ ្ស , ្ឞ ្ឝ ្ហ ្ឡ ្ឬអ របៀប​សរសេរ ជើង​ព្យញ្ជនៈ ភ្ជាប់​ជា​មួយ​តួ​ព្យញ្ជនៈ ដូច​ខាង​ក្រោម​ ៖ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |ក្ក || ខ្ខ || គ្គ || ឃ្ឃ|| ង្ង |- | ច្ច ||​ឆ្ឆ ||ជ្ជ || ឈ្ឈ || ញ្ញ |- | ដ្ដ ||ឋ្ឋ ||ឌ្ឌ || ឍ្ឍ || ណ្ណ |- | ត្ត || ថ្ថ || ទ្ទ ||​ធ្ធ || ន្ន |- | ប្ប || ផ្ផ ||ព្ព || ភ្ភ || ម្ម |- |យ្យ ||រ្រ ||ល្ល ||វ្វ ||ស្ស |- | ឝ្ឝ|| ឞ្ឞ|| ហ្ហ || ឡ ||អ្អ |- | | |} === ស្រៈនិស្ស័យ === ស្រៈនិស្ស័យ​គឺ​តួ​អក្សរ ដែល​ជា​ទី​ពឹង​ពាក់​អាស្រ័យ​នៃ​ព្យញ្ជនៈ ។ បើ​សរសេរ​តែ​រូប​វា​ដាច់​តែ​ឯង​នោះ នឹង​ពុំ​មាន​ន័យ​ប្រាកដ​ប្រជា​ថា​យ៉ាង​ណាៗ​នោះ​ឡើយ ។ ដូច​ជា​ស្រៈ ា ស្រៈ ៅ មាន​តែ​រូប និង​សំឡេង​ផ្សំ តែ​ពុំ​មាន​សារៈ​អ្វី​ទេ ។ ស្រៈ​និស្ស័យ​មាន ២១ តួ តាម​ការ​កំណត់​របស់​ក្បួន​ពី​មុន​នោះ​គឺ ្​ ា ិ ី ឹ ឺ ុ ូ ួ ើ ឿ ៀ េ ែ ៃ ោ ៅ ុំ ំ ាំ ះ ។ ប៉ុន្តែ​អស់​លោក​អ្នក​អក្សរសាស្រ្ត​ក្រោយ​មកសន្មត​ថា មាន​តែ២០តួវិញ ព្រោះ​ថា ស្រៈ​(អ) មាន​តែ​សំឡេង​តែ​គ្មាន​រូប​ មិន​គួរ​នឹង​រាប់​បញ្ចូល​ទេ ។ ស្រៈ​(អ) នេះ​មាន​បង្កប់​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​អស់ ទោះ​ជា​ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី ប៉ុន្តែ​ប្រសិន​បើ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​សំឡេង​ឃោសៈ គេ​អាន​តាម​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ គឺ​សំឡេង(អ៊) ឧទាហរណ៍ ងា ងិ ងី ញោ ញៅ ទុំ ទាំ ទះ.... ។ បើ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​អឃោសៈ ​វា​មាន​សំឡេង (អ) ដូច​ជា កា កី កោ ចូ ចើ ចេ ចែ ចៃ ចោ... ។ ចំពោះ​ស្រៈ ួ ឿ និង ៀ ទោះ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី វា​នៅ​តែ​មាន​សូរ​សំឡេង “អួ” (អឿ-អៀ) ដូច​គ្នា​ នេះ​វាជា​ករណី​លើក​លែង​សម្រាប់​ស្រៈ​និស្ស័យ​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ រីឯ​ស្រៈ​៤​ទៀតដូច​ជា ស្រៈ ុះ ិះ ោះ វិញ​នោះ កាល​ពី​មុន​លោក​មិន​យក​មក​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ស្រៈ​និស្ស័យ​ទេ ។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ ដោយ​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា មាន​ពាក្យ​ជា​ច្រើន ដែល​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ស្រៈ​ទាំង​នេះ នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​ខ្មែរ​ជា​ចាំ​បាច់​នោះ ទើប​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាន់​ក្រោយ ​ក៏​បាន​សម្រេច​បញ្ចូល​បន្ថែម​ស្រៈ​ទាំង​៤នេះ ហើយ​ស្រៈ​និស្ស័យ​ក៏​បាន​កើន​ដល់ (២១-១)+៤ = ២៤ ហើយ​បើ​បន្ថែម​ស្រៈ ​ ឹះ ,ស្រៈ ើះ, ស្រៈែះ ពីលើស្រៈ​និស្ស័យ​ដែល​ធ្លាប់​ឃើញ​​មាន​នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​សម្ដេច​ ជួន ណាត ក្ដី ក្នុង​អត្ថបទ​នានា​ក្ដី​ទៀត​នោះ ស្រៈ​និស្ស័យ​អាច​កើន​ឡើង​ដល់​ ២៦ ឬ ២៧(៤០តួ)។ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} {{ស្រៈនិស្ស័យខ្មែរមាន40តួរ}} || ស្រៈអ ||ស្រៈ អា || ស្រៈអិ || ស្រៈអី ||ស្រៈអឹ |- || ស្រៈអឺ ||ស្រៈ អុ || ស្រៈអូ || ស្រៈអួ ||ស្រៈអើ |- ||ស្រៈអឿ ||ស្រៈ អៀ ||ស្រៈ អេ ||ស្រៈ អែ ||ស្រៈអៃ |- || ស្រៈអោ ||ស្រៈ អៅ ||ស្រៈ អុំ ||ស្រៈអំ ||ស្រៈអាំ |- || ស្រៈអះ || ស្រៈអិះ ||ស្រៈ អុះ || ស្រៈអេះ ||ស្រៈអោះ |- || ស្រៈអៈ || ស្រៈអិៈ ||ស្រៈ អឹៈ || ស្រៈអីះ ||ស្រៈអឹះ |- ||ស្រអឺះ |ស្រៈអើះ |ស្រៈអែះ |ស្រៈអុៈ |ស្រៈអួៈ |- |ស្រៈអៅ |ស្រៈអូះ |ស្រៈអួះ |ស្រៈអក់ |ស្រៈអា័ |} === ស្រៈពេញតួ === អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជំនាន់​មុន​ចែង​ថា ស្រៈ​ពេញ​តួ​មាន ១៦ តួ ដោយ​រាប់​យក​ អ អា មក​បញ្ចូល​ផង ។ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បច្ចុប្បន្ន​លោក​ដក​យក​ “៛អ” និង “អា” នេះ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ព្រោះ​លោក​យល់​ថា​​ “អ” គឺ​ជា​ព្យញ្ជនៈ ដែល​ត្រូប​រាប់​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​ក្រុម​ព្យញ្ជនៈ ទាំង​៣៣​ តួ​នោះ​វិញ ។ ឯ “អា” គឺ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​បំបែក ​យក​តួ ​​​​​​​​​ “ អ” មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ “ ា ” ដូច្នេះ​ស្រៈ​ពេញ​តួ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​តែ ១៤​តួ​ទេ គឺ ឥ​ ឦ​ ឧ ​ឩ ឪ ឱ្យឫ ឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ឱ ឳ ។ ចំពោះ​អស់​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រៈ​ពេញ​តួ​ទាំង​១៤ជាៗ​នេះ ស្រៈ ឩ គេ​មិន​សូវ​ប្រើ​ទេ ដូច្នេះ​ គួរ​រាប់​យក​ត្រឹម​តែ ១៣ តួវិញ ព្រោះ​គេ​ប្រើ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ឩ នេះ​តែ​ពាក្យ “ព្រះ​ឩរូ” មួយម៉ាត់​គត់ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ “ រាជ​ស័ព្ទ ” មាន​ន័យ​ថា “​ ភ្លៅ​ស្ដេច ” ។ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |អ | អា || ឥ ||ឦ || ឧ || ឧុ\ឩ||ឪ||ឱ្យ |- |ឫ |ឬ ||ឭ ||ឮ ||ឯ ||ឰ ||ឱ ||ឩិ៏\ឳ |- |ឨ |} == មុខងាររបស់ព្យញ្ជនៈ == *<u>ជាព្យញ្ជនៈដើម</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ក ខ គ ឃ​ ជាព្យញ្ជនៈដើម * <u>ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ត​ ន ស ញ ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់ * === ស្រៈសំឡេងស្មើគ្នា === '''អៃ=អ័យ អេយ្យ''' * កៃ ដៃ ចៃ ហៃ ខៃ * គៃ លៃ មៃ រៃ វៃ ទៃ * ច័យ វិស័យ សម័យ អាយុខ័យ * ន័យ ជ័យ វ័យ ហទ័យ * អធិបតេយ្យ=អធិបតៃយ៍ ប្រជាធិបតេយ្យ =ប្រជាធិបតៃយ៍ ធម្មាម្មាធិបតៃយ៍ '''អាំ = អម្ម អ័ម''' * កាំ ចាំ ដាំ * មាំ គាំ លាំ រ;->ម្ម ចម្ម សម្មាទិដ្ឋិ អម្ម កម្ពុជា * ធម្ម គម្ម === តួលេខ ខ្មែរ === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |០||១ || ២ || ៣||៤||៥||៦||៧||៨||៩ |- |} [១០ ១១ ១២ ១៣]<code>PHANNA1111</code> * នៅក្នុងភាសាខ្មែរមានពាក្យខ្លះក្លាយមកពីភាសាដូចទៅ​​៖ ===ភាសាបារាំង មក ភាសាខ្មែរ === *''ម៉ូតូ'' ដែលក្លាយមកពី ''moto'' ។ *''កាហ្វេ'' ដែល​ក្លាយ​មកពី ''café'' ។ *''កុងតាក់'' ដែលក្លាយមកពី ''contact'' ។ *''ហ្គាស្ទ្រិច'' រលាកក្រពះ ''gastrique'' ។ *''ម៉ាស៊ីន'' ដែលក្លាយមកពី ''machine'' ។ *វ៉ាកង ដែលក្លាយមកពីពាក្យ vacances។ * ភាសាបារាំងត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងពាក្យបច្ចេកទេសកម្ចី។ === ភាសាអង់គ្លេស === * [[កុំព្យូទ័រ]] ដែលក្លាយមកពី ''computer'' ។ * ''មីទិង'' ក្លាយមកពី​ ''meeting'' ។ * ក្បាលកុំព្យូទ័រ ក្លាយក្បាលមនុស្ស។ === ភាសាថៃ (សៀម) === * ''កាពិ'' កាពិផៅ * បៃតង * ហា ក្នុងពាក្យ [[ចោហារយ]] *កំផែង (សំដីថៃ) , កំពែង (ពាក្យខ្មែរ) *នេន (សំដីថៃ) , សាមណេរ (ពាក្យខ្មែរ) ===ពាក្យកម្ចីភាសាចិន=== * ចែ ហៅ បងស្រី *ហ៊ា ហៅ​ បងប្រុស *ពូថៅ ឬ ប៉ូវថៅ មកពីពាក្យថា ហ្វ៊ូថូវ (斧头) * ប៉ិកួៈ (ដំឡូង​រលួស) == រាជ្យ​សព្ទ == ៙ ក ៚ * ក = ព្រះសុរង * កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ * កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត * កង = ព្រះវល័យ * កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន) * កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា * កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ * កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ * កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា * កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត * កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី * កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ * កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី * កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ * កន្លើត = ព្រះតាលុ * កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ * កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ * កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត * កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ * កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ * កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ * កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍ * កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា * កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ * កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល * កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ * កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី * កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា * កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ * កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ * កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា * កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ * កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ * កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី * កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង) * កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី * កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា * កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ * កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ * កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត * កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល * កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ * កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ * កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី * ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ * ក្បាល = ព្រះសិរ * ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ * ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ * ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា * ក្រចក = ព្រះនខា * -ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។ * -ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។ * -ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។ * ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់ * ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ * ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ * ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី * ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ * ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ * ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី * ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ * ក្លស់ = ព្រះក្លស់ * ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ * ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ * ក្អក = ព្រះកាសៈ * ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ * ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន * ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល _____________________________________________ ៙ ខ ៚ * ខាក = ទ្រង់កក្ខារី * ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ * ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់ * ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍ * ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ * ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ * ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ) * ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ * ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ * ខ្នើយ = រងព្រះបាទ * ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់ * ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ * ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ * ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់ * ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ * ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ * ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី * ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ * ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ * ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា * ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ * ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា * ខ្លួន = ព្រះកាយ * ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី _____________________________________________ ៙ គ ៚ * គក់ (វាយ) = ទ្រង់ប្រហារ * គិត = ទ្រង់ព្រះចិន្ដា * គជ, តេជ, នប់, កុយ, គាថា = ព្រះគ្រូ * គូរ = ទ្រង់ព្រះលេខា * គោ = ព្រះទីន័ងឧសភរាជ * គោម = ព្រះឃរបទីប * គុំកួន = ទ្រង់អាឃាដ * គុម្ពត្រចៀក = ព្រះកាណ៌ * គ្រឿងក្រអូប​សម្រាប់​លាប = ព្រះសុគន្ធវិលេបនៈ * គំហក = ទ្រង់តជ្ជនាការ * គ្រហែម = ទ្រង់ព្រះឧក្កាសិត * គ្រុន = ព្រះទាហរោគ, ឌាហរោគ * គ្រូ = រាជគ្រូ * គ្រែ = ព្រះមញ្ចៈ * គ្រែដេក = ព្រះទែនបន្ទំ * គ្រែ​យាន = ព្រះរាជយាននុម៉ាត * គ្រែ​យាន​មាស = ព្រះសុវណ្ណរាជយាន * គ្រែ​អង្គុយ = ក្រឡាព្រះគំនាល់ _____________________________________________ ៙ ឃ ៚ * ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ * ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ * ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា _____________________________________________ ៙ ង ៚ * ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ * ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី * ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ _____________________________________________ ៙ ច ៚ * ចង្កា = ព្រះហនុកា * ចង្កើះ = ព្រះយមកា * ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប * ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា * ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ * ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌ * ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី * ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស * ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ * ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ * ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា * ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់ * ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ * ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ * ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន * ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា * ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា * ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា * ចំឡក = ព្រះបស្សការ * ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ * ច្រមុះ = ព្រះនាសា * ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក * ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ _____________________________________________ ៙ ឆ ៚ * ឆត្រ = ព្រះក្លស់ * ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា * ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ * ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា _____________________________________________ ៙ ជ ៚ * ជក់ = ទ្រង់សោយ * ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍ * ជន្លួញ = ព្រះបដោទ * ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ * ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ * ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា * ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត * ជីតា = ព្រះអយ្យកោ * ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត * ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា * ជុក = ព្រះមោលី * ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ * ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត _____________________________________________ ៙ ឈ ៚ * ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត * ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ * ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ * ឈាម = ព្រះលោហិត * ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក * ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ * ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍ * ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ * ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ * ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ * ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ _____________________________________________ ៙ ញ ៚ * ញញឹម = ទ្រង់ព្រះសិតាការៈ * ញើស = ព្រះសេទោ _____________________________________________ ៙ ដ ៚ * ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់ * ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ * ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ * ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ * ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង * ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា * ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា * ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប * ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា * ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ * ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ * ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ * ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់ * ដៃ = ព្រះហស្ត * ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ * ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ * ដោះ = ព្រះថ័ន _____________________________________________ ៙ ត ៚ * តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត * តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ * តាំង = ព្រះបីថំ * តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ * ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត * ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល * ត្រចៀក = ព្រះស្រោត * ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ * ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតម្រិះ _____________________________________________ ៙ ថ ៚ * ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត * ថ្ងាស = ព្រះនលាត * ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ * ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ * ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ * ថ្លើម = ព្រះយកនៈ _____________________________________________ ៙ ទ ៚ * ទាច = ព្រះវក្កៈ * ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ * ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ * ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ * ទឹកតែ = ព្រះបានរស * ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស * ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ * ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ * ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ * ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា * ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់ * ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ * ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី * ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ * ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា * ទួញ = ទ្រង់សោក * ទៀន = ព្រះសិខាទីប * ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត * ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី * ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប * ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ * ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ _____________________________________________ ៙ ធ ៚ * ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ * ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ * ធូប = ព្រះធូប * ធ្មេញ = ព្រះទន្ត _____________________________________________ ៙ ន ៚ * និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី) * និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ * និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ * ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ * នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ * នៅ = គង់ * នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់ _____________________________________________ ៙ ប ៚ * បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស * បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា * បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា * បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ * បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា * បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី) * បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង * បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ * បេះដូង = ព្រះហទយៈ * ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា * ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម * ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា * ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ * ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា * ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល * ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់ * ប្រេង = ព្រះតេលៈ * ប្អូន = ព្រះអនុជ _____________________________________________ ៙ ផ ៚ * -ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។ * -ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។ * ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌ * ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌ * ផឹក = ទ្រង់សោយ * ផ្កា = ព្រះបុប្ផា * ផ្ចិត = ព្រះនាភី * ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា * ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍ * ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ * ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់ * ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី * ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី * ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ * ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី *ផាន់ណា= ទ្រាំ _____________________________________________ ៙ ព ៚ * ពក = ព្រះបីឡកា * ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស * ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ * ពាន = ព្រះពាន * ពានស្លា = ពានព្រះស្រី * ពិតាន = ព្រះពិតាន * ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ * ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស * ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ * ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ * ពោះ = ព្រះឧទរ * ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ * ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ * ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍ * ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ * ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ) * ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់ _____________________________________________ ៙ ភ ៚ * ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍ * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍ * ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង * ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់ * ភ្នែក = ព្រះនេត្រ * ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ * ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា _____________________________________________ ៙ ម ៚ * មកុដ = ព្រះមកុដ * មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា * មាត់ = ព្រះឱស្ឋ * មុខ = ព្រះភក្ត្រ * មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ * មុន (រោគ) = ព្រអសា * មួក = ព្រះមាលា * មើល = ទ្រង់ទត * មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី * ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា * ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា * ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី * ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ * ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី * ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ * ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ * ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី * ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី * ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក * ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា * ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ * ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ * ម្ហូប = ព្រះឱជារស _____________________________________________ ៙ យ ៚ * យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង _____________________________________________ ៙ រ ៚ * រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ * រង = ព្រះសថា * រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍ * រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍ * រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា * រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ * រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា * រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង * រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ * រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ * រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា * រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា _____________________________________________ ៙ ល ៚ * លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់ * លម = ព្រះថវិកា * លាជ = ព្រះលាជ * លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា * លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី * វធម្មតា = ព្រះវ * វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា * វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ * វាវ = ព្រះកិលោមកៈ * វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត * វាំងនន = ព្រះសាណិយា * វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ _____________________________________________ ៙ ស ៚ * សក់ = ព្រះកេសា * សម = ស្នងព្រះអង្គុលា * សលៀង = ព្រះសលៀង, ព្រះរាជយាន * សរសេរ = ទ្រង់លិខិត * សើច = ទ្រង់ព្រះសម្រួល * សរសៃ = ព្រះនហារូ * ស៊ង = ព្រះសុពណ៌កោស * សង្វារ = ព្រះកេយុរា * សង្ស័យ = ទ្រង់វិចិកិច្ឆា * សន្លប់ = ទ្រង់ព្រះវិសញ្ញី * សន្លាក់​កដៃ = ព្រះសន្ធិករ * សារពើ​បន្លែ = បន្លែព្រះស្ងោយ * សារពើ​អន្លក់ = អន្លក់ព្រះស្ងោយ * សាច់ = សាច់ព្រះស្ងោយ * សាច់ធ្មេញ (អញ្ចាញធ្មេញ) = អញ្ចាញព្រះទន្ត * សិតសក់ = ទ្រង់សិតព្រះកេសា * ស៊ី = ទ្រង់សោយ * សួត = ព្រះបប្ផាសៈ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ដែនដី​តាំង​ទុក​ឲ្យ​មហាជន​ប្រព្រឹត្ត​តាម = ព្រះរាជបញ្ញាត្តិ។ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ផែនដី​តែង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ឯង = ព្រះរាជនិពន្ធ។ * -សេចក្ដី​បម្រាម​ឬ​បង្គាប់​ដល់​ខ្ញុំ​រាជការ​ឬ​អាណា​ប្រជាជន = ព្រះរាជប្រកាស។ * សេះគង់ = ព្រះទីន័ងអស្សតរ * ស៊ែ = ព្រះកសា * សម្ដី = ព្រះរាជតម្រាស់ -សំបុត្រ​ធម្មតា​ដែល​ប្រើ​ទៅ​មក​រក​គ្នា ឬ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​និង​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង = ចុតហ្មាយ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​នគរ​ប្រទេស​រាជ = អក្សរសារ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​ប្រទេស​ឯករាជ្យ មាន​អំណាច​ដូច​ក្សត្រិយ៍​ម្ចាស់ផែនដី​ប្រើ​ចេញ​ទៅ​ប្រទេស​ក្រៅ = សុភអក្សរសារ។ -សំបុត្រ ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជ​អាជ្ញា​ហ្លួង​នូវ​ចៅហ្វាយស្រុក​ក្រមការ​ខេត្ត​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ ម្ចាស់ផែនដី ឬ​សេនាបតី​អំពី​រាជការ​ផ្សេងៗ = សំបុត្របក។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ចេញ​ឲ្យ​ដឹង​ទូទៅ​គ្រប់គ្នា = ព្រះរាជឱង្ការ​នូវ​ព្រះបន្ទូល​សុរសីហនាទ។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ផ្ញើ​ទៅ​មក​ដល់​ម្ចាស់ផែនដី​ដូចគ្នា = ព្រះបរមរាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ពុំ​មែន​ជា​ផ្លូវ​រាជការ = ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ក្នុង​កិច្ចរាជការ = ព្រះរាជឱង្ការលេខា។ -សំបុត្រ​រាជការ​ឲ្យ​កាន់​ទៅ​កោះ​មនុស្ស​ឬ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ផ្សេងៗ = ហ្មាយ។ -សំបុត្រ​សរសេរ​សូម​បើក​របស់​ផ្សេងៗ ឬ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទុក​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី = ដីកា។ -សំបុត្រ​សេនាបតី​ឬ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជអាជ្ញា​ហ្លួង = ទងត្រា។ -សំបុត្រ​ព្រះ​រាជជននី ឬ​សម្ដេច​ព្រះអគ្គមហេសី = ព្រះរាជសវនីយលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ប្រើ​ជា​ធម្មតា = ព្រះរាជបន្ទូលលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​ដទៃ​ក្រៅ = ព្រះបវររាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​អគ្គមហាសេនាបតី ឬ​មេទ័ព​ធំ = សារត្រា។ * សម្បុរ = ព្រះឆវី * សំបោរ = ព្រះសិង្ឃានិកា * សំពត់ = ព្រះពស្ត្រ * សំពត់​ងូតទឹក = ព្រះឧទកសាដក, សុក្ខសាដក * សំពត់​ចាប់​ទឹក = ព្រះតេមិយសាដក * សំពត់​អង្កាញ់ = ព្រះបព្វកៈ * សម្រាលកូន = ទ្រង់ប្រសូត, ទ្រង់សម្ភព * សម្លក់ = ទ្រង់ឱលោកនៈ * សម្លឹង = ទ្រង់ឧលោកនៈ * សំឡេង = ព្រះសុរសៀង * ស្គម = ព្រះកីសោ * ស្ងៀម = ទ្រង់តុស្នី * ស្ដោះ = ទ្រង់នុដ្ឋហា * ស្ទាប = ទ្រង់អាមសនៈ * ស្និត (ក្រាស​ធ្មេញ​ល្អិត) = ព្រះសម្អាងកេសា * ស្បែក = ព្រះតចៈ * ស្បែកជើង = ព្រះសុពណ៌បាទ * ស្បៃ​ជ្រលក់​ទឹក = ព្រះសីតសុភាក់ * ស្បៃ​ដណ្ដប់ = ព្រះសុភាក់ * ស្ពាយឆៀង = ទ្រង់ព្រះសោវត្ថិកា * ស្មងជើង = ព្រះជង្ឃ * ស្មា = ព្រះអង្សា * ស្រឡាញ់ = ទ្រង់​សព្វព្រះរាជហឫទ័យ * ស្រា = ព្រះចណ្ឌរស * ស្រេក = ទ្រង់បិបាសា * ស្រែង = ព្រះកិលាសៈ * ស្រោមជើង = ព្រះសុពណ៌កោសបាទ * ស្លាក្រក = ព្រះស្រីខណ្ឌក៍ * ស្លាជីគ្រប (ស្លាជីប) = ព្រះបិធាន * ស្លា​ខ្ចី = ព្រះស្រីហរិត * ស្លាតម្ពុល = ព្រះស្រីតម្ពុល * ស្លា​បុក = ព្រះស្រីចុណ្ណៈ * ស្លាស្លឹង = ព្រះស្រីសុក្ខ * ស្លាបប៉ាកកា = ព្រះគរុកំ * ស្លាបប្រចៀវ = ព្រះវង្សកុបាត * ស្លាបព្រា = ស្នងព្រះអង្គុលី * ស្លាប់ (លោកសង្ឃ) = អនិច្ចកម្ម * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ) = សោយព្រះទិវង្គត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់) = សុគត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​អ្នកអង្គម្ចាស់) = ក្ស័យព្រះជន្ម * ស្លាប់ (អគ្គមហេសី) = សោយព្រះវិលាល័យ * ស្លេស្ម = ព្រះសេម្ហៈ * ស្វេតច្ឆត្រ = ស្វេតច្ឆត្រ * ស្អូច = ព្រះកិបិលកា _____________________________________________ ៙ ហ ៚ * ហិត = ទ្រង់ឃាយី * ហឹប = ព្រះមញ្ជូសា * ហឺត = ព្រះសាសរោគ * ហែម​ស្លា​ព្រះពរ = ស្រាពក៍ព្រះស្រី *ហ៊ុត _____________________________________________ ៙ អ ៚ -អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។ -អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។ * អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ * អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ * អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា * អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ * អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ * អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ * អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា * អាចម៍ = ព្រះករីសៈ * អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ * អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ * អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា * អាវ = ព្រះភូសា * អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ * អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា * ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍ * ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា * ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ * អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ ==ឯកសារ​យោង== {{Reflist}} ប្រភព​ពី Cambodiadocument ក៏មាន​ជា​វចនានុក្រម online ផងដែរ​ នៅ[http://royalw.webonary.org/ ទីនេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726185807/http://royalw.webonary.org/ |date=2019-07-26 }} ។ {{ក្រុមភាសានៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] bj4ah465g2srt1njg20ib9qvvupz2bn 335815 335813 2026-05-25T01:42:08Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/335813|335813]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-31067-50|~2026-31067-50]] ([[User talk:~2026-31067-50|ការពិភាក្សា​]]) 335815 wikitext text/x-wiki {{cleanup-rewrite}} {{Infobox language | name = ភាសារខ្មែរ | altname = ខ្មែរ | pronunciation = {{IPA-km|pʰiəsaː kʰmae|}}<br />{{IPA-km|kʰeːmarapʰiəsaː|}} | region = {{Plain list| * [[កម្ពុជា]] * [[ថៃ]] <small>([[ប្រទេសថៃខាងកើត|ខាងកើត]] និង [[ភាគឦសាន (ថៃ)|អ៊ីសាន]])</small> * [[វៀតណាម]] <small>([[ដីសណ្តមេគង្គ]] និង [[ភាគអាគ្នេយ៍ (វៀតណាម)|ភាគអាគ្នេយ៍]])</small> }} | ethnicity = [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | date = ២០១៩ | speakers2 = ១៧​ លាននាក់ | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ីទិក]] | ancestor = [[ភាសាប្រូតូ-ខ្មែរ]] | ancestor2 = [[ខ្មែរបុរាណ]] | ancestor3 = [[Middle Khmer]] | script = {{Plain list| [[អក្សរខ្មែរ]] }} | nation = {{Flag|កម្ពុជា}} ---- {{flag|អាស៊ាន}}<ref>{{cite web|url=http://asean.org/asean/asean-member-states|title=Languages of ASEAN|access-date=7 August 2017}}</ref> | minority = {{Flag|ថៃ}} </small> <br /> {{Flag|វៀតណាម}} <small> <br/> | agency = [[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា]] | iso1 = km | iso2 = khm | lc1 = Khm | ld1 = Khmer | lc2 = Kxm | ld2 = [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ]] | glotto = khme1253 | glottoname = Khmeric | glotto2 = cent1989 | glottoname2 = Central Khmer | lingua = 46-FBA-a | image = PhiesaKhmae.svg | imagecaption = Phéasa Khmêr "Khmer language" written in Khmer script | map = Austroasiatic-en.svg | mapcaption = {{legend|#61FFBC|Khmer}} | notice = IPA }} '''ភាសាខ្មែរ''' គឺជាភាសាកំណើតរបស់[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ជនជាតិខ្មែរ]]និងជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ [[ភាសាសំស្ក្រឹត]]និង[[ភាសាបាលី]]បាន​ជួយបង្កើតខេមរភាសា ព្រោះភាសាខ្មែរបានខ្ចីពាក្យច្រើនពីភាសាទាំងពីរនេះ។ ​មាន[[អក្សរក្រម]]វែងជាងគេកម្ពុជានៅលើពិភពលោក ។​ វាជាភាសាមួយដ៏ចំណាស់​ ដែលប្រហែលជាមានដើមកំណើតតាំងតែពី​២០០០ឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ។ [[ឯកសារ:ភាសាខ្មែរ DaunPenh.png|រូបភាពតូច|ភាសាខ្មែរជាអក្សរខ្មែរដោយប្រើពុម្ពអក្សរភាសាខ្មែ[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រ]]]] [[ឯកសារ:Khmer Implementation ASEAN.png|រូបភាពតូច|ការអនុវត្តនិយាយភាសាខ្មែរ ពណ៌ខៀវដិតជាភាសានិយាផ្លូវការក្នុង ពណ៌ទឹកក្រូចជាភាសាជនជាតិខ្មែរក្រោម និង ខ្មែរសុរិន្ទ ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសថៃ-វៀតណាម និងពណ៌លឿងមានវត្តមានជនភៀសខ្លួនតាមប្រទេសនានានៅពិភពលោក]] ភាសាខ្មែរមានឥទ្ធិពលទៅលើLlenguatgeនិង[[ភាសាឡាវ]]។ ​ភាសាពីរនេះបានខ្ចីពាក្យជាច្រើន ពីភាសាខ្មែរដែល នាំឲ្យពួកអឺរ៉ុបស្មានថាវានៅក្នុងអំបូរភាសាដូចគ្នា។ ភាសាថៃ និង ភាសាឡាវស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ]] ឯភាសាខ្មែរស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]]​ជាមួយ[[ភាសាមន]]និង[[ភាសាវៀតណាម]]។ ភស្តុតាងមួយដែលបង្ហាញអំពីការប្រើតួអក្សរខ្មែរ គឺនៅក្នុងសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ វៀតណាមខាងត្បូង​ដែលក្នុងសិលាចារឹកនោះមានចុះ[[ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជា|កា]]លបរិច្ឆេទ​ឆ្នាំ៦១១ ។ * ថ្មីៗនេះមានបណ្ឌិតជាច្រើ ដើម្បីបង្អួតស្នាដៃរបស់ខ្លួន បានធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងផុសផុល ក្នុងការគាស់ក៏កាយអក្សរដូនតាពីសម័យកាលមុនៗ យកមកបង្ហាញ នេះជារឿងល្អណាស់ ក៏ប៉ុន្តែ ការដែលអស់លោក យកអក្សរដូនតាមកប្រើលាយឡំនិង ខេមរៈភាសា វាជារឿងផ្ដេសផ្ដាសបំផុត ជាពិសេសពួកមន្ត្រីផ្នែកច្បាប់មួយចំនួន ដែលរៀនជំនាញផ្សេងសោះ ចេះលើកយកអក្សរសាស្ត្រខ្មែរមកច្របល់ និង ខេមរៈភាសា ដែលព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ខំបង្កើតកិច្ចប្រែសម្រួលអស់រាប់សិបឆ្នាំ ដើម្បីកំណត់ជា ភាសារួម ក្នុងការកំណត់នៃរបៀបសរសេរ ឱ្យតាមគោលការណ៍តែមួយនៃព្រះរាជាអាណាចក្រកម្ពុជា ដើម្បីគ្រប់គ្រងលើជនជាតិភាគតិចទាំងអស់នៅកម្ពុជា មិនថា បុគ្គលណាមួយចង់យករបៀបសរសេរណាមួយ ពីសម័យអង្គរ ចតុមុខ លង្វែក ឧដុង្គ កួយ សួយ សម្រែ ឬ អក្សរផ្សេងៗទៀតនោះទេ តែអ្នកទាំងអស់នេះ មិនត្រូវលើកយករបៀបសរសេរផ្សេងៗដែលផ្ទុយពីរបៀបសរសេរនៃខេមរៈភាសា មកប្រើក្នុងសង្គមរដ្ឋបាល របស់កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននោះទេ ព្រោះវានិងធ្វើឱរបៀបសរសេរជារួម ក្លាយជារបៀបសរសេរដែលមិនមានលក្ខណៈជារួម ដូចនេះ កូនខ្មែរនិងឆ្គួតវង្វេងជាក់ជាពុំខាន ។ ថ្មីៗនេះមានពួកបណ្ឌិតច្បាប់មួយក្រុម បានយករបៀបសរសេរតាមលំនាំឧដុង្គឡើងវិញ ដែលសរសេរជាស្លាកថា សាលាយុត្តិធម្ម ដែលបណ្ឌិតទាំងអស់នេះចង់បញ្ចាក់ថា ពួកគេទៅយករបស់ដូនតាមកវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ចង់សួរថា ជំនាញរបស់អស់លោកផ្នែកច្បាប់ ទាក់ទងអីទៅនិងការរៀបរៀងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ? សម័យឧដុង្គ ប្រទេសវឹកវរដោយសង្គ្រាម មានរដ្ឋប្រហារមិនឈប់ ស្ដេចជំនាន់នោះមានពេលឯណាប្រែសម្រួលអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ? == អ្វីទៅជាខេមរៈភាសាខ្មែរ == ខេមរៈភាសា មានន័យថា ភាសាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានចំនួនអ្នកប្រើច្រើន ដោយកំណត់ជាភាសារួមជាតិសាសន៍ខ្មែរ ឧទាហរណ៍: ខេមរៈភាសា ដែលមានរបៀបសរសេរផ្ទាល់ខ្លួន មានប្រជាជនខ្មែរ ប្រើប្រាស 10លាននាក់ និងទទួលស្គាល់ជាភាសាផ្លូវការណ៍ ដើម្បីប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជា ដូចនេះ មិនថាលោកអ្នក សរសេរអក្សរ ក្នុងទម្រង់ជា ភាសាកួយ សម្រែ ភ្នង ទំពួន សំស្ក្រឹត បាលី លង្វែក ឧដុង្គក្ដី គឺមិនអាចញាត់បញ្ចូលក្នុងភាសាផ្លូវការណ៍បាននោះទេ ។ ឧទាហរណ៍ទី២ មិនថាពួករៀនច្បាប់មួយចំនួនក្ដី មិនថាជនជាតិភាគតិចខ្មែរក្ដី ដែលមានរបៀបសរសេរនៃការបក្របតាមក្រុមជនជាតិរបស់ខ្លួន មិនអាចប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជាបាននោះទេ ពួកគេត្រូវ ប្រែសម្រួល របៀបសរសេររបស់ពួកគេមកជាខេរៈភាសាទាំងអស់ តាមរយៈ ស្មៀនភូមិ ឃុំសង្កាត់ របស់ពួកគេ ក្នុងប័ណ្ណសម្គាល់ណាមួយដូចជា៖ អត្តសញ្ញាណប័ណ សៀវភៅស្នាក់ ឬ សំបុត្រកំណើតផ្សេងៗ ត្រូវប្រើជាខេមរៈភាសា ដែលជាភាសារួម ។ បើអ្នកណាម្នាក់ ចង់យករចនាបទ នៃតួអក្សរខ្មែរណាមួយមកប្រើ វាមិនអីនោះទេ ដោយគ្រាន់តែអ្នកធ្វើការសរសេរជារបៀបនៃការប្រកបអក្សររបស់តួអក្សរ នៃខេមរៈភាសា ហើយគ្រាន់តែផ្លាសប្ដូរ នូវពុម្ពអក្សរ (Font) ដែលអស់លោកចង់ប្រើប្រាសទៅបានហើយ មានន័យថា អាននិងប្រកបជាខេមរៈភាសា តែពាក្យនោះសរសេរជារចនាបថ នៃ ពុម្ពអក្សរ សំស្ក្រឹត អង្គរ បាលី លង្វែក ឬ ឧដុង្គ ។ == យុត្តិ/ធម្ម == ពាក្យត្រូវគួរសរសេរថា {{យុត្តិធម៌}} ពីព្រោះពាក្យនេះមិនអាចថែមស្រៈណាមួយដើម្បីអានបន្តបានទេ ដែលមានន័យថា ពាក្យដែលមិនអាចប្រែប្រួល ចំណែកឯពាក្យយុត្តិធម្ម » ធម្ម អាចបន្ថែមស្រៈ អានបន្ត មានន័យថា ពាក្យ ធម្ម អាចប្រែទៅជា ធម្មា ដូចនេះ យុត្តិធម្មា និងក្លាយជាឃ្លាឆ្គង ដែលប្រែប្រួលទៅជាន័យផ្សេងទៀតដូចនេះហើយ ការសរសេរ យុត្តិធម្ម គឺខុសវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ទាំងស្រុង ។ == <span lang="ខ្មែរ" dir="ltr">អ</span>ក្សរ[[ខ្មែរ|ខ្មែរ]] == អក្សរ តាម​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត មាន​ន័យ​ថា ទន់​ភ្លន់​ អាច​បត់​បែន​បាន អាច​យក​ទៅ​ច្នៃ​បាន តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ តាម​ការ​ប្រកប​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​មួយ​ទៀត ឬ​តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ជើង​អក្សរ​ណា​មួយ ។ អក្សរ ​ឬ​អក្ខរៈ អាច​ហៅ​បាន​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា “វណ្ណៈ” មាន​ចែក​ជា​បី​ក្រុម​គឺ ៖ #ព្យញ្ជនៈ មាន ៣៣+២=៣៥ តួ ។ #ស្រៈ​ពេញ​តួ ១២+៣=១៥ តួ ។ #ស្រៈ​និស្ស័យ​ពី​មុន​​មាន ២១ តែ​ត្រូវ​បន្ថែម ៧ ទៀត​បាន​ទៅ​ជា​ ២៨​ តួ បើ​គិត​ទាំង​សំឡេង ។ តែ​បើ​គិត​តែ​រូប​មាន​ ២៧ តួ ព្រោះ​​ស្រៈ (អ) មាន​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ឃោសៈ​ទាំង​អឃោសៈ ។ ===ព្យញ្ជនៈភាសាខ្មែរ​=== [[ឯកសារ:AncientKhmerScript.jpg|right|thumb|300px|សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាមួយដែលមានវ័យចំណាស់។]] {| {{tablabonita}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |+ | ក | | ខ || គ || ឃ || ង |- | ច | | ​ឆ || ជ || ឈ || ញ |- | ដ | | ឋ || ឌ || ឍ || ណ |- | ត | | ថ || ទ ||​ ធ || ន |- | ប | | ផ || ព || ភ || ម |- | យ | | រ || ល || វ || ស |- | ឝ||| ឞ|| ហ | | ឡ || អ |- |} ===ជើងរបស់ព្យញ្ជនៈ === ព្យញ្ជនៈ​ប្រៀប​បាន​នឹង​មនុស្ស​ដែរ​ គឺ​មាន​សក់( ៊ )មាន​តួ​ខ្លួន (ក) មាន​ជើង (្ក) ។ រូប​នៃ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ​មាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ដូច​គ្នា​នឹង​តួ​អង្គ​ព្យញ្ជនៈ​ដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​តូច​ជាង​តួ និង​ពុំ​មាន​"សក់"ទេ ។ ខាង​ក្រោម​នេះ គឺ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ ។ ្ក ្ខ ្គ ្ឃ ្ង , ្ច ្ឆ ្ជ ្ឈ ្ញ , ្ដ ្ឋ ្ឌ ្ឍ ្ណ , ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ​, ្ប ្ផ ្ព ្ភ ្ម , ្យ ្រ ្ល ្វ ្ស , ្ឞ ្ឝ ្ហ ្ឡ ្ឬអ របៀប​សរសេរ ជើង​ព្យញ្ជនៈ ភ្ជាប់​ជា​មួយ​តួ​ព្យញ្ជនៈ ដូច​ខាង​ក្រោម​ ៖ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |ក្ក || ខ្ខ || គ្គ || ឃ្ឃ|| ង្ង |- | ច្ច ||​ឆ្ឆ ||ជ្ជ || ឈ្ឈ || ញ្ញ |- | ដ្ដ ||ឋ្ឋ ||ឌ្ឌ || ឍ្ឍ || ណ្ណ |- | ត្ត || ថ្ថ || ទ្ទ ||​ធ្ធ || ន្ន |- | ប្ប || ផ្ផ ||ព្ព || ភ្ភ || ម្ម |- |យ្យ ||រ្រ ||ល្ល ||វ្វ ||ស្ស |- | ឝ្ឝ|| ឞ្ឞ|| ហ្ហ || ឡ ||អ្អ |- | | |} === ស្រៈនិស្ស័យ === ស្រៈនិស្ស័យ​គឺ​តួ​អក្សរ ដែល​ជា​ទី​ពឹង​ពាក់​អាស្រ័យ​នៃ​ព្យញ្ជនៈ ។ បើ​សរសេរ​តែ​រូប​វា​ដាច់​តែ​ឯង​នោះ នឹង​ពុំ​មាន​ន័យ​ប្រាកដ​ប្រជា​ថា​យ៉ាង​ណាៗ​នោះ​ឡើយ ។ ដូច​ជា​ស្រៈ ា ស្រៈ ៅ មាន​តែ​រូប និង​សំឡេង​ផ្សំ តែ​ពុំ​មាន​សារៈ​អ្វី​ទេ ។ ស្រៈ​និស្ស័យ​មាន ២១ តួ តាម​ការ​កំណត់​របស់​ក្បួន​ពី​មុន​នោះ​គឺ ្​ ា ិ ី ឹ ឺ ុ ូ ួ ើ ឿ ៀ េ ែ ៃ ោ ៅ ុំ ំ ាំ ះ ។ ប៉ុន្តែ​អស់​លោក​អ្នក​អក្សរសាស្រ្ត​ក្រោយ​មកសន្មត​ថា មាន​តែ២០តួវិញ ព្រោះ​ថា ស្រៈ​(អ) មាន​តែ​សំឡេង​តែ​គ្មាន​រូប​ មិន​គួរ​នឹង​រាប់​បញ្ចូល​ទេ ។ ស្រៈ​(អ) នេះ​មាន​បង្កប់​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​អស់ ទោះ​ជា​ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី ប៉ុន្តែ​ប្រសិន​បើ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​សំឡេង​ឃោសៈ គេ​អាន​តាម​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ គឺ​សំឡេង(អ៊) ឧទាហរណ៍ ងា ងិ ងី ញោ ញៅ ទុំ ទាំ ទះ.... ។ បើ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​អឃោសៈ ​វា​មាន​សំឡេង (អ) ដូច​ជា កា កី កោ ចូ ចើ ចេ ចែ ចៃ ចោ... ។ ចំពោះ​ស្រៈ ួ ឿ និង ៀ ទោះ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី វា​នៅ​តែ​មាន​សូរ​សំឡេង “អួ” (អឿ-អៀ) ដូច​គ្នា​ នេះ​វាជា​ករណី​លើក​លែង​សម្រាប់​ស្រៈ​និស្ស័យ​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ រីឯ​ស្រៈ​៤​ទៀតដូច​ជា ស្រៈ ុះ ិះ ោះ វិញ​នោះ កាល​ពី​មុន​លោក​មិន​យក​មក​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ស្រៈ​និស្ស័យ​ទេ ។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ ដោយ​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា មាន​ពាក្យ​ជា​ច្រើន ដែល​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ស្រៈ​ទាំង​នេះ នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​ខ្មែរ​ជា​ចាំ​បាច់​នោះ ទើប​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាន់​ក្រោយ ​ក៏​បាន​សម្រេច​បញ្ចូល​បន្ថែម​ស្រៈ​ទាំង​៤នេះ ហើយ​ស្រៈ​និស្ស័យ​ក៏​បាន​កើន​ដល់ (២១-១)+៤ = ២៤ ហើយ​បើ​បន្ថែម​ស្រៈ ​ ឹះ ,ស្រៈ ើះ, ស្រៈែះ ពីលើស្រៈ​និស្ស័យ​ដែល​ធ្លាប់​ឃើញ​​មាន​នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​សម្ដេច​ ជួន ណាត ក្ដី ក្នុង​អត្ថបទ​នានា​ក្ដី​ទៀត​នោះ ស្រៈ​និស្ស័យ​អាច​កើន​ឡើង​ដល់​ ២៦ ឬ ២៧(៤០តួ)។ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} {{ស្រៈនិស្ស័យខ្មែរមាន40តួរ}} || ស្រៈអ ||ស្រៈ អា || ស្រៈអិ || ស្រៈអី ||ស្រៈអឹ |- || ស្រៈអឺ ||ស្រៈ អុ || ស្រៈអូ || ស្រៈអួ ||ស្រៈអើ |- ||ស្រៈអឿ ||ស្រៈ អៀ ||ស្រៈ អេ ||ស្រៈ អែ ||ស្រៈអៃ |- || ស្រៈអោ ||ស្រៈ អៅ ||ស្រៈ អុំ ||ស្រៈអំ ||ស្រៈអាំ |- || ស្រៈអះ || ស្រៈអិះ ||ស្រៈ អុះ || ស្រៈអេះ ||ស្រៈអោះ |- || ស្រៈអៈ || ស្រៈអិៈ ||ស្រៈ អឹៈ || ស្រៈអីះ ||ស្រៈអឹះ |- ||ស្រអឺះ |ស្រៈអើះ |ស្រៈអែះ |ស្រៈអុៈ |ស្រៈអួៈ |- |ស្រៈអៅ |ស្រៈអូះ |ស្រៈអួះ |ស្រៈអក់ |ស្រៈអា័ |} === ស្រៈពេញតួ === អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជំនាន់​មុន​ចែង​ថា ស្រៈ​ពេញ​តួ​មាន ១៦ តួ ដោយ​រាប់​យក​ អ អា មក​បញ្ចូល​ផង ។ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បច្ចុប្បន្ន​លោក​ដក​យក​ “៛អ” និង “អា” នេះ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ព្រោះ​លោក​យល់​ថា​​ “អ” គឺ​ជា​ព្យញ្ជនៈ ដែល​ត្រូប​រាប់​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​ក្រុម​ព្យញ្ជនៈ ទាំង​៣៣​ តួ​នោះ​វិញ ។ ឯ “អា” គឺ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​បំបែក ​យក​តួ ​​​​​​​​​ “ អ” មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ “ ា ” ដូច្នេះ​ស្រៈ​ពេញ​តួ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​តែ ១៤​តួ​ទេ គឺ ឥ​ ឦ​ ឧ ​ឩ ឪ ឱ្យឫ ឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ឱ ឳ ។ ចំពោះ​អស់​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រៈ​ពេញ​តួ​ទាំង​១៤ជាៗ​នេះ ស្រៈ ឩ គេ​មិន​សូវ​ប្រើ​ទេ ដូច្នេះ​ គួរ​រាប់​យក​ត្រឹម​តែ ១៣ តួវិញ ព្រោះ​គេ​ប្រើ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ឩ នេះ​តែ​ពាក្យ “ព្រះ​ឩរូ” មួយម៉ាត់​គត់ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ “ រាជ​ស័ព្ទ ” មាន​ន័យ​ថា “​ ភ្លៅ​ស្ដេច ” ។ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |អ | អា || ឥ ||ឦ || ឧ || ឧុ\ឩ||ឪ||ឱ្យ |- |ឫ |ឬ ||ឭ ||ឮ ||ឯ ||ឰ ||ឱ ||ឩិ៏\ឳ |- |ឨ |} == មុខងាររបស់ព្យញ្ជនៈ == *<u>ជាព្យញ្ជនៈដើម</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ក ខ គ ឃ​ ជាព្យញ្ជនៈដើម * <u>ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ត​ ន ស ញ ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់ * === ស្រៈសំឡេងស្មើគ្នា === '''អៃ=អ័យ អេយ្យ''' * កៃ ដៃ ចៃ ហៃ ខៃ * គៃ លៃ មៃ រៃ វៃ ទៃ * ច័យ វិស័យ សម័យ អាយុខ័យ * ន័យ ជ័យ វ័យ ហទ័យ * អធិបតេយ្យ=អធិបតៃយ៍ ប្រជាធិបតេយ្យ =ប្រជាធិបតៃយ៍ ធម្មាម្មាធិបតៃយ៍ '''អាំ = អម្ម អ័ម''' * កាំ ចាំ ដាំ * មាំ គាំ លាំ រ;->ម្ម ចម្ម សម្មាទិដ្ឋិ អម្ម កម្ពុជា * ធម្ម គម្ម === តួលេខ ខ្មែរ === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |០||១ || ២ || ៣||៤||៥||៦||៧||៨||៩ |- |} [១០ ១១ ១២ ១៣]<code>PHANNA1111</code> * នៅក្នុងភាសាខ្មែរមានពាក្យខ្លះក្លាយមកពីភាសាដូចទៅ​​៖ ===ភាសាបារាំង មក ភាសាខ្មែរ === *''ម៉ូតូ'' ដែលក្លាយមកពី ''moto'' ។ *''កាហ្វេ'' ដែល​ក្លាយ​មកពី ''café'' ។ *''កុងតាក់'' ដែលក្លាយមកពី ''contact'' ។ *''ហ្គាស្ទ្រិច'' រលាកក្រពះ ''gastrique'' ។ *''ម៉ាស៊ីន'' ដែលក្លាយមកពី ''machine'' ។ *វ៉ាកង ដែលក្លាយមកពីពាក្យ vacances។ * ភាសាបារាំងត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងពាក្យបច្ចេកទេសកម្ចី។ === ភាសាអង់គ្លេស === * [[កុំព្យូទ័រ]] ដែលក្លាយមកពី ''computer'' ។ * ''មីទិង'' ក្លាយមកពី​ ''meeting'' ។ * ក្បាលកុំព្យូទ័រ ក្លាយក្បាលមនុស្ស។ === ភាសាថៃ (សៀម) === * ''កាពិ'' កាពិផៅ * បៃតង * ហា ក្នុងពាក្យ [[ចោហារយ]] *កំផែង (សំដីថៃ) , កំពែង (ពាក្យខ្មែរ) *នេន (សំដីថៃ) , សាមណេរ (ពាក្យខ្មែរ) ===ពាក្យកម្ចីភាសាចិន=== * ចែ ហៅ បងស្រី *ហ៊ា ហៅ​ បងប្រុស *ពូថៅ ឬ ប៉ូវថៅ មកពីពាក្យថា ហ្វ៊ូថូវ (斧头) * ប៉ិកួៈ (ដំឡូង​រលួស) == រាជ្យ​សព្ទ == ៙ ក ៚ * ក = ព្រះសុរង * កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ * កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត * កង = ព្រះវល័យ * កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន) * កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា * កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ * កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ * កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា * កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត * កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី * កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ * កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី * កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ * កន្លើត = ព្រះតាលុ * កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ * កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ * កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត * កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ * កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ * កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ * កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍ * កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា * កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ * កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល * កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ * កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី * កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា * កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ * កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ * កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា * កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ * កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ * កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី * កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង) * កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី * កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា * កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ * កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ * កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត * កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល * កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ * កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ * កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី * ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ * ក្បាល = ព្រះសិរ * ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ * ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ * ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា * ក្រចក = ព្រះនខា * -ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។ * -ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។ * -ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។ * ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់ * ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ * ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ * ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី * ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ * ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ * ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី * ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ * ក្លស់ = ព្រះក្លស់ * ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ * ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ * ក្អក = ព្រះកាសៈ * ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ * ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន * ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល _____________________________________________ ៙ ខ ៚ * ខាក = ទ្រង់កក្ខារី * ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ * ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់ * ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍ * ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ * ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ * ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ) * ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ * ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ * ខ្នើយ = រងព្រះបាទ * ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់ * ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ * ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ * ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់ * ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ * ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ * ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី * ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ * ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ * ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា * ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ * ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា * ខ្លួន = ព្រះកាយ * ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី _____________________________________________ ៙ គ ៚ * គក់ (វាយ) = ទ្រង់ប្រហារ * គិត = ទ្រង់ព្រះចិន្ដា * គជ, តេជ, នប់, កុយ, គាថា = ព្រះគ្រូ * គូរ = ទ្រង់ព្រះលេខា * គោ = ព្រះទីន័ងឧសភរាជ * គោម = ព្រះឃរបទីប * គុំកួន = ទ្រង់អាឃាដ * គុម្ពត្រចៀក = ព្រះកាណ៌ * គ្រឿងក្រអូប​សម្រាប់​លាប = ព្រះសុគន្ធវិលេបនៈ * គំហក = ទ្រង់តជ្ជនាការ * គ្រហែម = ទ្រង់ព្រះឧក្កាសិត * គ្រុន = ព្រះទាហរោគ, ឌាហរោគ * គ្រូ = រាជគ្រូ * គ្រែ = ព្រះមញ្ចៈ * គ្រែដេក = ព្រះទែនបន្ទំ * គ្រែ​យាន = ព្រះរាជយាននុម៉ាត * គ្រែ​យាន​មាស = ព្រះសុវណ្ណរាជយាន * គ្រែ​អង្គុយ = ក្រឡាព្រះគំនាល់ _____________________________________________ ៙ ឃ ៚ * ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ * ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ * ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា _____________________________________________ ៙ ង ៚ * ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ * ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី * ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ _____________________________________________ ៙ ច ៚ * ចង្កា = ព្រះហនុកា * ចង្កើះ = ព្រះយមកា * ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប * ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា * ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ * ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌ * ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី * ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស * ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ * ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ * ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា * ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់ * ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ * ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ * ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន * ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា * ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា * ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា * ចំឡក = ព្រះបស្សការ * ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ * ច្រមុះ = ព្រះនាសា * ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក * ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ _____________________________________________ ៙ ឆ ៚ * ឆត្រ = ព្រះក្លស់ * ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា * ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ * ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា _____________________________________________ ៙ ជ ៚ * ជក់ = ទ្រង់សោយ * ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍ * ជន្លួញ = ព្រះបដោទ * ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ * ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ * ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា * ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត * ជីតា = ព្រះអយ្យកោ * ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត * ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា * ជុក = ព្រះមោលី * ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ * ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត _____________________________________________ ៙ ឈ ៚ * ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត * ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ * ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ * ឈាម = ព្រះលោហិត * ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក * ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ * ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍ * ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ * ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ * ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ * ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ _____________________________________________ ៙ ញ ៚ * ញញឹម = ទ្រង់ព្រះសិតាការៈ * ញើស = ព្រះសេទោ _____________________________________________ ៙ ដ ៚ * ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់ * ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ * ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ * ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ * ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង * ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា * ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា * ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប * ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា * ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ * ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ * ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ * ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់ * ដៃ = ព្រះហស្ត * ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ * ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ * ដោះ = ព្រះថ័ន _____________________________________________ ៙ ត ៚ * តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត * តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ * តាំង = ព្រះបីថំ * តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ * ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត * ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល * ត្រចៀក = ព្រះស្រោត * ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ * ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតម្រិះ _____________________________________________ ៙ ថ ៚ * ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត * ថ្ងាស = ព្រះនលាត * ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ * ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ * ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ * ថ្លើម = ព្រះយកនៈ _____________________________________________ ៙ ទ ៚ * ទាច = ព្រះវក្កៈ * ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ * ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ * ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ * ទឹកតែ = ព្រះបានរស * ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស * ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ * ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ * ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ * ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា * ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់ * ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ * ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី * ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ * ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា * ទួញ = ទ្រង់សោក * ទៀន = ព្រះសិខាទីប * ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត * ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី * ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប * ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ * ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ _____________________________________________ ៙ ធ ៚ * ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ * ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ * ធូប = ព្រះធូប * ធ្មេញ = ព្រះទន្ត _____________________________________________ ៙ ន ៚ * និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី) * និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ * និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ * ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ * នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ * នៅ = គង់ * នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់ _____________________________________________ ៙ ប ៚ * បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស * បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា * បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា * បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ * បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា * បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី) * បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង * បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ * បេះដូង = ព្រះហទយៈ * ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា * ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម * ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា * ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ * ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា * ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល * ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់ * ប្រេង = ព្រះតេលៈ * ប្អូន = ព្រះអនុជ _____________________________________________ ៙ ផ ៚ * -ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។ * -ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។ * ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌ * ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌ * ផឹក = ទ្រង់សោយ * ផ្កា = ព្រះបុប្ផា * ផ្ចិត = ព្រះនាភី * ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា * ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍ * ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ * ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់ * ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី * ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី * ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ * ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី *ផាន់ណា= ទ្រាំ _____________________________________________ ៙ ព ៚ * ពក = ព្រះបីឡកា * ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស * ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ * ពាន = ព្រះពាន * ពានស្លា = ពានព្រះស្រី * ពិតាន = ព្រះពិតាន * ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ * ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស * ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ * ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ * ពោះ = ព្រះឧទរ * ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ * ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ * ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍ * ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ * ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ) * ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់ _____________________________________________ ៙ ភ ៚ * ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍ * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍ * ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង * ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់ * ភ្នែក = ព្រះនេត្រ * ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ * ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា _____________________________________________ ៙ ម ៚ * មកុដ = ព្រះមកុដ * មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា * មាត់ = ព្រះឱស្ឋ * មុខ = ព្រះភក្ត្រ * មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ * មុន (រោគ) = ព្រអសា * មួក = ព្រះមាលា * មើល = ទ្រង់ទត * មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី * ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា * ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា * ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី * ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ * ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី * ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ * ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ * ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី * ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី * ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក * ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា * ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ * ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ * ម្ហូប = ព្រះឱជារស _____________________________________________ ៙ យ ៚ * យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង _____________________________________________ ៙ រ ៚ * រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ * រង = ព្រះសថា * រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍ * រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍ * រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា * រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ * រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា * រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង * រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ * រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ * រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា * រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា _____________________________________________ ៙ ល ៚ * លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់ * លម = ព្រះថវិកា * លាជ = ព្រះលាជ * លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា * លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី * វធម្មតា = ព្រះវ * វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា * វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ * វាវ = ព្រះកិលោមកៈ * វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត * វាំងនន = ព្រះសាណិយា * វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ _____________________________________________ ៙ ស ៚ * សក់ = ព្រះកេសា * សម = ស្នងព្រះអង្គុលា * សលៀង = ព្រះសលៀង, ព្រះរាជយាន * សរសេរ = ទ្រង់លិខិត * សើច = ទ្រង់ព្រះសម្រួល * សរសៃ = ព្រះនហារូ * ស៊ង = ព្រះសុពណ៌កោស * សង្វារ = ព្រះកេយុរា * សង្ស័យ = ទ្រង់វិចិកិច្ឆា * សន្លប់ = ទ្រង់ព្រះវិសញ្ញី * សន្លាក់​កដៃ = ព្រះសន្ធិករ * សារពើ​បន្លែ = បន្លែព្រះស្ងោយ * សារពើ​អន្លក់ = អន្លក់ព្រះស្ងោយ * សាច់ = សាច់ព្រះស្ងោយ * សាច់ធ្មេញ (អញ្ចាញធ្មេញ) = អញ្ចាញព្រះទន្ត * សិតសក់ = ទ្រង់សិតព្រះកេសា * ស៊ី = ទ្រង់សោយ * សួត = ព្រះបប្ផាសៈ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ដែនដី​តាំង​ទុក​ឲ្យ​មហាជន​ប្រព្រឹត្ត​តាម = ព្រះរាជបញ្ញាត្តិ។ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ផែនដី​តែង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ឯង = ព្រះរាជនិពន្ធ។ * -សេចក្ដី​បម្រាម​ឬ​បង្គាប់​ដល់​ខ្ញុំ​រាជការ​ឬ​អាណា​ប្រជាជន = ព្រះរាជប្រកាស។ * សេះគង់ = ព្រះទីន័ងអស្សតរ * ស៊ែ = ព្រះកសា * សម្ដី = ព្រះរាជតម្រាស់ -សំបុត្រ​ធម្មតា​ដែល​ប្រើ​ទៅ​មក​រក​គ្នា ឬ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​និង​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង = ចុតហ្មាយ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​នគរ​ប្រទេស​រាជ = អក្សរសារ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​ប្រទេស​ឯករាជ្យ មាន​អំណាច​ដូច​ក្សត្រិយ៍​ម្ចាស់ផែនដី​ប្រើ​ចេញ​ទៅ​ប្រទេស​ក្រៅ = សុភអក្សរសារ។ -សំបុត្រ ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជ​អាជ្ញា​ហ្លួង​នូវ​ចៅហ្វាយស្រុក​ក្រមការ​ខេត្ត​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ ម្ចាស់ផែនដី ឬ​សេនាបតី​អំពី​រាជការ​ផ្សេងៗ = សំបុត្របក។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ចេញ​ឲ្យ​ដឹង​ទូទៅ​គ្រប់គ្នា = ព្រះរាជឱង្ការ​នូវ​ព្រះបន្ទូល​សុរសីហនាទ។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ផ្ញើ​ទៅ​មក​ដល់​ម្ចាស់ផែនដី​ដូចគ្នា = ព្រះបរមរាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ពុំ​មែន​ជា​ផ្លូវ​រាជការ = ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ក្នុង​កិច្ចរាជការ = ព្រះរាជឱង្ការលេខា។ -សំបុត្រ​រាជការ​ឲ្យ​កាន់​ទៅ​កោះ​មនុស្ស​ឬ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ផ្សេងៗ = ហ្មាយ។ -សំបុត្រ​សរសេរ​សូម​បើក​របស់​ផ្សេងៗ ឬ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទុក​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី = ដីកា។ -សំបុត្រ​សេនាបតី​ឬ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជអាជ្ញា​ហ្លួង = ទងត្រា។ -សំបុត្រ​ព្រះ​រាជជននី ឬ​សម្ដេច​ព្រះអគ្គមហេសី = ព្រះរាជសវនីយលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ប្រើ​ជា​ធម្មតា = ព្រះរាជបន្ទូលលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​ដទៃ​ក្រៅ = ព្រះបវររាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​អគ្គមហាសេនាបតី ឬ​មេទ័ព​ធំ = សារត្រា។ * សម្បុរ = ព្រះឆវី * សំបោរ = ព្រះសិង្ឃានិកា * សំពត់ = ព្រះពស្ត្រ * សំពត់​ងូតទឹក = ព្រះឧទកសាដក, សុក្ខសាដក * សំពត់​ចាប់​ទឹក = ព្រះតេមិយសាដក * សំពត់​អង្កាញ់ = ព្រះបព្វកៈ * សម្រាលកូន = ទ្រង់ប្រសូត, ទ្រង់សម្ភព * សម្លក់ = ទ្រង់ឱលោកនៈ * សម្លឹង = ទ្រង់ឧលោកនៈ * សំឡេង = ព្រះសុរសៀង * ស្គម = ព្រះកីសោ * ស្ងៀម = ទ្រង់តុស្នី * ស្ដោះ = ទ្រង់នុដ្ឋហា * ស្ទាប = ទ្រង់អាមសនៈ * ស្និត (ក្រាស​ធ្មេញ​ល្អិត) = ព្រះសម្អាងកេសា * ស្បែក = ព្រះតចៈ * ស្បែកជើង = ព្រះសុពណ៌បាទ * ស្បៃ​ជ្រលក់​ទឹក = ព្រះសីតសុភាក់ * ស្បៃ​ដណ្ដប់ = ព្រះសុភាក់ * ស្ពាយឆៀង = ទ្រង់ព្រះសោវត្ថិកា * ស្មងជើង = ព្រះជង្ឃ * ស្មា = ព្រះអង្សា * ស្រឡាញ់ = ទ្រង់​សព្វព្រះរាជហឫទ័យ * ស្រា = ព្រះចណ្ឌរស * ស្រេក = ទ្រង់បិបាសា * ស្រែង = ព្រះកិលាសៈ * ស្រោមជើង = ព្រះសុពណ៌កោសបាទ * ស្លាក្រក = ព្រះស្រីខណ្ឌក៍ * ស្លាជីគ្រប (ស្លាជីប) = ព្រះបិធាន * ស្លា​ខ្ចី = ព្រះស្រីហរិត * ស្លាតម្ពុល = ព្រះស្រីតម្ពុល * ស្លា​បុក = ព្រះស្រីចុណ្ណៈ * ស្លាស្លឹង = ព្រះស្រីសុក្ខ * ស្លាបប៉ាកកា = ព្រះគរុកំ * ស្លាបប្រចៀវ = ព្រះវង្សកុបាត * ស្លាបព្រា = ស្នងព្រះអង្គុលី * ស្លាប់ (លោកសង្ឃ) = អនិច្ចកម្ម * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ) = សោយព្រះទិវង្គត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់) = សុគត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​អ្នកអង្គម្ចាស់) = ក្ស័យព្រះជន្ម * ស្លាប់ (អគ្គមហេសី) = សោយព្រះវិលាល័យ * ស្លេស្ម = ព្រះសេម្ហៈ * ស្វេតច្ឆត្រ = ស្វេតច្ឆត្រ * ស្អូច = ព្រះកិបិលកា _____________________________________________ ៙ ហ ៚ * ហិត = ទ្រង់ឃាយី * ហឹប = ព្រះមញ្ជូសា * ហឺត = ព្រះសាសរោគ * ហែម​ស្លា​ព្រះពរ = ស្រាពក៍ព្រះស្រី *ហ៊ុត _____________________________________________ ៙ អ ៚ -អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។ -អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។ * អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ * អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ * អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា * អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ * អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ * អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ * អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា * អាចម៍ = ព្រះករីសៈ * អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ * អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ * អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា * អាវ = ព្រះភូសា * អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ * អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា * ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍ * ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា * ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ * អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ ==ឯកសារ​យោង== {{Reflist}} ប្រភព​ពី Cambodiadocument ក៏មាន​ជា​វចនានុក្រម online ផងដែរ​ នៅ[http://royalw.webonary.org/ ទីនេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726185807/http://royalw.webonary.org/ |date=2019-07-26 }} ។ {{ក្រុមភាសានៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] 7b23uozpex0rrb3mdzy76ygwc2kjuhc 0 3053 335794 335748 2026-05-24T12:02:12Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335794 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកអង្គរធំ''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកអង្គរធំ | other_name = | native_name = Angkor Thum District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1702 Angkor Thum District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកអង្គរធំ | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧០២ | footnotes = }} ទីតាំងបុរាណវិទ្យានៃ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]គឺមិនស្ថិតនៅក្នុងស្រុកអង្គរធំនោះទេគឺស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]([[សង្កាត់គោកចក]]និង[[សង្កាត់នគរធំ]])។ == ប្រវត្តិ == នៅថ្ងៃទី ២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៦៤ [[ខេត្តព្រះវិហារ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រមលេខ ១៩៤ ប.រ ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ គឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ស្រុកអង្គរធំ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ស្រុកអង្គរធំ)|ឃុំថ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ស្រុកអង្គរធំ)|ឃុំកោះកែរ]]ពីស្រុកអង្គរធំ។<ref>{{Cite web |url=https://www.preahvihear.gov.kh/%e1%9e%94%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%b7%e1%9e%81%e1%9f%81%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%94%e1%9e%b6%e1%9e%8f%e1%9f%8b%e1%9e%8a%e1%9f%86%e1%9e%94%e1%9e%84 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2026-03-14 |archivedate=2025-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250530020016/https://www.preahvihear.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9F%8B%E1%9E%8A%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%84 |url-status=dead }}</ref> == រដ្ឋបាល == '''ស្រុកអង្គរធំ''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៤ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Angkor Thum District postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/angkor-thum-district |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០២០១ | [[ឃុំជប់តាត្រាវ]] | Chob Ta Trav | ត្រពាំងទូក, ជប់, ប្រាសាទ, ទ័ពស្វាយ, ពងទឹក |- | ១៧០២០២ | [[ឃុំលាងដៃ]] | Leang Dai | លាងដៃ, ដូនឪ, ភ្លង់, តាប្រុក, សំរោង, ត្រពាំងស្វាយ, បំពេញរាជ្យ, ស្ពានថ្មី |- | ១៧០២០៣ | [[ឃុំពាក់ស្នែង]] | Peak Snaeng | ពាក់សែ្នងថ្មី, ពាក់សែ្នងចាស់, លៀប, ខី្ទង, សណ្តាន់, ជប់សោម |- | ១៧០២០៤ | [[ឃុំស្វាយចេក (ស្រុកអង្គរធំ)|ឃុំស្វាយចេក]] | Svay Chek | គោកកក់, ស្វាយចេក, កណ្តោល, តាត្រាវ, បុស្សតាត្រាវ, ព្រះគោថ្មី |} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} 9k2g3vaahvyj5ijoflndla7j2tpuult 0 3054 335795 335750 2026-05-24T12:03:01Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335795 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកបន្ទាយស្រី''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement |name = ស្រុកបន្ទាយស្រី |other_name = |native_name = Banteay Srei District |nickname = |settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = 1703_Banteay_Srei_District.svg |mapsize = |map_caption = ផែនទីនៃស្រុកបន្ទាយស្រី |pushpin_map = |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = |subdivision_type = ប្រទេស |subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} |subdivision_type1 = ខេត្ត |subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |timezone = +៧ |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |website = |blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ |blank_info = ១៧០៣ |footnotes = }} == ប្រវត្តិ == នៅថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ០៧ អនក្រ.បក ស្ដីពីការបង្កើត[[ក្រុងរុនតាឯក]] [[ខេត្តសៀមរាប]]ដោយកាត់យក[[សង្កាត់រុនតាឯក|ឃុំរុនតាឯក]]ពីស្រុកបន្ទាយស្រីបញ្ចូលទៅក្នុង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ចំណែកឯទីតាំងរដ្ឋបាលស្រុកបន្ទាយស្រីត្រូវស្ថិតនៅក្នុង[[ឃុំខ្នារសណ្តាយ]]។<ref>{{Cite web |url=https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2026-03-12 |archivedate=2025-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508212945/https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |url-status=dead }}</ref> == រដ្ឋបាល == '''ស្រុកបន្ទាយស្រី''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៥ ឃុំ<ref>https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/banteay-srei-district</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០៣០១ | [[ឃុំខ្នារសណ្តាយ]] | Khnar Sanday | បន្ទាយស្រី, ខ្នារ, ប្រីយ៍, សណ្ដាយ, កកោះជ្រុំ, ទួលក្រឡាញ់ |- | ១៧០៣០២ | [[ឃុំឃុនរាម]] | Khun Ream | ខ្នាររង្វាស, កំព្រហ្ម, ឃុនរាម, ឈូកស, ទួលគ្រួស, ត្រពាំងថ្ម, ពើងឆ័ត្រ |- | ១៧០៣០៣ | [[ឃុំព្រះដាក់]] | Preak Dak | ព្រះដាក់, ថ្នល់បណ្តោយ, តាត្រៃ, ថ្នល់ទទឹង, តាកុះ, អូរទទឹង |- | ១៧០៣០៤ | [[ឃុំរំចេក (ស្រុកបន្ទាយស្រី)|ឃុំរំចេក]] | Rumchek | រំចេក, សាលាក្រវ៉ាន់, រវៀងតាទុំ |- | ១៧០៣០៦ | [[ឃុំត្បែង (ស្រុកបន្ទាយស្រី)|ឃុំត្បែង]] | Tbaeng | ត្បែងកើត, ត្បែងលិច, វត្ត, ស្រះខ្វាវ, គូលែនថ្មី, ស្គន់, ថ្មជល់ |} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} q61mlx9sskt58c29t8uze6drnt88kbp 0 3055 335796 335755 2026-05-24T12:04:59Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335796 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកជីក្រែង''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកជីក្រែង | other_name = | native_name = Chi Kraeng District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1704_Chi_Kraeng_District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកជីក្រែង | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧០៤ | footnotes = }} ==រដ្ឋបាល== '''ស្រុកជីក្រែង''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Chi Kraeng District Postal Codes {{!}} Cambodia |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/chi-kraeng-district |access-date=2026-03-08 |website=CambodiaPostalCode |language=en}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០៤០១ | [[ឃុំអន្លង់សំណរ]] | Anlong Samnar | ស្តៅ, អន្លង់ព្រីងក្រោម, អន្លង់ព្រីងលើ, តាគឹមក្រោម, តាគឹមលើ, ត្រពាំងត្រស់, អន្លង់សំណរ, អន្លង់ប្ញស្សី, ស្វាយតាដោក, សំរោងធំ, ចែកខ្សាច់លើ, ចែកខ្សាច់ក្រោម, ល្បើក, ព្រែកអង្គរថ្មី, មាត់ខ្លា, ស្ទឹងជ្រៅ |- | ១៧០៤០២ | [[ឃុំជីក្រែង]] | Chi Kraeng | កំពង់ស្នោលិច, សណ្តាន់, ជីក្រែង, ព្រីង, ស្រមរ, កំពង់, អន្លង់ត្នោត, អន្លង់ចំបក់, បេង, គរ, តារាម, ភ្នៀត, បុសពក, កំពង់ស្នោកើត |- | ១៧០៤០៣ | [[ឃុំកំពង់ក្តី]] | Kampong Kdei | រកា, សាលា, សែ្លង, ចំបក់ធំ, ច្រាំងខ្ពស់, អន្សងពង, ត្រាចថ្មី, ប្រាសាទ, រំលោង, កំពង់ក្តី ០១, កំពង់ក្តី ០២, ពោធិ៍សេរី, ពន្លឺព្រះផុស, សងែ្កមានជ័យ, តាពាម, ត្រពាំងជ្រៃ |- | ១៧០៤០៤ | [[ឃុំខ្វាវ (ស្រុកជីក្រែង)|ឃុំខ្វាវ]] | Khvav | អូរ, ខ្វាវ, ព្រះធាតុ, ស្រោង, ក្រាំង, ពោធិ៍រីង, រវៀង, ចុងស្ពាន, កំបោអរ, ជ្រៃ |- | ១៧០៤០៥ | [[ឃុំគោកធ្លកក្រោម]] | Kouk Thlok Kraom | ថ្មី, ក្របីរៀល, ប៉ាតត, កកោះ, អន្លង់វិល, កំពង់ម្កាក់, ត្រពាំងត្រាវ, ដូនរាជ្យ, តាទរ, ថ្នល់តាសិត, ដូនសុខ, គីឡូតាឈឹម, បេង, បាក់អង្រុត, បុស្សគរ, គោករមាស, បឹងធំ, ទ័ពសៀម |- | ១៧០៤០៦ | [[ឃុំគោកធ្លកលើ]] | Kouk Thlok Leu | ខ្លាឃ្មុំ, សាលា, ត្រពាំងវែង, សងែ្ក, គោកធ្លក, ព្រៃធំ, ថ្លុកស្មាច់, សែ្លងកោង, ស្វាយពក, តាភ្ញា, ថ្នល់, តាលៀន, ម្កាក់ |- | ១៧០៤០៧ | [[ឃុំល្វែងឬស្សី]] | Lveaeng Ruessei | តាអុង, គោកអំពិល, រំជៃច្រុះ, ថ្នល់, ក្នុង, ព្រៃទទឹង, ក្បាលក្តួច, បាឡាំង, ចំបក់ខ្ពស់, រូងថ្មី, លែ្វងឬស្សី, តាងួន, កកោះ |- | ១៧០៤០៨ | [[ឃុំពង្រក្រោម]] | Pongro Kraom | ពពេល, ពង្រ ០១, ពង្រ ០២, ថ្មី, សំបូរ, អូររូង, ពោធិ៍, ជ័យបូរ, ផ្លុង, តាព័រ ០១, តាព័រ ០២, អូរខ្លុង, ដងផ្អាវ |- | ១៧០៤០៩ | [[ឃុំពង្រលើ]] | Pongro Leu | ត្រពាំងភ្លោះ, ចេក, គ្រាំង, ក្បាលដំរី, គំរូ, ស្វាយចេក, ដុបត្នោត, ស្រឡៅស្រោង, ព្រៃឆ្ការ, ល្អក់ |- | ១៧០៤១០ | [[ឃុំឫស្សីលក|ឃុំឬស្សីលក]] | Ruessei Lok | សំរោងកញ្ចោច, បឹង, ស្ពានតូច, យាង, ឬស្សីលក, ទទឹងថៃ្ង, ក្រូច, ត្រពាំងរុន |- | ១៧០៤១១ | [[ឃុំសង្វើយ]] | Sangvaeuy | ពាក់ស្ពា, អូរ, ចក, តាព្រហ្ម, ថ្នល់ដាច់, ដំរីឆ្លង, កនែ្សង, ព្រៃប្រស់, ក្របៅ |- | ១៧០៤១២ | [[ឃុំស្ពានត្នោត]] | Spean Tnaot | ស្ពានត្នោត ០១, ស្ពានត្នោត ០២, ចំរេះ, ថ្នល់កែង, ថ្នល់លោក, ក្ងានពង, រំដេង, ត្រពាំងវែង, តាយ៉ុន, ទទា, ល្វា, សំរោង, អូរត្រាច, អូរក្រោម, អូរលើ |} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} e9u0roudik7bawecej6r0353xqo9zsg 335800 335796 2026-05-24T12:06:30Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335800 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកជីក្រែង''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកជីក្រែង | other_name = | native_name = Chi Kraeng District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1704_Chi_Kraeng_District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកជីក្រែង | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧០៤ | footnotes = }} ==រដ្ឋបាល== '''ស្រុកជីក្រែង''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Chi Kraeng District Postal Codes {{!}} Cambodia |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/chi-kraeng-district |access-date=2026-03-08 |website=CambodiaPostalCode |language=en}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០៤០១ | [[ឃុំអន្លង់សំណរ]] | Anlong Samnar | ស្តៅ, អន្លង់ព្រីងក្រោម, អន្លង់ព្រីងលើ, តាគឹមក្រោម, តាគឹមលើ, ត្រពាំងត្រស់, អន្លង់សំណរ, អន្លង់ប្ញស្សី, ស្វាយតាដោក, សំរោងធំ, ចែកខ្សាច់លើ, ចែកខ្សាច់ក្រោម, ល្បើក, ព្រែកអង្គរថ្មី, មាត់ខ្លា, ស្ទឹងជ្រៅ |- | ១៧០៤០២ | [[ឃុំជីក្រែង]] | Chi Kraeng | កំពង់ស្នោលិច, សណ្តាន់, ជីក្រែង, ព្រីង, ស្រមរ, កំពង់, អន្លង់ត្នោត, អន្លង់ចំបក់, បេង, គរ, តារាម, ភ្នៀត, បុសពក, កំពង់ស្នោកើត |- | ១៧០៤០៣ | [[ឃុំកំពង់ក្តី]] | Kampong Kdei | រកា, សាលា, សែ្លង, ចំបក់ធំ, ច្រាំងខ្ពស់, អន្សងពង, ត្រាចថ្មី, ប្រាសាទ, រំលោង, កំពង់ក្តី ០១, កំពង់ក្តី ០២, ពោធិ៍សេរី, ពន្លឺព្រះផុស, សងែ្កមានជ័យ, តាពាម, ត្រពាំងជ្រៃ |- | ១៧០៤០៤ | [[ឃុំខ្វាវ (ស្រុកជីក្រែង)|ឃុំខ្វាវ]] | Khvav | អូរ, ខ្វាវ, ព្រះធាតុ, ស្រោង, ក្រាំង, ពោធិ៍រីង, រវៀង, ចុងស្ពាន, កំបោអរ, ជ្រៃ |- | ១៧០៤០៥ | [[ឃុំគោកធ្លកក្រោម]] | Kouk Thlok Kraom | ថ្មី, ក្របីរៀល, ប៉ាតត, កកោះ, អន្លង់វិល, កំពង់ម្កាក់, ត្រពាំងត្រាវ, ដូនរាជ្យ, តាទរ, ថ្នល់តាសិត, ដូនសុខ, គីឡូតាឈឹម, បេង, បាក់អង្រុត, បុស្សគរ, គោករមាស, បឹងធំ, ទ័ពសៀម |- | ១៧០៤០៦ | [[ឃុំគោកធ្លកលើ]] | Kouk Thlok Leu | ខ្លាឃ្មុំ, សាលា, ត្រពាំងវែង, សងែ្ក, គោកធ្លក, ព្រៃធំ, ថ្លុកស្មាច់, សែ្លងកោង, ស្វាយពក, តាភ្ញា, ថ្នល់, តាលៀន, ម្កាក់ |- | ១៧០៤០៧ | [[ឃុំល្វែងឬស្សី]] | Lveaeng Ruessei | តាអុង, គោកអំពិល, រំជៃច្រុះ, ថ្នល់, ក្នុង, ព្រៃទទឹង, ក្បាលក្តួច, បាឡាំង, ចំបក់ខ្ពស់, រូងថ្មី, លែ្វងឬស្សី, តាងួន, កកោះ |- | ១៧០៤០៨ | [[ឃុំពង្រក្រោម]] | Pongro Kraom | ពពេល, ពង្រ ០១, ពង្រ ០២, ថ្មី, សំបូរ, អូររូង, ពោធិ៍, ជ័យបូរ, ផ្លុង, តាព័រ ០១, តាព័រ ០២, អូរខ្លុង, ដងផ្អាវ |- | ១៧០៤០៩ | [[ឃុំពង្រលើ]] | Pongro Leu | ត្រពាំងភ្លោះ, ចេក, គ្រាំង, ក្បាលដំរី, គំរូ, ស្វាយចេក, ដុបត្នោត, ស្រឡៅស្រោង, ព្រៃឆ្ការ, ល្អក់ |- | ១៧០៤១០ | [[ឃុំឬស្សីលក]] | Ruessei Lok | សំរោងកញ្ចោច, បឹង, ស្ពានតូច, យាង, ឬស្សីលក, ទទឹងថៃ្ង, ក្រូច, ត្រពាំងរុន |- | ១៧០៤១១ | [[ឃុំសង្វើយ]] | Sangvaeuy | ពាក់ស្ពា, អូរ, ចក, តាព្រហ្ម, ថ្នល់ដាច់, ដំរីឆ្លង, កនែ្សង, ព្រៃប្រស់, ក្របៅ |- | ១៧០៤១២ | [[ឃុំស្ពានត្នោត]] | Spean Tnaot | ស្ពានត្នោត ០១, ស្ពានត្នោត ០២, ចំរេះ, ថ្នល់កែង, ថ្នល់លោក, ក្ងានពង, រំដេង, ត្រពាំងវែង, តាយ៉ុន, ទទា, ល្វា, សំរោង, អូរត្រាច, អូរក្រោម, អូរលើ |} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} okeffem6jv6kpl8xw48hr1193z8ysfm 0 3057 335802 335747 2026-05-24T12:10:06Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335802 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកពួក''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកពួក | other_name = | native_name = Puok District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1707_Puok_District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកពួក | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧០៧ | footnotes = }} == ប្រវត្តិ == នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមករា ឆ្នាំ ២០០៩ [[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ១៣ អនក្រ.បក ដោយកាត់យក[[សង្កាត់ទឹកវិល|ឃុំទឹកវិល]]និង[[សង្កាត់ក្របីរៀល|ឃុំក្របីរៀល]]ពីស្រុកពួកបញ្ចូលទៅក្នុង[[ស្រុកសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។<ref>https://library.ncdd.gov.kh/detail/2092</ref> == រដ្ឋបាល == '''ស្រុកពួក''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៤ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Puok District Postal Codes {{!}} Cambodia |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/puok-district |access-date=2026-03-08 |website=CambodiaPostalCode |language=en}}</ref> ៖ {| class="wikitable" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០៧០១ | [[ឃុំសសរស្តម្ភ]] | Sasar Sdam | ស្វាយ, សសរស្តម្ភ, គោកកណ្តាល, គោករុន, គោកចាស់, ពង្រថ្មី, គោកព្នៅ, គោកជ្រៃ, ខ្ជាយ, គោកត្លាត, ដំណាក់ស្លាញ, ប៉ាក់ប៉ាន់, ចាន់តាសាយ, ពង្រចាស់ |- | ១៧០៧០២ | [[ឃុំដូនកែវ]] | Doun Kaev | គោកព្នៅ, អន្តង្កន់, តាកាំ, ដូនកែវ, ល្បើក, ត្នោតជ្រំ, ប្រាសាទចារ្យ, គោកពោធិ៍, ពាម, តាសែ្នហ៍, គោកថ្មី, រហាល, ដូនអុន |- | ១៧០៧០៣ | [[ឃុំក្តីរុន]] | Kdei Run | បង្កោង, ត្រពាំងវែង, ព្រៃយាង, តាប៉ាង, ល្បើក, គោកពោធិ៍, ក្តីរុន |- | ១៧០៧០៤ | [[ឃុំកែវពណ៌]] | Kaev Poar | កំភេម, ព្រៃដង្អើម, ថ្មី, រកាយា, គោកឬស្សី, គោកពោធិ៍, ស្វាយចេក, ពាមតាអួរ |- | ១៧០៧០៥ | [[ឃុំខ្នាត]] | Khnat | ខ្នាត, ប្រឡាយ, គោកស្នួល, ត្រមេង, ស្វាយ, ព្រៃធ្លក, ជ្រលង, គោកត្រាច, អំពិលពាម, បឹងខ្នារ, ព្រៃកេ្មង, ទឹកថ្លា |- | ១៧០៧០៧ | [[ឃុំល្វា (ស្រុកពួក)|ឃុំល្វា]] | Lvea | គំរូ, ដូនទ្រ, ស្ទឹងព្រះស្រុក, គោកស្រម៉, ទួលល្វៀង, គោកថ្មី, ប្រហ៊ូត, ជ្រាស់, ល្វា, រកា, ព្រះអង្គទ្រង់, ស្នោ |- | ១៧០៧០៨ | [[ឃុំមុខប៉ែន]] | Mukh Paen | តាត្រាវ, មុខប៉ែន, ត្រកៀត, គោករាំង, គោករុន, ស្វាហួល |- | ១៧០៧០៩ | [[ឃុំពោធិ៍ទ្រាយ]] | Pou Treay | ពោធិ៍, ទ្រាយ |- | ១៧០៧១០ | [[ឃុំពួក]] | Puok | ពួកចាស់, ប្រយុទ្ធ, គោកជួន, កំពង់តាយ៉ង, គោកស្រុក, តាទក, គោកដូង, គោកថ្មី, ពួកថ្មី, ចំបក់ហែរ, អូរតាប្រាក់ |- | ១៧០៧១១ | [[ឃុំព្រៃជ្រូក]] | Prey Chruk | ព្រៃជ្រូក, កិត្តិយស, ដូនតុក, ស្វាយចន្ទរ, ប្រាសាទ, ផ្លាំង, ប្របម៉ៃ, ជ្រេស, ប្រដាក់, ច្រនៀង, តាមោក, ពង្រ |- | ១៧០៧១២ | [[ឃុំរើល]] | Reul | គោកវាល, ទំរឹង, រើល, ត្រពាំងស្វាយ, ត្រពាំងឬស្សី, ព្រលឹត, កែ្អកទុំ, រំដួល, ក្បាលក្រពើ, ត្រពាំងធំ, គោកក្នាំង, គោកត្រាច, ស្រះ, សំបួរ |- | ១៧០៧១៣ | [[ឃុំសំរោងយា]] | Samraong Yea | តាជេត, សំរោងយា, អំពិល, ប្រាសាទ, ដូនស្វា, ព្រៃវែង |- | ១៧០៧១៥ | [[ឃុំត្រីញ័រ]] | Trei Nhoar | ចំបក់ស, គោកដូង, ស្វាយ, តាហុក, ធិបតី, ជួយចក្រី, ឈូក, ត្រីញ័រ, ធ្វាស, ត្រពាំងព្រីង |- | ១៧០៧១៦ | [[ឃុំយាង]] | Yeang | សូន្យសា, ចុងថ្នល់, យាង, សុខសាន្ត, កញ្ចន់គុយ |} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} 9c1eio3dvj5jqfd3he7ruve2ef5f92d 335803 335802 2026-05-24T12:11:43Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335803 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកពួក''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកពួក | other_name = | native_name = Puok District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1707_Puok_District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកពួក | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧០៧ | footnotes = }} == ប្រវត្តិ == នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមករា ឆ្នាំ ២០០៩ [[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ១៣ អនក្រ.បក ដោយកាត់យក[[សង្កាត់ទឹកវិល|ឃុំទឹកវិល]]និង[[សង្កាត់ក្របីរៀល|ឃុំក្របីរៀល]]ពីស្រុកពួកបញ្ចូលទៅក្នុង[[ស្រុកសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។<ref>https://library.ncdd.gov.kh/detail/2092</ref> == រដ្ឋបាល == '''ស្រុកពួក''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៤ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Puok District Postal Codes {{!}} Cambodia |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/puok-district |access-date=2026-03-08 |website=CambodiaPostalCode |language=en}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧០៧០១ | [[ឃុំសសរស្តម្ភ]] | Sasar Sdam | ស្វាយ, សសរស្តម្ភ, គោកកណ្តាល, គោករុន, គោកចាស់, ពង្រថ្មី, គោកព្នៅ, គោកជ្រៃ, ខ្ជាយ, គោកត្លាត, ដំណាក់ស្លាញ, ប៉ាក់ប៉ាន់, ចាន់តាសាយ, ពង្រចាស់ |- | ១៧០៧០២ | [[ឃុំដូនកែវ]] | Doun Kaev | គោកព្នៅ, អន្តង្កន់, តាកាំ, ដូនកែវ, ល្បើក, ត្នោតជ្រំ, ប្រាសាទចារ្យ, គោកពោធិ៍, ពាម, តាសែ្នហ៍, គោកថ្មី, រហាល, ដូនអុន |- | ១៧០៧០៣ | [[ឃុំក្តីរុន]] | Kdei Run | បង្កោង, ត្រពាំងវែង, ព្រៃយាង, តាប៉ាង, ល្បើក, គោកពោធិ៍, ក្តីរុន |- | ១៧០៧០៤ | [[ឃុំកែវពណ៌]] | Kaev Poar | កំភេម, ព្រៃដង្អើម, ថ្មី, រកាយា, គោកឬស្សី, គោកពោធិ៍, ស្វាយចេក, ពាមតាអួរ |- | ១៧០៧០៥ | [[ឃុំខ្នាត]] | Khnat | ខ្នាត, ប្រឡាយ, គោកស្នួល, ត្រមេង, ស្វាយ, ព្រៃធ្លក, ជ្រលង, គោកត្រាច, អំពិលពាម, បឹងខ្នារ, ព្រៃកេ្មង, ទឹកថ្លា |- | ១៧០៧០៧ | [[ឃុំល្វា (ស្រុកពួក)|ឃុំល្វា]] | Lvea | គំរូ, ដូនទ្រ, ស្ទឹងព្រះស្រុក, គោកស្រម៉, ទួលល្វៀង, គោកថ្មី, ប្រហ៊ូត, ជ្រាស់, ល្វា, រកា, ព្រះអង្គទ្រង់, ស្នោ |- | ១៧០៧០៨ | [[ឃុំមុខប៉ែន]] | Mukh Paen | តាត្រាវ, មុខប៉ែន, ត្រកៀត, គោករាំង, គោករុន, ស្វាហួល |- | ១៧០៧០៩ | [[ឃុំពោធិ៍ទ្រាយ]] | Pou Treay | ពោធិ៍, ទ្រាយ |- | ១៧០៧១០ | [[ឃុំពួក]] | Puok | ពួកចាស់, ប្រយុទ្ធ, គោកជួន, កំពង់តាយ៉ង, គោកស្រុក, តាទក, គោកដូង, គោកថ្មី, ពួកថ្មី, ចំបក់ហែរ, អូរតាប្រាក់ |- | ១៧០៧១១ | [[ឃុំព្រៃជ្រូក]] | Prey Chruk | ព្រៃជ្រូក, កិត្តិយស, ដូនតុក, ស្វាយចន្ទរ, ប្រាសាទ, ផ្លាំង, ប្របម៉ៃ, ជ្រេស, ប្រដាក់, ច្រនៀង, តាមោក, ពង្រ |- | ១៧០៧១២ | [[ឃុំរើល]] | Reul | គោកវាល, ទំរឹង, រើល, ត្រពាំងស្វាយ, ត្រពាំងឬស្សី, ព្រលឹត, កែ្អកទុំ, រំដួល, ក្បាលក្រពើ, ត្រពាំងធំ, គោកក្នាំង, គោកត្រាច, ស្រះ, សំបួរ |- | ១៧០៧១៣ | [[ឃុំសំរោងយា]] | Samraong Yea | តាជេត, សំរោងយា, អំពិល, ប្រាសាទ, ដូនស្វា, ព្រៃវែង |- | ១៧០៧១៥ | [[ឃុំត្រីញ័រ]] | Trei Nhoar | ចំបក់ស, គោកដូង, ស្វាយ, តាហុក, ធិបតី, ជួយចក្រី, ឈូក, ត្រីញ័រ, ធ្វាស, ត្រពាំងព្រីង |- | ១៧០៧១៦ | [[ឃុំយាង]] | Yeang | សូន្យសា, ចុងថ្នល់, យាង, សុខសាន្ត, កញ្ចន់គុយ |} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} 2xtuomapx1z60bswq1xmznzh2rq633r 0 3062 335804 335757 2026-05-24T12:13:51Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335804 wikitext text/x-wiki '''ស្រុកស្វាយលើ''' គឺជាស្រុកមួយរបស់[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ស្រុកស្វាយលើ | other_name = | native_name = Svay Leu District | nickname = | settlement_type = [[ស្រុក|ស្រុក]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = 1713_Svay_Leu_District.svg | mapsize = | map_caption = ផែនទីនៃស្រុកស្វាយលើ | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = +៧ | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១៣ | footnotes = }} ==រដ្ឋបាល== '''ស្រុកស្វាយលើ''' ជាស្រុកមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៥ ឃុំ<ref>{{Cite web |title=Svay Leu District Postal Codes {{!}} Cambodia |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/svay-leu-district |access-date=2026-03-08 |website=CambodiaPostalCode |language=en}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដឃុំ ! ឃុំ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១៣០១ | [[ឃុំបឹងមាលា]] | Boeng Mealea | បឹងមាលា, ត្រពាំងប្ញស្សី, ទឹកលិច, សក្តា, ចាន់ហៀរ, ទ័ពជ័យ, ស្រែរបង |- | ១៧១៣០២ | [[ឃុំកន្ទួត (ស្រុកស្វាយលើ)|ឃុំកន្ទួត]] | Kantuot | កន្ទួត, ខ្នារក្រៅ, សែនជ័យ, ជប់រំដេង, អភិវឌ្ឍន៍, រុងរឿង |- | ១៧១៣០៣ | [[ឃុំខ្នងភ្នំ]] | Khnang Phnum | តាពេញ, ខ្លាឃ្មុំ, ថ្មជ្រួញ, សងែ្កឡាក់, អន្លង់ធំ |- | ១៧១៣០៤ | [[ឃុំស្វាយលើ]] | Svay Leu | ជប់លើ, ជប់ក្រោម, ត្រពាំងខ្នារ, បិតផ្កា, ឆេះចាន, ត្រពាំងស្វាយ, អង្កាញ់, រំចេក, អូរមានជ័យ, ថ្មី |- | ១៧១៣០៥ | [[ឃុំតាសៀម]] | Ta Siem | តាសៀម, ដំបូកខ្ពស់, រហាល, ត្រពាំងទឹម, ត្រពាំងពពេល, ត្រពាំងថ្ម |} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} 333txpky14jhstvt8ivha87rewgemn6 0 6040 335810 334575 2026-05-24T20:01:58Z ~2026-30864-78 51155 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/329684|329684]] ដោយ​ [[Special:Contributions/TheRandomGoober|TheRandomGoober]] ([[User talk:TheRandomGoober|ការពិភាក្សា​]]) 335810 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Gulf of Thailand.svg|រូបភាពតូច]]   '''ឈូងសមុទ្រកម្ពុជា'''(Gulf of Cambodia) ដែល បានគេស្គាល់តាម ថៃ ថា '''សៀម''' គឺជាច្រកចូលរាក់ <ref>{{Cite web |title=Marine Gazetteer browser |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=browser&id=4331#ct |access-date=June 6, 2016 |publisher=Marineregions org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Thailand, Gulf of |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/thailand-gulf-of |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030160533/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Thailand-Gulf-of |archive-date=October 30, 2014 |access-date=June 6, 2016 |publisher=Oxford University Press |archivedate=សីហា 4, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160804114629/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/thailand-gulf-of }}</ref> នៅភាគនិរតីនៃ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ដែលមានព្រំប្រទល់រវាងច្រាំងភាគនិរតីនៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] និងពាក់កណ្តាលខាងជើងនៃ [[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ។ វាគឺប្រហែល {{Convert|800|km}} មានប្រវែង និងរហូតដល់ {{Convert|560|km}} ទទឹង និងមានផ្ទៃក្រឡា {{Convert|320,000|km2}} ។ <ref>{{Cite web |title=Marine Gazetteer Placedetails - Gulf of Thailand |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=4334 |access-date=June 6, 2016 |publisher=Marineregions org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gulf of Thailand |url=http://www.deepseawaters.com/Gulf_of_Thailand.htm |access-date=June 7, 2016 |publisher=Deepseawaters.com}}</ref> ឈូងសមុទ្រត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធនៅខាងជើង ខាងលិច និងនិរតីដោយឆ្នេរសមុទ្រ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ភាគឦសានជាប់ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] និងតំបន់ [[ដីសណ្តមេគង្គ]] នៃ [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ហើយបើកទៅសមុទ្រចិនខាងត្បូងនៅភាគអាគ្នេយ៍។ == ឈ្មោះ == ឈ្មោះ [[ភាសាថៃ|ថៃ]] សម័យទំនើបនៃឈូងសមុទ្រគឺ ''អូថៃ'' ( ថៃ: อ่าวไทย , 'ឈូងសមុទ្រថៃ') និង "ឈូងសមុទ្រថៃ" ត្រូវបានអនុម័តជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់ស្ថាប័នដោយ អង្គការធារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ ។ <ref name="iho">{{Cite web |year=1953 |title=Limits of Oceans and Seas |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=8 October 2011 |access-date=28 December 2020 |publisher=International Hydrographic Organization |page=23 |edition=3}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The time period mentioned near this tag is ambiguous. (March 2015)">ពេលណា?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ឈ្មោះរបស់វាជាភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] គឺ "ឈូងសមុទ្រសៀម" ''តេលូ សៀម'' ជាទូទៅវាត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ឈូងសមុទ្រដ៏អស្ចារ្យ ត្រូវបានគេស្គាល់ចំពោះអ្នកគូសវាស ជនជាតិក្រិច រ៉ូម៉ាំង អារ៉ាប់ ពែរ្ស និង ក្រុមហ៊ុន Renaissance មុន ពេលលំហូរចូល នៃ អ្នករុករកព័រទុយហ្គាល់ បានដក ឧបទ្វីប Dragon Tail ខ្មោចចេញពីផែនទីពិភពលោកនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី ១៦ ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == '''ឈូងសមុទ្រថៃ''' ដែលគេស្គាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រថា '''ឈូងសមុទ្រសៀម''' យកឈ្មោះរបស់វាពីនគរប្រវត្តិសាស្ត្រ [[ថៃ|សៀម]] ដែលជាអតីតឈ្មោះរបស់ប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ ពាក្យ "ឈូងសមុទ្រសៀម" ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុង តារាងផែនទី បស្ចិមប្រទេស និងឯកសារយោងភូមិសាស្ត្ររហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការអនុវត្ត សម័យអាណានិគម នៃការដាក់ឈ្មោះតំបន់ដោយផ្អែកលើអង្គភាពនយោបាយក្នុងស្រុកដែលរីករាលដាលនៅពេលនោះ។ "សៀម" ខ្លួនវាផ្ទាល់ជា ពាក្យនិក្ខមនំ ដែលគេជឿថាមានដើមកំណើតពីពាក្យ [[សំស្ក្រឹត]] "ស្យាម" ដែលមានន័យថា "ងងឹត" ឬ "ត្នោត" សំដៅលើស្បែករបស់អ្នកស្រុកក្នុងតំបន់។ ពាក្យ "សៀម" ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាអន្តរជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៩ នៅពេលដែលប្រទេសនេះបានប្តូរឈ្មោះជាផ្លូវការទៅជាប្រទេសថៃ។ បន្ទាប់ពីការប្តូរឈ្មោះនេះ "ឈូងសមុទ្រថៃ" បានក្លាយជាពាក្យដែលប្រើជាទូទៅកាន់តែច្រើន ជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទផ្លូវការ ទោះបីជា "ឈូងសមុទ្រសៀម" នៅតែប្រើម្តងម្កាលក៏ដោយ។ == ភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Gulf of Thailand in its region.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃឈូងសមុទ្រ]] ឈូងសមុទ្រថៃមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[ថៃ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង [[វៀតណាម]] ។ <ref>{{Cite web |title=Map of Gulf of Thailand, Gulf of Thailand Location Facts, Major Bodies of Water, South China Sea |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/gulfofthailand.htm |access-date=29 July 2018 |website=World Atlas}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gulf of Thailand |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Thailand |access-date=29 July 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> វាកាន់កាប់តំបន់បាតសមុទ្រចំនួន 304,000&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ² ពី 6 ° N ដល់ 13 ° 30' N រយៈទទឹង និង 99 ° E ដល់ 104 ° E រយៈបណ្តោយ។ <ref name="Worldfish">{{Cite web |last=Khongchai |first=Narongsak |last2=Vibunpant |first2=Somchai |last3=Eiamsa-ard |first3=Monton |last4=Supongpan |first4=Mala |title=Preliminary Analysis of Demersal Fish Assemblages in Coastal Waters of the Gulf of Thailand |url=http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |archive-date=19 February 2015 |access-date=19 Feb 2015 |website=Worldfish |archivedate=19 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf }}</ref> {{Rp|250}}ចុងខាងជើងនៃឈូងសមុទ្រគឺ ឈូងសមុទ្របាងកក នៅមាត់ទន្លេ [[ទន្លេចៅព្រះយា|ចៅប្រាយ៉ា]] ។ ព្រំដែនភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រត្រូវបានកំណត់ដោយខ្សែពី Capeបៃបុង នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ភាគខាងត្បូងនៃមាត់ [[ទន្លេមេគង្គ]] ) ទៅកាន់ទីក្រុង Tumpat និង Pengkalan Chepa នៅលើឆ្នេរសមុទ្រម៉ាឡេស៊ី។ ឈូងសមុទ្រគឺរាក់ណាស់៖ ជម្រៅមធ្យមរបស់វាគឺ {{Convert|58|m|ft}} ហើយជម្រៅអតិបរមាគឺត្រឹមតែ {{Convert|85|m|ft}} <ref name="Worldfish"/> {{Rp|250}}នេះធ្វើឱ្យការផ្លាស់ប្តូរទឹកមានភាពយឺតយ៉ាវ ហើយលំហូរទឹកខ្លាំងពីទន្លេកាត់បន្ថយកម្រិត ជាតិប្រៃ នៅក្នុងឈូងសមុទ្រ (3.05-3.25 ភាគរយ) និងធ្វើឱ្យ ដីល្បាប់ ។ មានតែនៅជម្រៅធំជាងនេះទេ ដែលទឹកដែលមានជាតិប្រៃខ្ពស់ (3.4 ភាគរយ) ហូរចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រពី [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។ វាបំពេញការធ្លាក់ទឹកចិត្តកណ្តាលនៅក្រោមជម្រៅ {{Convert|50|m|ft}} ទន្លេសំខាន់ៗដែលហូរចូលឈូងសមុទ្រគឺ ចាវប្រាយ៉ា រួមទាំង ទន្លេថាជីន មេក្លុង និងទន្លេ បាងប៉ាកុង នៅ ឈូងសមុទ្របាងកក ហើយក្នុងកម្រិតតិចជាងនេះ ទន្លេតាពី ហូរចូល ឈូងសមុទ្រ Bandon នៅភាគនិរតីនៃ ឈូងសមុទ្រ។ អង្គការជលសាស្ត្រអន្តរជាតិ កំណត់ដែនកំណត់ភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រថាជា "[a] ខ្សែរត់ពីចុងខាងលិចនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬ Camau Point (8°36'N) ទៅចុងខាងជើងនៃចំណុចនៅត្រើយខាងកើតនៃមាត់ទន្លេ។ ទន្លេកាឡាន់តាន់ ( === សរីរវិទ្យាបាតសមុទ្រ === === ឆ្នេរសមុទ្រ === ; ប្រទេសថៃ * ឈូងសមុទ្របាងកក * ឈូងសមុទ្រ ប្រជួប * អូម៉ាណាវ * ឆកសមុទ្រ សតហប * ឆ្នេរសមុទ្រ បានដុន ; កម្ពុជា * [[ឈូងសមុទ្រកំពង់សោម|ឆកកំពង់សោម]] * ឆ្នេរសមុទ្រវាលរេញ * ឆ្នេរសមុទ្រកែប * ឆក កោះកុង ; ប្រទេសវៀតណាម * Vinh Thuan Yen * Vinh Ba Hon * Vinh Hon Chong === កោះ === កោះធំៗនៅឈូងសមុទ្ររួមមាន៖ កោះឆាង កោះម៉ាក កោះកុត កោះសាម៉ុយ កោះផាងាន កោះតៅ កោះផាលូវ កោះស៊ីឆាង កោះឡាន់ កោះផៃ កោះខ្រម កោះសមែសាន កោះសាម៉េត កោះរ៉ាង កោះខាងខៅ  កោះម៉ាន់នុក កោះវ៉ៃ កោះភិ កោះខាំ កោះសៃ កោះក្រា កោះលូស៊ីន កោះត្រល់ កោះហាទៀន កោះបាលួ កោះណាំទុ កោះកុង កោះរុង កោះស្ដេច កោះរ៉ុងសន្លឹម កោះពោះ កោះដែកគោល កោះឬស្សី កោះតាកៀវ កោះព្រាប កោះថ្មី កោះសេះ កោះទន្សាយ កោះតាង កោះព្រីង កោះពូលូវ៉ៃ == បរិស្ថាន == === ផ្កាថ្ម === មាន ថ្ម ប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មចំនួន 75,590 រ៉ៃនៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលក្នុងនោះ 5 ភាគរយត្រូវបានចាត់ទុកថាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមានជីជាតិ។ ក្នុងឆ្នាំ 2010 ការប្រែពណ៌ផ្កាថ្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបានកើតឡើងនៅតំបន់ថ្មប៉ប្រះទឹកភាគច្រើនក្នុងប្រទេស។ ការហូរចេញនៃថ្មប៉ប្រះទឹកនៅសមុទ្រ Andaman គឺធ្ងន់ធ្ងរ និងទូលំទូលាយជាងនៅឈូងសមុទ្រថៃ។ <ref name="GP-2012">{{Cite book|title=Oceans in the Balance, Thailand in Focus|date=c. 2012|location=Bangkok|url=http://www.greenpeace.org/seasia/PageFiles/536808/english-singlePages.pdf|archive-date=22 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922104018/http://www.greenpeace.org/seasia/PageFiles/536808/english-singlePages.pdf |date=22 កញ្ញា 2015 }}</ref> នៅឆ្នាំ 2016 ផ្កាថ្ម bleach ត្រូវបានគេរកឃើញនៅ Ko Thalu និង Ko Luam ក្នុង [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត Prachuap Khiri Khan]] ជាលើកដំបូង។ <ref>{{Cite news|last=Wipatayotin|first=Apinya|date=2016-04-04|title=Rising sea temps bring coral bleaching to Gulf|work=Bangkok Post|url=http://www.bangkokpost.com/news/general/919989/rising-sea-temps-bring-coral-bleaching-to-gulf|access-date=4 April 2016}}</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានកំណត់ថាការ bleaching ចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលសីតុណ្ហភាពទឹកសមុទ្រកើនឡើងលើសពី 30&nbsp;°C លើសពីបីសប្តាហ៍។ ដែលបានផ្តល់ឱ្យរយៈពេលយូរនៃសីតុណ្ហភាពរហូតដល់ 32&nbsp;°C នៅ Ko Thalu ក្នុងខេត្ត Prachuap Khiri Khan ផ្កាថ្មពី 5 ទៅ 10 ភាគរយនៅក្នុងតំបន់នេះត្រូវបាន bleach រួចហើយ។ <ref>{{Cite news|last=Rujivanarom|first=Pratch|date=2018-05-29|title=More coral reefs damaged by mass bleaching|work=The Nation|url=http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30346501|url-status=dead|access-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815200516/https://www.nationmultimedia.com/detail/national/30346501|archive-date=2022-08-15}}</ref> === គុណភាពទឹក។ === លទ្ធផលត្រួតពិនិត្យទឹកតាមឆ្នេរសមុទ្រក្នុងឆ្នាំ 2015 ពីទីតាំងសំណាកចំនួន 202 ដែលប្រមូលបានពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំ បង្ហាញថាគ្មានទឹកឆ្នេរសមុទ្រថៃត្រូវបានគេរកឃើញថាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពល្អប្រសើរនោះទេ។ ដប់ប្រាំមួយភាគរយនៃទឹកឆ្នេរសមុទ្រមានគុណភាពល្អ 72 ភាគរយមានគុណភាពត្រឹមត្រូវ 9 ភាគរយមានគុណភាពអន់ និង 3 ភាគរយមានគុណភាពអន់ខ្លាំង។ គុណភាពនៃទឹកឆ្នេរសមុទ្រទាំងអស់បង្ហាញភាគរយស្រដៀងគ្នា — ភាគច្រើនមានគុណភាពត្រឹមត្រូវ លើកលែងតែឈូងសមុទ្រខាងក្នុងនៃប្រទេសថៃ ដែលទឹកនៅឆ្នេរសមុទ្រមានកម្រិតទាបទៅអន់ខ្លាំង។ បើ​ប្រៀបធៀប​នឹង​គុណភាព​ទឹក​តាម​ឆ្នេរ​តាម​ការ​វាស់វែង​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៤ គុណភាព​ទឹក​មាន​ការ​ធ្លាក់​ចុះ។ <ref name="PCD-AR2015">{{Cite book|title=Thailand State of Pollution Report 2015|date=2016|location=Bangkok|isbn=978-616-316-327-1|url=http://infofile.pcd.go.th/mgt/PollutionReport2015_en.pdf|archive-date=5 September 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905191033/http://infofile.pcd.go.th/mgt/PollutionReport2015_en.pdf |date=5 កញ្ញា 2017 }}</ref> {{Rp|52}}ទឹកឈូងសមុទ្រមួយចំនួននៃ [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ|ខេត្ត ស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តសមុទ្រសាគរ|ខេត្ត សមុទ្រសកល]] [[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្ត សមុទ្រព្រះកាណ៌]] ទីក្រុងបាងកក [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ខេត្ត រយ៉ង]] [[ខេត្តរយ៉ង|ខេត្តជលបុរី]] [[ខេត្តពេជ្របុរី|ខេត្ត ពេជ្របុរី]] [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត ប្រជុំគិរីក្ខន]] និង [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី]] ត្រូវបានវិនិច្ឆ័យថាមានទឹកឆ្នេរសមុទ្រនៅក្នុង "មិនល្អ" ឬ "ក្រីក្រខ្លាំង" ។ លក្ខខណ្ឌ <ref name="PCD-AR2015" /> {{Rp|54}}[[ខេត្តសង្ខលា|សុងក្លា]] គឺជាខេត្តតែមួយគត់នៅឈូងសមុទ្រ ដែលមានទឹកឆ្នេរសមុទ្រវាយតម្លៃគុណភាព "ល្អ"។ <ref name="PCD-AR2015" /> {{Rp|56}} === ជលផល === === សំណឹកឆ្នេរសមុទ្រ === === ការបំពុលផ្លាស្ទិច === === ការធ្លាយប្រេង === == ទេសចរណ៍ == ថ្មប៉ប្រះ ទឹកផ្កាថ្ម ជាច្រើននៅឈូងសមុទ្របានធ្វើឱ្យវាទាក់ទាញដល់អ្នកមុជទឹក។ កំដៅត្រូពិចនៃទឹកទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើន។ គោលដៅទេសចរណ៍សំខាន់ៗមួយចំនួននៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃគឺកោះ [[កោះសមុយ|កោះសាម៉ុយ]] និង កោះផាងាន ក្នុង [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី|ខេត្ត សុរាស្ត្រធានី]], [[ផាត់ថាយ៉ា|Pattaya]] ក្នុង [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ខេត្ត ជលបុរី]], Cha-am ក្នុង [[ខេត្តពេជ្របុរី|ខេត្ត ពេជ្របុរី]], [[ស្រុកហួហ៊ិន|Hua Hin]] ក្នុង [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត ប្រជុំគិរីក្ខន]] និង កោះសាម៉េត នៅ [[ខេត្តរយ៉ង]] ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ឆ្នេរសមុទ្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់សម្រាប់សកម្មភាព មើលត្រីបាឡែន របស់ខ្លួន ដោយកំណត់គោលដៅដល់ប្រជាជនដែលជិតផុតពូជ និងជិតផុតពូជយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃ ពពួក cetaceans ( Eden's whales, newly described Omura's whale, <ref>{{Cite web |date=2019-05-13 |title=มารู้จักวาฬโอมูระ สัตว์ทะเลในบัญชีสัตว์สงวนชุดใหม่ |trans-title=Come to know Omura's whale, marine animal in the new reserve animal account |url=https://www.dmcr.go.th/detailAll/32142/nws/141 |website=DMCR |language=th}}</ref> Chinese white dolphins និង [[ផ្សោតក្បាលត្រឡោក|Irrawaddy dolphins]] ដែលបង្ហាញពីអាកប្បកិរិយាពិសេសនៃការចិញ្ចឹម) និង [[ជ្រូកទឹក|សត្វព្រាប]] ។ <ref>{{Cite web |title=Dugongs and seagrass in Thailand: Present status and future challenges |url=http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102737/http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf |archive-date=March 4, 2016 |access-date=June 7, 2016 |publisher=Phuket Marine Biological Center and Department of Marine and Coastal Resources |pages=41–50 |archivedate=មីនា 4, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102737/http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |date=May 1, 2004 |title=Conservation of the Dugong (Dugong Dugon) on the Eastern Coast of the Gulf of Thailand |url=http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908055018/http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf |archive-date=September 8, 2015 |access-date=June 7, 2016 |publisher=Ocean Park Conservation Foundation Aberdeen, Hong Kong & Project Aware, Australia |archivedate=កញ្ញា 8, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908055018/http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf }}</ref> <ref name="IUCNpdf">Marsh, H. ''et al.'' (2002). [http://www.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2002-001.pdf Dugong: status reports and action plans for countries and territories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508123219/http://iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2002-001.pdf|date=2007-05-08}}. IUCN.</ref> វាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដំបូងដោយ Muller ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៦ ជា ''Trichechus dugon'' ។ អណ្តើកសមុទ្រចំនួន ៥ ប្រភេទត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃ និងឆ្នេរសមុទ្រ Andaman រួមមានអណ្តើកអូលីវ រីលលី អណ្តើកបៃតង អណ្តើកហាកប៊ីល អណ្តើកក្បាលដី និងអណ្តើកស្បែក។ <ref>{{Cite news|last=Boonngok|first=Papitchaya|date=22 June 2009|title=Threatened sea turtles have Thai navy for protection|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-thailand-turtles-idUSTRE55L1GE20090622|access-date=11 August 2021}}</ref> == ជម្លោះទឹកដី == តំបន់​រវាង​ម៉ាឡេស៊ី, ថៃ ,កម្ពុជា និង​វៀតណាម​មាន​ជម្លោះ​ទឹកដី​ជាច្រើន​។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី និង​ថៃ​បាន​ជ្រើសរើស​រួម​គ្នា​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​តំបន់​ជម្លោះ​ដែល​រួម​មាន​កោះ កោះក្រា និង កោះឡោសិន ។ <ref>{{Cite web |title=Defining areas for joint development in disputed waters - Malaysia–Thailand p. 13 |url=http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=2627&context=lhapapers |access-date=June 7, 2016 |publisher=University of Wollongong |archivedate=សីហា 22, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822033653/http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=2627&context=lhapapers |url-status=dead }}</ref> ជម្លោះដ៏រ៉ាំរ៉ៃរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមនៅឈូងសមុទ្រថៃ ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងកោះ [[កោះត្រល់|ភូកុក]] ឬកោះត្រល់ជាភាសាខ្មែរ ដែលនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា។ <ref>{{Cite book|title=Boundaries and Frontiers|url=https://archive.org/details/boundariesfronti0000pres|url-access=registration|date=1978|isbn=978-0847660865}}</ref> កម្ពុជា​ក៏​ទាមទារ​យក {{Convert|48000|km2|mi2}} នៃ ផ្ទៃធ្នើ ។ <ref>{{Cite book|title=Borders and Border Politics in a Globalizing World|date=2005|location=Lanham|isbn=0-8420-5104-X|pages=301–313}} [Reprint of {{Cite book|editor1-first=Clife|title=Boundaries and Energy: Problems and Prospects|date=1998|location=London|isbn=90-411-0690-1|pages=117–135}}]</ref> <ref>{{Cite journal|last=Schofield|first=Clive|year=2008|title=Maritime Claims, Conflicts and Cooperation in the Gulf of Thailand|journal=Ocean Yearbook Online|volume=22|pages=75–116|doi=10.1163/221160008x00064}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] 3xq57u2yyc4sctikjgyekramer0vmu4 335814 335810 2026-05-25T01:41:27Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/335810|335810]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-30864-78|~2026-30864-78]] ([[User talk:~2026-30864-78|ការពិភាក្សា​]]) 335814 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Gulf of Thailand.svg|រូបភាពតូច]]   '''ឈូងសមុទ្រថៃ''' (Gulf of Thailand) ដែល បានគេស្គាល់តាម ថៃ ថា '''សៀម''' គឺជាច្រកចូលរាក់ <ref>{{Cite web |title=Marine Gazetteer browser |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=browser&id=4331#ct |access-date=June 6, 2016 |publisher=Marineregions org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Thailand, Gulf of |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/thailand-gulf-of |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030160533/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Thailand-Gulf-of |archive-date=October 30, 2014 |access-date=June 6, 2016 |publisher=Oxford University Press |archivedate=សីហា 4, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160804114629/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/thailand-gulf-of }}</ref> នៅភាគនិរតីនៃ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ដែលមានព្រំប្រទល់រវាងច្រាំងភាគនិរតីនៃ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] និងពាក់កណ្តាលខាងជើងនៃ [[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] ។ វាគឺប្រហែល {{Convert|800|km}} មានប្រវែង និងរហូតដល់ {{Convert|560|km}} ទទឹង និងមានផ្ទៃក្រឡា {{Convert|320,000|km2}} ។ <ref>{{Cite web |title=Marine Gazetteer Placedetails - Gulf of Thailand |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=4334 |access-date=June 6, 2016 |publisher=Marineregions org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gulf of Thailand |url=http://www.deepseawaters.com/Gulf_of_Thailand.htm |access-date=June 7, 2016 |publisher=Deepseawaters.com}}</ref> ឈូងសមុទ្រត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធនៅខាងជើង ខាងលិច និងនិរតីដោយឆ្នេរសមុទ្រ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ភាគឦសានជាប់ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] និងតំបន់ [[ដីសណ្តមេគង្គ]] នៃ [[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]] ហើយបើកទៅសមុទ្រចិនខាងត្បូងនៅភាគអាគ្នេយ៍។ == ឈ្មោះ == ឈ្មោះ [[ភាសាថៃ|ថៃ]] សម័យទំនើបនៃឈូងសមុទ្រគឺ ''អូថៃ'' ( ថៃ: อ่าวไทย , 'ឈូងសមុទ្រថៃ') និង "ឈូងសមុទ្រថៃ" ត្រូវបានអនុម័តជាឈ្មោះផ្លូវការរបស់ស្ថាប័នដោយ អង្គការធារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ ។ <ref name="iho">{{Cite web |year=1953 |title=Limits of Oceans and Seas |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=8 October 2011 |access-date=28 December 2020 |publisher=International Hydrographic Organization |page=23 |edition=3}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The time period mentioned near this tag is ambiguous. (March 2015)">ពេលណា?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ឈ្មោះរបស់វាជាភាសា [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] គឺ "ឈូងសមុទ្រសៀម" ''តេលូ សៀម'' ជាទូទៅវាត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ឈូងសមុទ្រដ៏អស្ចារ្យ ត្រូវបានគេស្គាល់ចំពោះអ្នកគូសវាស ជនជាតិក្រិច រ៉ូម៉ាំង អារ៉ាប់ ពែរ្ស និង ក្រុមហ៊ុន Renaissance មុន ពេលលំហូរចូល នៃ អ្នករុករកព័រទុយហ្គាល់ បានដក ឧបទ្វីប Dragon Tail ខ្មោចចេញពីផែនទីពិភពលោកនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី ១៦ ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == '''ឈូងសមុទ្រថៃ''' ដែលគេស្គាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រថា '''ឈូងសមុទ្រសៀម''' យកឈ្មោះរបស់វាពីនគរប្រវត្តិសាស្ត្រ [[ថៃ|សៀម]] ដែលជាអតីតឈ្មោះរបស់ប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ ពាក្យ "ឈូងសមុទ្រសៀម" ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុង តារាងផែនទី បស្ចិមប្រទេស និងឯកសារយោងភូមិសាស្ត្ររហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការអនុវត្ត សម័យអាណានិគម នៃការដាក់ឈ្មោះតំបន់ដោយផ្អែកលើអង្គភាពនយោបាយក្នុងស្រុកដែលរីករាលដាលនៅពេលនោះ។ "សៀម" ខ្លួនវាផ្ទាល់ជា ពាក្យនិក្ខមនំ ដែលគេជឿថាមានដើមកំណើតពីពាក្យ [[សំស្ក្រឹត]] "ស្យាម" ដែលមានន័យថា "ងងឹត" ឬ "ត្នោត" សំដៅលើស្បែករបស់អ្នកស្រុកក្នុងតំបន់។ ពាក្យ "សៀម" ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាអន្តរជាតិរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៣៩ នៅពេលដែលប្រទេសនេះបានប្តូរឈ្មោះជាផ្លូវការទៅជាប្រទេសថៃ។ បន្ទាប់ពីការប្តូរឈ្មោះនេះ "ឈូងសមុទ្រថៃ" បានក្លាយជាពាក្យដែលប្រើជាទូទៅកាន់តែច្រើន ជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទផ្លូវការ ទោះបីជា "ឈូងសមុទ្រសៀម" នៅតែប្រើម្តងម្កាលក៏ដោយ។ == ភូមិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Gulf of Thailand in its region.svg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃឈូងសមុទ្រ]] ឈូងសមុទ្រថៃមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[ថៃ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង [[វៀតណាម]] ។ <ref>{{Cite web |title=Map of Gulf of Thailand, Gulf of Thailand Location Facts, Major Bodies of Water, South China Sea |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/gulfofthailand.htm |access-date=29 July 2018 |website=World Atlas}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gulf of Thailand |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Thailand |access-date=29 July 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> វាកាន់កាប់តំបន់បាតសមុទ្រចំនួន 304,000&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ ² ពី 6 ° N ដល់ 13 ° 30' N រយៈទទឹង និង 99 ° E ដល់ 104 ° E រយៈបណ្តោយ។ <ref name="Worldfish">{{Cite web |last=Khongchai |first=Narongsak |last2=Vibunpant |first2=Somchai |last3=Eiamsa-ard |first3=Monton |last4=Supongpan |first4=Mala |title=Preliminary Analysis of Demersal Fish Assemblages in Coastal Waters of the Gulf of Thailand |url=http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |archive-date=19 February 2015 |access-date=19 Feb 2015 |website=Worldfish |archivedate=19 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf }}</ref> {{Rp|250}}ចុងខាងជើងនៃឈូងសមុទ្រគឺ ឈូងសមុទ្របាងកក នៅមាត់ទន្លេ [[ទន្លេចៅព្រះយា|ចៅប្រាយ៉ា]] ។ ព្រំដែនភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រត្រូវបានកំណត់ដោយខ្សែពី Capeបៃបុង នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម (ភាគខាងត្បូងនៃមាត់ [[ទន្លេមេគង្គ]] ) ទៅកាន់ទីក្រុង Tumpat និង Pengkalan Chepa នៅលើឆ្នេរសមុទ្រម៉ាឡេស៊ី។ ឈូងសមុទ្រគឺរាក់ណាស់៖ ជម្រៅមធ្យមរបស់វាគឺ {{Convert|58|m|ft}} ហើយជម្រៅអតិបរមាគឺត្រឹមតែ {{Convert|85|m|ft}} <ref name="Worldfish"/> {{Rp|250}}នេះធ្វើឱ្យការផ្លាស់ប្តូរទឹកមានភាពយឺតយ៉ាវ ហើយលំហូរទឹកខ្លាំងពីទន្លេកាត់បន្ថយកម្រិត ជាតិប្រៃ នៅក្នុងឈូងសមុទ្រ (3.05-3.25 ភាគរយ) និងធ្វើឱ្យ ដីល្បាប់ ។ មានតែនៅជម្រៅធំជាងនេះទេ ដែលទឹកដែលមានជាតិប្រៃខ្ពស់ (3.4 ភាគរយ) ហូរចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រពី [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។ វាបំពេញការធ្លាក់ទឹកចិត្តកណ្តាលនៅក្រោមជម្រៅ {{Convert|50|m|ft}} ទន្លេសំខាន់ៗដែលហូរចូលឈូងសមុទ្រគឺ ចាវប្រាយ៉ា រួមទាំង ទន្លេថាជីន មេក្លុង និងទន្លេ បាងប៉ាកុង នៅ ឈូងសមុទ្របាងកក ហើយក្នុងកម្រិតតិចជាងនេះ ទន្លេតាពី ហូរចូល ឈូងសមុទ្រ Bandon នៅភាគនិរតីនៃ ឈូងសមុទ្រ។ អង្គការជលសាស្ត្រអន្តរជាតិ កំណត់ដែនកំណត់ភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រថាជា "[a] ខ្សែរត់ពីចុងខាងលិចនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ឬ Camau Point (8°36'N) ទៅចុងខាងជើងនៃចំណុចនៅត្រើយខាងកើតនៃមាត់ទន្លេ។ ទន្លេកាឡាន់តាន់ ( === សរីរវិទ្យាបាតសមុទ្រ === === ឆ្នេរសមុទ្រ === ; ប្រទេសថៃ * ឈូងសមុទ្របាងកក * ឈូងសមុទ្រ ប្រជួប * អូម៉ាណាវ * ឆកសមុទ្រ សតហប * ឆ្នេរសមុទ្រ បានដុន ; កម្ពុជា * [[ឈូងសមុទ្រកំពង់សោម|ឆកកំពង់សោម]] * ឆ្នេរសមុទ្រវាលរេញ * ឆ្នេរសមុទ្រកែប * ឆក កោះកុង ; ប្រទេសវៀតណាម * Vinh Thuan Yen * Vinh Ba Hon * Vinh Hon Chong === កោះ === កោះធំៗនៅឈូងសមុទ្ររួមមាន៖ កោះឆាង កោះម៉ាក កោះកុត កោះសាម៉ុយ កោះផាងាន កោះតៅ កោះផាលូវ កោះស៊ីឆាង កោះឡាន់ កោះផៃ កោះខ្រម កោះសមែសាន កោះសាម៉េត កោះរ៉ាង កោះខាងខៅ  កោះម៉ាន់នុក កោះវ៉ៃ កោះភិ កោះខាំ កោះសៃ កោះក្រា កោះលូស៊ីន កោះត្រល់ កោះហាទៀន កោះបាលួ កោះណាំទុ កោះកុង កោះរុង កោះស្ដេច កោះរ៉ុងសន្លឹម កោះពោះ កោះដែកគោល កោះឬស្សី កោះតាកៀវ កោះព្រាប កោះថ្មី កោះសេះ កោះទន្សាយ កោះតាង កោះព្រីង កោះពូលូវ៉ៃ == បរិស្ថាន == === ផ្កាថ្ម === មាន ថ្ម ប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មចំនួន 75,590 រ៉ៃនៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលក្នុងនោះ 5 ភាគរយត្រូវបានចាត់ទុកថាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពមានជីជាតិ។ ក្នុងឆ្នាំ 2010 ការប្រែពណ៌ផ្កាថ្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបានកើតឡើងនៅតំបន់ថ្មប៉ប្រះទឹកភាគច្រើនក្នុងប្រទេស។ ការហូរចេញនៃថ្មប៉ប្រះទឹកនៅសមុទ្រ Andaman គឺធ្ងន់ធ្ងរ និងទូលំទូលាយជាងនៅឈូងសមុទ្រថៃ។ <ref name="GP-2012">{{Cite book|title=Oceans in the Balance, Thailand in Focus|date=c. 2012|location=Bangkok|url=http://www.greenpeace.org/seasia/PageFiles/536808/english-singlePages.pdf|archive-date=22 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922104018/http://www.greenpeace.org/seasia/PageFiles/536808/english-singlePages.pdf |date=22 កញ្ញា 2015 }}</ref> នៅឆ្នាំ 2016 ផ្កាថ្ម bleach ត្រូវបានគេរកឃើញនៅ Ko Thalu និង Ko Luam ក្នុង [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត Prachuap Khiri Khan]] ជាលើកដំបូង។ <ref>{{Cite news|last=Wipatayotin|first=Apinya|date=2016-04-04|title=Rising sea temps bring coral bleaching to Gulf|work=Bangkok Post|url=http://www.bangkokpost.com/news/general/919989/rising-sea-temps-bring-coral-bleaching-to-gulf|access-date=4 April 2016}}</ref> អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានកំណត់ថាការ bleaching ចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលសីតុណ្ហភាពទឹកសមុទ្រកើនឡើងលើសពី 30&nbsp;°C លើសពីបីសប្តាហ៍។ ដែលបានផ្តល់ឱ្យរយៈពេលយូរនៃសីតុណ្ហភាពរហូតដល់ 32&nbsp;°C នៅ Ko Thalu ក្នុងខេត្ត Prachuap Khiri Khan ផ្កាថ្មពី 5 ទៅ 10 ភាគរយនៅក្នុងតំបន់នេះត្រូវបាន bleach រួចហើយ។ <ref>{{Cite news|last=Rujivanarom|first=Pratch|date=2018-05-29|title=More coral reefs damaged by mass bleaching|work=The Nation|url=http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30346501|url-status=dead|access-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815200516/https://www.nationmultimedia.com/detail/national/30346501|archive-date=2022-08-15}}</ref> === គុណភាពទឹក។ === លទ្ធផលត្រួតពិនិត្យទឹកតាមឆ្នេរសមុទ្រក្នុងឆ្នាំ 2015 ពីទីតាំងសំណាកចំនួន 202 ដែលប្រមូលបានពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំ បង្ហាញថាគ្មានទឹកឆ្នេរសមុទ្រថៃត្រូវបានគេរកឃើញថាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពល្អប្រសើរនោះទេ។ ដប់ប្រាំមួយភាគរយនៃទឹកឆ្នេរសមុទ្រមានគុណភាពល្អ 72 ភាគរយមានគុណភាពត្រឹមត្រូវ 9 ភាគរយមានគុណភាពអន់ និង 3 ភាគរយមានគុណភាពអន់ខ្លាំង។ គុណភាពនៃទឹកឆ្នេរសមុទ្រទាំងអស់បង្ហាញភាគរយស្រដៀងគ្នា — ភាគច្រើនមានគុណភាពត្រឹមត្រូវ លើកលែងតែឈូងសមុទ្រខាងក្នុងនៃប្រទេសថៃ ដែលទឹកនៅឆ្នេរសមុទ្រមានកម្រិតទាបទៅអន់ខ្លាំង។ បើ​ប្រៀបធៀប​នឹង​គុណភាព​ទឹក​តាម​ឆ្នេរ​តាម​ការ​វាស់វែង​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១៤ គុណភាព​ទឹក​មាន​ការ​ធ្លាក់​ចុះ។ <ref name="PCD-AR2015">{{Cite book|title=Thailand State of Pollution Report 2015|date=2016|location=Bangkok|isbn=978-616-316-327-1|url=http://infofile.pcd.go.th/mgt/PollutionReport2015_en.pdf|archive-date=5 September 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905191033/http://infofile.pcd.go.th/mgt/PollutionReport2015_en.pdf |date=5 កញ្ញា 2017 }}</ref> {{Rp|52}}ទឹកឈូងសមុទ្រមួយចំនួននៃ [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ|ខេត្ត ស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តសមុទ្រសាគរ|ខេត្ត សមុទ្រសកល]] [[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ|ខេត្ត សមុទ្រព្រះកាណ៌]] ទីក្រុងបាងកក [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ខេត្ត រយ៉ង]] [[ខេត្តរយ៉ង|ខេត្តជលបុរី]] [[ខេត្តពេជ្របុរី|ខេត្ត ពេជ្របុរី]] [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត ប្រជុំគិរីក្ខន]] និង [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី]] ត្រូវបានវិនិច្ឆ័យថាមានទឹកឆ្នេរសមុទ្រនៅក្នុង "មិនល្អ" ឬ "ក្រីក្រខ្លាំង" ។ លក្ខខណ្ឌ <ref name="PCD-AR2015" /> {{Rp|54}}[[ខេត្តសង្ខលា|សុងក្លា]] គឺជាខេត្តតែមួយគត់នៅឈូងសមុទ្រ ដែលមានទឹកឆ្នេរសមុទ្រវាយតម្លៃគុណភាព "ល្អ"។ <ref name="PCD-AR2015" /> {{Rp|56}} === ជលផល === === សំណឹកឆ្នេរសមុទ្រ === === ការបំពុលផ្លាស្ទិច === === ការធ្លាយប្រេង === == ទេសចរណ៍ == ថ្មប៉ប្រះ ទឹកផ្កាថ្ម ជាច្រើននៅឈូងសមុទ្របានធ្វើឱ្យវាទាក់ទាញដល់អ្នកមុជទឹក។ កំដៅត្រូពិចនៃទឹកទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើន។ គោលដៅទេសចរណ៍សំខាន់ៗមួយចំនួននៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃគឺកោះ [[កោះសមុយ|កោះសាម៉ុយ]] និង កោះផាងាន ក្នុង [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី|ខេត្ត សុរាស្ត្រធានី]], [[ផាត់ថាយ៉ា|Pattaya]] ក្នុង [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ខេត្ត ជលបុរី]], Cha-am ក្នុង [[ខេត្តពេជ្របុរី|ខេត្ត ពេជ្របុរី]], [[ស្រុកហួហ៊ិន|Hua Hin]] ក្នុង [[ខេត្តប្រចួបគីរីខ័ន្ធ|ខេត្ត ប្រជុំគិរីក្ខន]] និង កោះសាម៉េត នៅ [[ខេត្តរយ៉ង]] ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ឆ្នេរសមុទ្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់សម្រាប់សកម្មភាព មើលត្រីបាឡែន របស់ខ្លួន ដោយកំណត់គោលដៅដល់ប្រជាជនដែលជិតផុតពូជ និងជិតផុតពូជយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃ ពពួក cetaceans ( Eden's whales, newly described Omura's whale, <ref>{{Cite web |date=2019-05-13 |title=มารู้จักวาฬโอมูระ สัตว์ทะเลในบัญชีสัตว์สงวนชุดใหม่ |trans-title=Come to know Omura's whale, marine animal in the new reserve animal account |url=https://www.dmcr.go.th/detailAll/32142/nws/141 |website=DMCR |language=th}}</ref> Chinese white dolphins និង [[ផ្សោតក្បាលត្រឡោក|Irrawaddy dolphins]] ដែលបង្ហាញពីអាកប្បកិរិយាពិសេសនៃការចិញ្ចឹម) និង [[ជ្រូកទឹក|សត្វព្រាប]] ។ <ref>{{Cite web |title=Dugongs and seagrass in Thailand: Present status and future challenges |url=http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102737/http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf |archive-date=March 4, 2016 |access-date=June 7, 2016 |publisher=Phuket Marine Biological Center and Department of Marine and Coastal Resources |pages=41–50 |archivedate=មីនា 4, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102737/http://chm-thai.onep.go.th/chm/MarineBio/Paper/Mammals/7thSEASTAR.41.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |date=May 1, 2004 |title=Conservation of the Dugong (Dugong Dugon) on the Eastern Coast of the Gulf of Thailand |url=http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908055018/http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf |archive-date=September 8, 2015 |access-date=June 7, 2016 |publisher=Ocean Park Conservation Foundation Aberdeen, Hong Kong & Project Aware, Australia |archivedate=កញ្ញា 8, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908055018/http://rtc.sfsu.edu/research/papers/Conservation%20of%20dugongs%20(Dugong%20dugon)%20along%20the%20eastern%20Gulf%20of%20Thailand%20in%20Thailand%20and%20Cambodia.pdf }}</ref> <ref name="IUCNpdf">Marsh, H. ''et al.'' (2002). [http://www.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2002-001.pdf Dugong: status reports and action plans for countries and territories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508123219/http://iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2002-001.pdf|date=2007-05-08}}. IUCN.</ref> វាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដំបូងដោយ Muller ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៦ ជា ''Trichechus dugon'' ។ អណ្តើកសមុទ្រចំនួន ៥ ប្រភេទត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃ និងឆ្នេរសមុទ្រ Andaman រួមមានអណ្តើកអូលីវ រីលលី អណ្តើកបៃតង អណ្តើកហាកប៊ីល អណ្តើកក្បាលដី និងអណ្តើកស្បែក។ <ref>{{Cite news|last=Boonngok|first=Papitchaya|date=22 June 2009|title=Threatened sea turtles have Thai navy for protection|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-thailand-turtles-idUSTRE55L1GE20090622|access-date=11 August 2021}}</ref> == ជម្លោះទឹកដី == តំបន់​រវាង​ម៉ាឡេស៊ី, ថៃ ,កម្ពុជា និង​វៀតណាម​មាន​ជម្លោះ​ទឹកដី​ជាច្រើន​។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី និង​ថៃ​បាន​ជ្រើសរើស​រួម​គ្នា​ក្នុង​ការ​អភិវឌ្ឍ​តំបន់​ជម្លោះ​ដែល​រួម​មាន​កោះ កោះក្រា និង កោះឡោសិន ។ <ref>{{Cite web |title=Defining areas for joint development in disputed waters - Malaysia–Thailand p. 13 |url=http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=2627&context=lhapapers |access-date=June 7, 2016 |publisher=University of Wollongong |archivedate=សីហា 22, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822033653/http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=2627&context=lhapapers |url-status=dead }}</ref> ជម្លោះដ៏រ៉ាំរ៉ៃរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមនៅឈូងសមុទ្រថៃ ភាគច្រើនទាក់ទងនឹងកោះ [[កោះត្រល់|ភូកុក]] ឬកោះត្រល់ជាភាសាខ្មែរ ដែលនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា។ <ref>{{Cite book|title=Boundaries and Frontiers|url=https://archive.org/details/boundariesfronti0000pres|url-access=registration|date=1978|isbn=978-0847660865}}</ref> កម្ពុជា​ក៏​ទាមទារ​យក {{Convert|48000|km2|mi2}} នៃ ផ្ទៃធ្នើ ។ <ref>{{Cite book|title=Borders and Border Politics in a Globalizing World|date=2005|location=Lanham|isbn=0-8420-5104-X|pages=301–313}} [Reprint of {{Cite book|editor1-first=Clife|title=Boundaries and Energy: Problems and Prospects|date=1998|location=London|isbn=90-411-0690-1|pages=117–135}}]</ref> <ref>{{Cite journal|last=Schofield|first=Clive|year=2008|title=Maritime Claims, Conflicts and Cooperation in the Gulf of Thailand|journal=Ocean Yearbook Online|volume=22|pages=75–116|doi=10.1163/221160008x00064}}</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] m5c41xuv49qnanrge6vnj4vm9jxezji 0 6662 335808 325551 2026-05-24T16:37:31Z ~2026-31052-53 51153 /* មេត្តសុត្តំ */ 335808 wikitext text/x-wiki ===<span style="font-family: Khmer OS Muol Pali; font-size: 100%; Color: Blacke;">មេត្តសុត្តំ</span>=== (១) ករណីយមត្ថកុសលេន, យន្តំសន្តំ បទំ អភិសមេច្ច;<br /> សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី ។<br /> (២) សន្តុស្សកោ ច សុភរោ ច, អប្បកិច្ចោ ច សល្លហុកវុត្តិ;<br /> សន្តិន្ទ្រិយោ ច និបកោ ច, អប្បគព្ភោ កុលេសុ អននុគិទ្ធោ ។<br /> (៣) ន ច ខុទ្ទំ សមាចរេ កិញ្ចិ, យេន វិញ្ញូ បរេ ឧបវទេយ្យុំ;<br /> សុខិនោ វា ខេមិនោ ហោន្តុ, សព្ពេ សត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា ។<br /> (៤) យេ កេចិ បាណភូតត្ថិ, តសា វា ថាវរា វា អនវសេសា;<br /> ទីឃា វា យេ មហន្តា វា, មជ្ឈិមា រស្សកា អណុកថូលា ។<br /> (៥) ទិដ្ឋា វា យេ ច អទិដ្ឋា , យេ ច ទូរេ វសន្តិ អវិទូរេ;<br /> ភូតា វា សម្ភវេសី វា , សព្ពេសត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា ។<br /> (៦) ន បរោ បរំ និកុព្ពេថ, នាតិមញ្ញេថ កត្ថចិ នំ កញ្ចិ ;<br /> ព្យារោសនា បដិឃសញ្ញា, នាញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខមិច្ឆេយ្យ. ។<br /> (៧) មាតា យថា និយំ បុត្តំ អាយុសា ឯកបុត្តមនុរក្ខេ;<br /> ឯវម្បិ សព្ពភូតេសុ, មានសម្ភាវយេ អបរិមាណំ ។<br /> (៨) មេត្តញ្ច សព្ពលោកស្មឹ, មានសំ ភាវយេ អបរិមាណំ;<br /> ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយញ្ច, អសម្ពាធំ អវេរំ អសបត្តំ ។<br /> (៩) តិដ្ឋំ ចរំ និសិន្នោ វា, សយានោ វា យាវ តស្ស វិកតមិទ្ធោ ;<br /> ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យ, ព្រហ្មមេតំ វិហារមិធមាហុ ។<br /> (១០) ទិដ្ឋិញ្ច អនុបគ្គម្ម, សីលវា ទស្សនេន សម្បន្នោ;<br /> កាមេសុ វិនយ គេធំ, ន ហិ ជាតុ គ្គព្ភសេយ្យ បុន រេតីតិ។ === ប្រែជាភាសាខ្មែរ === : :[១០] កិច្ចណា (ដែលព្រះអរិយៈ) បានត្រាស់ដឹង​នូវបទ​ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ គឺព្រះនិព្វាន (បានធ្វើ​ហើយ) កិច្ចនោះ កុលបុត្រ​អ្នកឈ្លាស​ក្នុងប្រយោជន៍​គួរធ្វើ (កុលបុត្រ​នោះ) ជាអ្នក​អាចហ៊ាន​ផង ត្រង់ដោយ​កាយនិងវាចា​ផង ត្រង់ល្អ​ដោយចិត្តផង គេប្រដៅ​ងាយផង : :មាន​សុភាព​ទន់ភ្លន់ផង មិនមាន​មានះដ៏ក្រៃលែង​ផង សន្តោសផង គេចិញ្ចឹម​ងាយផង​ មានកិច្ច​ធុរៈតិចផង ប្រព្រឹត្ត​ស្រាលព្រម (មាន​បរិក្ខារតិច) ផង មានឥន្ទ្រិយ​ស្រគត់ស្រគំ​ផង មានប្រាជ្ញា​ចាស់ផង មិនឃ្នើស​ឃ្នងផង មិនជាប់​ជំពាក់​ក្នុងត្រកូល​ទាំងឡាយ​ផង : :វិញ្ញូជន​ទាំងឡាយ គួរតិះដៀល​ជនទាំង​ឡាយដទៃ ដោយ​កម្មណា មិនគួរ​ប្រព្រឹត្ត​ធ្វើ​នូវ​កម្ម​នោះ ដែលជា​កម្មលាមក សូម្បី​តិចតួច ។ (ហើយគួរ​ផ្សាយមេត្តា​ចិត្ត ចំពោះ​ពពួក​សត្វថា) សត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង សូមឲ្យ​មានសេចក្តី​សុខ ឲ្យមាន​សេចក្តីក្សេម ​ឲ្យមាន​ខ្លួនដល់​នូវសេចក្តី​សុខចុះ ។ : :សត្វមាន​ជីវិត​ទាំងឡាយ​ណាមួយ ឥតមាន​សេសសល់ ទោះ​សត្វមាន​សេចក្តី​​​តក់ស្លុត គឺនៅ​មាន​តណ្ហាក្តី មាំមួនគឺឥតមាន​តណ្ហាក្តី សត្វទាំងឡាយ​ណា មានកាយ​វែងក្តី ធំក្តី មានកាយ​យ៉ាងកណ្តាល​ក្តី ខ្លីក្តី មានកាយ​ស្គម ឬ​ធាត់ក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា ដែលយើង​ឃើញហើយ​ក្តី មិនឃើញ​ហើយក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា នៅក្នុង​ទីឆ្ងាយក្តី​ក្នុង​ទីជិតក្តី ដែលកើត​រួចមក​ហើយក្តី ដែលកំពុង​ស្វែងរក​ទីកើតក្តី​សត្វ​ទាំងអស់​(នោះ) ចូរមាន​ខ្លួនជា​សុខ​ចុះ។ : :សត្វដទៃ​មិនគួរ​កំហែង​បៀតបៀន​នូវសត្វ​ដទៃ​ឡើយ មិនគួរ​មើលងាយ​គេតិចតួច​ក្នុងទីណា​មួយឡើយ មិនគួរ​ប្រាថ្នានូវ​សេចក្តីទុក្ខ ដល់គ្នា​នឹងគ្នា ព្រោះសេចក្តី​ក្រេវក្រោធ និង​សេចក្តី​ចង្អៀតចង្អល់ ក្នុង​ចិត្តឡើយ។ : :មាតា​ថ្នមរក្សា​បុត្រដែល​កើតអំពី​ខ្លួន ជាកូន​តែមួយ​ដោយអាយុ (ស្មើដោយ​ជីវិត) យ៉ាង​ណាមិញ បុគ្គល​គួរចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ចំពោះសត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង យ៉ាង​នោះឯង។ : :បុគ្គលគួរ​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ជាធម៌​មិនចង្អៀត មិនមាន​ពៀរ មិនមាន​សត្រូវ ទៅក្នុង​លោក​ទាំងអស់ គឺក្នុងទី​ខាងលើផង ខាង​ក្រោមផង ខាងទទឹង គឺត្រង់​​កណ្តាលផង។ : :(បុគ្គលអ្នក​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត​នោះ) ទោះឈរក្តី ដើរក្តី អង្គុយក្តី ដេកក្តី ជាអ្នក​មានសេចក្តី​ងោកងក់​ទៅប្រាសហើយ គឺជាអ្នក​មិនដេកលក់​អស់កាល​ត្រឹមណា គួរតម្កល់​នូវសតិនោះ អស់កាល​ត្រឹមនោះ ។​ បណ្ឌិត​ទាំងឡាយ ពោលនូវ​កិរិយានុ៎ះ​​ថា ជា​ព្រហ្មវិហារ​ក្នុង​សាសនា​នេះ ។ : :(បុគ្គល​ដែលមាន​មេត្តាព្រហ្មវិហារ) មិនងប់​នឹងទិដ្ឋិ ​ជាអ្នក​មានសីល ប្រកប​ដោយ​ទស្សនសម្បត្តិ គឺ​សោតាបត្តិមគ្គ​​ (តទៅទៀត) បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្តី​ជាប់ជំពាក់​ក្នុងកាម​ទាំងឡាយ​ហើយ​ រមែង​មិនមក​កាន់​គព្ភសេយ្យា​ទៀត​ឡើយ ។ : === ឯកសារយោង === :[[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[ខុទ្ទកបាឋ]] > ករណីមេត្តសូត្រ (សៀវភៅ[[ភាគ៥២]] ទំព័រទី ១៨ ដល់ទំព័រទី ២០) :พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ > พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ > ขุททกนิกาย > ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต > [https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&A=237&Z=267 กรณียเมตตสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016051053/https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&A=237&Z=267 |date=2022-10-16 }} :[https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/snp/snp.1.08.amar.html Karaniya Metta Sutta]: The Buddha's Words on Loving-Kindness (Sn 1.8) : : ::::::::::::::::::[[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] b45zgaqrku28nh6becsinrryyu47i9a 8 7864 335806 308317 2026-05-24T13:22:44Z WikiBayer 25846 Parsing Links is not useful here 335806 javascript text/javascript var popupVersion="Sat Mar 10 21:40:16 UTC 2007"; // STARTFILE: main.js // ********************************************************************** // ** ***WARNING GLOBAL GADGET FILE*** ** // ** changes to this file affect many users. ** // ** please discuss on the talk page before editing ** // ** ** // ********************************************************************** // ** ** // ** if you do edit this file, be sure that your editor recognizes it ** // ** as utf8, or the weird and wonderful characters in the namespaces ** // ** below will be completely broken. You can check with the show ** // ** changes button before submitting the edit. ** // ** test: مدیا מיוחד Мэдыя ** // ** ** // ********************************************************************** // Globals // // Trying to shove as many of these as possible into the pg (popup globals) object function pg(){}; // dummy to stop errors window.pg = { re: {}, // regexps ns: {}, // namespaces string: {}, // translatable strings wiki: {}, // local site info misc: {}, // YUCK PHOOEY option: {}, // options, see newOption etc optionDefault: {}, // default option values flag: {}, // misc flags cache: {}, // page and image cache structures: {}, // navlink structures timer: {}, // all sorts of timers (too damn many) counter: {}, // .. and all sorts of counters current: {}, // state info endoflist: null }; window.pop = { // wrap various functions in here init: {}, util: {}, endoflist: null }; function popupsReady() { if (!window.pg) { return false; } if (!pg.flag) { return false; } if (!pg.flag.finishedLoading) { return false; } return true; } //////////////////////////////////////////////////////////////////// // Run things //////////////////////////////////////////////////////////////////// hookEvent('load', setupPopups); /// Local Variables: /// /// mode:c /// /// End: /// // ENDFILE: main.js // STARTFILE: actions.js function setupTooltips(container, remove, force, popData) { log('setupTooltips, container='+container+', remove='+remove); if (!container) { //<NOLITE> // the main initial call if (getValueOf('popupOnEditSelection') && window.doSelectionPopup ) { try { document.editform.wpTextbox1.onmouseup=function() { doSelectionPopup(); }; } catch (neverMind) {} } //</NOLITE> // article/content is a structure-dependent thing container = defaultPopupsContainer(); } if (!remove && !force && container.ranSetupTooltipsAlready) { return; } container.ranSetupTooltipsAlready = !remove; var anchors; anchors=container.getElementsByTagName('A'); setupTooltipsLoop(anchors, 0, 250, 100, remove, popData); } function defaultPopupsContainer() { if (getValueOf('popupOnlyArticleLinks')) { return document.getElementById('article') || document.getElementById('content') || document.getElementById('mw_content') || document; } return document; } function setupTooltipsLoop(anchors,begin,howmany,sleep, remove, popData) { log(simplePrintf('setupTooltipsLoop(%s,%s,%s,%s,%s)', arguments)); var finish=begin+howmany; var loopend = min(finish, anchors.length); var j=loopend - begin; log ('setupTooltips: anchors.length=' + anchors.length + ', begin=' + begin + ', howmany=' + howmany + ', loopend=' + loopend + ', remove=' + remove); var doTooltip= remove ? removeTooltip : addTooltip; // try a faster (?) loop construct if (j > 0) { do { var a=anchors[loopend - j]; if (!a || !a.href) { log('got null anchor at index ' + loopend - j); continue; } doTooltip(a, popData); } while (--j); } if (finish < anchors.length) { setTimeout(function() { setupTooltipsLoop(anchors,finish,howmany,sleep,remove,popData);}, sleep); } else { if ( !remove && ! getValueOf('popupTocLinks')) { rmTocTooltips(); } pg.flag.finishedLoading=true; } } // eliminate popups from the TOC // This also kills any onclick stuff that used to be going on in the toc function rmTocTooltips() { var toc=document.getElementById('toc'); if (toc) { var tocLinks=toc.getElementsByTagName('A'); var tocLen = tocLinks.length; for (j=0; j<tocLen; ++j) { removeTooltip(tocLinks[j], true); } } } function addTooltip(a, popData) { if ( !isPopupLink(a) ) { return; } a.onmouseover=mouseOverWikiLink; a.onmouseout= mouseOutWikiLink; a.onmousedown = killPopup; a.hasPopup = true; a.popData = popData; } function removeTooltip(a) { if ( !a.hasPopup ) { return; } a.onmouseover = null; a.onmouseout = null; if (a.originalTitle) { a.title = a.originalTitle; } a.hasPopup=false; } function removeTitle(a) { if (a.originalTitle) { return; } a.originalTitle=a.title; a.title=''; } function restoreTitle(a) { if ( a.title || !a.originalTitle ) { return; } a.title = a.originalTitle; a.originalTitle=''; } function registerHooks(np) { var popupMaxWidth=getValueOf('popupMaxWidth'); if (typeof popupMaxWidth == 'number') { var setMaxWidth = function () { np.mainDiv.style.maxWidth = popupMaxWidth + 'px'; np.maxWidth = popupMaxWidth; // hack for IE // see http://www.svendtofte.com/code/max_width_in_ie/ // use setExpression as documented here on msdn: http://tinyurl dot com/dqljn if (np.mainDiv.style.setExpression) { np.mainDiv.style.setExpression( 'width', 'document.body.clientWidth > ' + popupMaxWidth + ' ? "' +popupMaxWidth + 'px": "auto"'); } }; np.addHook(setMaxWidth, 'unhide', 'before'); } //<NOLITE> if (window.addPopupShortcuts && window.rmPopupShortcuts) { np.addHook(addPopupShortcuts, 'unhide', 'after'); np.addHook(rmPopupShortcuts, 'hide', 'before'); } //</NOLITE> } function mouseOverWikiLink(evt) { if (!window.popupsReady || !window.popupsReady()) { return; } if (!evt && window.event) {evt=window.event}; return mouseOverWikiLink2(this, evt); } function footnoteTarget(a) { var aTitle=Title.fromAnchor(a); // We want ".3A" rather than "%3A" or "?" here, so use the anchor property directly var anch = aTitle.anchor; if ( ! /^(_note-|endnote)/.test(anch) ) { return false; } var lTitle=Title.fromURL(location.href); if ( lTitle.toString(true) != aTitle.toString(true) ) { return false; } var el=document.getElementById(anch); while ( el && typeof el.nodeName == 'string') { var nt = el.nodeName.toLowerCase(); if ( nt == 'li' ) { return el; } else if ( nt == 'body' ) { return false; } else if ( el.parentNode ) { el=el.parentNode; } else { return false; } } return false; } function footnotePreview(x, navpop) { setPopupHTML('<hr>' + x.innerHTML, 'popupPreview', navpop.idNumber, getValueOf('popupSubpopups') ? function() { setupTooltips(document.getElementById('popupPreview' + navpop.idNumber)); } : null); } // var modid=0; // if(!window.opera) { window.opera={postError: console.log}; } function modifierKeyHandler(a) { return function(evt) { // opera.postError('modifierKeyHandler called' + (++modid)); // opera.postError(''+evt + modid); // for (var i in evt) { // opera.postError('' + modid + ' ' + i + ' ' + evt[i]); // } // opera.postError(''+evt.ctrlKey + modid); var mod=getValueOf('popupModifier'); if (!mod) { return true; } if (!evt && window.event) {evt=window.event}; // opera.postError('And now....'+modid); // opera.postError(''+evt+modid); // opera.postError(''+evt.ctrlKey+modid); if ( evt && mod && !evt[mod.toLowerCase() + 'Key'] ) { return true; } mouseOverWikiLink2(a, evt); }; } function mouseOverWikiLink2(a, evt) { // try not to duplicate effort var mod=getValueOf('popupModifier'); if ( evt && mod && !evt[mod.toLowerCase() + 'Key'] ) { // if the modifier is needed and not pressed, listen for it until // we mouseout of this link. restoreTitle(a); var addHandler='addEventListener'; var rmHandler='removeEventListener'; var on=''; if (!document.addEventListener) { addHandler='attachEvent'; rmHandler='detachEvent'; on='on'; } if (!document[addHandler]) { // forget it return; } a.modifierKeyHandler=modifierKeyHandler(a); document[addHandler](on+'keydown', a.modifierKeyHandler, false); a[addHandler](on+'mouseout', function() { document[rmHandler](on+'keydown', a.modifierKeyHandler, false); }, true); return; } if ( getValueOf('removeTitles') ) { removeTitle(a); } if ( a==pg.current.link && a.navpopup && a.navpopup.isVisible() ) { return; } pg.current.link=a; if (getValueOf('simplePopups') && pg.option.popupStructure===null) { // reset *default value* of popupStructure setDefault('popupStructure', 'original'); } var article=(new Title()).fromAnchor(a); // set global variable (ugh) to hold article (wikipage) pg.current.article = article; if (pg.timer.image !== null) { clearInterval(pg.timer.image); pg.timer.image=null; pg.counter.checkImages=0; } if (!a.navpopup) { // FIXME: this doesn't behave well if you mouse out of a popup // directly into a link with the same href if (pg.current.linksHash[a.href] && false) { a.navpopup = pg.current.linksHash[a.href]; } else { a.navpopup=newNavpopup(a, article); pg.current.linksHash[a.href] = a.navpopup; pg.current.links.push(a); } } if (a.navpopup.pending===null || a.navpopup.pending!==0) { // either fresh popups or those with unfinshed business are redone from scratch simplePopupContent(a, article); } a.navpopup.showSoonIfStable(a.navpopup.delay); getValueOf('popupInitialWidth'); clearInterval(pg.timer.checkPopupPosition); pg.timer.checkPopupPosition=setInterval(checkPopupPosition, 600); if(getValueOf('simplePopups')) { return; } if (a.navpopup.pending!==0 ) { nonsimplePopupContent(a, article); } } // simplePopupContent: the content that is shown even when simplePopups is true function simplePopupContent(a, article) { /* FIXME hack */ a.navpopup.hasPopupMenu=false; a.navpopup.setInnerHTML(popupHTML(a)); fillEmptySpans({navpopup:a.navpopup}); var dragHandle = getValueOf('popupDragHandle') || null; if (dragHandle && dragHandle != 'all') { dragHandle += a.navpopup.idNumber; } setTimeout(function(){a.navpopup.makeDraggable(dragHandle);}, 150); //<NOLITE> if (getValueOf('popupRedlinkRemoval') && a.className=='new') { setPopupHTML('<br>'+popupRedlinkHTML(article), 'popupRedlink', a.navpopup.idNumber); } //</NOLITE> } function debugData(navpopup) { if(getValueOf('popupDebugging') && navpopup.idNumber) { setPopupHTML('idNumber='+navpopup.idNumber + ', pending=' + navpopup.pending, 'popupError', navpopup.idNumber); } } function newNavpopup(a, article) { var navpopup = new Navpopup(); navpopup.fuzz=5; navpopup.delay=getValueOf('popupDelay')*1000; // increment global counter now navpopup.idNumber = ++pg.idNumber; navpopup.parentAnchor = a; navpopup.parentPopup = (a.popData && a.popData.owner); navpopup.article = article; registerHooks(navpopup); return navpopup; } function nonsimplePopupContent(a, article) { var diff=null, history=null; var params=parseParams(a.href); var oldid=(typeof params.oldid=='undefined' ? null : params.oldid); //<NOLITE> if(getValueOf('popupPreviewDiffs') && window.loadDiff) { diff=params.diff; } if(getValueOf('popupPreviewHistory') && getValueOf('popupUseQueryInterface')) { history=(params.action=='history'); } //</NOLITE> a.navpopup.pending=0; var previewImage=true; var x; pg.misc.gImage=null; if (x=footnoteTarget(a)) { footnotePreview(x, a.navpopup); //<NOLITE> } else if ( diff || diff === 0 ) { //alert([article,oldid,diff]); loadDiff(article, oldid, diff, a.navpopup); } else if ( history && getValueOf('popupUseQueryInterface') ) { loadQueryPreview('history', article, a.navpopup); } else if ( pg.re.contribs.test(a.href) && getValueOf('popupUseQueryInterface')) { loadQueryPreview('contribs', article, a.navpopup); } else if ( pg.re.backlinks.test(a.href) && getValueOf('popupUseQueryInterface')) { loadQueryPreview('backlinks', article, a.navpopup); } else if ( // FIXME should be able to get all preview combinations with options article.namespace()==pg.ns.image && ( getValueOf('imagePopupsForImages') || ! anchorContainsImage(a) ) ) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { loadQueryPreview('imagepagepreview', article, a.navpopup); } else { startArticlePreview(article, oldid, a.navpopup); } loadImages(article); //</NOLITE> } else if (article.namespace() == pg.ns.category && getValueOf('popupCategoryMembers')) { getValueOf('popupUseQueryInterface') && loadQueryPreview('category', article, a.navpopup); startArticlePreview(article, oldid, a.navpopup); } else if (!article.namespace()!=pg.ns.image && previewImage ) { startArticlePreview(article, oldid, a.navpopup); } } function pendingNavpopTask(navpop) { if (navpop && navpop.pending===null) { navpop.pending=0; } ++navpop.pending; debugData(navpop); } function completedNavpopTask(navpop) { if (navpop && navpop.pending) { --navpop.pending; } debugData(navpop); } function startArticlePreview(article, oldid, navpop) { navpop.redir=0; loadPreview(article, oldid, navpop); } function loadPreview(article, oldid, navpop) { pendingNavpopTask(navpop); if (!navpop.redir) { navpop.originalArticle=article; } if (!navpop.visible && getValueOf('popupLazyDownloads')) { var id=(navpop.redir) ? 'DOWNLOAD_PREVIEW_REDIR_HOOK' : 'DOWNLOAD_PREVIEW_HOOK'; navpop.addHook(function() { getWiki(article, insertPreview, oldid, navpop); return true; }, 'unhide', 'before', id); } else { getWiki(article, insertPreview, oldid, navpop); } } function loadPreviewFromRedir(redirMatch, navpop) { // redirMatch is a regex match var target = new Title().fromWikiText(redirMatch[2]); // overwrite (or add) anchor from original target // mediawiki does overwrite; eg [[User:Lupin/foo3#Done]] if ( navpop.article.anchor ) { target.anchor = navpop.article.anchor; } var trailingRubbish=redirMatch[4]; navpop.redir++; navpop.redirTarget=target; //<NOLITE> if (window.redirLink) { var warnRedir = redirLink(target, navpop.article); setPopupHTML(warnRedir, 'popupWarnRedir', navpop.idNumber); } //</NOLITE> navpop.article=target; fillEmptySpans({redir: true, redirTarget: target, navpopup:navpop}); return loadPreview(target, null, navpop); } function insertPreview(download) { if (!download.owner) { return; } var redirMatch = pg.re.redirect.exec(download.data); if (download.owner.redir===0 && redirMatch) { completedNavpopTask(download.owner); loadPreviewFromRedir(redirMatch, download.owner); return; } if (download.owner.visible || !getValueOf('popupLazyPreviews')) { insertPreviewNow(download); } else { var id=(download.owner.redir) ? 'PREVIEW_REDIR_HOOK' : 'PREVIEW_HOOK'; download.owner.addHook( function(){insertPreviewNow(download); return true;}, 'unhide', 'after', id ); } } function insertPreviewNow(download) { if (!download.owner) { return; } var wikiText=download.data; var navpop=download.owner; completedNavpopTask(navpop); var art=navpop.redirTarget || navpop.originalArticle; //<NOLITE> makeFixDabs(wikiText, navpop); if (getValueOf('popupSummaryData') && window.getPageInfo) { var info=getPageInfo(wikiText, download); setPopupTrailer(getPageInfo(wikiText, download), navpop.idNumber); } var imagePage=''; if (art.namespace()==pg.ns.image) { imagePage=art.toString(); } else { imagePage=getValidImageFromWikiText(wikiText); } if(imagePage) { loadImages(Title.fromWikiText(imagePage)); } //</NOLITE> if (getValueOf('popupPreviews')) { insertArticlePreview(download, art, navpop); } } function insertArticlePreview(download, art, navpop) { if (download && typeof download.data == typeof ''){ if (art.namespace()==pg.ns.template && getValueOf('popupPreviewRawTemplates')) { // FIXME compare/consolidate with diff escaping code for wikitext var h='<hr><tt>' + download.data.entify().split('\\n').join('<br>\\n') + '</tt>'; setPopupHTML(h, 'popupPreview', navpop.idNumber); } else { var p=prepPreviewmaker(download.data, art, navpop); p.showPreview(); } } } function prepPreviewmaker(data, article, navpop) { // deal with tricksy anchors var d=anchorize(data, article.anchorString()); var urlBase=joinPath([pg.wiki.articlebase, article.urlString()]); var p=new Previewmaker(d, urlBase, navpop); return p; } // Try to imitate the way mediawiki generates HTML anchors from section titles function anchorize(d, anch) { if (!anch) { return d; } var anchRe=RegExp('=+\\s*' + literalizeRegex(anch).replace(/[_ ]/g, '[_ ]') + '\\s*=+'); var match=d.match(anchRe); if(match && match.length > 0 && match[0]) { return d.substring(d.indexOf(match[0])); } // <nowiki> // now try to deal with == foo [[bar|baz]] boom == -> #foo_baz_boom // </nowiki> var lines=d.split('\n'); for (var i=0; i<lines.length; ++i) { lines[i]=lines[i].replace(RegExp('[[]{2}([^|\\]]*?[|])?(.*?)[\\]]{2}', 'g'), '$2') .replace(/'''([^'])/g, '$1').replace(RegExp("''([^'])", 'g'), '$1'); if (lines[i].match(anchRe)) { return d.split('\n').slice(i).join('\n').replace(RegExp('^[^=]*'), ''); } } return d; } function killPopup() { if (getValueOf('popupShortcutKeys') && window.rmPopupShortcuts) { rmPopupShortcuts(); } if (!pg) { return; } pg.current.link && pg.current.link.navpopup && pg.current.link.navpopup.banish(); pg.current.link=null; abortAllDownloads(); window.stopImagesDownloading && stopImagesDownloading(); if (pg.timer.checkPopupPosition !== null) { clearInterval(pg.timer.checkPopupPosition); pg.timer.checkPopupPosition=null; } if (pg.timer.checkImages !== null) { clearInterval(pg.timer.checkImages); pg.timer.checkImages=null; } if (pg.timer.image !== null) { clearInterval(pg.timer.image); pg.timer.image=null; } return true; // preserve default action } // ENDFILE: actions.js // STARTFILE: domdrag.js /** @fileoverview The {@link Drag} object, which enables objects to be dragged around. <pre> ************************************************* dom-drag.js 09.25.2001 www.youngpup.net ************************************************** 10.28.2001 - fixed minor bug where events sometimes fired off the handle, not the root. ************************************************* Pared down, some hooks added by [[User:Lupin]] Copyright Aaron Boodman. Saying stupid things daily since March 2001. </pre> */ /** Creates a new Drag object. This is used to make various DOM elements draggable. @constructor */ function Drag () { /** Condition to determine whether or not to drag. This function should take one parameter, an Event. To disable this, set it to <code>null</code>. @type Function */ this.startCondition = null; /** Hook to be run when the drag finishes. This is passed the final coordinates of the dragged object (two integers, x and y). To disables this, set it to <code>null</code>. @type Function */ this.endHook = null; } /** Gets an event in a cross-browser manner. @param {Event} e @private */ Drag.prototype.fixE = function(e) { if (typeof e == 'undefined') { e = window.event; } if (typeof e.layerX == 'undefined') { e.layerX = e.offsetX; } if (typeof e.layerY == 'undefined') { e.layerY = e.offsetY; } return e; }; /** Initialises the Drag instance by telling it which object you want to be draggable, and what you want to drag it by. @param {DOMElement} o The "handle" by which <code>oRoot</code> is dragged. @param {DOMElement} oRoot The object which moves when <code>o</code> is dragged, or <code>o</code> if omitted. */ Drag.prototype.init = function(o, oRoot) { var dragObj = this; this.obj = o; o.onmousedown = function(e) { dragObj.start.apply( dragObj, [e]); }; o.dragging = false; o.draggable = true; o.hmode = true; o.vmode = true; o.root = oRoot && oRoot !== null ? oRoot : o ; if (isNaN(parseInt(o.root.style.left, 10))) { o.root.style.left = "0px"; } if (isNaN(parseInt(o.root.style.top, 10))) { o.root.style.top = "0px"; } o.root.onthisStart = function(){}; o.root.onthisEnd = function(){}; o.root.onthis = function(){}; }; /** Starts the drag. @private @param {Event} e */ Drag.prototype.start = function(e) { var o = this.obj; // = this; e = this.fixE(e); if (this.startCondition && !this.startCondition(e)) { return; } var y = parseInt(o.vmode ? o.root.style.top : o.root.style.bottom, 10); var x = parseInt(o.hmode ? o.root.style.left : o.root.style.right, 10); o.root.onthisStart(x, y); o.lastMouseX = e.clientX; o.lastMouseY = e.clientY; var dragObj = this; o.onmousemoveDefault = document.onmousemove; o.dragging = true; document.onmousemove = function(e) { dragObj.drag.apply( dragObj, [e] ); }; document.onmouseup = function(e) { dragObj.end.apply( dragObj, [e] ); }; return false; }; /** Does the drag. @param {Event} e @private */ Drag.prototype.drag = function(e) { e = this.fixE(e); var o = this.obj; var ey = e.clientY; var ex = e.clientX; var y = parseInt(o.vmode ? o.root.style.top : o.root.style.bottom, 10); var x = parseInt(o.hmode ? o.root.style.left : o.root.style.right, 10 ); var nx, ny; nx = x + ((ex - o.lastMouseX) * (o.hmode ? 1 : -1)); ny = y + ((ey - o.lastMouseY) * (o.vmode ? 1 : -1)); this.obj.root.style[o.hmode ? "left" : "right"] = nx + "px"; this.obj.root.style[o.vmode ? "top" : "bottom"] = ny + "px"; this.obj.lastMouseX = ex; this.obj.lastMouseY = ey; this.obj.root.onthis(nx, ny); return false; }; /** Ends the drag. @private */ Drag.prototype.end = function() { document.onmousemove=this.obj.onmousemoveDefault; document.onmouseup = null; this.obj.dragging = false; if (this.endHook) { this.endHook( parseInt(this.obj.root.style[this.obj.hmode ? "left" : "right"], 10), parseInt(this.obj.root.style[this.obj.vmode ? "top" : "bottom"], 10)); } }; // ENDFILE: domdrag.js // STARTFILE: structures.js //<NOLITE> pg.structures.original={}; pg.structures.original.popupLayout=function () { return ['popupError', 'popupImage', 'popupTopLinks', 'popupTitle', 'popupData', 'popupOtherLinks', 'popupRedir', ['popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks'], 'popupMiscTools', ['popupRedlink'], 'popupPrePreviewSep', 'popupPreview', 'popupSecondPreview', 'popupPreviewMore', 'popupPostPreview', 'popupFixDab']; }; pg.structures.original.popupRedirSpans=function () { return ['popupRedir', 'popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks']; }; pg.structures.original.popupTitle=function (x) { log ('defaultstructure.popupTitle'); if (!getValueOf('popupNavLinks')) { return navlinkStringToHTML('<b><<mainlink>></b>',x.article,x.params); } return ''; }; pg.structures.original.popupTopLinks=function (x) { log ('defaultstructure.popupTopLinks'); if (getValueOf('popupNavLinks')) { return navLinksHTML(x.article, x.hint, x.params); } return ''; }; pg.structures.original.popupImage=function(x) { log ('original.popupImage, x.article='+x.article+', x.navpop.idNumber='+x.navpop.idNumber); return imageHTML(x.article, x.navpop.idNumber); }; pg.structures.original.popupRedirTitle=pg.structures.original.popupTitle; pg.structures.original.popupRedirTopLinks=pg.structures.original.popupTopLinks; function copyStructure(oldStructure, newStructure) { pg.structures[newStructure]={}; for (var prop in pg.structures[oldStructure]) { pg.structures[newStructure][prop]=pg.structures[oldStructure][prop]; } } copyStructure('original', 'nostalgia'); pg.structures.nostalgia.popupTopLinks=function(x) { var str=''; str += '<b><<mainlink|shortcut= >></b>'; // user links // contribs - log - count - email - block // count only if applicable; block only if popupAdminLinks str += 'if(user){<br><<contribs|shortcut=c>>'; str+='if(wikimedia){*<<count|shortcut=#>>}'; str+='if(ipuser){}else{*<<email|shortcut=E>>}if(admin){*<<block|shortcut=b>>}}'; // editing links // talkpage -> edit|new - history - un|watch - article|edit // other page -> edit - history - un|watch - talk|edit|new var editstr='<<edit|shortcut=e>>'; var editOldidStr='if(oldid){<<editOld|shortcut=e>>|<<revert|shortcut=v|rv>>|<<edit|cur>>}else{' + editstr + '}' var historystr='<<history|shortcut=h>>'; var watchstr='<<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>>'; str+='<br>if(talk){' + editOldidStr+'|<<new|shortcut=+>>' + '*' + historystr+'*'+watchstr + '*' + '<b><<article|shortcut=a>></b>|<<editArticle|edit>>' + '}else{' + // not a talk page editOldidStr + '*' + historystr + '*' + watchstr + '*' + '<b><<talk|shortcut=t>></b>|<<editTalk|edit>>|<<newTalk|shortcut=+|new>>' + '}'; // misc links str += '<br><<whatLinksHere|shortcut=l>>*<<relatedChanges|shortcut=r>>'; str += 'if(admin){<br>}else{*}<<move|shortcut=m>>'; // admin links str += 'if(admin){*<<unprotect|unprotectShort>>|<<protect|shortcut=p>>*' + '<<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d>>}'; return navlinkStringToHTML(str, x.article, x.params); }; pg.structures.nostalgia.popupRedirTopLinks=pg.structures.nostalgia.popupTopLinks; /** -- fancy -- **/ copyStructure('original', 'fancy'); pg.structures.fancy.popupTitle=function (x) { return navlinkStringToHTML('<<mainlink>>',x.article,x.params); }; pg.structures.fancy.popupTopLinks=function(x) { var hist='<<history|shortcut=h|hist>>|<<lastEdit|shortcut=/|last>>if(mainspace_en){|<<editors|shortcut=E|eds>>}'; var watch='<<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>>'; var move='<<move|shortcut=m|move>>'; return navlinkStringToHTML('if(talk){' + '<<edit|shortcut=e>>|<<new|shortcut=+|+>>*' + hist + '*' + '<<article|shortcut=a>>|<<editArticle|edit>>' + '*' + watch + '*' + move + '}else{<<edit|shortcut=e>>*' + hist + '*<<talk|shortcut=t|>>|<<editTalk|edit>>|<<newTalk|shortcut=+|new>>' + '*' + watch + '*' + move+'}<br>', x.article, x.params); }; pg.structures.fancy.popupOtherLinks=function(x) { var admin='<<unprotect|unprotectShort>>|<<protect|shortcut=p>>*<<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d|del>>'; var user='<<contribs|shortcut=c>>if(wikimedia){|<<count|shortcut=#|#>>}'; user+='if(ipuser){|<<arin>>}else{*<<email|shortcut=E|'+ popupString('email')+'>>}if(admin){*<<block|shortcut=b>>}'; var normal='<<whatLinksHere|shortcut=l|links here>>*<<relatedChanges|shortcut=r|related>>'; return navlinkStringToHTML('<br>if(user){' + user + '*}if(admin){'+admin+'if(user){<br>}else{*}}' + normal, x.article, x.params); }; pg.structures.fancy.popupRedirTitle=pg.structures.fancy.popupTitle; pg.structures.fancy.popupRedirTopLinks=pg.structures.fancy.popupTopLinks; pg.structures.fancy.popupRedirOtherLinks=pg.structures.fancy.popupOtherLinks; /** -- fancy2 -- **/ // hack for [[User:MacGyverMagic]] copyStructure('fancy', 'fancy2'); pg.structures.fancy2.popupTopLinks=function(x) { // hack out the <br> at the end and put one at the beginning return '<br>'+pg.structures.fancy.popupTopLinks(x).replace(RegExp('<br>$','i'),''); }; pg.structures.fancy2.popupLayout=function () { // move toplinks to after the title return ['popupError', 'popupImage', 'popupTitle', 'popupData', 'popupTopLinks', 'popupOtherLinks', 'popupRedir', ['popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks'], 'popupMiscTools', ['popupRedlink'], 'popupPrePreviewSep', 'popupPreview', 'popupSecondPreview', 'popupPreviewMore', 'popupPostPreview', 'popupFixDab']; }; /** -- menus -- **/ copyStructure('original', 'menus'); pg.structures.menus.popupLayout=function () { return ['popupError', 'popupImage', 'popupTopLinks', 'popupTitle', 'popupOtherLinks', 'popupRedir', ['popupWarnRedir', 'popupRedirTopLinks', 'popupRedirTitle', 'popupRedirData', 'popupRedirOtherLinks'], 'popupData', 'popupMiscTools', ['popupRedlink'], 'popupPrePreviewSep', 'popupPreview', 'popupSecondPreview', 'popupPreviewMore', 'popupPostPreview', 'popupFixDab']; }; function toggleSticky(uid) { var popDiv=document.getElementById('navpopup_maindiv'+uid); if (!popDiv) { return; } if (!popDiv.navpopup.sticky) { popDiv.navpopup.stick(); } else { popDiv.navpopup.unstick(); popDiv.navpopup.hide(); } } pg.structures.menus.popupTopLinks = function (x, shorter) { // FIXME maybe this stuff should be cached var s=[]; var dropdiv='<div class="popup_drop">'; var enddiv='</div>'; var endspan='</span>'; var hist='<<history|shortcut=h>>'; if (!shorter) { hist = '<menurow>' + hist + '|<<historyfeed|rss>>if(mainspace_en){|<<editors|shortcut=E>>}</menurow>'; } var lastedit='<<lastEdit|shortcut=/|show last edit>>'; var jsHistory='<<lastContrib|last set of edits>><<sinceMe|changes since mine>>'; var linkshere='<<whatLinksHere|shortcut=l|what links here>>'; var related='<<relatedChanges|shortcut=r|related changes>>'; var search='<menurow><<search|shortcut=s>>if(wikimedia){|<<globalsearch|shortcut=g|global>>}' + '|<<google|shortcut=G|web>></menurow>'; var watch='<menurow><<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>></menurow>'; var protect='<menurow><<unprotect|unprotectShort>>|' + '<<protect|shortcut=p>>|<<protectlog|log>></menurow>'; var del='<menurow><<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d>>|' + '<<deletelog|log>></menurow>'; var move='<<move|shortcut=m|move page>>'; var nullPurge='<menurow><<nullEdit|shortcut=n|null edit>>|<<purge|shortcut=P>></menurow>'; var viewOptions='<menurow><<view|shortcut=v>>|<<render|shortcut=S>>|<<raw>></menurow>'; var editRow='if(oldid){' + '<menurow><<edit|shortcut=e>>|<<editOld|shortcut=e|this&nbsp;revision>></menurow>' + '<menurow><<revert|shortcut=v>>|<<undo>></menurow>' + '}else{<<edit|shortcut=e>>}'; var markPatrolled='if(rcid){<<markpatrolled|mark patrolled>>}'; var newTopic='if(talk){<<new|shortcut=+|new topic>>}'; var protectDelete='if(admin){' + protect + del + '}'; if (getValueOf('popupActionsMenu')) { s.push( '<<mainlink>>*' + dropdiv + menuTitle('actions')); } else { s.push( dropdiv + '<<mainlink>>'); } s.push( '<menu>') s.push( editRow + markPatrolled + newTopic + hist + lastedit ) if (!shorter) { s.push(jsHistory); } s.push( move + linkshere + related) if (!shorter) { s.push(nullPurge + search); } if (!shorter) { s.push(viewOptions); } s.push('<hr>' + watch + protectDelete); s.push('<hr>' + 'if(talk){<<article|shortcut=a|view article>><<editArticle|edit article>>}' + 'else{<<talk|shortcut=t|talk page>><<editTalk|edit talk>>' + '<<newTalk|shortcut=+|new topic>>}</menu>' + enddiv); // user menu starts here var email='<<email|shortcut=E|email user>>'; var contribs= 'if(wikimedia){<menurow>}<<contribs|shortcut=c|contributions>>' + 'if(wikimedia){|<<contribsTree|tree>></menurow>}'; s.push('if(user){*' + dropdiv + menuTitle('user')); s.push('<menu>'); + s.push('<menurow><<userPage|shortcut=u|user&nbsp;page>>|<<userSpace|space>></menurow>'); s.push('<<userTalk|shortcut=t|user talk>><<editUserTalk|edit user talk>>' + '<<newUserTalk|shortcut=+|leave comment>>'); if(!shorter) { s.push( 'if(ipuser){<<arin>>}else{' + email + '}') } else { s.push( 'if(ipuser){}else{' + email + '}') } s.push('<hr>' + contribs + '<<userlog|shortcut=L|user log>>'); s.push('if(wikimedia){<<count|shortcut=#|edit counter>>}'); s.push('if(admin){<menurow><<unblock|unblockShort>>|<<block|shortcut=b|block user>></menurow>}'); s.push('<<blocklog|shortcut=B|block log>>' + getValueOf('popupExtraUserMenu')); s.push('</menu>' + enddiv + '}'); // popups menu starts here if (getValueOf('popupSetupMenu') && !x.navpop.hasPopupMenu /* FIXME: hack */) { x.navpop.hasPopupMenu=true; s.push('*' + dropdiv + menuTitle('popupsMenu') + '<menu>'); s.push('<<togglePreviews|toggle previews>>'); s.push('<<purgePopups|reset>>'); s.push('<<disablePopups|disable>>'); s.push('</menu>'+enddiv); } return navlinkStringToHTML(s.join(''), x.article, x.params); }; function menuTitle(s) { return '<a href="#" noPopup=1>' + popupString(s) + '</a>'; } pg.structures.menus.popupRedirTitle=pg.structures.menus.popupTitle; pg.structures.menus.popupRedirTopLinks=pg.structures.menus.popupTopLinks; copyStructure('menus', 'shortmenus'); pg.structures.shortmenus.popupTopLinks=function(x) { return pg.structures.menus.popupTopLinks(x,true); }; pg.structures.shortmenus.popupRedirTopLinks=pg.structures.shortmenus.popupTopLinks; //</NOLITE> pg.structures.lite={}; pg.structures.lite.popupLayout=function () { return ['popupTitle', 'popupPreview' ]; }; pg.structures.lite.popupTitle=function (x) { log (x.article + ': structures.lite.popupTitle'); //return navlinkStringToHTML('<b><<mainlink>></b>',x.article,x.params); return '<div><span class="popup_mainlink"><b>' + x.article.toString() + '</b></span></div>'; }; // ENDFILE: structures.js // STARTFILE: autoedit.js //<NOLITE> function getParamValue(paramName, h) { if (typeof h == 'undefined' ) { h = document.location.href; } var cmdRe=RegExp('[&?]'+paramName+'=([^&]*)'); var m=cmdRe.exec(h); if (m) { try { return decodeURI(m[1]); } catch (someError) {} } return null; } function substitute(data,cmdBody) { // alert('sub\nfrom: '+cmdBody.from+'\nto: '+cmdBody.to+'\nflags: '+cmdBody.flags); var fromRe=RegExp(cmdBody.from, cmdBody.flags); return data.replace(fromRe, cmdBody.to); } function execCmds(data, cmdList) { for (var i=0; i<cmdList.length; ++i) { data=cmdList[i].action(data, cmdList[i]); } return data; } function parseCmd(str) { // returns a list of commands if (!str.length) { return []; } var p=false; switch (str.charAt(0)) { case 's': p=parseSubstitute(str); break; default: return false; } if (p) { return [p].concat(parseCmd(p.remainder)); } return false; } function unEscape(str, sep) { return str.split('\\\\').join('\\').split('\\'+sep).join(sep).split('\\n').join('\n'); } function parseSubstitute(str) { // takes a string like s/a/b/flags;othercmds and parses it var from,to,flags,tmp; if (str.length<4) { return false; } var sep=str.charAt(1); str=str.substring(2); tmp=skipOver(str,sep); if (tmp) { from=tmp.segment; str=tmp.remainder; } else { return false; } tmp=skipOver(str,sep); if (tmp) { to=tmp.segment; str=tmp.remainder; } else { return false; } flags=''; if (str.length) { tmp=skipOver(str,';') || skipToEnd(str, ';'); if (tmp) {flags=tmp.segment; str=tmp.remainder; } } return {action: substitute, from: from, to: to, flags: flags, remainder: str}; } function skipOver(str,sep) { var endSegment=findNext(str,sep); if (endSegment<0) { return false; } var segment=unEscape(str.substring(0,endSegment), sep); return {segment: segment, remainder: str.substring(endSegment+1)}; } function skipToEnd(str,sep) { return {segment: str, remainder: ''}; } function findNext(str, ch) { for (var i=0; i<str.length; ++i) { if (str.charAt(i)=='\\') { i+=2; } if (str.charAt(i)==ch) { return i; } } return -1; } function setCheckbox(param, box) { var val=getParamValue(param); if (val!==null) { switch (val) { case '1': case 'yes': case 'true': box.checked=true; break; case '0': case 'no': case 'false': box.checked=false; } } } function autoEdit() { if (!setupPopups.completed) { setupPopups(); } if (!document.editform) { return false; } if (window.autoEdit.alreadyRan) { return false; } window.autoEdit.alreadyRan=true; var cmdString=getParamValue('autoedit'); if (cmdString) { try { var editbox=document.editform.wpTextbox1; } catch (dang) { return; } var cmdList=parseCmd(cmdString); var input=editbox.value; var output=execCmds(input, cmdList); editbox.value=output; } setCheckbox('autominor', document.editform.wpMinoredit); setCheckbox('autowatch', document.editform.wpWatchthis); var rvid = getParamValue('autorv'); if (getValueOf('popupUseQueryInterface') && getParamValue('autorv')) { var url=pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&what=revisions&revids='+rvid; startDownload(url, null, autoEdit2); } else { autoEdit2(); } } function autoEdit2(d) { var summary=getParamValue('autosummary'); var summaryprompt=getParamValue('autosummaryprompt'); var summarynotice=''; if (d && d.data && getParamValue('autorv')) { var s = getRvSummary(summary, d.data); if (s===false) { summaryprompt=true; summarynotice=popupString('Failed to get revision information, please edit manually.\n\n'); summary = simplePrintf(summary, [getParamValue('autorv'), '(unknown)', '(unknown)']); } else { summary = s; } } if (summaryprompt) { var txt= summarynotice + popupString('Enter a non-empty edit summary or press cancel to abort'); var response=prompt(txt, summary); if (response) { summary=response; } else { return; } } if (summary) { document.editform.wpSummary.value=summary; } // Attempt to avoid possible premature clicking of the save button // (maybe delays in updates to the DOM are to blame?? or a red herring) setTimeout(autoEdit3, 100); } function autoEdit3() { var btn=getParamValue('autoclick'); if (btn) { if (document.editform && document.editform[btn]) { var button=document.editform[btn]; var msg=tprintf('The %s button has been automatically clicked. Please wait for the next page to load.', [ button.value ]); bannerMessage(msg); document.title='('+document.title+')'; button.click(); } else { alert(tprintf('Could not find button %s. Please check the settings in your javascript file.', [ btn ])); } } } function bannerMessage(s) { var headings=document.getElementsByTagName('h1'); if (headings) { var div=document.createElement('div'); div.innerHTML='<font size=+1><b>' + s + '</b></font>'; headings[0].parentNode.insertBefore(div, headings[0]); } } function getRvSummary(template, json) { var o=getJsObj(json); try { var edit = anyChild(o.pages).revisions[0]; } catch (badness) {return false;} var timestamp = edit.timestamp.split(/[A-Z]/g).join(' ').replace(/^ *| *$/g, ''); return simplePrintf(template, [edit.revid, timestamp, edit.userhidden === undefined ? edit.user : '(hidden)']); } hookEvent('load', autoEdit); //</NOLITE> // ENDFILE: autoedit.js // STARTFILE: downloader.js /** @fileoverview {@link Downloader}, a xmlhttprequest wrapper, and helper functions. */ /** Creates a new Downloader @constructor @class The Downloader class. Create a new instance of this class to download stuff. @param {String} url The url to download. This can be omitted and supplied later. */ function Downloader(url) { // Source: http://jibbering.com/2002/4/httprequest.html /** xmlhttprequest object which we're wrapping */ this.http = false; /*@cc_on @*/ /*@if (@_jscript_version >= 5) // JScript gives us Conditional compilation, // we can cope with old IE versions. // and security blocked creation of the objects. try { this.http = new ActiveXObject("Msxml2.XMLHTTP"); } catch (e) { try { this.http = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP"); } catch (E) { // this.http = false; } } @end @*/ if (! this.http && typeof XMLHttpRequest!='undefined') { this.http = new XMLHttpRequest(); } /** The url to download @type String */ this.url = url; /** A universally unique ID number @type integer */ this.id=null; /** Modification date, to be culled from the incoming headers @type Date @private */ this.lastModified = null; /** What to do when the download completes successfully @type Function @private */ this.callbackFunction = null; /** What to do on failure @type Function @private */ this.onFailure = null; /** Flag set on <code>abort</code> @type boolean */ this.aborted = false; /** HTTP method. See http://www.w3.org/Protocols/rfc2616/rfc2616-sec9.html for possibilities. @type String */ this.method='GET'; /** Async flag. @type boolean */ this.async=true; } new Downloader(); /** Submits the http request. */ Downloader.prototype.send = function (x) { if (!this.http) { return null; } return this.http.send(x); }; /** Aborts the download, setting the <code>aborted</code> field to true. */ Downloader.prototype.abort = function () { if (!this.http) { return null; } this.aborted=true; return this.http.abort(); }; /** Returns the downloaded data. */ Downloader.prototype.getData = function () {if (!this.http) { return null; } return this.http.responseText;}; /** Prepares the download. */ Downloader.prototype.setTarget = function () { if (!this.http) { return null; } this.http.open(this.method, this.url, this.async); }; /** Gets the state of the download. */ Downloader.prototype.getReadyState=function () {if (!this.http) { return null; } return this.http.readyState;}; pg.misc.downloadsInProgress = { }; /** Starts the download. Note that setTarget {@link Downloader#setTarget} must be run first */ Downloader.prototype.start=function () { if (!this.http) { return; } pg.misc.downloadsInProgress[this.id] = this; this.http.send(null); }; /** Gets the 'Last-Modified' date from the download headers. Should be run after the download completes. Returns <code>null</code> on failure. @return {Date} */ Downloader.prototype.getLastModifiedDate=function () { if(!this.http) { return null; } var lastmod=null; try { lastmod=this.http.getResponseHeader('Last-Modified'); } catch (err) {} if (lastmod) { return new Date(lastmod); } return null; }; /** Sets the callback function. @param {Function} f callback function, called as <code>f(this)</code> on success */ Downloader.prototype.setCallback = function (f) { if(!this.http) { return; } this.http.onreadystatechange = f; }; Downloader.prototype.getStatus = function() { if (!this.http) { return null; } return this.http.status; }; ////////////////////////////////////////////////// // helper functions /** Creates a new {@link Downloader} and prepares it for action. @param {String} url The url to download @param {integer} id The ID of the {@link Downloader} object @param {Function} callback The callback function invoked on success @return {String/Downloader} the {@link Downloader} object created, or 'ohdear' if an unsupported browser */ function newDownload(url, id, callback, onfailure) { var d=new Downloader(url); if (!d.http) { return 'ohdear'; } d.id=id; d.setTarget(); if (!onfailure) { onfailure=2; } var f = function () { if (d.getReadyState() == 4) { delete pg.misc.downloadsInProgress[this.id]; try { if ( d.getStatus() == 200 ) { d.data=d.getData(); d.lastModified=d.getLastModifiedDate(); callback(d); } else if (typeof onfailure == typeof 1) { if (onfailure > 0) { // retry newDownload(url, id, callback, onfailure - 1); } } else if (typeof onfailure == 'function') { onfailure(d,url,id,callback); } } catch (somerr) { /* ignore it */ } } }; d.setCallback(f); return d; } /** Simulates a download from cached data. The supplied data is put into a {@link Downloader} as if it had downloaded it. @param {String} url The url. @param {integer} id The ID. @param {Function} callback The callback, which is invoked immediately as <code>callback(d)</code>, where <code>d</code> is the new {@link Downloader}. @param {String} data The (cached) data. @param {Date} lastModified The (cached) last modified date. */ function fakeDownload(url, id, callback, data, lastModified, owner) { var d=newDownload(url,callback); d.owner=owner; d.id=id; d.data=data; d.lastModified=lastModified; return callback(d); } /** Starts a download. @param {String} url The url to download @param {integer} id The ID of the {@link Downloader} object @param {Function} callback The callback function invoked on success @return {String/Downloader} the {@link Downloader} object created, or 'ohdear' if an unsupported browser */ function startDownload(url, id, callback) { var d=newDownload(url, id, callback); if (typeof d == typeof '' ) { return d; } d.start(); return d; } /** Aborts all downloads which have been started. */ function abortAllDownloads() { for ( var x in pg.misc.downloadsInProgress ) { try { pg.misc.downloadsInProgress[x].aborted=true; pg.misc.downloadsInProgress[x].abort(); delete pg.misc.downloadsInProgress[x]; } catch (e) { } } } // ENDFILE: downloader.js // STARTFILE: livepreview.js // TODO: location is often not correct (eg relative links in previews) /** * InstaView - a Mediawiki to HTML converter in JavaScript * Version 0.6.1 * Copyright (C) Pedro Fayolle 2005-2006 * //en.wikipedia.org/wiki/User:Pilaf * Distributed under the BSD license * * Changelog: * * 0.6.1 * - Fixed problem caused by \r characters * - Improved inline formatting parser * * 0.6 * - Changed name to InstaView * - Some major code reorganizations and factored out some common functions <nowiki> * - Handled conversion of relative links (i.e. [[/foo]]) * - Fixed misrendering of adjacent definition list items * - Fixed bug in table headings handling * - Changed date format in signatures to reflect Mediawiki's * - Fixed handling of [[:Image:...]] * - Updated MD5 function (hopefully it will work with UTF-8) * - Fixed bug in handling of links inside images * </nowiki> * To do: * - Better support for <math> * - Full support for <nowiki> * - Parser-based (as opposed to RegExp-based) inline wikicode handling (make it one-pass and bullet-proof) * - Support for templates (through AJAX) * - Support for coloured links (AJAX) */ var Insta = {} function setupLivePreview() { // options Insta.conf = { baseUrl: '', user: {}, wiki: { lang: pg.wiki.lang, interwiki: pg.wiki.interwiki, default_thumb_width: 180 }, paths: { articles: '/' + joinPath([pg.wiki.prePath, pg.wiki.articlePath]) + '/', math: '/math/', // FIXME images: ( window.getImageUrlStart ? getImageUrlStart(pg.wiki.hostname) : ''), images_fallback: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/', magnify_icon: 'skins/common/images/magnify-clip.png' }, locale: { user: pg.ns.user, image: pg.ns.image, category: pg.ns.category, // shouldn't be used in popup previews, i think months: ['Jan','Feb','Mar','Apr','May','Jun','Jul','Aug','Sep','Oct','Nov','Dec'] } } // options with default values or backreferences with (Insta.conf) { user.name = user.name || 'Wikipedian' user.signature = '[['+locale.user+':'+user.name+'|'+user.name+']]' //paths.images = '//upload.wikimedia.org/wikipedia/' + wiki.lang + '/' } // define constants Insta.BLOCK_IMAGE = new RegExp('^\\[\\[(?:Image|'+Insta.conf.locale.image+ '):.*?\\|.*?(?:frame|thumbnail|thumb|none|right|left|center)', 'i'); } Insta.dump = function(from, to) { if (typeof from == 'string') from = document.getElementById(from) if (typeof to == 'string') to = document.getElementById(to) to.innerHTML = this.convert(from.value) } Insta.convert = function(wiki) { var ll = (typeof wiki == 'string')? wiki.replace(/\r/g,'').split(/\n/): wiki, // lines of wikicode o='', // output p=0, // para flag $r // result of passing a regexp to $() // some shorthands function remain() { return ll.length } function sh() { return ll.shift() } // shift function ps(s) { o+=s } // push function f() // similar to C's printf, uses ? as placeholders, ?? to escape question marks { var i=1,a=arguments,f=a[0],o='',c,p for (;i<a.length; i++) if ((p=f.indexOf('?'))+1) { // allow character escaping i -= c=f.charAt(p+1)=='?'?1:0 o += f.substring(0,p)+(c?'?':a[i]) f=f.substr(p+1+c) } else break; return o+f } function html_entities(s) { return s.replace(/&/g,"&amp;").replace(/</g,"&lt;").replace(/>/g,"&gt;") } function max(a,b) { return (a>b)?a:b } function min(a,b) { return (a<b)?a:b } // return the first non matching character position between two strings function str_imatch(a, b) { for (var i=0, l=min(a.length, b.length); i<l; i++) if (a.charAt(i)!=b.charAt(i)) break return i } // compare current line against a string or regexp // if passed a string it will compare only the first string.length characters // if passed a regexp the result is stored in $r function $(c) { return (typeof c == 'string') ? (ll[0].substr(0,c.length)==c) : ($r = ll[0].match(c)) } function $$(c) { return ll[0]==c } // compare current line against a string function _(p) { return ll[0].charAt(p) } // return char at pos p function endl(s) { ps(s); sh() } function parse_list() { var prev=''; while (remain() && $(/^([*#:;]+)(.*)$/)) { var l_match = $r sh() var ipos = str_imatch(prev, l_match[1]) // close uncontinued lists for (var i=prev.length-1; i >= ipos; i--) { var pi = prev.charAt(i) if (pi=='*') ps('</ul>') else if (pi=='#') ps('</ol>') // close a dl only if the new item is not a dl item (:, ; or empty) else switch (l_match[1].charAt(i)) { case'':case'*':case'#': ps('</dl>') } } // open new lists for (var i=ipos; i<l_match[1].length; i++) { var li = l_match[1].charAt(i) if (li=='*') ps('<ul>') else if (li=='#') ps('<ol>') // open a new dl only if the prev item is not a dl item (:, ; or empty) else switch(prev.charAt(i)) { case'':case'*':case'#': ps('<dl>') } } switch (l_match[1].charAt(l_match[1].length-1)) { case '*': case '#': ps('<li>' + parse_inline_nowiki(l_match[2])); break case ';': ps('<dt>') var dt_match // handle ;dt :dd format if (dt_match = l_match[2].match(/(.*?)(:.*?)$/)) { ps(parse_inline_nowiki(dt_match[1])) ll.unshift(dt_match[2]) } else ps(parse_inline_nowiki(l_match[2])) break case ':': ps('<dd>' + parse_inline_nowiki(l_match[2])) } prev=l_match[1] } // close remaining lists for (var i=prev.length-1; i>=0; i--) ps(f('</?>', (prev.charAt(i)=='*')? 'ul': ((prev.charAt(i)=='#')? 'ol': 'dl'))) } function parse_table() { endl(f('<table?>', $(/^\{\|( .*)$/)? $r[1]: '')) for (;remain();) if ($('|')) switch (_(1)) { case '}': endl('</table>'); return case '-': endl(f('<tr ?>', $(/\|-*(.*)/)[1])); break default: parse_table_data() } else if ($('!')) parse_table_data() else sh() } function parse_table_data() { var td_line, match_i // 1: "|+", '|' or '+' // 2: ?? // 3: attributes ?? // TODO: finish commenting this regexp var td_match = sh().match(/^(\|\+|\||!)((?:([^[|]*?)\|(?!\|))?(.*))$/) if (td_match[1] == '|+') ps('<caption'); else ps('<t' + ((td_match[1]=='|')?'d':'h')) if (typeof td_match[3] != 'undefined') { ps(' ' + td_match[3]) match_i = 4 } else match_i = 2 ps('>') if (td_match[1] != '|+') { // use || or !! as a cell separator depending on context // NOTE: when split() is passed a regexp make sure to use non-capturing brackets td_line = td_match[match_i].split((td_match[1] == '|')? '||': /(?:\|\||!!)/) ps(parse_inline_nowiki(td_line.shift())) while (td_line.length) ll.unshift(td_match[1] + td_line.pop()) } else ps(td_match[match_i]) var tc = 0, td = [] for (;remain(); td.push(sh())) if ($('|')) { if (!tc) break // we're at the outer-most level (no nested tables), skip to td parse else if (_(1)=='}') tc-- } else if (!tc && $('!')) break else if ($('{|')) tc++ if (td.length) ps(Insta.convert(td)) } function parse_pre() { ps('<pre>') do endl(parse_inline_nowiki(ll[0].substring(1)) + "\n"); while (remain() && $(' ')) ps('</pre>') } function parse_block_image() { ps(parse_image(sh())) } function parse_image(str) { //<NOLITE> // get what's in between "[[Image:" and "]]" var tag = str.substring(Insta.conf.locale.image.length + 3, str.length - 2); var width; var attr = [], filename, caption = ''; var thumb=0, frame=0, center=0; var align=''; if (tag.match(/\|/)) { // manage nested links var nesting = 0; var last_attr; for (var i = tag.length-1; i > 0; i--) { if (tag.charAt(i) == '|' && !nesting) { last_attr = tag.substr(i+1); tag = tag.substring(0, i); break; } else switch (tag.substr(i-1, 2)) { case ']]': nesting++; i--; break; case '[[': nesting--; i--; } } attr = tag.split(/\s*\|\s*/); attr.push(last_attr); filename = attr.shift(); var w_match; for (;attr.length; attr.shift()) if (w_match = attr[0].match(/^(\d*)(?:[px]*\d*)?px$/)) width = w_match[1] else switch(attr[0]) { case 'thumb': case 'thumbnail': thumb=true; case 'frame': frame=true; break; case 'none': case 'right': case 'left': center=false; align=attr[0]; break; case 'center': center=true; align='none'; break; default: if (attr.length == 1) caption = attr[0]; } } else filename = tag; var o=''; if (frame) { if (align=='') align = 'right'; o += f("<div class='thumb t?'>", align); if (thumb) { if (!width) width = Insta.conf.wiki.default_thumb_width; o += f("<div style='width:?px;'>?", 2+width*1, make_image(filename, caption, width)) + f("<div class='thumbcaption'><div class='magnify' style='float:right'><a href='?' class='internal' title='Enlarge'><img src='?'></a></div>?</div>", Insta.conf.paths.articles + Insta.conf.locale.image + ':' + filename, Insta.conf.paths.magnify_icon, parse_inline_nowiki(caption) ) } else { o += '<div>' + make_image(filename, caption) + f("<div class='thumbcaption'>?</div>", parse_inline_nowiki(caption)) } o += '</div></div>'; } else if (align != '') { o += f("<div class='float?'><span>?</span></div>", align, make_image(filename, caption, width)); } else { return make_image(filename, caption, width); } return center? f("<div class='center'>?</div>", o): o; //</NOLITE> } function parse_inline_nowiki(str) { var start, lastend=0 var substart=0, nestlev=0, open, close, subloop; var html=''; while (-1 != (start = str.indexOf('<nowiki>', substart))) { html += parse_inline_wiki(str.substring(lastend, start)); start += 8; substart = start; subloop = true; do { open = str.indexOf('<nowiki>', substart); close = str.indexOf('</nowiki>', substart); if (close<=open || open==-1) { if (close==-1) { return html + html_entities(str.substr(start)); } substart = close+9; if (nestlev) { nestlev--; } else { lastend = substart; html += html_entities(str.substring(start, lastend-9)); subloop = false; } } else { substart = open+8; nestlev++; } } while (subloop) } return html + parse_inline_wiki(str.substr(lastend)); } function make_image(filename, caption, width) { //<NOLITE> // uppercase first letter in file name filename = filename.charAt(0).toUpperCase() + filename.substr(1); // replace spaces with underscores filename = filename.replace(/ /g, '_'); caption = strip_inline_wiki(caption); var md5 = hex_md5(filename); var source = md5.charAt(0) + '/' + md5.substr(0,2) + '/' + filename; if (width) width = "width='" + width + "px'"; var img = f("<img onerror=\"this.onerror=null;this.src='?'\" src='?' ? ?>", Insta.conf.paths.images_fallback + source, Insta.conf.paths.images + source, (caption!='')? "alt='" + caption + "'" : '', width); return f("<a class='image' ? href='?'>?</a>", (caption!='')? "title='" + caption + "'" : '', Insta.conf.paths.articles + Insta.conf.locale.image + ':' + filename, img); //</NOLITE> } function parse_inline_images(str) { //<NOLITE> var start, substart=0, nestlev=0; var loop, close, open, wiki, html; while (-1 != (start=str.indexOf('[[', substart))) { if(str.substr(start+2).match(RegExp('^' + Insta.conf.locale.image + ':','i'))) { loop=true; substart=start; do { substart+=2; close=str.indexOf(']]',substart); open=str.indexOf('[[',substart); if (close<=open||open==-1) { if (close==-1) return str; substart=close; if (nestlev) { nestlev--; } else { wiki=str.substring(start,close+2); html=parse_image(wiki); str=str.replace(wiki,html); substart=start+html.length; loop=false; } } else { substart=open; nestlev++; } } while (loop) } else break; } //</NOLITE> return str; } // the output of this function doesn't respect the FILO structure of HTML // but since most browsers can handle it I'll save myself the hassle function parse_inline_formatting(str) { var em,st,i,li,o=''; while ((i=str.indexOf("''",li))+1) { o += str.substring(li,i); li=i+2; if (str.charAt(i+2)=="'") { li++; st=!st; o+=st?'<strong>':'</strong>'; } else { em=!em; o+=em?'<em>':'</em>'; } } return o+str.substr(li); } // <nowiki> function parse_inline_wiki(str) { var aux_match; str = parse_inline_images(str); str = parse_inline_formatting(str); // math while (aux_match = str.match(/<(?:)math>(.*?)<\/math>/i)) { var math_md5 = hex_md5(aux_match[1]); str = str.replace(aux_match[0], f("<img src='?.png'>", Insta.conf.paths.math+math_md5)); } // Build a Mediawiki-formatted date string var date = new Date; var minutes = date.getUTCMinutes(); if (minutes < 10) minutes = '0' + minutes; var date = f("?:?, ? ? ? (UTC)", date.getUTCHours(), minutes, date.getUTCDate(), Insta.conf.locale.months[date.getUTCMonth()], date.getUTCFullYear()); // text formatting return str. // signatures replace(/~{5}(?!~)/g, date). replace(/~{4}(?!~)/g, Insta.conf.user.name+' '+date). replace(/~{3}(?!~)/g, Insta.conf.user.name). // [[:Category:...]], [[:Image:...]], etc... replace(RegExp('\\[\\[:((?:'+Insta.conf.locale.category+'|'+Insta.conf.locale.image+'|'+Insta.conf.wiki.interwiki+'):[^|]*?)\\]\\](\w*)','gi'), "<a href='"+Insta.conf.paths.articles+"$1'>$1$2</a>"). // remove straight category and interwiki tags replace(RegExp('\\[\\[(?:'+Insta.conf.locale.category+'|'+Insta.conf.wiki.interwiki+'):.*?\\]\\]','gi'),''). // [[:Category:...|Links]], [[:Image:...|Links]], etc... replace(RegExp('\\[\\[:((?:'+Insta.conf.locale.category+'|'+Insta.conf.locale.image+'|'+Insta.conf.wiki.interwiki+'):.*?)\\|([^\\]]+?)\\]\\](\\w*)','gi'), "<a href='"+Insta.conf.paths.articles+"$1'>$2$3</a>"). // [[/Relative links]] replace(/\[\[(\/[^|]*?)\]\]/g, f("<a href='?$1'>$1</a>", Insta.conf.baseUrl)). // [[/Replaced|Relative links]] replace(/\[\[(\/.*?)\|(.+?)\]\]/g, f("<a href='?$1'>$2</a>", Insta.conf.baseUrl)). // [[Common links]] replace(/\[\[([^|]*?)\]\](\w*)/g, f("<a href='?$1'>$1$2</a>", Insta.conf.paths.articles)). // [[Replaced|Links]] replace(/\[\[(.*?)\|([^\]]+?)\]\](\w*)/g, f("<a href='?$1'>$2$3</a>", Insta.conf.paths.articles)). // [[Stripped:Namespace|Namespace]] replace(/\[\[([^\]]*?:)?(.*?)( *\(.*?\))?\|\]\]/g, f("<a href='?$1$2$3'>$2</a>", Insta.conf.paths.articles)). // External links replace(/\[(https?|news|ftp|mailto|gopher|irc):(\/*)([^\]]*?) (.*?)\]/g, "<a class='external' href='$1:$2$3'>$4</a>"). replace(/\[http:\/\/(.*?)\]/g, "<a class='external' href='http://$1'>[#]</a>"). replace(/\[(news|ftp|mailto|gopher|irc):(\/*)(.*?)\]/g, "<a class='external' href='$1:$2$3'>$1:$2$3</a>"). replace(/(^| )(https?|news|ftp|mailto|gopher|irc):(\/*)([^ $]*[^.,!?;: $])/g, "$1<a class='external' href='$2:$3$4'>$2:$3$4</a>"). replace('__NOTOC__',''). replace('__NOEDITSECTION__',''); } // </nowiki> function strip_inline_wiki(str) { return str .replace(/\[\[[^\]]*\|(.*?)\]\]/g,'$1') .replace(/\[\[(.*?)\]\]/g,'$1') .replace(/''(.*?)''/g,'$1'); } // begin parsing for (;remain();) if ($(/^(={1,6})(.*)\1(.*)$/)) { p=0 endl(f('<h?>?</h?>?', $r[1].length, parse_inline_nowiki($r[2]), $r[1].length, $r[3])) } else if ($(/^[*#:;]/)) { p=0 parse_list() } else if ($(' ')) { p=0 parse_pre() } else if ($('{|')) { p=0 parse_table() } else if ($(/^----+$/)) { p=0 endl('<hr>') } else if ($(Insta.BLOCK_IMAGE)) { p=0 parse_block_image() } else { // handle paragraphs if ($$('')) { if (p = (remain()>1 && ll[1]==(''))) endl('<p><br>') } else { if(!p) { ps('<p>') p=1 } ps(parse_inline_nowiki(ll[0]) + ' ') } sh(); } return o }; window.wiki2html=function(txt,baseurl) { Insta.conf.baseUrl=baseurl; return Insta.convert(txt); }; // ENDFILE: livepreview.js // STARTFILE: pageinfo.js //<NOLITE> function popupFilterPageSize(data) { return formatBytes(data.length); } function popupFilterCountLinks(data) { var num=countLinks(data); return String(num) + '&nbsp;' + ((num!=1)?popupString('wikiLinks'):popupString('wikiLink')); } function popupFilterCountImages(data) { var num=countImages(data); return String(num) + '&nbsp;' + ((num!=1)?popupString('images'):popupString('image')); } function popupFilterCountCategories(data) { var num=countCategories(data); return String(num) + '&nbsp;' + ((num!=1)?popupString('categories'):popupString('category')); } function popupFilterLastModified(data,download) { var lastmod=download.lastModified; var now=new Date(); var age=now-lastmod; if (lastmod && getValueOf('popupLastModified')) { return (tprintf('%s old', [formatAge(age)])).replace(RegExp(' ','g'), '&nbsp;'); } return ''; } function formatAge(age) { // coerce into a number var a=0+age, aa=a; var seclen = 1000; var minlen = 60*seclen; var hourlen = 60*minlen; var daylen = 24*hourlen; var weeklen = 7*daylen; var numweeks = (a-a%weeklen)/weeklen; a = a-numweeks*weeklen; var sweeks = addunit(numweeks, 'week'); var numdays = (a-a%daylen)/daylen; a = a-numdays*daylen; var sdays = addunit(numdays, 'day'); var numhours = (a-a%hourlen)/hourlen; a = a-numhours*hourlen; var shours = addunit(numhours,'hour'); var nummins = (a-a%minlen)/minlen; a = a-nummins*minlen; var smins = addunit(nummins, 'minute'); var numsecs = (a-a%seclen)/seclen; a = a-numsecs*seclen; var ssecs = addunit(numsecs, 'second'); if (aa > 4*weeklen) { return sweeks; } if (aa > weeklen) { return sweeks + ' ' + sdays; } if (aa > daylen) { return sdays + ' ' + shours; } if (aa > 6*hourlen) { return shours; } if (aa > hourlen) { return shours + ' ' + smins; } if (aa > 10*minlen) { return smins; } if (aa > minlen) { return smins + ' ' + ssecs; } return ssecs; } function addunit(num,str) { return '' + num + ' ' + ((num!=1) ? popupString(str+'s') : popupString(str)) ;} function runPopupFilters(list, data, download) { var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (list[i] && typeof list[i] == 'function') { var s=list[i](data, download, download.owner.article); if (s) { ret.push(s); } } } return ret; } function getPageInfo(data, download) { if (!data || data.length === 0) { return popupString('Empty page'); } var popupFilters=getValueOf('popupFilters') || []; var extraPopupFilters = getValueOf('extraPopupFilters') || []; var pageInfoArray = runPopupFilters(popupFilters.concat(extraPopupFilters), data, download); var pageInfo=pageInfoArray.join(', '); if (pageInfo !== '' ) { pageInfo = upcaseFirst(pageInfo); } return pageInfo; } // this could be improved! function countLinks(wikiText) { return wikiText.split('[[').length - 1; } // if N = # matches, n = # brackets, then // String.parenSplit(regex) intersperses the N+1 split elements // with Nn other elements. So total length is // L= N+1 + Nn = N(n+1)+1. So N=(L-1)/(n+1). function countImages(wikiText) { return (wikiText.parenSplit(pg.re.image).length - 1) / (pg.re.imageBracketCount + 1); } function countCategories(wikiText) { return (wikiText.parenSplit(pg.re.category).length - 1) / (pg.re.categoryBracketCount + 1); } function popupFilterStubDetect(data, download, article) { var counts=stubCount(data, article); if (counts.real) { return popupString('stub'); } if (counts.sect) { return popupString('section stub'); } return ''; } function popupFilterDisambigDetect(data, download, article) { if (getValueOf('popupOnlyArticleDabStub') && article.namespace()) { return ''; } return (isDisambig(data, article)) ? popupString('disambig') : ''; } function formatBytes(num) { return (num > 949) ? (Math.round(num/100)/10+popupString('kB')) : (num +'&nbsp;' + popupString('bytes')) ; } //</NOLITE> // ENDFILE: pageinfo.js // STARTFILE: titles.js /** @fileoverview Defines the {@link Title} class, and associated crufty functions. <code>Title</code> deals with article titles and their various forms. {@link Stringwrapper} is the parent class of <code>Title</code>, which exists simply to make things a little neater. */ /** Creates a new Stringwrapper. @constructor @class the Stringwrapper class. This base class is not really useful on its own; it just wraps various common string operations. */ function Stringwrapper() { /** Wrapper for this.toString().indexOf() @param {String} x @type integer */ this.indexOf=function(x){return this.toString().indexOf(x);}; /** Returns this.value. @type String */ this.toString=function(){return this.value;}; /** Wrapper for {@link String#parenSplit} applied to this.toString() @param {RegExp} x @type Array */ this.parenSplit=function(x){return this.toString().parenSplit(x);}; /** Wrapper for this.toString().substring() @param {String} x @param {String} y (optional) @type String */ this.substring=function(x,y){ if (typeof y=='undefined') { return this.toString().substring(x); } return this.toString().substring(x,y); }; /** Wrapper for this.toString().split() @param {String} x @type Array */ this.split=function(x){return this.toString().split(x);}; /** Wrapper for this.toString().replace() @param {String} x @param {String} y @type String */ this.replace=function(x,y){ return this.toString().replace(x,y); }; } /** Creates a new <code>Title</code>. @constructor @class The Title class. Holds article titles and converts them into various forms. Also deals with anchors, by which we mean the bits of the article URL after a # character, representing locations within an article. @param {String} value The initial value to assign to the article. This must be the canonical title (see {@link Title#value}. Omit this in the constructor and use another function to set the title if this is unavailable. */ function Title(val) { /** The canonical article title. This must be in UTF-8 with no entities, escaping or nasties. Also, underscores should be replaced with spaces. @type String @private */ this.value=null; /** The canonical form of the anchor. This should be exactly as it appears in the URL, i.e. with the .C3.0A bits in. @type String */ this.anchor=''; this.setUtf(val); } Title.prototype=new Stringwrapper(); /** Returns the canonical representation of the article title, optionally without anchor. @param {boolean} omitAnchor @fixme Decide specs for anchor @return String The article title and the anchor. */ Title.prototype.toString=function(omitAnchor) { return this.value + ( (!omitAnchor && this.anchor) ? '#' + this.anchorString() : '' ); }; Title.prototype.anchorString=function() { if (!this.anchor) { return ''; } var split=this.anchor.parenSplit(/((?:[.][0-9A-F]{2})+)/); var len=split.length; for (var j=1; j<len; j+=2) { // FIXME s/decodeURI/decodeURIComponent/g ? split[j]=decodeURIComponent(split[j].split('.').join('%')).split('_').join(' '); } return split.join(''); }; Title.prototype.urlAnchor=function() { var split=this.anchor.parenSplit('/((?:[%][0-9A-F]{2})+)/'); var len=split.length; for (var j=1; j<len; j+=2) { split[j]=split[j].split('%').join('.'); } return split.join(''); }; Title.prototype.anchorFromUtf=function(str) { this.anchor=encodeURIComponent(str).split('.').join('%2E').split('%').join('.'); }; Title.fromURL=function(h) { return new Title().fromURL(h); }; Title.prototype.fromURL=function(h) { if (typeof h != 'string') { this.value=null; return this; } // NOTE : playing with decodeURI, encodeURI, escape, unescape, // we seem to be able to replicate the IE borked encoding // IE doesn't do this new-fangled utf-8 thing. // and it's worse than that. // IE seems to treat the query string differently to the rest of the url // the query is treated as bona-fide utf8, but the first bit of the url is pissed around with // we fix up & for all browsers, just in case. var splitted=h.split('?'); splitted[0]=splitted[0].split('&').join('%26'); if (pg.flag.linksLikeIE6) { splitted[0]=encodeURI(decode_utf8(splitted[0])); } h=splitted.join('?'); var contribs=pg.re.contribs.exec(h); if (contribs !== null) { if (contribs[1]=='title=') { contribs[3]=contribs[3].split('+').join(' '); } var u=new Title(contribs[3]); this.setUtf(this.decodeNasties(pg.ns.user + ':' + u.stripNamespace())); return this; } var email=pg.re.email.exec(h); if (email !== null) { this.setUtf(this.decodeNasties(pg.ns.user + ':' + new Title(email[3]).stripNamespace())); return this; } var backlinks=pg.re.backlinks.exec(h); if (backlinks) { this.setUtf(this.decodeNasties(new Title(backlinks[3]))); return this; } // no more special cases to check -- // hopefully it's not a disguised user-related or specially treated special page var m=pg.re.main.exec(h); if(m===null) { this.value=null; } else { var fromBotInterface = /[?](.+[&])?title=/.test(h); if (fromBotInterface) { m[2]=m[2].split('+').join('_'); } var extracted = m[2] + (m[3] ? '#' + m[3] : ''); this.setUtf(this.decodeNasties(extracted)); } return this; }; Title.prototype.decodeNasties=function(txt) { var ret= this.decodeEscapes(decodeURI(txt)); ret = ret.replace(/[_ ]*$/, ''); return ret; }; Title.prototype.decodeEscapes=function(txt) { var split=txt.parenSplit(/((?:[%][0-9A-Fa-f]{2})+)/); var len=split.length; for (var i=1; i<len; i=i+2) { // FIXME is decodeURIComponent better? split[i]=unescape(split[i]); } return split.join(''); }; Title.fromAnchor=function(a) { return new Title().fromAnchor(a); }; Title.prototype.fromAnchor=function(a) { if (!a) { this.value=null; return this; } return this.fromURL(a.href); }; Title.fromWikiText=function(txt) { return new Title().fromWikiText(txt); }; Title.prototype.fromWikiText=function(txt) { // FIXME - testing needed if (!pg.flag.linksLikeIE6) { txt=myDecodeURI(txt); } this.setUtf(txt); return this; }; Title.prototype.hintValue=function(){ if(!this.value) { return ''; } return safeDecodeURI(this.value); }; //<NOLITE> Title.prototype.toUserName=function(withNs) { if (this.namespace() != pg.ns.user && this.namespace() != pg.ns.usertalk) { this.value=null; return; } this.value = (withNs ? pg.ns.user + ':' : '') + this.stripNamespace().split('/')[0]; }; Title.prototype.userName=function(withNs) { var t=(new Title(this.value)); t.toUserName(withNs); if (t.value) { return t; } return null; }; Title.prototype.toTalkPage=function() { // convert article to a talk page, or if we can't return null // or, in other words, return null if this ALREADY IS a talk page // and return the corresponding talk page otherwise if (this.value===null) { return null; } var talkRegex=namespaceListToRegex(pg.ns.talkList); if (talkRegex.exec(this.value)) { this.value=null; return null;} var nsReg=namespaceListToRegex(pg.ns.withTalkList); var splitted=this.value.parenSplit(nsReg); if (splitted.length<2) { this.value= (pg.ns.talkList[0]+':'+this.value).split(' ').join('_'); return this.value; } for (var i=0; i< pg.ns.withTalkList.length; ++i) { if (splitted[1]==pg.ns.withTalkList[i]) { splitted[1]=pg.ns.talkList[i]; this.value=splitted.join(':').substring(1).split(' ').join('_'); return this.value; } } this.value=null; return null; }; //</NOLITE> Title.prototype.namespace=function() { var n=this.value.indexOf(':'); if (n<0) { return ''; } var list=pg.ns.list; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (upcaseFirst(list[i]) == this.value.substring(0,n)) { return list[i]; } } return ''; }; //<NOLITE> Title.prototype.talkPage=function() { var t=new Title(this.value); t.toTalkPage(); if (t.value) { return t; } return null; }; Title.prototype.isTalkPage=function() { if (this.talkPage()===null) { return true; } return false; }; Title.prototype.toArticleFromTalkPage=function() { var talkRegex=namespaceListToRegex(pg.ns.talkList); var splitted=this.value.parenSplit(talkRegex); if (splitted.length < 2 || splitted[0].length > 0) { this.value=null; return null; } if (splitted[1]==pg.ns.talkList[0]) { splitted[1]=''; this.value=splitted.join(':').substring(2).split(' ').join('_'); return this.value; } for (var i=1; i< pg.ns.talkList.length; ++i) { if (splitted[1]==pg.ns.talkList[i] || splitted[1]==pg.ns.talkList[i].split(' ').join('_')) { splitted[1]=pg.ns.withTalkList[i]; this.value= splitted.join(':').substring(1).split(' ').join('_'); return this.value; } } this.value=null; return this.value; }; Title.prototype.articleFromTalkPage=function() { var t=new Title(this.value); t.toArticleFromTalkPage(); if (t.value) { return t; } return null; }; Title.prototype.articleFromTalkOrArticle=function() { var t=new Title(this.value); if ( t.toArticleFromTalkPage() ) { return t; } return this; }; Title.prototype.isIpUser=function() { return pg.re.ipUser.test(this.userName()); }; //</NOLITE> Title.prototype.stripNamespace=function(){ // returns a string, not a Title // this isn't very sophisticated // it just removes everything up to the final : // BUG: probably does silly things for images with colons in the name - check it out var list = this.value.split(':'); return list[list.length-1]; }; Title.prototype.setUtf=function(value){ if (!value) { this.value=''; return; } var anch=value.indexOf('#'); if(anch < 0) { this.value=value.split('_').join(' '); this.anchor=''; return; } this.value=value.substring(0,anch).split('_').join(' '); this.anchor=value.substring(anch+1); this.ns=null; // wait until namespace() is called }; Title.prototype.setUrl=function(urlfrag) { var anch=urlfrag.indexOf('#'); this.value=safeDecodeURI(urlfrag.substring(0,anch)); this.anchor=value.substring(anch+1); }; Title.prototype.append=function(x){ this.setUtf(this.value + x); }; Title.prototype.urlString=function(x) { x || ( x={} ); var v=this.toString(true); if (!x.omitAnchor && this.anchor) { v+= '#' + this.urlAnchor(); } if (!x.keepSpaces) { v=v.split(' ').join('_'); } return encodeURI(v).split('&').join('%26').split('?').join('%3F').split('+').join('%2B'); }; Title.prototype.removeAnchor=function() { return new Title(this.toString(true)); }; Title.prototype.toUrl=function() { return pg.wiki.titlebase + this.urlString(); }; function paramValue(param, url) { var s=url.parenSplit(RegExp('[?&]' + literalizeRegex(param) + '=([^?&]*)')); if (!url) { return null; } return s[1] || null; } function parseParams(url) { var ret={}; if (url.indexOf('?')==-1) { return ret; } var s=url.split('?').slice(1).join(); var t=s.split('&'); for (var i=0; i<t.length; ++i) { var z=t[i].split('='); z.push(null); ret[z[0]]=z[1]; } return ret; } // all sorts of stuff here // FIXME almost everything needs to be rewritten function oldidFromAnchor(a) { return paramValue('oldid', a.href); } //function diffFromAnchor(a) { return paramValue('diff', a.href); } function wikiMarkupToAddressFragment (str) { // for images var ret = safeDecodeURI(str); ret = ret.split(' ').join('_'); ret = encodeURI(ret); return ret; } // (a) myDecodeURI (first standard decodeURI, then pg.re.urlNoPopup) // (b) change spaces to underscores // (c) encodeURI (just the straight one, no pg.re.urlNoPopup) function myDecodeURI (str) { var ret; // FIXME decodeURIComponent?? try { ret=decodeURI(str.toString()); } catch (summat) { return str; } for (var i=0; i<pg.misc.decodeExtras.length; ++i) { var from=pg.misc.decodeExtras[i].from; var to=pg.misc.decodeExtras[i].to; ret=ret.split(from).join(to); } return ret; } function safeDecodeURI(str) { var ret=myDecodeURI(str); return ret || str; } /////////// // TESTS // /////////// //<NOLITE> function isIpUser(user) {return pg.re.ipUser.test(user);} function isDisambig(data, article) { if (!getValueOf('popupAllDabsStubs') && article.namespace()) { return false; } return ! article.isTalkPage() && pg.re.disambig.test(data); } function stubCount(data, article) { if (!getValueOf('popupAllDabsStubs') && article.namespace()) { return false; } var sectStub=0; var realStub=0; if (pg.re.stub.test(data)) { var s=data.parenSplit(pg.re.stub); for (var i=1; i<s.length; i=i+2) { if (s[i]) { ++sectStub; } else { ++realStub; } } } return { real: realStub, sect: sectStub }; } function isValidImageName(str){ // extend as needed... return ( str.indexOf('{') == -1 ); } function isInStrippableNamespace(article) { return ( findInArray( pg.ns.nonArticleList, article.namespace() ) > -1 ); } function isInMainNamespace(article) { return !isInStrippableNamespace(article); } function anchorContainsImage(a) { // iterate over children of anchor a // see if any are images if (a===null) { return false; } kids=a.childNodes; for (var i=0; i<kids.length; ++i) { if (kids[i].nodeName=='IMG') { return true; } } return false; } //</NOLITE> function isPopupLink(a) { // NB for performance reasons, TOC links generally return true // they should be stripped out later if (!markNopopupSpanLinks.done) { markNopopupSpanLinks(); } if (a.inNopopupSpan || a.className=='sortheader') { return false; } // FIXME is this faster inline? if (a.onmousedown || a.getAttribute('nopopup')) { return false; } var h=a.href; if (!pg.re.basenames.test(h)) { return false; } if ( !pg.re.urlNoPopup.test(h) ) { return true; } return ( (pg.re.email.test(h) || pg.re.contribs.test(h) || pg.re.backlinks.test(h)) && h.indexOf('&limit=') == -1 ); } function markNopopupSpanLinks() { var s=document.getElementsByTagName('span'); for (var i=0; i<s.length; ++i) { if (s[i].className && s[i].className.toLowerCase()=='nopopups') { var as=s[i].getElementsByTagName('a'); for (var j=0; j<as.length; ++j) { as[j].inNopopupSpan=true; } } } markNopopupSpanLinks.done=true; } // ENDFILE: titles.js // STARTFILE: cookies.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Cookie handling // from http://www.quirksmode.org/js/cookies.html var Cookie= { create: function(name,value,days) { var expires; if (days) { var date = new Date(); date.setTime(date.getTime()+(days*24*60*60*1000)); expires = "; expires="+date.toGMTString(); } else { expires = ""; } document.cookie = name+"="+value+expires+"; path=/"; }, read: function(name) { var nameEQ = name + "="; var ca = document.cookie.split(';'); for(var i=0;i < ca.length;i++) { var c = ca[i]; while (c.charAt(0)==' ') { c = c.substring(1,c.length); } if (c.indexOf(nameEQ) === 0) { return c.substring(nameEQ.length,c.length); } } return null; }, erase: function(name) { Cookie.create(name,"",-1); } }; //</NOLITE> // ENDFILE: cookies.js // STARTFILE: getpage.js ////////////////////////////////////////////////// // Wiki-specific downloading // // Schematic for a getWiki call // // getWiki->-getPageWithCaching // | // false | true // getPage<-[findPictureInCache]->-onComplete(a fake download) // \. // (async)->addPageToCache(download)->-onComplete(download) /** @todo {document} @param {Title} article @param {Function} onComplete @param {integer} oldid @param {Navapopup} owner */ function getWiki(article, onComplete, oldid, owner) { // set ctype=text/css to get around opera gzip bug var url = pg.wiki.titlebase + article.removeAnchor().urlString() + '&action=raw&ctype=text/css'; if (oldid || oldid===0 || oldid==='0') { url += '&oldid='+oldid; } url += '&maxage=0&smaxage=0'; getPageWithCaching(url, onComplete, owner); } // check cache to see if page exists function getPageWithCaching(url, onComplete, owner) { log('getPageWithCaching, url='+url); var i=findInPageCache(url); if (i > -1) { var d=fakeDownload(url, owner.idNumber, onComplete, pg.cache.pages[i].data, pg.cache.pages[i].lastModified, owner); } else { var d=getPage(url, onComplete, owner); if (d && owner && owner.addDownload) { owner.addDownload(d); d.owner=owner; } } } function getPage(url, onComplete, owner) { log('getPage'); var callback= function (d) { if (!d.aborted) {addPageToCache(d); onComplete(d);} }; return startDownload(url, owner.idNumber, callback); } function findInPageCache(url) { for (var i=0; i<pg.cache.pages.length; ++i) { if (url==pg.cache.pages[i].url) { return i; } } return -1; } function addPageToCache(download) { log('addPageToCache '+download.url); var page = {url: download.url, data: download.data, lastModified: download.lastModified}; return pg.cache.pages.push(page); } // ENDFILE: getpage.js // STARTFILE: md5-2.2alpha.js //<NOLITE> /* * A JavaScript implementation of the RSA Data Security, Inc. MD5 Message * Digest Algorithm, as defined in RFC 1321. * Version 2.2-alpha Copyright (C) Paul Johnston 1999 - 2005 * Other contributors: Greg Holt, Andrew Kepert, Ydnar, Lostinet * Distributed under the BSD License * See http://pajhome.org.uk/crypt/md5 for more info. */ /* * Configurable variables. You may need to tweak these to be compatible with * the server-side, but the defaults work in most cases. */ var hexcase = 0; /* hex output format. 0 - lowercase; 1 - uppercase */ var b64pad = ""; /* base-64 pad character. "=" for strict RFC compliance */ /* * These are the functions you'll usually want to call * They take string arguments and return either hex or base-64 encoded strings */ function hex_md5(s) { return rstr2hex(rstr_md5(str2rstr_utf8(s))); } function b64_md5(s) { return rstr2b64(rstr_md5(str2rstr_utf8(s))); } function any_md5(s, e) { return rstr2any(rstr_md5(str2rstr_utf8(s)), e); } function hex_hmac_md5(k, d) { return rstr2hex(rstr_hmac_md5(str2rstr_utf8(k), str2rstr_utf8(d))); } function b64_hmac_md5(k, d) { return rstr2b64(rstr_hmac_md5(str2rstr_utf8(k), str2rstr_utf8(d))); } function any_hmac_md5(k, d, e) { return rstr2any(rstr_hmac_md5(str2rstr_utf8(k), str2rstr_utf8(d)), e); } /* * Perform a simple self-test to see if the VM is working */ function md5_vm_test() { return hex_md5("abc") == "900150983cd24fb0d6963f7d28e17f72"; } /* * Calculate the MD5 of a raw string */ function rstr_md5(s) { return binl2rstr(binl_md5(rstr2binl(s), s.length * 8)); } /* * Calculate the HMAC-MD5, of a key and some data (raw strings) */ function rstr_hmac_md5(key, data) { var bkey = rstr2binl(key); if(bkey.length > 16) bkey = binl_md5(bkey, key.length * 8); var ipad = Array(16), opad = Array(16); for(var i = 0; i < 16; i++) { ipad[i] = bkey[i] ^ 0x36363636; opad[i] = bkey[i] ^ 0x5C5C5C5C; } var hash = binl_md5(ipad.concat(rstr2binl(data)), 512 + data.length * 8); return binl2rstr(binl_md5(opad.concat(hash), 512 + 128)); } /* * Convert a raw string to a hex string */ function rstr2hex(input) { var hex_tab = hexcase ? "0123456789ABCDEF" : "0123456789abcdef"; var output = ""; var x; for(var i = 0; i < input.length; i++) { x = input.charCodeAt(i); output += hex_tab.charAt((x >>> 4) & 0x0F) + hex_tab.charAt( x & 0x0F); } return output; } /* * Convert a raw string to a base-64 string */ function rstr2b64(input) { var tab = "ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz0123456789+/"; var output = ""; var len = input.length; for(var i = 0; i < len; i += 3) { var triplet = (input.charCodeAt(i) << 16) | (i + 1 < len ? input.charCodeAt(i+1) << 8 : 0) | (i + 2 < len ? input.charCodeAt(i+2) : 0); for(var j = 0; j < 4; j++) { if(i * 8 + j * 6 > input.length * 8) output += b64pad; else output += tab.charAt((triplet >>> 6*(3-j)) & 0x3F); } } return output; } /* * Convert a raw string to an arbitrary string encoding */ function rstr2any(input, encoding) { var divisor = encoding.length; var remainders = Array(); var i, q, x, quotient; /* Convert to an array of 16-bit big-endian values, forming the dividend */ var dividend = Array(input.length / 2); for(i = 0; i < dividend.length; i++) { dividend[i] = (input.charCodeAt(i * 2) << 8) | input.charCodeAt(i * 2 + 1); } /* * Repeatedly perform a long division. The binary array forms the dividend, * the length of the encoding is the divisor. Once computed, the quotient * forms the dividend for the next step. We stop when the dividend is zero. * All remainders are stored for later use. */ while(dividend.length > 0) { quotient = Array(); x = 0; for(i = 0; i < dividend.length; i++) { x = (x << 16) + dividend[i]; q = Math.floor(x / divisor); x -= q * divisor; if(quotient.length > 0 || q > 0) quotient[quotient.length] = q; } remainders[remainders.length] = x; dividend = quotient; } /* Convert the remainders to the output string */ var output = ""; for(i = remainders.length - 1; i >= 0; i--) output += encoding.charAt(remainders[i]); return output; } /* * Encode a string as utf-8. * For efficiency, this assumes the input is valid utf-16. */ function str2rstr_utf8(input) { var output = ""; var i = -1; var x, y; while(++i < input.length) { /* Decode utf-16 surrogate pairs */ x = input.charCodeAt(i); y = i + 1 < input.length ? input.charCodeAt(i + 1) : 0; if(0xD800 <= x && x <= 0xDBFF && 0xDC00 <= y && y <= 0xDFFF) { x = 0x10000 + ((x & 0x03FF) << 10) + (y & 0x03FF); i++; } /* Encode output as utf-8 */ if(x <= 0x7F) output += String.fromCharCode(x); else if(x <= 0x7FF) output += String.fromCharCode(0xC0 | ((x >>> 6 ) & 0x1F), 0x80 | ( x & 0x3F)); else if(x <= 0xFFFF) output += String.fromCharCode(0xE0 | ((x >>> 12) & 0x0F), 0x80 | ((x >>> 6 ) & 0x3F), 0x80 | ( x & 0x3F)); else if(x <= 0x1FFFFF) output += String.fromCharCode(0xF0 | ((x >>> 18) & 0x07), 0x80 | ((x >>> 12) & 0x3F), 0x80 | ((x >>> 6 ) & 0x3F), 0x80 | ( x & 0x3F)); } return output; } /* * Encode a string as utf-16 */ function str2rstr_utf16le(input) { var output = ""; for(var i = 0; i < input.length; i++) output += String.fromCharCode( input.charCodeAt(i) & 0xFF, (input.charCodeAt(i) >>> 8) & 0xFF); return output; } function str2rstr_utf16be(input) { var output = ""; for(var i = 0; i < input.length; i++) output += String.fromCharCode((input.charCodeAt(i) >>> 8) & 0xFF, input.charCodeAt(i) & 0xFF); return output; } /* * Convert a raw string to an array of little-endian words * Characters >255 have their high-byte silently ignored. */ function rstr2binl(input) { var output = Array(input.length >> 2); for(var i = 0; i < output.length; i++) output[i] = 0; for(var i = 0; i < input.length * 8; i += 8) output[i>>5] |= (input.charCodeAt(i / 8) & 0xFF) << (i%32); return output; } /* * Convert an array of little-endian words to a string */ function binl2rstr(input) { var output = ""; for(var i = 0; i < input.length * 32; i += 8) output += String.fromCharCode((input[i>>5] >>> (i % 32)) & 0xFF); return output; } /* * Calculate the MD5 of an array of little-endian words, and a bit length. */ function binl_md5(x, len) { /* append padding */ x[len >> 5] |= 0x80 << ((len) % 32); x[(((len + 64) >>> 9) << 4) + 14] = len; var a = 1732584193; var b = -271733879; var c = -1732584194; var d = 271733878; for(var i = 0; i < x.length; i += 16) { var olda = a; var oldb = b; var oldc = c; var oldd = d; a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+ 0], 7 , -680876936); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+ 1], 12, -389564586); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+ 2], 17, 606105819); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+ 3], 22, -1044525330); a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+ 4], 7 , -176418897); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+ 5], 12, 1200080426); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+ 6], 17, -1473231341); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+ 7], 22, -45705983); a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+ 8], 7 , 1770035416); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+ 9], 12, -1958414417); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+10], 17, -42063); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+11], 22, -1990404162); a = md5_ff(a, b, c, d, x[i+12], 7 , 1804603682); d = md5_ff(d, a, b, c, x[i+13], 12, -40341101); c = md5_ff(c, d, a, b, x[i+14], 17, -1502002290); b = md5_ff(b, c, d, a, x[i+15], 22, 1236535329); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+ 1], 5 , -165796510); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+ 6], 9 , -1069501632); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+11], 14, 643717713); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+ 0], 20, -373897302); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+ 5], 5 , -701558691); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+10], 9 , 38016083); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+15], 14, -660478335); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+ 4], 20, -405537848); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+ 9], 5 , 568446438); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+14], 9 , -1019803690); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+ 3], 14, -187363961); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+ 8], 20, 1163531501); a = md5_gg(a, b, c, d, x[i+13], 5 , -1444681467); d = md5_gg(d, a, b, c, x[i+ 2], 9 , -51403784); c = md5_gg(c, d, a, b, x[i+ 7], 14, 1735328473); b = md5_gg(b, c, d, a, x[i+12], 20, -1926607734); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+ 5], 4 , -378558); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+ 8], 11, -2022574463); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+11], 16, 1839030562); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+14], 23, -35309556); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+ 1], 4 , -1530992060); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+ 4], 11, 1272893353); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+ 7], 16, -155497632); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+10], 23, -1094730640); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+13], 4 , 681279174); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+ 0], 11, -358537222); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+ 3], 16, -722521979); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+ 6], 23, 76029189); a = md5_hh(a, b, c, d, x[i+ 9], 4 , -640364487); d = md5_hh(d, a, b, c, x[i+12], 11, -421815835); c = md5_hh(c, d, a, b, x[i+15], 16, 530742520); b = md5_hh(b, c, d, a, x[i+ 2], 23, -995338651); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+ 0], 6 , -198630844); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+ 7], 10, 1126891415); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+14], 15, -1416354905); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+ 5], 21, -57434055); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+12], 6 , 1700485571); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+ 3], 10, -1894986606); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+10], 15, -1051523); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+ 1], 21, -2054922799); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+ 8], 6 , 1873313359); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+15], 10, -30611744); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+ 6], 15, -1560198380); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+13], 21, 1309151649); a = md5_ii(a, b, c, d, x[i+ 4], 6 , -145523070); d = md5_ii(d, a, b, c, x[i+11], 10, -1120210379); c = md5_ii(c, d, a, b, x[i+ 2], 15, 718787259); b = md5_ii(b, c, d, a, x[i+ 9], 21, -343485551); a = safe_add(a, olda); b = safe_add(b, oldb); c = safe_add(c, oldc); d = safe_add(d, oldd); } return Array(a, b, c, d); } /* * These functions implement the four basic operations the algorithm uses. */ function md5_cmn(q, a, b, x, s, t) { return safe_add(bit_rol(safe_add(safe_add(a, q), safe_add(x, t)), s),b); } function md5_ff(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn((b & c) | ((~b) & d), a, b, x, s, t); } function md5_gg(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn((b & d) | (c & (~d)), a, b, x, s, t); } function md5_hh(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn(b ^ c ^ d, a, b, x, s, t); } function md5_ii(a, b, c, d, x, s, t) { return md5_cmn(c ^ (b | (~d)), a, b, x, s, t); } /* * Add integers, wrapping at 2^32. This uses 16-bit operations internally * to work around bugs in some JS interpreters. */ function safe_add(x, y) { var lsw = (x & 0xFFFF) + (y & 0xFFFF); var msw = (x >> 16) + (y >> 16) + (lsw >> 16); return (msw << 16) | (lsw & 0xFFFF); } /* * Bitwise rotate a 32-bit number to the left. */ function bit_rol(num, cnt) { return (num << cnt) | (num >>> (32 - cnt)); } //</NOLITE> // ENDFILE: md5-2.2alpha.js // STARTFILE: parensplit.js ////////////////////////////////////////////////// // parenSplit // String.prototype.parenSplit should do what ECMAscript says // String.prototype.split does, interspersing paren matches between // the split elements if (String('abc'.split(/(b)/))!='a,b,c') { // broken String.split, e.g. konq, IE String.prototype.parenSplit=function (re) { re=nonGlobalRegex(re); var s=this; var m=re.exec(s); var ret=[]; while (m && s) { // without the following loop, we have // 'ab'.parenSplit(/a|(b)/) != 'ab'.split(/a|(b)/) for(var i=0; i<m.length; ++i) { if (typeof m[i]=='undefined') m[i]=''; } ret.push(s.substring(0,m.index)); ret = ret.concat(m.slice(1)); s=s.substring(m.index + m[0].length); m=re.exec(s); } ret.push(s); return ret; }; } else { String.prototype.parenSplit=function (re) { return this.split(re); }; String.prototype.parenSplit.isNative=true; } function nonGlobalRegex(re) { var s=re.toString(); flags=''; for (var j=s.length; s.charAt(j) != '/'; --j) { if (s.charAt(j) != 'g') { flags += s.charAt(j); } } var t=s.substring(1,j); return RegExp(t,flags); } // ENDFILE: parensplit.js // STARTFILE: tools.js // IE madness with encoding // ======================== // // suppose throughout that the page is in utf8, like wikipedia // // if a is an anchor DOM element and a.href should consist of // // http://host.name.here/wiki/foo?bar=baz // // then IE gives foo as "latin1-encoded" utf8; we have foo = decode_utf8(decodeURI(foo_ie)) // but IE gives bar=baz correctly as plain utf8 // // --------------------------------- // // IE's xmlhttp doesn't understand utf8 urls. Have to use encodeURI here. // // --------------------------------- // // summat else // Source: http://aktuell.de.selfhtml.org/artikel/javascript/utf8b64/utf8.htm //<NOLITE> function encode_utf8(rohtext) { // dient der Normalisierung des Zeilenumbruchs rohtext = rohtext.replace(/\r\n/g,"\n"); var utftext = ""; for(var n=0; n<rohtext.length; n++) { // ermitteln des Unicodes des aktuellen Zeichens var c=rohtext.charCodeAt(n); // alle Zeichen von 0-127 => 1byte if (c<128) utftext += String.fromCharCode(c); // alle Zeichen von 127 bis 2047 => 2byte else if((c>127) && (c<2048)) { utftext += String.fromCharCode((c>>6)|192); utftext += String.fromCharCode((c&63)|128);} // alle Zeichen von 2048 bis 66536 => 3byte else { utftext += String.fromCharCode((c>>12)|224); utftext += String.fromCharCode(((c>>6)&63)|128); utftext += String.fromCharCode((c&63)|128);} } return utftext; } function getJsObj(json) { var jsobj; try { eval('jsobj='+json); return jsobj; } catch (someError) { log('Something went wrong with getJsobj, json='+json); return 1; } } function anyChild(obj) { for (var p in obj) { return obj[p]; } return null; } //</NOLITE> function decode_utf8(utftext) { var plaintext = ""; var i=0, c=0, c1=0, c2=0; // while-Schleife, weil einige Zeichen uebersprungen werden while(i<utftext.length) { c = utftext.charCodeAt(i); if (c<128) { plaintext += String.fromCharCode(c); i++;} else if((c>191) && (c<224)) { c2 = utftext.charCodeAt(i+1); plaintext += String.fromCharCode(((c&31)<<6) | (c2&63)); i+=2;} else { c2 = utftext.charCodeAt(i+1); c3 = utftext.charCodeAt(i+2); plaintext += String.fromCharCode(((c&15)<<12) | ((c2&63)<<6) | (c3&63)); i+=3;} } return plaintext; } function upcaseFirst(str) { if (typeof str != typeof '' || str=='') return ''; return str.charAt(0).toUpperCase() + str.substring(1); } function findInArray(arr, foo) { if (!arr || !arr.length) { return -1; } var len=arr.length; for (var i=0; i<len; ++i) { if (arr[i]==foo) { return i; } } return -1; } function nextOne (array, value) { // NB if the array has two consecutive entries equal // then this will loop on successive calls var i=findInArray(array, value); if (i<0) { return null; } return array[i+1]; } function literalizeRegex(str){ return str.replace(RegExp('([-.|()\\+?*^${}\\[\\]])', 'g'), '\\$1'); } String.prototype.entify=function() { //var shy='&shy;'; return this.split('&').join('&amp;').split('<').join('&lt;').split('>').join('&gt;'/*+shy*/).split('"').join('&quot;'); }; function findThis(array, value) { if (typeof array.length == 'undefined') { return null; } for (var i=0; i<array.length; ++i) { if (array[i]==value) { return i; } } return null; } function removeNulls(list) { var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (list[i]) { ret.push(list[i]); } } return ret; } function joinPath(list) { return removeNulls(list).join('/'); } function simplePrintf(str, subs) { if (!str || !subs) { return str; } var ret=[]; var s=str.parenSplit(/(%s|\$[0-9]+)/); var i=0; do { ret.push(s.shift()); if ( !s.length ) { break; } var cmd=s.shift(); if (cmd == '%s') { if ( i < subs.length ) { ret.push(subs[i]); } else { ret.push(cmd); } ++i; } else { var j=parseInt( cmd.replace('$', ''), 10 ) - 1; if ( j > -1 && j < subs.length ) { ret.push(subs[j]); } else { ret.push(cmd); } } } while (s.length > 0); return ret.join(''); } function max(a,b){return a<b ? b : a;} function min(a,b){return a>b ? b : a;} function isString(x) { return (typeof x === 'string' || x instanceof String); } //function isNumber(x) { return (typeof x === 'number' || x instanceof Number); } function isRegExp(x) { return x instanceof RegExp; } function isArray (x) { return x instanceof Array; } function isObject(x) { return x instanceof Object; } function isFunction(x) { return !isRegExp(x) && (typeof x === 'function' || x instanceof Function); } function repeatString(s,mult) { var ret=''; for (var i=0; i<mult; ++i) { ret += s; } return ret; } function zeroFill(s, min) { min = min || 2; var t=s.toString(); return repeatString('0', min - t.length) + t; } function map(f, o) { if (isArray(o)) { return map_array(f,o); } return map_object(f,o); } function map_array(f,o) { var ret=[]; for (var i=0; i<o.length; ++i) { ret.push(f(o[i])); } return ret; } function map_object(f,o) { var ret={}; for (var i in o) { ret[o]=f(o[i]); } return ret; } // ENDFILE: tools.js // STARTFILE: dab.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Dab-fixing code // function retargetDab(newTarget, oldTarget, friendlyCurrentArticleName, titleToEdit) { log('retargetDab: newTarget='+newTarget + ' oldTarget=' + oldTarget); return changeLinkTargetLink( {newTarget: newTarget, text: newTarget.split(' ').join('&nbsp;'), hint: tprintf('disambigHint', [newTarget]), summary: simplePrintf( getValueOf('popupFixDabsSummary'), [friendlyCurrentArticleName, newTarget ]), clickButton: 'wpDiff', minor: true, oldTarget: oldTarget, watch: getValueOf('popupWatchDisambiggedPages'), title: titleToEdit}); } function listLinks(wikitext, oldTarget, titleToEdit) { // mediawiki strips trailing spaces, so we do the same // testcase: //en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radial&oldid=97365633 var reg=RegExp('\\[\\[([^|]*?) *(\\||\\]\\])', 'gi'); var ret=[]; var splitted=wikitext.parenSplit(reg); // ^[a-z]+ should match interwiki links, hopefully (case-insensitive) // and ^[a-z]* should match those and [[:Category...]] style links too var omitRegex=RegExp('^[a-z]*:|^[Ss]pecial:|^[Ii]mage|^[Cc]ategory'); var friendlyCurrentArticleName= oldTarget.toString(); for (var i=1; i<splitted.length; i=i+3) { if (typeof splitted[i] == typeof 'string' && splitted[i].length>0 && !omitRegex.test(splitted[i])) { ret.push( retargetDab(splitted[i], oldTarget, friendlyCurrentArticleName, titleToEdit) ); } /* if */ } /* for loop */ ret = rmDupesFromSortedList(ret.sort()); var wikTarget='wiktionary:' + friendlyCurrentArticleName.replace( RegExp('^(.+)\\s+[(][^)]+[)]\\s*$'), '$1' ); ret.push( retargetDab(wikTarget, oldTarget, friendlyCurrentArticleName, titleToEdit) ); ret.push(changeLinkTargetLink( { newTarget: null, text: popupString('remove this link').split(' ').join('&nbsp;'), hint: popupString("remove all links to this disambig page from this article"), clickButton: "wpDiff", oldTarget: oldTarget, summary: simplePrintf(getValueOf('popupRmDabLinkSummary'), [friendlyCurrentArticleName]), watch: getValueOf('popupWatchDisambiggedPages'), title: titleToEdit })); return ret; } function rmDupesFromSortedList(list) { var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (ret.length===0 || list[i]!=ret[ret.length-1]) { ret.push(list[i]); } } return ret; } function makeFixDab(data, navpop) { // grab title from parent popup if there is one; default exists in changeLinkTargetLink var titleToEdit=(navpop.parentPopup && navpop.parentPopup.article.toString()); var list=listLinks(data, navpop.originalArticle, titleToEdit); if (list.length===0) { log('listLinks returned empty list'); return null; } var html='<hr>' + popupString('Click to disambiguate this link to:') + '<br>'; html+=list.join(', '); return html; } function makeFixDabs(wikiText, navpop) { if (getValueOf('popupFixDabs') && isDisambig(wikiText, navpop.article) && Title.fromURL(location.href).namespace() != pg.ns.special && navpop.article.talkPage() ) { setPopupHTML(makeFixDab(wikiText, navpop), 'popupFixDab', navpop.idNumber); } } function popupRedlinkHTML(article) { return changeLinkTargetLink( { newTarget: null, text: popupString('remove this link').split(' ').join('&nbsp;'), hint: popupString("remove all links to this page from this article"), clickButton: "wpDiff", oldTarget: article.toString(), summary: simplePrintf(getValueOf('popupRedlinkSummary'), [article.toString()])}); } //</NOLITE> // ENDFILE: dab.js // STARTFILE: htmloutput.js function appendPopupContent(obj, elementId, popupId, onSuccess) { return setPopupHTML(obj, elementId, popupId, onSuccess, true); } // this has to use a timer loop as we don't know if the DOM element exists when we want to set the text function setPopupHTML (str, elementId, popupId, onSuccess, append) { if (elementId=='popupPreview') { } if (typeof popupId === 'undefined') { //console.error('popupId is not defined in setPopupHTML, html='+str.substring(0,100)); popupId = pg.idNumber; } var popupElement=document.getElementById(elementId+popupId); if (popupElement) { if (!append) { popupElement.innerHTML=''; } if (isString(str)) { popupElement.innerHTML+=str; } else { popupElement.appendChild(str); } if (onSuccess) { onSuccess(); } setTimeout(checkPopupPosition, 100); return true; } else { // call this function again in a little while... setTimeout(function(){ setPopupHTML(str,elementId,popupId,onSuccess); }, 600); } return null; } //<NOLITE> function setImageStatus(str, id) {return; } // setPopupHTML(str, 'popupImageStatus', id);} function setPopupTrailer(str,id) {return setPopupHTML(str, 'popupData', id);} //</NOLITE> function fillEmptySpans(args) { return fillEmptySpans2(args); } // args.navpopup is mandatory // optional: args.redir, args.redirTarget // FIXME: ye gods, this is ugly stuff function fillEmptySpans2(args) { // if redir is present and true then redirTarget is mandatory var redir=true; if (typeof args != 'object' || typeof args.redir == 'undefined' || !args.redir) { redir=false; } var a=args.navpopup.parentAnchor; var article, hint=null, oldid=null, params={}; if (redir && typeof args.redirTarget == typeof {}) { article=args.redirTarget; //hint=article.hintValue(); } else { article=(new Title()).fromAnchor(a); hint=a.originalTitle || article.hintValue(); params=parseParams(a.href); oldid=(getValueOf('popupHistoricalLinks')) ? params.oldid : null; rcid=params.rcid; } var x={ article:article, hint: hint, oldid: oldid, rcid: rcid, navpop:args.navpopup, params:params }; var structure=pg.structures[getValueOf('popupStructure')]; if (typeof structure != 'object') { setPopupHTML('popupError', 'Unknown structure (this should never happen): '+ pg.option.popupStructure, args.navpopup.idNumber); return; } var spans=flatten(pg.misc.layout); var numspans = spans.length; var redirs=pg.misc.redirSpans; for (var i=0; i<numspans; ++i) { var f=findThis(redirs, spans[i]); //log('redir='+redir+', f='+f+', spans[i]='+spans[i]); if ( (f!==null && !redir) || (f===null && redir) ) { //log('skipping this set of the loop'); continue; } var structurefn=structure[spans[i]]; var setfn = setPopupHTML; if (getValueOf('popupActiveNavlinks') && spans[i].indexOf('popupTopLinks')==0) { setfn = setPopupTipsAndHTML; } switch (typeof structurefn) { case 'function': //log('running '+spans[i]+'({article:'+x.article+', hint:'+x.hint+', oldid: '+x.oldid+'})'); setfn(structurefn(x), spans[i], args.navpopup.idNumber); break; case 'string': setfn(structurefn, spans[i], args.navpopup.idNumber); break; default: errlog('unknown thing with label '+spans[i]); break; } } } // flatten an array function flatten(list, start) { var ret=[]; if (typeof start == 'undefined') { start=0; } for (var i=start; i<list.length; ++i) { if (typeof list[i] == typeof []) { return ret.concat(flatten(list[i])).concat(flatten(list, i+1)); } else { ret.push(list[i]); } } return ret; } // Generate html for whole popup function popupHTML (a) { getValueOf('popupStructure'); var structure=pg.structures[pg.option.popupStructure]; if (typeof structure != 'object') { //return 'Unknown structure: '+pg.option.popupStructure; // override user choice pg.option.popupStructure=pg.optionDefault.popupStructure; return popupHTML(a); } if (typeof structure.popupLayout != 'function') { return 'Bad layout'; } pg.misc.layout=structure.popupLayout(); if (typeof structure.popupRedirSpans == 'function') { pg.misc.redirSpans=structure.popupRedirSpans(); } else { pg.misc.redirSpans=[]; } return makeEmptySpans(pg.misc.layout, a.navpopup); } function makeEmptySpans (list, navpop) { var ret=''; for (var i=0; i<list.length; ++i) { if (typeof list[i] == typeof '') { ret += emptySpanHTML(list[i], navpop.idNumber, 'div'); } else if (typeof list[i] == typeof [] && list[i].length > 0 ) { ret = ret.parenSplit(RegExp('(</[^>]*?>$)')).join(makeEmptySpans(list[i], navpop)); } else if (typeof list[i] == typeof {} && list[i].nodeType ) { ret += emptySpanHTML(list[i].name, navpop.idNumber, list[i].nodeType); } } return ret; } function emptySpanHTML(name, id, tag, classname) { tag = tag || 'span'; if (!classname) { classname = emptySpanHTML.classAliases[name]; } classname = classname || name; if (name == getValueOf('popupDragHandle')) { classname += ' popupDragHandle'; } return simplePrintf('<%s id="%s" class="%s"></%s>', [tag, name + id, classname, tag]); } emptySpanHTML.classAliases={ 'popupSecondPreview': 'popupPreview' }; // generate html for popup image // <a id="popupImageLinkn"><img id="popupImagen"> // where n=idNumber function imageHTML(article, idNumber) { return simplePrintf('<a id="popupImageLink$1">' + '<img align="right" valign="top" id="popupImg$1" style="display: none;"></img>' + '</a>', [ idNumber ]); } function popTipsSoonFn(id, when, popData) { when || ( when=250 ); var popTips=function(){ setupTooltips(document.getElementById(id), false, true, popData); }; return function() { setTimeout( popTips, when, popData ); }; } function setPopupTipsAndHTML(html, divname, idnumber, popData) { setPopupHTML(html, divname, idnumber, getValueOf('popupSubpopups') ? popTipsSoonFn(divname + idnumber, null, popData) : null); } // ENDFILE: htmloutput.js // STARTFILE: mouseout.js ////////////////////////////////////////////////// // fuzzy checks function fuzzyCursorOffMenus(x,y, fuzz, parent) { if (!parent) { return null; } var uls=parent.getElementsByTagName('ul'); for (var i=0; i<uls.length; ++i) { if (uls[i].className=='popup_menu') { if (uls[i].offsetWidth > 0) return false; } // else {document.title+='.';} } return true; } function checkPopupPosition () { // stop the popup running off the right of the screen // FIXME avoid pg.current.link pg.current.link && pg.current.link.navpopup && pg.current.link.navpopup.limitHorizontalPosition(); } function mouseOutWikiLink () { if (!window.popupsReady || !window.popupsReady()) { return; } //console ('mouseOutWikiLink'); var a=this; if (a.navpopup==null) return; if ( ! a.navpopup.isVisible() ) { a.navpopup.banish(); return; } Navpopup.tracker.addHook(posCheckerHook(a.navpopup)); } function posCheckerHook(navpop) { return function() { if (!navpop.isVisible()) { return true; /* remove this hook */ } if (Navpopup.tracker.dirty) { return false; } var x=Navpopup.tracker.x, y=Navpopup.tracker.y; var mouseOverNavpop = navpop.isWithin(x,y,navpop.fuzz, navpop.mainDiv) || !fuzzyCursorOffMenus(x,y,navpop.fuzz, navpop.mainDiv); // FIXME it'd be prettier to do this internal to the Navpopup objects var t=getValueOf('popupHideDelay'); if (t) { t = t * 1000; } if (!t) { if(!mouseOverNavpop) { navpop.banish(); return true; /* remove this hook */ } return false; } // we have a hide delay set var d=+(new Date()); if ( !navpop.mouseLeavingTime ) { navpop.mouseLeavingTime = d; return false; } if ( mouseOverNavpop ) { navpop.mouseLeavingTime=null; return false; } if (d - navpop.mouseLeavingTime > t) { navpop.mouseLeavingTime=null; navpop.banish(); return true; /* remove this hook */ } return false; }; } function runStopPopupTimer(navpop) { // at this point, we should have left the link but remain within the popup // so we call this function again until we leave the popup. if (!navpop.stopPopupTimer) { navpop.stopPopupTimer=setInterval(posCheckerHook(navpop), 500); navpop.addHook(function(){clearInterval(navpop.stopPopupTimer);}, 'hide', 'before'); } } // ENDFILE: mouseout.js // STARTFILE: previewmaker.js /** @fileoverview Defines the {@link Previewmaker} object, which generates short previews from wiki markup. */ /** Creates a new Previewmaker @constructor @class The Previewmaker class. Use an instance of this to generate short previews from Wikitext. @param {String} wikiText The Wikitext source of the page we wish to preview. @param {String} baseUrl The url we should prepend when creating relative urls. @param {Navpopup} owner The navpop associated to this preview generator */ function Previewmaker(wikiText, baseUrl, owner) { /** The wikitext which is manipulated to generate the preview. */ this.originalData=wikiText; this.setData(); this.baseUrl=baseUrl; this.owner=owner; this.maxCharacters=getValueOf('popupMaxPreviewCharacters'); this.maxSentences=getValueOf('popupMaxPreviewSentences'); } Previewmaker.prototype.setData=function() { var maxSize=max(10000, 2*this.maxCharacters); this.data=this.originalData.substring(0,maxSize); }; /** Remove HTML comments @private */ Previewmaker.prototype.killComments = function () { // this also kills trailing spaces and one trailing newline, eg [[diamyo]] this.data=this.data.replace(RegExp('<!--[\\s\\S]*?--> *\\n?', 'g'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killDivs = function () { // say goodbye, divs (can be nested, so use * not *?) this.data=this.data.replace(RegExp('< *div[^>]* *>[\\s\\S]*?< */ *div *>', 'gi'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killGalleries = function () { this.data=this.data.replace(RegExp('< *gallery[^>]* *>[\\s\\S]*?< */ *gallery *>', 'gi'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.kill = function(opening, closing, subopening, subclosing, repl) { var oldk=this.data; var k=this.killStuff(this.data, opening, closing, subopening, subclosing, repl); while (k.length < oldk.length) { oldk=k; k=this.killStuff(k, opening, closing, subopening, subclosing, repl); } this.data=k; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killStuff = function (txt, opening, closing, subopening, subclosing, repl) { var op=this.makeRegexp(opening); var cl=this.makeRegexp(closing, '^'); var sb=subopening ? this.makeRegexp(subopening, '^') : null; var sc=subclosing ? this.makeRegexp(subclosing, '^') : cl; if (!op || !cl) { alert('Navigation Popups error: op or cl is null! something is wrong.'); return; } if (!op.test(txt)) { return txt; } var ret=''; var opResult = op.exec(txt); ret = txt.substring(0,opResult.index); txt=txt.substring(opResult.index+opResult[0].length); var depth = 1; while (txt.length > 0) { var removal=0; if (depth==1 && cl.test(txt)) { depth--; removal=cl.exec(txt)[0].length; } else if (depth > 1 && sc.test(txt)) { depth--; removal=sc.exec(txt)[0].length; }else if (sb && sb.test(txt)) { depth++; removal=sb.exec(txt)[0].length; } if ( !removal ) { removal = 1; } txt=txt.substring(removal); if (depth==0) { break; } } return ret + (repl || '') + txt; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.makeRegexp = function (x, prefix, suffix) { prefix = prefix || ''; suffix = suffix || ''; var reStr=''; var flags=''; if (isString(x)) { reStr=prefix + literalizeRegex(x) + suffix; } else if (isRegExp(x)) { var s=x.toString().substring(1); var sp=s.split('/'); flags=sp[sp.length-1]; sp[sp.length-1]=''; s=sp.join('/'); s=s.substring(0,s.length-1); reStr= prefix + s + suffix; } else { log ('makeRegexp failed'); } log ('makeRegexp: got reStr=' + reStr + ', flags=' + flags); return RegExp(reStr, flags); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killBoxTemplates = function () { // taxobox removal... in fact, there's a saudiprincebox_begin, so let's be more general // also, have float_begin, ... float_end this.kill(RegExp('[{][{][^{}\\s|]*?(float|box)[_ ](begin|start)', 'i'), /[}][}]\s*/, '{{'); // infoboxes etc // from [[User:Zyxw/popups.js]]: kill frames too this.kill(RegExp('[{][{][^{}\\s|]*?(infobox|elementbox|frame)[_ ]', 'i'), /[}][}]\s*/, '{{'); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killTemplates = function () { this.kill('{{', '}}', '{', '}', ' '); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killTables = function () { // tables are bad, too // this can be slow, but it's an inprovement over a browser hang // torture test: [[Comparison_of_Intel_Central_Processing_Units]] this.kill('{|', /[|]}\s*/, '{|'); this.kill(/<table.*?>/i, /<\/table.*?>/i, /<table.*?>/i); // remove lines starting with a pipe for the hell of it (?) this.data=this.data.replace(RegExp('^[|].*$', 'mg'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killImages = function () { // images and categories are a nono this.kill(RegExp('[[][[]\\s*(' + pg.ns.image + '|' + pg.ns.category + ')\\s*:', 'i'), /\]\]\s*/, '[', ']'); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killHTML = function () { // kill <ref ...>...</ref> this.kill(/<ref\b.*?>/i, /<\/ref>/i); // let's also delete entire lines starting with <. it's worth a try. this.data=this.data.replace(RegExp('(^|\\n) *<.*', 'g'), '\n'); // and those pesky html tags, but not <nowiki> or <blockquote> var splitted=this.data.parenSplit(/(<.*?>)/); var len=splitted.length; for (var i=1; i<len; i=i+2) { switch (splitted[i]) { case '<nowiki>': case '</nowiki>': break; default: if (! /^< *\/? *blockquote\b/i.test(splitted[i])) { splitted[i]=''; } } } this.data=splitted.join(''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killChunks = function() { // heuristics alert // chunks of italic text? you crazy, man? var italicChunkRegex=new RegExp ("((^|\\n)\\s*:*\\s*''[^']([^']|'''|'[^']){20}(.|\\n[^\\n])*''[.!?\\s]*\\n)+", 'g'); // keep stuff separated, though, so stick in \n (fixes [[Union Jack]]? this.data=this.data.replace(italicChunkRegex, '\n'); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.mopup = function () { // we simply *can't* be doing with horizontal rules right now this.data=this.data.replace(RegExp('^-{4,}','mg'),''); // no indented lines this.data=this.data.replace(RegExp('(^|\\n) *:[^\\n]*','g'), ''); // replace __TOC__, __NOTOC__ and whatever else there is // this'll probably do this.data=this.data.replace(RegExp('^__[A-Z_]*__ *$', 'gmi'),''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.firstBit = function () { // dont't be givin' me no subsequent paragraphs, you hear me? /// first we "normalize" section headings, removing whitespace after, adding before var d=this.data; if (getValueOf('popupPreviewCutHeadings')) { this.data=this.data.replace(RegExp('\\s*(==+[^=]*==+)\\s*', 'g'), '\n\n$1 '); /// then we want to get rid of paragraph breaks whose text ends badly this.data=this.data.replace(RegExp('([:;]) *\\n{2,}', 'g'), '$1\n'); this.data=this.data.replace(RegExp('^[\\s\\n]*'), ''); stuff=(RegExp('^([^\\n]|\\n[^\\n\\s])*')).exec(this.data); if (stuff) { d = stuff[0]; } if (!getValueOf('popupPreviewFirstParOnly')) { d = this.data; } /// now put \n\n after sections so that bullets and numbered lists work d=d.replace(RegExp('(==+[^=]*==+)\\s*', 'g'), '$1\n\n'); } // superfluous sentences are RIGHT OUT. // note: exactly 1 set of parens here needed to make the slice work d = d.parenSplit(RegExp('([!?.]+["'+"'"+']*\\s)','g')); // leading space is bad, mmkay? d[0]=d[0].replace(RegExp('^\\s*'), ''); // <nowiki> var notSentenceEnds=RegExp('([^.][a-z][.] *[a-z]|etc|sic|Dr|Mr|Mrs|Ms|St|no|op|cit|\\[[^\\]]*|\\s[A-Zvclm])$', 'i'); // </nowiki> d = this.fixSentenceEnds(d, notSentenceEnds); this.fullLength=d.join('').length; var maxChars=getValueOf('popupMaxPreviewCharacters') + this.extraCharacters; var n=this.maxSentences; var dd=this.firstSentences(d,n); do { dd=this.firstSentences(d,n); --n; } while ( dd.length > this.maxCharacters && n != 0 ); this.data = dd; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.fixSentenceEnds = function(strs, reg) { // take an array of strings, strs // join strs[i] to strs[i+1] & strs[i+2] if strs[i] matches regex reg var abbrevRe=/\b[a-z][^a-z]*$/i; for (var i=0; i<strs.length-2; ++i) { if (reg.test(strs[i])) { a=[]; for (var j=0; j<strs.length; ++j) { if (j<i) a[j]=strs[j]; if (j==i) a[i]=strs[i]+strs[i+1]+strs[i+2]; if (j>i+2) a[j-2]=strs[j]; } return this.fixSentenceEnds(a,reg); } // BUGGY STUFF - trying to fix up [[S. C. Johnson & Son]] preview if (false && abbrevRe.test(strs[i])) { var j=i, buf=''; do { buf=buf+strs[i]+strs[i+1]; i=i+2; } while (i<strs.length-2 && abbrevRe.test(strs[i])); strs[i]=buf+strs[i]; var a=(j?strs.slice(0,j-1):[]).concat(strs.slice(i)); return this.fixSentenceEnds(a,reg); } } return strs; }; /** @private */ Previewmaker.prototype.firstSentences = function(strs, howmany) { var t=strs.slice(0, 2*howmany); return t.join(''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killBadWhitespace = function() { // <nowiki> // also cleans up isolated '''', eg [[Suntory Sungoliath]] // </nowiki> this.data=this.data.replace(RegExp('^ *\'+ *$', 'gm'), ''); }; /** Runs the various methods to generate the preview. The preview is stored in the <code>html</html> field. @private */ Previewmaker.prototype.makePreview = function() { if (this.owner.article.namespace()!=pg.ns.template) { this.killComments(); this.killDivs(); this.killGalleries(); this.killBoxTemplates(); if (getValueOf('popupPreviewKillTemplates')) { this.killTemplates(); } else { this.killMultilineTemplates(); } this.killTables(); this.killImages(); this.killHTML(); this.killChunks(); this.mopup(); this.firstBit(); this.killBadWhitespace(); } this.html=wiki2html(this.data, this.baseUrl); // needs livepreview this.fixHTML(); this.stripLongTemplates(); }; Previewmaker.prototype.editSummaryPreview=function() { var c=this.data; var re=/^\/[*] +(.*?) +[*]\/(.*)/; if (re.test(c)) { var section=c.replace(re, '$1'); var t=new Title().fromURL(this.baseUrl); t.anchorFromUtf(section); // work around livepreview brokenness with anchors: // pass .-escaped anchor instead of literal value c=c.replace(re, '[[' + t.toString(true).split("'").join('%27') + '#' + t.anchor.split("'").join('%27') + '|&rarr;]]' + '<span class=autocomment>$1</span>$2'); } this.html=wiki2html(c, this.baseUrl); return this.html; }; //<NOLITE> /** Test function for debugging preview problems one step at a time. */ function previewSteps(txt) { try { txt=txt || document.editform.wpTextbox1.value; } catch (err) { if (pg.cache.pages.length > 0) { txt=pg.cache.pages[pg.cache.pages.length-1].data; } else { alert('provide text or use an edit page'); } } txt=txt.substring(0,10000); var base=pg.wiki.articlebase + Title.fromURL(document.location.href).urlString(); var p=new Previewmaker(txt, base, pg.current.link.navpopup); if (this.owner.article.namespace() != pg.ns.template) { p.killComments(); if (!confirm('done killComments(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killDivs(); if (!confirm('done killDivs(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killGalleries(); if (!confirm('done killGalleries(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killBoxTemplates(); if (!confirm('done killBoxTemplates(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } if (getValueOf('popupPreviewKillTemplates')) { p.killTemplates(); if (!confirm('done killTemplates(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } } else { p.killMultilineTemplates(); if (!confirm('done killMultilineTemplates(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } } p.killTables(); if (!confirm('done killTables(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killImages(); if (!confirm('done killImages(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killHTML(); if (!confirm('done killHTML(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killChunks(); if (!confirm('done killChunks(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.mopup(); if (!confirm('done mopup(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.firstBit(); if (!confirm('done firstBit(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } p.killBadWhitespace(); if (!confirm('done killBadWhitespace(). Continue?\n---\n' + p.data)) { return; } } p.html=wiki2html(p.data, base); // needs livepreview p.fixHTML(); if (!confirm('done fixHTML(). Continue?\n---\n' + p.html)) { return; } p.stripLongTemplates(); if (!confirm('done stripLongTemplates(). Continue?\n---\n' + p.html)) { return; } alert('finished preview - end result follows.\n---\n' + p.html); } //</NOLITE> /** Works around a quoting bug in livepreview. <nowiki> <code>wiki2html('[[Foo\'s "bar"]]')</code> gives @literal{<a href='Foo's "bar"'>} </nowiki> which doesn't do very well. We change this into @literal{<a href="Foo's %22bar%22">} @private */ Previewmaker.prototype.fixHTML = function() { if(!this.html) return; // all links seem to have potential issues with quotation marks var splitted=this.html.parenSplit(/href='([^>]*)'/g); var ret=''; for (var i=0; i<splitted.length; ++i) { if(i%2==0) { ret += splitted[i]; continue; } if(i%2==1) { ret += 'href="' + splitted[i].split('"').join('%22') + '"'; } } // fix question marks in wiki links // maybe this'll break some stuff :-( ret=ret.replace(RegExp('\(<a href="/' + pg.wiki.articlePath + '/[^"]*\)[?]\(.*?"\)', 'g'), '$1%3F$2'); // FIXME fix up % too this.html=ret; }; /** Generates the preview and displays it in the current popup. Does nothing if the generated preview is invalid or consists of whitespace only. Also activates wikilinks in the preview for subpopups if the popupSubpopups option is true. */ Previewmaker.prototype.showPreview = function () { this.makePreview(); if (typeof this.html != typeof '') return; if (RegExp('^\\s*$').test(this.html)) return; setPopupHTML('<hr>', 'popupPrePreviewSep', this.owner.idNumber); setPopupTipsAndHTML(this.html, 'popupPreview', this.owner.idNumber, { owner: this.owner }); var more = (this.fullLength > this.data.length) ? this.moreLink() : ''; setPopupHTML(more, 'popupPreviewMore', this.owner.idNumber); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.moreLink=function() { var a=document.createElement('a'); a.className='popupMoreLink'; a.innerHTML=popupString('more...'); var savedThis=this; a.onclick=function() { savedThis.maxCharacters+=2000; savedThis.maxSentences+=20; savedThis.setData(); savedThis.showPreview(); } return a; } /** @private */ Previewmaker.prototype.stripLongTemplates = function() { // operates on the HTML! this.html=this.html.replace(RegExp('^.{0,1000}[{][{][^}]*?(<(p|br)( /)?>\\s*){2,}([^{}]*?[}][}])?', 'gi'), ''); this.html=this.html.split('\n').join(' '); // workaround for <pre> templates this.html=this.html.replace(RegExp('[{][{][^}]*<pre>[^}]*[}][}]','gi'), ''); }; /** @private */ Previewmaker.prototype.killMultilineTemplates = function() { this.kill('{{{', '}}}'); this.kill(RegExp('\\s*[{][{][^{}]*\\n'), '}}', '{{'); }; // ENDFILE: previewmaker.js // STARTFILE: querypreview.js //<NOLITE> function loadQueryPreview(queryType, article, navpop) { var art=new Title(article).urlString(); var url=pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&'; var htmlGenerator=function(a,d){alert('invalid html generator');}; switch (queryType) { case 'history': url += 'titles=' + art + '&what=revisions|userinfo&uioptions=timecorrection&rvcomments&rvlimit=' + getValueOf('popupHistoryPreviewLimit'); htmlGenerator=historyPreviewHTML; break; case 'imagelinks': // redundant case url += 'titles=' + art + '&what=imagelinks&ilfilter=all'; htmlGenerator=imagelinksPreviewHTML; break; case 'category': url += 'what=category&cptitle=' + art; htmlGenerator=categoryPreviewHTML; break; case 'contribs': url += 'what=usercontribs|userinfo&uioptions=timecorrection&titles=' + art + '&uccomments' + '&uclimit=' + getValueOf('popupContribsPreviewLimit'); htmlGenerator=contribsPreviewHTML; break; case 'imagepagepreview': var trail='&what=imageinfo|content|imagelinks&ilfilter=all'; if (!getValueOf('popupImageLinks')) { trail = '&what=imageinfo|content'; } if (pg.wiki.commons) { trail += '&iishared'; } url += 'titles=' + art + trail; htmlGenerator=imagepagePreviewHTML; break; case 'sharedimagepage': url += 'titles=' + art + '&what=content&proxylang=' + pg.wiki.commonslang; htmlGenerator=sharedImagePagePreviewHTML; break; case 'backlinks': url += 'what=backlinks&titles=' + art; htmlGenerator=backlinksPreviewHTML; break; } pendingNavpopTask(navpop); var callback=function(d){ showQueryPreview(queryType, htmlGenerator(article,d,navpop), navpop.idNumber, navpop, d); }; var go = function(){ getPageWithCaching(url, callback, navpop); return true; } if (navpop.visible || !getValueOf('popupLazyDownloads')) { go(); } else { navpop.addHook(go, 'unhide', 'before', 'DOWNLOAD_'+queryType+'_QUERY_DATA'); } } function showQueryPreview(queryType, html, id, navpop, download) { var target='popupPreview'; switch (queryType) { case 'imagelinks': case 'category': target='popupPostPreview'; break; case 'sharedimagepage': target='popupSecondPreview'; break; } setPopupTipsAndHTML(html, target, id); completedNavpopTask(navpop); } function backlinksPreviewHTML(article, download, navpop) { var jsObj=getJsObj(download.data); try { var page=anyChild(jsObj.pages); var list=page.backlinks; } catch (someError) { return 'backlinksPreviewHTML went wonky'; } var html=[]; if (!list) { return popupString('No backlinks found'); } for (var i=0; i<list.length; ++i) { var t=new Title(list[i]['*']); html.push('<a href="' + pg.wiki.titlebase + t.urlString() + '">' + t + '</a>'); } html=html.join(', '); if (jsObj.query && jsObj.query.backlinks && jsObj.query.backlinks.next) { html += popupString(' and more'); } return html; } function sharedImagePagePreviewHTML(article, download, navpop) { var jsObj=getJsObj(download.data); try { var page=anyChild(jsObj.pages); var content=(page && page.content) ? page.content['*'] : null; } catch (someError) { return 'sharedimagepage preview failed :( is the query.php extension installed?'; } var ret=''; if (content) { var p=prepPreviewmaker(content, article, navpop); p.makePreview(); if (p.html) { ret += '<hr>' + p.html; } } return ret; } function imagepagePreviewHTML(article, download, navpop) { var jsObj=getJsObj(download.data); try { var page=anyChild(jsObj['pages']); var content=(page && page.content) ? page.content['*'] : null; var a=page.image; var b=page.sharedimage; } catch (someError) { return 'imagepage preview failed :( is the query.php extension installed?'; } var ret=''; if (content) { var p=prepPreviewmaker(content, article, navpop); p.makePreview(); if (p.html) { ret += '<hr>' + p.html; } } var sharingInfo=getSharingInfo(a,b); if (sharingInfo) { ret += '<hr>' + sharingInfo; } if (content!==null && getValueOf('popupSummaryData')) { var info=getPageInfo(content, download); log(info); setPopupTrailer(info, navpop.idNumber); } if (!a && b) { loadQueryPreview('sharedimagepage', article, navpop); } showQueryPreview('imagelinks', imagelinksPreviewHTML(article,download), navpop.idNumber, download); return ret; } function getSharingInfo(a,b) { if (!pg.wiki.commons) { return ''; } var sharingInfo=''; if (a && b) { if (checkSameImage(a,b)) { sharingInfo = popupString('commons dupe'); } else { sharingInfo = popupString('commons conflict'); } } else if (a && !b) { // nothing interesting if (getValueOf('popupShowNonCommonsImages')) { sharingInfo = popupString('not commons'); } } else if (!a && b) { sharingInfo = popupString('commons only'); } else { sharingInfo = popupString('No image found'); } return sharingInfo; } function checkSameImage(a,b){ return (a['size']==b['size'] && a['width']==b['width'] && a['bits']==b['bits'] && a['media']==b['media'] && a['mime']==b['mime']); } function imagelinksPreviewHTML(article, download) { var jsobj=getJsObj(download.data); try { var list=anyChild(jsobj['pages'])['imagelinks']; if (!list) { return popupString('No image links found'); } } catch(someError) { return 'Image links preview generation failed :( Is the query.php extension installed?'; } var ret=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { ret.push(list[i]['*']); } if (ret.length === 0) { return popupString('No image links found'); } return '<h2>' + popupString('File links') + '</h2>' + linkList(ret); } function categoryPreviewHTML(article, download) { var jsobj=getJsObj(download.data); try{ var list=jsobj['pages']; } catch(someError) { return 'Category preview failed :( Is the query.php extension installed?'; } var ret=[]; for (var p in list) { ret.push(list[p]['title']); } if (ret.length === 0) { return popupString('Empty category'); } return '<h2>' + tprintf('Category members (%s shown)', [ret.length]) + '</h2>' +linkList(ret); } function linkList(list) { list.sort(function(x,y) { return (x==y ? 0 : (x<y ? -1 : 1)); }); var buf=[]; for (var i=0; i<list.length; ++i) { buf.push(wikiLink({article: new Title(list[i]), text: list[i].split(' ').join('&nbsp;'), action: 'view'})); } return buf.join(', '); } function contribsPreviewHTML(article, download, navpop) { return historyPreviewHTML(article, download, navpop, true); } function historyPreviewHTML(article, download, navpop, reallyContribs) { var jsobj=getJsObj(download.data); try { var tz=jsobj.meta.user.timecorrection; var edits=anyChild(jsobj.pages)[reallyContribs ? 'contributions' : 'revisions']; } catch (someError) { return 'Preview failed :-( Is the query.php extension installed?'; } var timeOffset = getTimeOffset(tz); Cookie.create('popTz', timeOffset, 1); var ret=editPreviewTable(article, edits, reallyContribs, timeOffset); return ret; } function getTimeOffset(tz) { return ( tz && tz.indexOf(':') > -1 ) ? ( parseInt(tz,10)*60 + parseInt(tz.split(':')[1],10) ) : 0; } function editPreviewTable(article, h, reallyContribs, timeOffset) { var html=['<table>']; var day=null; var curart=article; for (var i=0; i<h.length; ++i) { if (reallyContribs) { var page=h[i]['*']; curart = new Title(page); } var minor=typeof h[i]['minor']=='undefined' ? '' : '<b>m </b>'; var editDate=adjustDate(getDateFromTimestamp(h[i].timestamp), timeOffset); var thisDay = dayFormat(editDate); var thisTime = timeFormat(editDate); if (thisDay==day) { thisDay=''; } else { day=thisDay; } if (thisDay) { html.push( '<tr><td colspan=3><span class="popup_history_date">' + thisDay+'</span></td></tr>' ); } html.push('<tr class="popup_history_row_' + ( (i%2) ? 'odd' : 'even') + '">'); html.push('<td>(<a href="' + pg.wiki.titlebase + new Title(curart).urlString() + '&diff=prev&oldid=' + h[i]['revid'] + '">' + popupString('last') + '</a>)</td>'); html.push('<td>' + '<a href="' + pg.wiki.titlebase + new Title(curart).urlString() + '&oldid=' + h[i]['revid'] + '">' + thisTime + '</a></td>'); var col3url='', col3txt=''; if (!reallyContribs) { var user=h[i]['user']; col3url=pg.wiki.titlebase + pg.ns.user + ':' + new Title(user).urlString(); col3txt=user; } else { col3url=pg.wiki.titlebase + curart.urlString(); col3txt=page; // FIXME do we have to escape this? } html.push('<td>' + (reallyContribs ? minor : '') + '<a href="' + col3url + '">' + col3txt + '</a></td>'); var comment=''; var c=h[i].comment || h[i]['*']; if (c) { comment=new Previewmaker(c, new Title(curart).toUrl()).editSummaryPreview(); } html.push('<td>' + (!reallyContribs ? minor : '') + comment + '</td>'); html.push('</tr>'); html=[html.join('')]; } html.push('</table>'); return html.join(''); } function getDateFromTimestamp(t) { var s=t.split(/[^0-9]/); switch(s.length) { case 0: return null; case 1: return new Date(s[0]); case 2: return new Date(s[0], s[1]-1); case 3: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2]); case 4: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3]); case 5: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3], s[4]); case 6: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3], s[4], s[5]); default: return new Date(s[0], s[1]-1, s[2], s[3], s[4], s[5], s[6]); } } function adjustDate(d, offset) { // offset is in minutes var o=offset * 60 * 1000; return new Date( +d + o); } function dayFormat(editDate, utc) { if (utc) { return map(zeroFill, [editDate.getUTCFullYear(), editDate.getUTCMonth()+1, editDate.getUTCDate()]).join('-'); } return map(zeroFill, [editDate.getFullYear(), editDate.getMonth()+1, editDate.getDate()]).join('-'); } function timeFormat(editDate, utc) { if (utc) { return map(zeroFill, [editDate.getUTCHours(), editDate.getUTCMinutes(), editDate.getUTCSeconds()]).join(':'); } return map(zeroFill, [editDate.getHours(), editDate.getMinutes(), editDate.getSeconds()]).join(':'); } //</NOLITE> // ENDFILE: querypreview.js // STARTFILE: debug.js //////////////////////////////////////////////////////////////////// // Debugging functions //////////////////////////////////////////////////////////////////// function log(){}; // dummy to stop errors function setupDebugging() { //<NOLITE> // debugging - change DEBUG to NONE to switch off if (window.popupDebug) { // popupDebug is set from .version window.log=function(x) { //if(gMsg!='')gMsg += '\n'; gMsg+=time() + ' ' + x; }; if (pg.debugLevel != log.None) { window.logger.debug(x); } } window.errlog=function(x) { if (pg.debugLevel != log.None) { window.logger.error(x); } } pg.debugLevel=Log.DEBUG; window.logger = new Log(pg.debugLevel, Log.popupLogger); log('Initializing logger'); } else { //</NOLITE> window.log = function(x) {}; window.errlog = function(x) {}; //<NOLITE> } //</NOLITE> } // ENDFILE: debug.js // STARTFILE: images.js //<NOLITE> // FIXME rewrite ALL of this // How the URLs for images in the popup come about // loadPreview // | // getWiki // |<----------------see other schematic for details // insertPreview (insertPreview = onComplete) // | // | insertPreview gets a wikiText fragment from // | the wikiText downloaded by getWiki // | // [wikiMarkupToAddressFragment] // | // | mouseOverWikiLink (gets an "address fragment", // | | no processing needed) // \->-*loadThisImage---<----loadImages // | // [image(Thumb)URL]-->--hopefully valid image urls // FIXME get rid of pg.idNumber function sequentialLoadThisImage (image) { if (!getValueOf('popupImages')) { return false; } if (!isValidImageName(image)) { return false; } var imageUrls=getImageUrls(image); if (!imageUrls) { return null; } var img=new Image(); img.isNew=true; img.pg.idNumber=pg.idNumber; img.counter=1; img.onload = function () { // clear status thingy setImageStatus(''); var i=findThis(imageUrls, this.src); var goodSrc=this.src; var setPopupImage=function () { var popupImage=document.getElementById("popupImage"+this.pg.idNumber); if (popupImage && typeof popupImage.src != 'undefined') { clearInterval(pg.timer.image); popupImage.src=goodSrc; popupImage.width=getValueOf('popupImageSize'); popupImage.style.display='inline'; setPopupImageLink(image, pg.wiki.imageSources[i].wiki); return true; } else { return false; } }; pg.timer.image=setInterval(setPopupImage, 250); pg.cache.images.push(goodSrc); }; img.onerror = function () { pg.cache.badImageUrls.push(this.src); }; img.setNext = function () { var currentSrc=null; var newSrc; if (!this.isNew) { currentSrc=this.src; } this.isNew=false; newSrc= (currentSrc) ? nextOne(imageUrls, currentSrc) : imageUrls[0]; while (findThis(pg.cache.badImageUrls, newSrc)) { newSrc=nextOne(imageUrls, newSrc); if (!newSrc) { setImageStatus (' :-('); return; } } setImageStatus(' '+findThis(imageUrls, newSrc)); this.src=newSrc; }; // start the ball rolling img.setNext(); } function loadThisImageAtThisUrl(image, url) { log('loading "best" image:\n'+url); pg.misc.gImage=new Title(image.toString()); pg.misc.imageArray = []; pg.misc.imageArray[0] = new Image(); pg.misc.imageArray[0].src=url; if (pg.timer.image || pg.timer.image===0) { clearInterval(pg.timer.image); pg.counter.checkImages=0; } pg.timer.image=setInterval(checkImages, 250); return; } // methinks this is unbelievably silly // it dovetails with the parallel image loader function function checkImages() { //log('checkImages: pg.counter.loop='+pg.counter.loop+'; pg.counter.checkImages='+pg.counter.checkImages); if (pg.timer.checkImages || pg.timer.checkImages===0) { clearInterval(pg.timer.checkImages); pg.timer.checkImages=null; if (pg.counter.loop > 10) {pg.counter.loop=0; log('too many iterations of checkImages'); return;} pg.counter.loop++; } else pg.counter.checkImages++; var status = ( pg.counter.checkImages % 2 ) ? ':' : '.' ; setImageStatus(status); if (pg.counter.checkImages > 100) { pg.counter.checkImages = 0; log ('pg.counter.checkImages too big in checkImages; returning'); clearInterval(pg.timer.image); } var popupImage=null; popupImage=document.getElementById("popupImg"+pg.idNumber); if (popupImage == null) { // this doesn't seem to happen any more in practise for some reason // still, I'll leave it in log('checkImages: document.getElementById("popupImg'+pg.idNumber+'") is null! retrying in 333ms...'); pg.timer.checkImages=setInterval("checkImages()",333); return; } log('checkImages: found element popupImg'+pg.idNumber+', and src='+popupImage.src); // get the first image to successfully load // and put it in the popupImage for(var i = 0; i < pg.misc.imageArray.length; ++i) { if(isImageOk(pg.misc.imageArray[i])) { // stop all the gubbins, assign the image and return log('checkImages: got at pos '+i+', src='+pg.misc.imageArray[i].src); clearInterval(pg.timer.image); if(pg.misc.gImage && pg.misc.gImage.namespace() == pg.ns.image) { popupImage.src=pg.misc.imageArray[i].src; popupImage.width=getValueOf('popupImageSize'); popupImage.style.display='inline'; // should we check to see if it's already there? maybe... pg.cache.images.push(pg.misc.imageArray[i].src); setPopupImageLink(pg.misc.gImage, pg.wiki.imageSources[i].wiki); stopImagesDownloading(); } setImageStatus(''); // reset evil nonconstant globals delete pg.misc.imageArray; pg.misc.imageArray=[]; pg.timer.image=null; pg.counter.checkImages=0; pg.counter.loop=0; return popupImage.src; } } log('checkImages: no good image found. retrying in a tic...'); pg.timer.checkImages=setInterval("checkImages()",333); } function stopImagesDownloading() { pg.misc.gImage=null; if (pg.misc.imageArray == null) { return null; } for (var i=0; i<pg.misc.imageArray.length; ++i) { //pg.misc.imageArray[i].src=''; // this is a REALLY BAD IDEA delete pg.misc.imageArray[i]; //pg.misc.imageArray[i] = new Image(); } pg.misc.imageArray = []; } function toggleSize() { var imgContainer=this; if (!imgContainer) { alert('imgContainer is null :/'); return;} img=imgContainer.firstChild; if (!img) { alert('img is null :/'); return;} if (!img.style.width || img.style.width=='') { img.style.width='100%'; } else { img.style.width=''; } } function setPopupImageLink (img, wiki) { if( wiki === null || img === null ) { return null; } var a=document.getElementById("popupImageLink"+pg.idNumber); if (a === null) { return null; } switch (getValueOf('popupThumbAction')) { case 'imagepage': if (pg.current.article.namespace()!=pg.ns.image) { a.href=pg.wiki.titlebase + img.urlString(); // FIXME: unreliable pg.idNumber popTipsSoonFn('popupImage' + pg.idNumber)(); break; } // else fall through case 'sizetoggle': a.onclick=toggleSize; a.title=popupString('Toggle image size'); return; case 'linkfull': var linkURL = imageURL(img, wiki); if (linkURL) { a.href = linkURL; a.title=popupString('Open full-size image'); } return; } } function isImageOk(img) { // IE test if (!img.complete) { return false; } // gecko test if (typeof img.naturalWidth != "undefined" && img.naturalWidth == 0) { return false; } // test for konqueror and opera // note that img.width must not be defined in the html with a width="..." // for this to work. // konq seems to give "broken images" width 16, presumably an icon width // this test would probably work in gecko too, *except for very small images* if (typeof img.width == 'undefined' || img.width <= 16) { return false; } // No other way of checking: assume it's ok. return true; } // those odd a/a5/ bits of image urls function imagePathComponent(article) { // article is string, no namespace // FIXME needs testing with odd characters var forhash=article.split(' ').join('_'); var hash=hex_md5(forhash); return hash.substring(0,1) + '/' + hash.substring(0,2) + '/'; } function getImageUrlStart(wiki) { // this returns a trailing slash switch (wiki) { case 'en.wikipedia.org': return '//upload.wikimedia.org/wikipedia/en/'; case pg.wiki.commons: return '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/'; case 'en.wiktionary.org': return '//en.wiktionary.org/upload/en/'; default: // unsupported - take a guess if (pg.wiki.wikimedia) { return '//upload.wikimedia.org/wikipedia/' + pg.wiki.lang +'/'; } /* this should work for wikicities */ return 'http://' + wiki + '/images/'; } } function imageURL(img, wiki) { if (getValueOf('popupImagesFromThisWikiOnly') && wiki != pg.wiki.hostname) return null; var imgurl=null; var pathcpt = imagePathComponent(img.stripNamespace()); imgurl=getImageUrlStart(wiki) + pathcpt + img.stripNamespace().split(' ').join('_'); return imgurl; } function imageThumbURL(img, wiki, width) { // // eg //upload.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/6/61/ // Rubiks_cube_solved.jpg/120px-Rubiks_cube_solved.jpg // ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ // wikicities omits this bit // AND wikicities needs a new pathcpt for each filename including thumbs if (getValueOf('popupImagesFromThisWikiOnly') && wiki != pg.wiki.hostname) return null; if (getValueOf('popupNeverGetThumbs')) return null; var imgurl=null; var stripped=img.stripNamespace(); var pathcpt; if (pg.wiki.wikimedia) pathcpt = imagePathComponent(stripped); else pathcpt = imagePathComponent(width+'px-'+stripped); imgurl=getImageUrlStart(wiki) + "thumb/" + pathcpt; if (pg.wiki.wikimedia) imgurl += stripped + '/'; imgurl += width +"px-" + stripped; return imgurl; } function loadImages(image) { if (typeof image.stripNamespace != 'function') { alert('loadImages bad'); } if (getValueOf('popupLoadImagesSequentially')) { return sequentialLoadThisImage(image); } return parallelLoadThisImage(image); } function getImageUrls(image) { if (typeof image.stripNamespace != 'function') { alert('getImageUrls bad'); } var imageUrls=[]; for (var i=0; i<pg.wiki.imageSources.length; ++i) { var url; if (pg.wiki.imageSources[i].thumb) { url=imageThumbURL(image, pg.wiki.imageSources[i].wiki, pg.wiki.imageSources[i].width); } else { url=imageURL(image, pg.wiki.imageSources[i].wiki); } for (var j=0; j<pg.cache.images.length; ++j) { if (url == pg.cache.images[j]) { loadThisImageAtThisUrl(image, url); return null; } } if (url!=null) imageUrls.push(url); } return imageUrls; } // this is probably very wasteful indeed of bandwidth // hey ho function parallelLoadThisImage (image) { if (typeof image.stripNamespace != 'function') { alert('parallelLoadThisImage bad'); } if (!getValueOf('popupImages')) return; if (!isValidImageName(image)) return false; var imageUrls=getImageUrls(image); if (!imageUrls) return null; for (var i=0; i<imageUrls.length; ++i) { var url = imageUrls[i]; pg.misc.imageArray[i]=new Image(); pg.misc.imageArray[i].src=url; } if (pg.timer.image != null) { clearInterval(pg.timer.image); pg.counter.checkImages=0; } pg.misc.gImage=new Title(image.toString()); pg.timer.image=setInterval("checkImages()", 250); return true; } function getValidImageFromWikiText(wikiText) { var imagePage=null; // nb in pg.re.image we're interested in the second bracketed expression // this may change if the regex changes :-( //var match=pg.re.image.exec(wikiText); var matched=null; var match; // strip html comments, used by evil bots :-( var t = removeMatchesUnless(wikiText, RegExp('(<!--[\\s\\S]*?-->)'), 1, RegExp('^<!--[^[]*popup', 'i')); while ( match = pg.re.image.exec(t) ) { // now find a sane image name - exclude templates by seeking { var m = match[2] || match[6]; var pxWidth=match[4]; if ( isValidImageName(m) && (!pxWidth || parseInt(pxWidth,10) >= getValueOf('popupMinImageWidth')) ) { matched=m; break; } } pg.re.image.lastIndex=0; if (!matched) { return null; } return pg.ns.image+':'+upcaseFirst(matched); } function removeMatchesUnless(str, re1, parencount, re2) { var split=str.parenSplit(re1); var c=parencount + 1; for (var i=0; i<split.length; ++i) { if ( i%c === 0 || re2.test(split[i]) ) { continue; } split[i]=''; } return split.join(''); } //</NOLITE> // ENDFILE: images.js // STARTFILE: namespaces.js // Set up namespaces and other non-strings.js localization // (currently that means redirs too) // Put the right namespace list into pg.ns.list, based on pg.wiki.lang // Default to english if nothing seems to fit function setNamespaceList() { var m="Media"; var list = [m, "Special", "Talk", "User", "User talk", "Wikipedia", "Wikipedia talk", "Image", "Image talk", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk", "Portal", "Portal talk"]; var nsIndex = { '': 0, 'Special': 1, 'Talk': 2, 'User': 3, 'User talk': 4, 'Wikipedia': 5, 'Wikipedia talk': 6, 'Image': 7, 'Image talk': 8, 'MediaWiki': 9, 'MediaWiki talk': 10, 'Template': 11, 'Template talk': 12, 'Help': 13, 'Help talk': 14, 'Category': 15, 'Category talk':16, 'Portal': 17, 'Portal talk': 18}; var nsLists = { //<NOLITE> "af": [m, "Spesiaal", "Bespreking", "Gebruiker", "Gebruikerbespreking", "Wikipedia", "Wikipediabespreking", "Beeld", "Beeldbespreking", "MediaWiki", "MediaWikibespreking", "Sjabloon", "Sjabloonbespreking", "Hulp", "Hulpbespreking", "Kategorie", "Kategoriebespreking"], "als": [m, "Spezial", "Diskussion", "Benutzer", "Benutzer Diskussion", "Wikipedia", "Wikipedia Diskussion", "Bild", "Bild Diskussion", "MediaWiki", "MediaWiki Diskussion", "Vorlage", "Vorlage Diskussion", "Hilfe", "Hilfe Diskussion", "Kategorie", "Kategorie Diskussion"], "ar": ["ملف", "خاص", "نقاش", "مستخدم", "نقاش المستخدم", "ويكيبيديا", "نقاش ويكيبيديا", "صورة", "نقاش الصورة", "ميدياويكي", "نقاش ميدياويكي", "Template", "نقاش Template", "مساعدة", "نقاش المساعدة", "تصنيف", "نقاش التصنيف"], "ast": [m, "Especial", "Discusión", "Usuariu", "Usuariu discusión", "Uiquipedia", "Uiquipedia discusión", "Imaxen", "Imaxen discusión", "MediaWiki", "MediaWiki discusión", "Plantilla", "Plantilla discusión", "Ayuda", "Ayuda discusión", "Categoría", "Categoría discusión"], "be": ["Мэдыя", "Спэцыяльныя", "Абмеркаваньне", "Удзельнік", "Гутаркі ўдзельніка", "Вікіпэдыя", "Абмеркаваньне Вікіпэдыя", "Выява", "Абмеркаваньне выявы", "MediaWiki", "Абмеркаваньне MediaWiki", "Шаблён", "Абмеркаваньне шаблёну", "Дапамога", "Абмеркаваньне дапамогі", "Катэгорыя", "Абмеркаваньне катэгорыі"], "bg": ["Медия", "Специални", "Беседа", "Потребител", "Потребител беседа", "Уикипедия", "Уикипедия беседа", "Картинка", "Картинка беседа", "МедияУики", "МедияУики беседа", "Шаблон", "Шаблон беседа", "Помощ", "Помощ беседа", "Категория", "Категория беседа"], "bm": [m, "Special", "Discuter", "Utilisateur", "Discussion Utilisateur", "Wikipedia", "Discussion Wikipedia", "Image", "Discussion Image", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Modèle", "Discussion Modèle", "Aide", "Discussion Aide", "Catégorie", "Discussion Catégorie"], "bn": ["বিশেষ", "আলাপ", "ব্যবহারকারী", "ব্যবহারকারী আলাপ", "উইকিপেডিয়া", "উইকিপেডিয়া আলাপ", "চিত্র", "চিত্র আলাপ", "MediaWik i আলাপ", m, "MediaWiki", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "br": [m, "Dibar", "Kaozeal", "Implijer", "Kaozeadenn Implijer", "Wikipedia", "Kaozeadenn Wikipedia", "Skeudenn", "Kaozeadenn Skeudenn", "MediaWiki", "Kaozeadenn MediaWiki", "Patrom", "Kaozeadenn Patrom", "Skoazell", "Kaozeadenn Skoazell", "Rummad", "Kaozeadenn Rummad"], "ca": [m, "Especial", "Discussió", "Usuari", "Usuari Discussió", "Viquipèdia", "Viquipèdia Discussió", "Imatge", "Imatge Discussió", "MediaWiki", "MediaWiki Discussió", "Template", "Template Discussió", "Ajuda", "Ajuda Discussió", "Categoria", "Categoria Discussió"], "cs": ["Média", "Speciální", "Diskuse", "Wikipedista", "Wikipedista diskuse", "Wikipedie", "Wikipedie diskuse", "Soubor", "Soubor diskuse", "MediaWiki", "MediaWiki diskuse", "Šablona", "Šablona diskuse", "Nápověda", "Nápověda diskuse", "Kategorie", "Kategorie diskuse"], "csb": [m, "Specjalnô", "Diskùsëjô", "Brëkòwnik", "Diskùsëjô brëkòwnika", "Wiki", "Diskùsëjô Wiki", "Òbrôzk", "Diskùsëjô òbrôzków", "MediaWiki", "Diskùsëjô MediaWiki", "Szablóna", "Diskùsëjô Szablónë", "Pòmòc", "Diskùsëjô Pòmòcë", "Kategòrëjô", "Diskùsëjô Kategòrëji"], "cv": ["Медиа", "Ятарлă", "Сӳтсе явасси", "Хутшăнакан", "Хутшăнаканăн канашлу страници", "Wikipedia", "0", "Ӳкерчĕк", "Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли", "MediaWiki", "MediaWiki сӳтсе явмалли", "Шаблон", "Шаблона сӳтсе явмалли", "Пулăшу", "Пулăшăва сӳтсе явмалли", "Категори", "Категорине сӳтсе явмалли"], "cy": [m, "Arbennig", "Sgwrs", "Defnyddiwr", "Sgwrs Defnyddiwr", "Wicipedia", "Sgwrs Wicipedia", "Delwedd", "Sgwrs Delwedd", "MediaWiki", "Sgwrs MediaWiki", "Nodyn", "Sgwrs Nodyn", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "da": [m, "Speciel", "Diskussion", "Bruger", "Brugerdiskussion", "Wikipedia", "Wikipedia-diskussion", "Billede", "Billeddiskussion", "MediaWiki", "MediaWiki-diskussion", "Skabelon", "Skabelondiskussion", "Hjælp", "Hjælpdiskussion", "Kategori", "Kategoridiskussion", "Portal", "Portaldiskussion"], "de": [m, "Spezial", "Diskussion", "Benutzer", "Benutzer Diskussion", "Wikipedia", "Wikipedia Diskussion", "Bild", "Bild Diskussion", "MediaWiki", "MediaWiki Diskussion", "Vorlage", "Vorlage Diskussion", "Hilfe", "Hilfe Diskussion", "Kategorie", "Kategorie Diskussion", "Portal", "Portal Diskussion"], "el": ["Μέσον", "Ειδικό", "Συζήτηση", "Χρήστης", "Συζήτηση χρήστη", "Βικιπαίδεια", "Βικιπαίδεια συζήτηση", "Εικόνα", "Συζήτηση εικόνας", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Πρότυπο", "Συζήτηση προτύπου", "Βοήθεια", "Συζήτηση βοήθειας", "Κατηγορία", "Συζήτηση κατηγορίας"], "eo": [m, "Speciala", "Diskuto", "Vikipediisto", "Vikipediista diskuto", "Vikipedio", "Vikipedio diskuto", "Dosiero", "Dosiera diskuto", "MediaWiki", "MediaWiki diskuto", "Ŝablono", "Ŝablona diskuto", "Helpo", "Helpa diskuto", "Kategorio", "Kategoria diskuto"], "es": [m, "Especial", "Discusión", "Usuario", "Usuario Discusión", "Wikipedia", "Wikipedia Discusión", "Imagen", "Imagen Discusión", "MediaWiki", "MediaWiki Discusión", "Plantilla", "Plantilla Discusión", "Ayuda", "Ayuda Discusión", "Categoría", "Categoría Discusión"], "et": ["Meedia", "Eri", "Arutelu", "Kasutaja", "Kasutaja arutelu", "Vikipeedia", "Vikipeedia arutelu", "Pilt", "Pildi arutelu", "MediaWiki", "MediaWiki arutelu", "Mall", "Malli arutelu", "Juhend", "Juhendi arutelu", "Kategooria", "Kategooria arutelu"], "eu": [m, "Aparteko", "Eztabaida", "Lankide", "Lankide eztabaida", "Wikipedia", "Wikipedia eztabaida", "Irudi", "Irudi eztabaida", "MediaWiki", "MediaWiki eztabaida", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "fa": ["مدیا", "ویژه", "بحث", "کاربر", "بحث کاربر", "ویکی‌پدیا", "بحث ویکی‌پدیا", "تصویر", "بحث تصویر", "مدیاویکی", "بحث مدیاویکی", "الگو", "بحث الگو", "راهنما", "بحث راهنما", "رده", "بحث رده"], "fi": [m, "Toiminnot", "Keskustelu", "Käyttäjä", "Keskustelu käyttäjästä", "Wikipedia", "Keskustelu Wikipediasta", "Kuva", "Keskustelu kuvasta", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Malline", "Keskustelu mallineesta", "Ohje", "Keskustelu ohjeesta", "Luokka", "Keskustelu luokasta"], "fo": ["Miðil", "Serstakur", "Kjak", "Brúkari", "Brúkari kjak", "Wikipedia", "Wikipedia kjak", "Mynd", "Mynd kjak", "MidiaWiki", "MidiaWiki kjak", "Fyrimynd", "Fyrimynd kjak", "Hjálp", "Hjálp kjak", "Bólkur", "Bólkur kjak"], "fr": [m, "Special", "Discuter", "Utilisateur", "Discussion Utilisateur", "Wikipédia", "Discussion Wikipédia", "Image", "Discussion Image", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Modèle", "Discussion Modèle", "Aide", "Discussion Aide", "Catégorie", "Discussion Catégorie", "Portail", "Discussion Portail"], "fur": [m, "Speciâl", "Discussion", "Utent", "Discussion utent", "Vichipedie", "Discussion Vichipedie", "Figure", "Discussion figure", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Model", "Discussion model", "Jutori", "Discussion jutori", "Categorie", "Discussion categorie"], "fy": [m, "Wiki", "Oerlis", "Meidogger", "Meidogger oerlis", "Wikipedy", "Wikipedy oerlis", "Ofbyld", "Ofbyld oerlis", "MediaWiki", "MediaWiki oerlis", "Berjocht", "Berjocht oerlis", "Hulp", "Hulp oerlis", "Kategory", "Kategory oerlis"], "ga": ["Meán", "Speisialta", "Plé", "Úsáideoir", "Plé úsáideora", "Vicipéid", "Plé Vicipéide", "Íomhá", "Plé íomhá", "MediaWiki", "Plé MediaWiki", "Teimpléad", "Plé teimpléid", "Cabhair", "Plé cabhrach", "Catagóir", "Plé catagóire"], "gu": [m, "Special", "Talk", "User", "User talk", "વિકિપીડિયા", "વિકિપીડિયા talk", "Image", "Image talk", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "he": [m, "מיוחד", "שיחה", "משתמש", "שיחת משתמש", "ויקיפדיה", "שיחת ויקיפדיה", "תמונה", "שיחת תמונה", "MediaWiki", "שיחת MediaWiki", "תבנית", "שיחת תבנית", "עזרה", "שיחת עזרה", "קטגוריה", "שיחת קטגוריה"], "hi": [m, "विशेष", "वार्ता", "सदस्य", "सदस्य वार्ता", "विकिपीडिया", "विकिपीडिया वार्ता", "चित्र", "चित्र वार्ता", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "श्रेणी", "श्रेणी वार्ता", "Help", "Help talk"], "hr": ["Mediji", "Posebno", "Razgovor", "Suradnik", "Razgovor sa suradnikom", "Wikipedia", "Razgovor Wikipedia", "Slika", "Razgovor o slici", "MediaWiki", "MediaWiki razgovor", "Predložak", "Razgovor o predlošku", "Pomoć", "Razgovor o pomoći", "Kategorija", "Razgovor o kategoriji"], "hu": ["Média", "Speciális", "Vita", "User", "User vita", "Wikipédia", "Wikipédia vita", "Kép", "Kép vita", "MediaWiki", "MediaWiki vita", "Sablon", "Sablon vita", "Segítség", "Segítség vita", "Kategória", "Kategória vita"], "ia": [m, "Special", "Discussion", "Usator", "Discussion Usator", "Wikipedia", "Discussion Wikipedia", "Imagine", "Discussion Imagine", "MediaWiki", "Discussion MediaWiki", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "id": [m, "Istimewa", "Bicara", "Pengguna", "Bicara Pengguna", "Wikipedia", "Pembicaraan Wikipedia", "Gambar", "Pembicaraan Gambar", "MediaWiki", "Pembicaraan MediaWiki", "Templat", "Pembicaraan Templat", "Bantuan", "Pembicaraan Bantuan", "Kategori", "Pembicaraan Kategori"], "is": ["Miðill", "Kerfissíða", "Spjall", "Notandi", "Notandaspjall", "Wikipedia", "Wikipediaspjall", "Mynd", "Myndaspjall", "Melding", "Meldingarspjall", "Snið", "Sniðaspjall", "Hjálp", "Hjálparspjall", "Flokkur", "Flokkaspjall"], "it": [m, "Speciale", "Discussione", "Utente", "Discussioni utente", "Wikipedia", "Discussioni Wikipedia", "Immagine", "Discussioni immagine", "MediaWiki", "Discussioni MediaWiki", "Template", "Discussioni template", "Aiuto", "Discussioni aiuto", "Categoria", "Discussioni categoria"], "ja": [m, "特別", "ノート", "利用者", "利用者‐会話", "Wikipedia", "Wikipedia‐ノート", "画像", "画像‐ノート", "MediaWiki", "MediaWiki‐ノート", "Template", "Template‐ノート", "Help", "Help‐ノート", "Category", "Category‐ノート"], "ka": ["მედია", "სპეციალური", "განხილვა", "მომხმარებელი", "მომხმარებელი განხილვა", "ვიკიპედია", "ვიკიპედია განხილვა", "სურათი", "სურათი განხილვა", "მედიავიკი", "მედიავიკი განხილვა", "თარგი", "თარგი განხილვა", "დახმარება", "დახმარება განხილვა", "კატეგორია", "კატეგორია განხილვა"], "ko": [m, "특수기능", "토론", "사용자", "사용자토론", "위키백과", "위키백과토론", "그림", "그림토론", "분류", "분류토론", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk"], "ku": ["Medya", "Taybet", "Nîqaş", "Bikarhêner", "Bikarhêner nîqaş", "Wîkîpediya", "Wîkîpediya nîqaş", "Wêne", "Wêne nîqaş", "MediaWiki", "MediaWiki nîqaş", "Şablon", "Şablon nîqaş", "Alîkarî", "Alîkarî nîqaş", "Kategorî", "Kategorî nîqaş"], "la": ["Specialis", "Disputatio", "Usor", "Disputatio Usoris", "Vicipaedia", "Disputatio Vicipaediae", "Imago", "Disputatio Imaginis", "MediaWiki", "Disputatio MediaWiki", "Formula", "Disputatio Formulae", "Auxilium", "Disputatio Auxilii", "Categoria", "Disputatio Categoriae", m], "li": [m, "Speciaal", "Euverlik", "Gebroeker", "Euverlik gebroeker", "Wikipedia", "Euverlik Wikipedia", "Aafbeilding", "Euverlik afbeelding", "MediaWiki", "Euverlik MediaWiki", "Sjabloon", "Euverlik sjabloon", "Help", "Euverlik help", "Kategorie", "Euverlik kategorie"], "lt": ["Medija", "Specialus", "Aptarimas", "Naudotojas", "Naudotojo aptarimas", "Wikipedia", "Wikipedia aptarimas", "Vaizdas", "Vaizdo aptarimas", "MediaWiki", "MediaWiki aptarimas", "Šablonas", "Šablono aptarimas", "Pagalba", "Pagalbos aptarimas", "Kategorija", "Kategorijos aptarimas"], "mk": ["Медија", "Специјални", "Разговор", "Корисник", "Корисник разговор", "Wikipedia", "Wikipedia разговор", "Слика", "Слика разговор", "МедијаВики", "МедијаВики разговор", "Шаблон", "Шаблон разговор", "Помош", "Помош разговор", "Категорија", "Категорија разговор"], "ms": [m, "Istimewa", "Perbualan", "Pengguna", "Perbualan Pengguna", "Wikipedia", "Perbualan Wikipedia", "Imej", "Imej Perbualan", "MediaWiki", "MediaWiki Perbualan", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "mt": [m, "Special", "Talk", "User", "User talk", "Wikipedija", "Wikipedija talk", "Image", "Image talk", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "nap": [m, "Speciale", "Discussione", "Utente", "Discussioni utente", "Wikipedia", "Discussioni Wikipedia", "Immagine", "Discussioni immagine", "MediaWiki", "Discussioni MediaWiki", "Template", "Discussioni template", "Aiuto", "Discussioni aiuto", "Categoria", "Discussioni categoria"], "nds": [m, "Spezial", "Diskuschoon", "Bruker", "Bruker Diskuschoon", "Wikipedia", "Wikipedia Diskuschoon", "Bild", "Bild Diskuschoon", "MediaWiki", "MediaWiki Diskuschoon", "Vörlaag", "Vörlaag Diskuschoon", "Hülp", "Hülp Diskuschoon", "Kategorie", "Kategorie Diskuschoon"], "nl": [m, "Speciaal", "Overleg", "Gebruiker", "Overleg gebruiker", "Wikipedia", "Overleg Wikipedia", "Afbeelding", "Overleg afbeelding", "MediaWiki", "Overleg MediaWiki", "Sjabloon", "Overleg sjabloon", "Help", "Overleg help", "Categorie", "Overleg categorie"], "nn": ["Filpeikar", "Spesial", "Diskusjon", "Brukar", "Brukardiskusjon", "Wikipedia", "Wikipedia-diskusjon", "Fil", "Fildiskusjon", "MediaWiki", "MediaWiki-diskusjon", "Mal", "Maldiskusjon", "Hjelp", "Hjelpdiskusjon", "Kategori", "Kategoridiskusjon"], "no": ["Medium", "Spesial", "Diskusjon", "Bruker", "Brukerdiskusjon", "Wikipedia", "Wikipedia-diskusjon", "Bilde", "Bildediskusjon", "MediaWiki", "MediaWiki-diskusjon", "Mal", "Maldiskusjon", "Hjelp", "Hjelpdiskusjon", "Kategori", "Kategoridiskusjon"], "nv": [m, "Special", "Naaltsoos baa yinísht'į́", "Choinish'įįhí", "Choinish'įįhí baa yinísht'į́", "Wikiibíídiiya", "Wikiibíídiiya baa yinísht'į́", "E'elyaaígíí", "E'elyaaígíí baa yinísht'į́", "MediaWiki", "MediaWiki baa yinísht'į́", "Template", "Template talk", "Aná'álwo'", "Aná'álwo' baa yinísht'į́", "T'ááłáhági át'éego", "T'ááłáhági át'éego baa yinísht'į́"], "oc": ["Especial", "Discutir", "Utilisator", "Discutida Utilisator", "Oiquipedià", "Discutida Oiquipedià", "Image", "Discutida Image", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", m, "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "os": [m, "Сæрмагонд", "Дискусси", "Архайæг", "Архайæджы дискусси", "Wikipedia", "0", "Ныв", "Нывы тыххæй дискусси", "MediaWiki", "Дискусси MediaWiki", "Шаблон", "Шаблоны тыххæй дискусси", "Æххуыс", "Æххуысы тыххæй дискусси", "Категори", "Категорийы тыххæй дискусси"], "pa": ["ਮੀਡੀਆ", "ਖਾਸ", "ਚਰਚਾ", "ਮੈਂਬਰ", "ਮੈਂਬਰ ਚਰਚਾ", "Wikipedia", "Wikipedia ਚਰਚਾ", "ਤਸਵੀਰ", "ਤਸਵੀਰ ਚਰਚਾ", "ਮੀਡੀਆਵਿਕਿ", "ਮੀਡੀਆਵਿਕਿ ਚਰਚਾ", "ਨਮੂਨਾ", "ਨਮੂਨਾ ਚਰਚਾ", "ਮਦਦ", "ਮਦਦ ਚਰਚਾ", "ਸ਼੍ਰੇਣੀ", "ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਚਰਚਾ"], "pl": [m, "Specjalna", "Dyskusja", "Wikipedysta", "Dyskusja Wikipedysty", "Wikipedia", "Dyskusja Wikipedii", "Grafika", "Dyskusja grafiki", "MediaWiki", "Dyskusja MediaWiki", "Szablon", "Dyskusja szablonu", "Pomoc", "Dyskusja pomocy", "Kategoria", "Dyskusja kategorii", "Portal", "Dyskusja portalu"], "pt": [m, "Especial", "Discussão", "Usuário", "Usuário Discussão", "Wikipedia", "Wikipedia Discussão", "Imagem", "Imagem Discussão", "MediaWiki", "MediaWiki Discussão", "Predefinição", "Predefinição Discussão", "Ajuda", "Ajuda Discussão", "Categoria", "Categoria Discussão"], "ro": [m, "Special", "Discuţie", "Utilizator", "Discuţie Utilizator", "Wikipedia", "Discuţie Wikipedia", "Imagine", "Discuţie Imagine", "MediaWiki", "Discuţie MediaWiki", "Format", "Discuţie Format", "Ajutor", "Discuţie Ajutor", "Categorie", "Discuţie Categorie"], "ru": ["Медиа", "Служебная", "Обсуждение", "Участник", "Обсуждение участника", "Википедия", "Обсуждение Википедии", "Изображение", "Обсуждение изображения", "MediaWiki", "Обсуждение MediaWiki", "Шаблон", "Обсуждение шаблона", "Справка", "Обсуждение справки", "Категория", "Обсуждение категории"], "sc": ["Speciale", "Contièndha", "Utente", "Utente discussioni", "Wikipedia", "Wikipedia discussioni", "Immàgini", "Immàgini contièndha", m, "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "sk": ["Médiá", "Špeciálne", "Diskusia", "Redaktor", "Diskusia s redaktorom", "Wikipédia", "Diskusia k Wikipédii", "Obrázok", "Diskusia k obrázku", "MediaWiki", "Diskusia k MediaWiki", "Šablóna", "Diskusia k šablóne", "Pomoc", "Diskusia k pomoci", "Kategória", "Diskusia ku kategórii"], "sl": [m, "Posebno", "Pogovor", "Uporabnik", "Uporabniški pogovor", "Wikipedija", "Pogovor k Wikipediji", "Slika", "Pogovor k sliki", "MediaWiki", "MediaWiki talk", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "sq": [m, "Speciale", "Diskutim", "Përdoruesi", "Përdoruesi diskutim", "Wikipedia", "Wikipedia diskutim", "Figura", "Figura diskutim", "MediaWiki", "MediaWiki diskutim", "Stampa", "Stampa diskutim", "Ndihmë", "Ndihmë diskutim", "Category", "Category talk"], "sr": [m, "Посебно", "Разговор", "Корисник", "Разговор са корисником", "Википедија", "Разговор о Википедији", "Слика", "Разговор о слици", "МедијаВики", "Разговор о МедијаВикију", "Шаблон", "Разговор о шаблону", "Помоћ", "Разговор о помоћи", "Категорија", "Разговор о категорији", "Портал", "Разговор о порталу"], "sv": [m, "Special", "Diskussion", "Användare", "Användardiskussion", "Wikipedia", "Wikipediadiskussion", "Bild", "Bilddiskussion", "MediaWiki", "MediaWiki diskussion", "Mall", "Malldiskussion", "Hjälp", "Hjälp diskussion", "Kategori", "Kategoridiskussion"], "ta": ["ஊடகம்", "சிறப்பு", "பேச்சு", "பயனர்", "பயனர் பேச்சு", "Wikipedia", "Wikipedia பேச்சு", "படிமம்", "படிமப் பேச்சு", "மீடியாவிக்கி", "மீடியாவிக்கி பேச்சு", "வார்ப்புரு", "வார்ப்புரு பேச்சு", "உதவி", "உதவி பேச்சு", "பகுப்பு", "பகுப்பு பேச்சு"], "th": [m, "พิเศษ", "พูดคุย", "ผู้ใช้", "คุยเกี่ยวกับผู้ใช้", "Wikipedia", "Wikipedia talk", "ภาพ", "คุยเกี่ยวกับภาพ", "MediaWiki", "คุยเกี่ยวกับ MediaWiki", "Template", "Template talk", "Help", "Help talk", "Category", "Category talk"], "tlh": ["Doch", "le'", "ja'chuq", "lo'wI'", "lo'wI' ja'chuq", "wIqIpe'DIya", "wIqIpe'DIya ja'chuq", "nagh beQ", "nagh beQ ja'chuq", "MediaWiki", "MediaWiki ja'chuq", "chen'ay'", "chen'ay' ja'chuq", "QaH", "QaH ja'chuq", "Segh", "Segh ja'chuq"], "tr": [m, "Özel", "Tartışma", "Kullanıcı", "Kullanıcı mesaj", "Vikipedi", "Vikipedi tartışma", "Resim", "Resim tartışma", "MedyaViki", "MedyaViki tartışma", "Şablon", "Şablon tartışma", "Yardım", "Yardım tartışma", "Kategori", "Kategori tartışma"], "tt": [m, "Maxsus", "Bäxäs", "Äğzä", "Äğzä bäxäse", "Wikipedia", "Wikipedia bäxäse", "Räsem", "Räsem bäxäse", "MediaWiki", "MediaWiki bäxäse", "Ürnäk", "Ürnäk bäxäse", "Yärdäm", "Yärdäm bäxäse", "Törkem", "Törkem bäxäse"], "uk": ["Медіа", "Спеціальні", "Обговорення", "Користувач", "Обговорення користувача", "Wikipedia", "Обговорення Wikipedia", "Зображення", "Обговорення зображення", "MediaWiki", "Обговорення MediaWiki", "Шаблон", "Обговорення шаблону", "Довідка", "Обговорення довідки", "Категорія", "Обговорення категорії"], "vi": ["Phương tiện", "Đặc biệt", "Thảo luận", "Thành viên", "Thảo luận Thành viên", "Wikipedia", "Thảo luận Wikipedia", "Hình", "Thảo luận Hình", "MediaWiki", "Thảo luận MediaWiki", "Tiêu bản", "Thảo luận Tiêu bản", "Trợ giúp", "Thảo luận Trợ giúp", "Thể loại", "Thảo luận Thể loại"], "wa": [m, "Sipeciås", "Copene", "Uzeu", "Uzeu copene", "Wikipedia", "Wikipedia copene", "Imådje", "Imådje copene", "MediaWiki", "MediaWiki copene", "Modele", "Modele copene", "Aidance", "Aidance copene", "Categoreye", "Categoreye copene"] //</NOLITE> }; pg.ns.list = nsLists[pg.wiki.lang] || list; pg.ns.index = nsIndex; } function namespaceListToRegex(list) {return RegExp('^('+list.join('|').split(' ').join('[ _]')+'):');}; // function setNamespaceList is ugly as sin, moved to later in the code function setNamespaces() { setNamespaceList(); pg.ns.withTalkList=[null]; // NB root (article) corresponds with this entry, null pg.ns.talkList=[pg.ns.list[2]]; // if the number of namespaces changes then this will have to be changed // maybe the easiest way is to specify the arrays by hand as in the comments following the loop for (var i=3; i+1<pg.ns.list.length; i=i+2) { pg.ns.withTalkList.push(pg.ns.list[i]); pg.ns.talkList.push(pg.ns.list[i+1]); } // ALERT! SILLY HARDCODED VALUES FOLLOW! pg.ns.special = pg.ns.list[pg.ns.index.Special]; pg.ns.image = pg.ns.list[pg.ns.index.Image]; pg.ns.user = pg.ns.list[pg.ns.index.User]; pg.ns.usertalk = pg.ns.list[pg.ns.index['User talk']]; pg.ns.category = pg.ns.list[pg.ns.index.Category]; pg.ns.template = pg.ns.list[pg.ns.index.Template]; pg.ns.nonArticleList=pg.ns.list.slice(0,2).concat(pg.ns.list.slice(2)); } function setRedirs() { var r='redirect'; var R='REDIRECT'; var redirLists={ //<NOLITE> 'ar': [ R, 'تحويل' ], 'be': [ r, 'перанакіраваньне' ], 'bg': [ r, 'пренасочване', 'виж' ], 'bs': [ r, 'Preusmjeri', 'preusmjeri', 'PREUSMJERI' ], 'cs': [ R, 'PŘESMĚRUJ' ], 'cy': [ r, 'ail-cyfeirio' ], 'et': [ r, 'suuna' ], 'ga': [ r, 'athsheoladh' ], 'he': [ R, 'הפניה' ], 'is': [ r, 'tilvísun', 'TILVÍSUN' ], 'mk': [ r, 'пренасочување', 'види' ], 'nds': [ r, 'wiederleiden' ], 'nn': [ r, 'omdiriger' ], 'pt': [ R, 'redir' ], 'ru': [ R, 'ПЕРЕНАПРАВЛЕНИЕ', 'ПЕРЕНАПР' ], 'sk': [ r, 'presmeruj' ], 'sr': [ r, 'Преусмери', 'преусмери', 'ПРЕУСМЕРИ', 'Preusmeri', 'preusmeri', 'PREUSMERI' ], 'tt': [ 'yünältü' ], 'vi': [ r, 'đổi' ] // no comma //</NOLITE> }; var redirList=redirLists[ pg.wiki.lang ] || [r, R]; // Mediawiki is very tolerant about what comes after the #redirect at the start pg.re.redirect=RegExp('^\\s*[#](' + redirList.join('|') + ').*?\\[{2}([^\\|\\]]*)(|[^\\]]*)?\\]{2}\\s*(.*)', 'i'); } function setInterwiki() { if (pg.wiki.wikimedia) { pg.wiki.interwiki='aa|ab|af|ak|als|am|an|ang|ar|arc|as|ast|av|ay|az|ba|be|ber|bg|bh|bi|bm|bn|bdf|bo|br|bs|ca|ce|ceb|ch|cho|chr|chy|co|commons|cr|cs|csb|cu|cv|cy|da|de|dv|dz|el|en|eo|es|et|eu|fa|ff|fi|fiu-vro|fj|fo|fr|fur|fy|ga|gd|gil|gl|gn|got|gu|gv|ha|haw|he|hi|ho|hr|ht|hu|hy|hz|ia|id|ie|ig|ii|ik|io|is|it|iu|ja|jbo|jv|ka|kg|ki|kj|kk|kl|km|kn|ko|kr|ks|ku|kv|kw|ky|la|lad|lan|lb|lg|li|ln|lo|lt|lu|lv|mg|mh|mi|mk|ml|mn|mo|mr|ms|mt|mus|my|na|nah|nap|nb|nd|nds|ne|ng|nl|nn|no|nr|nv|ny|oc|oj|om|or|os|pa|pam|pi|pl|ps|pt|qu|rm|rn|ro|roa-rup|ru|rw|sa|sc|scn|sco|sd|se|sg|sh|si|simple|sk|sl|sm|smg|sn|so|sq|sr|ss|st|su|sv|sw|ta|te|tg|th|ti|tk|tl|tlh|tn|to|tpi|tr|ts|tt|tum|tw|ty|ug|uk|ur|uz|ve|vi|vk|vo|wa|war|wen|wo|xh|yi|yo|za|zh|zh-min-nan|zu'; pg.re.interwiki=RegExp('^'+pg.wiki.interwiki+':'); } else { pg.wiki.interwiki=null; pg.re.interwiki=RegExp('^$'); } } function nsRe(label) { var l=upcaseFirst(label); return nsRegexString(pg.ns.list[pg.ns.index[l]], l); } function nsRegexString(str, extra) { return '(?:' + str + '|' + encodeURI(str) + (extra ? '|' + extra : '') + ')'; } function nsRegex(str, extra) { return RegExp(nsRegexString(str, extra)); } // ENDFILE: namespaces.js // STARTFILE: selpop.js //<NOLITE> function getEditboxSelection() { // see http://www.webgurusforum.com/8/12/0 try { var editbox=document.editform.wpTextbox1; } catch (dang) { return; } // IE, Opera if (document.selection) { return document.selection.createRange().text; } // Mozilla var selStart = editbox.selectionStart; var selEnd = editbox.selectionEnd; return (editbox.value).substring(selStart, selEnd); } function doSelectionPopup() { // popup if the selection looks like [[foo|anything afterwards at all // <nowiki> // or [[foo|bar]]text without ']]' // or [[foo|bar]] // </nowiki> var sel=getEditboxSelection(); var open=sel.indexOf('[['); var pipe=sel.indexOf('|'); var close=sel.indexOf(']]'); if (open == -1 || ( pipe == -1 && close == -1) ) { return; } if (pipe != -1 && open > pipe || close != -1 && open > close) { return; } if (getValueOf('popupOnEditSelection')=='boxpreview') { return doSeparateSelectionPopup(sel); } var article=new Title(sel.substring(open+2, (pipe < 0) ? close : pipe)).urlString(); if (close > 0 && sel.substring(close+2).indexOf('[[') >= 0) { return; } var a=document.createElement('a'); a.href=pg.wiki.titlebase + article; mouseOverWikiLink2(a); if (a.navpopup) { a.navpopup.addHook(function(){runStopPopupTimer(a.navpopup);}, 'unhide', 'after'); } } function doSeparateSelectionPopup(str) { var div=document.getElementById('selectionPreview'); if (!div) { div = document.createElement('div'); div.id='selectionPreview'; try { var box=document.editform.wpTextbox1; } catch (oopsie) { return; } box.parentNode.insertBefore(div, box); } div.innerHTML=wiki2html(str); div.ranSetupTooltipsAlready = false; popTipsSoonFn('selectionPreview')(); } //</NOLITE> // ENDFILE: selpop.js // STARTFILE: navpopup.js /** @fileoverview Defines two classes: {@link Navpopup} and {@link Mousetracker}. <code>Navpopup</code> describes popups: when they appear, where, what they look like and so on. <code>Mousetracker</code> "captures" the mouse using <code>document.onmousemove</code>. */ /** Creates a new Mousetracker. @constructor @class The Mousetracker class. This monitors mouse movements and manages associated hooks. */ function Mousetracker() { /** Interval to regularly run the hooks anyway, in milliseconds. @type Integer */ this.loopDelay=400; /** Timer for the loop. @type Timer */ this.timer=null; /** Flag - are we switched on? @type Boolean */ this.active=false; /** Flag - are we probably inaccurate, i.e. not reflecting the actual mouse position? */ this.dirty=true; /** Array of hook functions. @private @type Array */ this.hooks=[]; } /** Adds a hook, to be called when we get events. @param {Function} f A function which is called as <code>f(x,y)</code>. It should return <code>true</code> when it wants to be removed, and <code>false</code> otherwise. */ Mousetracker.prototype.addHook = function (f) { this.hooks.push(f); }; /** Runs hooks, passing them the x and y coords of the mouse. Hook functions that return true are passed to {@link Mousetracker#removeHooks} for removal. @private */ Mousetracker.prototype.runHooks = function () { if (!this.hooks || !this.hooks.length) { return; } //log('Mousetracker.runHooks; we got some hooks to run'); var remove=false; var removeObj={}; // this method gets called a LOT - // pre-cache some variables var x=this.x, y=this.y, len = this.hooks.length; for (var i=0; i<len; ++i) { //~ run the hook function, and remove it if it returns true if (this.hooks[i](x, y)===true) { remove=true; removeObj[i]=true; } } if (remove) { this.removeHooks(removeObj); } }; /** Removes hooks. @private @param {Object} removeObj An object whose keys are the index numbers of functions for removal, with values that evaluate to true */ Mousetracker.prototype.removeHooks = function(removeObj) { var newHooks=[]; var len = this.hooks.length; for (var i=0; i<len; ++i) { if (! removeObj[i]) { newHooks.push(this.hooks[i]); } } this.hooks=newHooks; }; /** Event handler for mouse wiggles. We simply grab the event, set x and y and run the hooks. This makes the cpu all hot and bothered :-( @private @param {Event} e Mousemove event */ Mousetracker.prototype.track=function (e) { //~ Apparently this is needed in IE. e = e || window.event; var x, y; if (e) { if (e.pageX) { x=e.pageX; y=e.pageY; } else if (typeof e.clientX!='undefined') { var left, top, docElt = window.document.documentElement; if (docElt) { left=docElt.scrollLeft; } left = left || window.document.body.scrollLeft || window.document.scrollLeft || 0; if (docElt) { top=docElt.scrollTop; } top = top || window.document.body.scrollTop || window.document.scrollTop || 0; x=e.clientX + left; y=e.clientY + top; } else { return; } this.setPosition(x,y); } }; /** Sets the x and y coordinates stored and takes appropriate action, running hooks as appropriate. @param {Integer} x, y Screen coordinates to set */ Mousetracker.prototype.setPosition=function(x,y) { this.x = x; this.y = y; if (this.dirty || this.hooks.length === 0) { this.dirty=false; return; } if (typeof this.lastHook_x != 'number') { this.lastHook_x = -100; this.lastHook_y=-100; } var diff = (this.lastHook_x - x)*(this.lastHook_y - y); diff = (diff >= 0) ? diff : -diff; if ( diff > 1 ) { this.lastHook_x=x; this.lastHook_y=y; if (this.dirty) { this.dirty = false; } else { this.runHooks(); } } } /** Sets things in motion, unless they are already that is, registering an event handler on <code>document.onmousemove</code>. A half-hearted attempt is made to preserve the old event handler if there is one. */ Mousetracker.prototype.enable = function () { if (this.active) { return; } this.active=true; //~ Save the current handler for mousemove events. This isn't too //~ robust, of course. this.savedHandler=document.onmousemove; //~ Gotta save @tt{this} again for the closure, and use apply for //~ the member function. var savedThis=this; document.onmousemove=function (e) {savedThis.track.apply(savedThis, [e]);}; if (this.loopDelay) { this.timer = setInterval(function() { //log('loop delay in mousetracker is working'); savedThis.runHooks();}, this.loopDelay); } }; /** Disables the tracker, removing the event handler. */ Mousetracker.prototype.disable = function () { if (!this.active) { return; } if (typeof this.savedHandler=='function') { document.onmousemove=this.savedHandler; } else { delete document.onmousemove; } if (this.timer) { clearInterval(this.timer); } this.active=false; }; /** Creates a new Navpopup. Gets a UID for the popup and @param init Contructor object. If <code>init.draggable</code> is true or absent, the popup becomes draggable. @constructor @class The Navpopup class. This generates popup hints, and does some management of them. */ function Navpopup(init) { //alert('new Navpopup(init)'); /** UID for each Navpopup instance. Read-only. @type integer */ this.uid=Navpopup.uid++; /** Read-only flag for current visibility of the popup. @type boolean @private */ this.visible=false; /** Flag to be set when we want to cancel a previous request to show the popup in a little while. @private @type boolean */ this.noshow=false; /** Categorised list of hooks. @see #runHooks @see #addHook @private @type Object */ this.hooks={ 'create': [], 'unhide': [], 'hide': [] }; /** list of unique IDs of hook functions, to avoid duplicates @private */ this.hookIds={}; /** List of downloads associated with the popup. @private @type Array */ this.downloads=[]; /** Number of uncompleted downloads. @type integer */ this.pending=null; /** Tolerance in pixels when detecting whether the mouse has left the popup. @type integer */ this.fuzz=5; /** Flag to toggle running {@link #limitHorizontalPosition} to regulate the popup's position. @type boolean */ this.constrained=true; /** The popup width in pixels. @private @type integer */ this.width=0; /** The popup width in pixels. @private @type integer */ this.height=0; /** The main content DIV element. @type HTMLDivElement */ this.mainDiv=null; this.createMainDiv(); // if (!init || typeof init.draggable=='undefined' || init.draggable) { // this.makeDraggable(true); // } } /** A UID for each Navpopup. This constructor property is just a counter. @type integer @private */ Navpopup.uid=0; /** Retrieves the {@link #visible} attribute, indicating whether the popup is currently visible. @type boolean */ Navpopup.prototype.isVisible=function() { return this.visible; }; /** Repositions popup using CSS style. @private @param {integer} x x-coordinate (px) @param {integer} y y-coordinate (px) @param {boolean} noLimitHor Don't call {@link #limitHorizontalPosition} */ Navpopup.prototype.reposition= function (x,y, noLimitHor) { log ('reposition('+x+','+y+','+noLimitHor+')'); if (typeof x != 'undefined' && x!==null) { this.left=x; } if (typeof y != 'undefined' && y!==null) { this.top=y; } if (typeof this.left != 'undefined' && typeof this.top != 'undefined') { this.mainDiv.style.left=this.left + 'px'; this.mainDiv.style.top=this.top + 'px'; } if (!noLimitHor) { this.limitHorizontalPosition(); } //console.log('navpop'+this.uid+' - (left,top)=(' + this.left + ',' + this.top + '), css=(' //+ this.mainDiv.style.left + ',' + this.mainDiv.style.top + ')'); }; /** Prevents popups from being in silly locations. Hopefully. Should not be run if {@link #constrained} is true. @private */ Navpopup.prototype.limitHorizontalPosition=function() { if (!this.constrained || this.tooWide) { return; } this.updateDimensions(); var x=this.left; var w=this.width; var cWidth=document.body.clientWidth; // log('limitHorizontalPosition: x='+x+ // ', this.left=' + this.left + // ', this.width=' + this.width + // ', cWidth=' + cWidth); if ( (x+w) >= cWidth || ( x > 0 && this.maxWidth && this.width < this.maxWidth && this.height > this.width && x > cWidth - this.maxWidth ) ) { // This is a very nasty hack. There has to be a better way! // We find the "natural" width of the div by positioning it at the far left // then reset it so that it should be flush right (well, nearly) this.mainDiv.style.left='-10000px'; this.mainDiv.style.width = this.maxWidth + 'px'; var naturalWidth=parseInt(this.mainDiv.offsetWidth, 10); var newLeft=cWidth - naturalWidth - 1; if (newLeft < 0) { newLeft = 0; this.tooWide=true; } // still unstable for really wide popups? log ('limitHorizontalPosition: moving to ('+newLeft + ','+ this.top+');' + ' naturalWidth=' + naturalWidth + ', clientWidth=' + cWidth); this.reposition(newLeft, null, true); } }; /** Counter indicating the z-order of the "highest" popup. We start the z-index at 1000 so that popups are above everything else on the screen. @private @type integer */ Navpopup.highest=1000; /** Brings popup to the top of the z-order. We increment the {@link #highest} property of the contructor here. @private */ Navpopup.prototype.raise = function () { this.mainDiv.style.zIndex=Navpopup.highest + 1; ++Navpopup.highest; }; /** Shows the popup provided {@link #noshow} is not true. Updates the position, brings the popup to the top of the z-order and unhides it. */ Navpopup.prototype.show = function () { //document.title+='s'; if (this.noshow) { return; } //document.title+='t'; this.reposition(); this.raise(); this.unhide(); }; /** Runs the {@link #show} method in a little while, unless we're already visible. @param {integer} time Delay in milliseconds @see #showSoonIfStable */ Navpopup.prototype.showSoon = function (time) { if (this.visible) { return; } this.noshow=false; //~ We have to save the value of @tt{this} so that the closure below //~ works. var savedThis=this; //this.start_x = Navpopup.tracker.x; //this.start_y = Navpopup.tracker.y; setTimeout(function () { if (Navpopup.tracker.active) { savedThis.reposition.apply(savedThis, [Navpopup.tracker.x + 2, Navpopup.tracker.y + 2]); } //~ Have to use apply to invoke his member function here savedThis.show.apply(savedThis, []); }, time); }; /** Checks to see if the mouse pointer has stabilised (checking every <code>time</code>/2 milliseconds) and runs the {@link #show} method if it has. This method makes {@link #showSoon} redundant. @param {integer} time The minimum time (ms) before the popup may be shown. */ Navpopup.prototype.showSoonIfStable = function (time) { log ('showSoonIfStable, time='+time); if (this.visible) { return; } this.noshow = false; //~ initialize these variables so that we never run @tt{show} after //~ just half the time this.stable_x = -10000; this.stable_y = -10000; var stableShow = function() { log('stableShow called'); var new_x = Navpopup.tracker.x, new_y = Navpopup.tracker.y; var dx = savedThis.stable_x - new_x, dy = savedThis.stable_y - new_y; var fuzz2 = 0; // savedThis.fuzz * savedThis.fuzz; //document.title += '[' + [savedThis.stable_x,new_x, savedThis.stable_y,new_y, dx, dy, fuzz2].join(',') + '] '; if ( dx * dx <= fuzz2 && dy * dy <= fuzz2 ) { log ('mouse is stable'); clearInterval(savedThis.showSoonStableTimer); savedThis.reposition.apply(savedThis, [new_x + 2, new_y + 2]); savedThis.show.apply(savedThis, []); return; } savedThis.stable_x = new_x; savedThis.stable_y = new_y; }; var savedThis = this; this.showSoonStableTimer = setInterval(stableShow, time/2); }; /** Makes the popup unhidable until we call {@link #unstick}. */ Navpopup.prototype.stick=function() { this.noshow=false; this.sticky=true; }; /** Allows the popup to be hidden. */ Navpopup.prototype.unstick=function() { this.sticky=false; }; /** Sets the {@link #noshow} flag and hides the popup. This should be called when the mouse leaves the link before (or after) it's actually been displayed. */ Navpopup.prototype.banish = function () { log ('banish called'); // hide and prevent showing with showSoon in the future this.noshow=true; if (this.showSoonStableTimer) { log('clearing showSoonStableTimer'); clearInterval(this.showSoonStableTimer); } this.hide(); }; /** Runs hooks added with {@link #addHook}. @private @param {String} key Key name of the {@link #hooks} array - one of 'create', 'unhide', 'hide' @param {String} when Controls exactly when the hook is run: either 'before' or 'after' */ Navpopup.prototype.runHooks = function (key, when) { if (!this.hooks[key]) { return; } var keyHooks=this.hooks[key]; var len=keyHooks.length; for (var i=0; i< len; ++i) { if (keyHooks[i] && keyHooks[i].when == when) { if (keyHooks[i].hook.apply(this, [])) { // remove the hook if (keyHooks[i].hookId) { delete this.hookIds[keyHooks[i].hookId]; } keyHooks[i]=null; } } } }; /** Adds a hook to the popup. Hook functions are run with <code>this</code> set to refer to the Navpopup instance, and no arguments. @param {Function} hook The hook function. Functions that return true are deleted. @param {String} key Key name of the {@link #hooks} array - one of 'create', 'unhide', 'hide' @param {String} when Controls exactly when the hook is run: either 'before' or 'after' @param {String} uid A truthy string identifying the hook function; if it matches another hook in this position, it won't be added again. */ Navpopup.prototype.addHook = function ( hook, key, when, uid ) { when = when || 'after'; if (!this.hooks[key]) { return; } // if uid is specified, don't add duplicates var hookId=null; if (uid) { hookId=[key,when,uid].join('|'); if (this.hookIds[hookId]) { return; } this.hookIds[hookId]=true; } this.hooks[key].push( {hook: hook, when: when, hookId: hookId} ); }; /** Creates the main DIV element, which contains all the actual popup content. Runs hooks with key 'create'. @private */ Navpopup.prototype.createMainDiv = function () { if (this.mainDiv) { return; } this.runHooks('create', 'before'); var mainDiv=document.createElement('div'); var savedThis=this; mainDiv.onclick=function(e) {savedThis.onclickHandler(e);}; mainDiv.className=(this.className) ? this.className : 'navpopup_maindiv'; mainDiv.id=mainDiv.className + this.uid; mainDiv.style.position='absolute'; mainDiv.style.display='none'; mainDiv.className='navpopup'; // easy access to javascript object through DOM functions mainDiv.navpopup=this; this.mainDiv=mainDiv; document.body.appendChild(mainDiv); this.runHooks('create', 'after'); }; /** Calls the {@link #raise} method. @private */ Navpopup.prototype.onclickHandler=function(e) { this.raise(); }; /** Makes the popup draggable, using a {@link Drag} object. @private */ Navpopup.prototype.makeDraggable=function(handleName) { if (!this.mainDiv) { this.createMainDiv(); } var drag=new Drag(); if (!handleName) { drag.startCondition=function(e) { try { if (!e.shiftKey) { return false; } } catch (err) { return false; } return true; }; } var dragHandle = document.getElementById(handleName) || this.mainDiv; var np=this; drag.endHook=function(x,y) { Navpopup.tracker.dirty=true; np.reposition(x,y); }; drag.init(dragHandle,this.mainDiv); }; /** Hides the popup using CSS. Runs hooks with key 'hide'. Sets {@link #visible} appropriately. {@link #banish} should be called externally instead of this method. @private */ Navpopup.prototype.hide = function () { this.runHooks('hide', 'before'); this.abortDownloads(); if (this.sticky) { return; } if (typeof this.visible != 'undefined' && this.visible) { this.mainDiv.style.display='none'; this.visible=false; } this.runHooks('hide', 'after'); }; /** Shows the popup using CSS. Runs hooks with key 'unhide'. Sets {@link #visible} appropriately. {@link #show} should be called externally instead of this method. @private */ Navpopup.prototype.unhide = function () { this.runHooks('unhide', 'before'); if (typeof this.visible != 'undefined' && !this.visible) { this.mainDiv.style.display='inline'; this.visible=true; } this.runHooks('unhide', 'after'); }; /** Sets the <code>innerHTML</code> attribute of the main div containing the popup content. @param {String} html The HTML to set. */ Navpopup.prototype.setInnerHTML = function (html) { this.mainDiv.innerHTML = html; }; /** Updates the {@link #width} and {@link #height} attributes with the CSS properties. @private */ Navpopup.prototype.updateDimensions = function () { this.width=parseInt(this.mainDiv.offsetWidth, 10); this.height=parseInt(this.mainDiv.offsetHeight, 10); }; /** Checks if the point (x,y) is within {@link #fuzz} of the {@link #mainDiv}. @param {integer} x x-coordinate (px) @param {integer} y y-coordinate (px) @type boolean */ Navpopup.prototype.isWithin = function(x,y) { //~ If we're not even visible, no point should be considered as //~ being within the popup. if (!this.visible) { return false; } this.updateDimensions(); var fuzz=this.fuzz || 0; //~ Use a simple box metric here. return (x+fuzz >= this.left && x-fuzz <= this.left + this.width && y+fuzz >= this.top && y-fuzz <= this.top + this.height); }; /** Adds a download to {@link #downloads}. @param {Downloader} download */ Navpopup.prototype.addDownload=function(download) { if (!download) { return; } this.downloads.push(download); }; /** Aborts the downloads listed in {@link #downloads}. @see Downloader#abort */ Navpopup.prototype.abortDownloads=function() { for(var i=0; i<this.downloads.length; ++i) { var d=this.downloads[i]; if (d && d.abort) { d.abort(); } } this.downloads=[]; }; /** A {@link Mousetracker} instance which is a property of the constructor (pseudo-global). */ Navpopup.tracker=new Mousetracker(); // ENDFILE: navpopup.js // STARTFILE: diff.js //<NOLITE> /* * Javascript Diff Algorithm * By John Resig (http://ejohn.org/) and [[:en:User:Lupin]] * * More Info: * http://ejohn.org/projects/javascript-diff-algorithm/ */ function delFmt(x) { if (!x.length) { return ''; } return "<del class='popupDiff'>" + x.join('') +"</del>"; } function insFmt(x) { if (!x.length) { return ''; } return "<ins class='popupDiff'>" + x.join('') +"</ins>"; } function countCrossings(a, b, i, eject) { // count the crossings on the edge starting at b[i] if (!b[i].row && b[i].row !== 0) { return -1; } var count=0; for (var j=0; j<a.length; ++j) { if (!a[j].row && a[j].row !== 0) { continue; } if ( (j-b[i].row)*(i-a[j].row) > 0) { if(eject) { return true; } count++; } } return count; } function shortenDiffString(str, context) { var re=RegExp('(<del[\\s\\S]*?</del>|<ins[\\s\\S]*?</ins>)'); var splitted=str.parenSplit(re); var ret=['']; for (var i=0; i<splitted.length; i+=2) { if (splitted[i].length < 2*context) { ret[ret.length-1] += splitted[i]; if (i+1<splitted.length) { ret[ret.length-1] += splitted[i+1]; } continue; } else { if (i > 0) { ret[ret.length-1] += splitted[i].substring(0,context); } if (i+1 < splitted.length) { ret.push(splitted[i].substring(splitted[i].length-context) + splitted[i+1]); } } } while (ret.length > 0 && !ret[0]) { ret = ret.slice(1); } return ret; } function diffString( o, n, simpleSplit ) { var splitRe=RegExp('([[]{2}|[\]]{2}|[{]{2,3}|[}]{2,3}|[|]|=|[*:]+|\\s|\\b)'); o=o.entify(); n=n.entify(); var out, i; if (simpleSplit) { out = diff( o.split(/\b/), n.split(/\b/) ); } else { out = diff( o.parenSplit(splitRe), n.parenSplit(splitRe) ); } var str = ""; var acc=[]; // accumulator for prettier output // crossing pairings -- eg 'A B' vs 'B A' -- cause problems, so let's iron them out // this doesn't always do things optimally but it should be fast enough var maxOutputPair=0; for (i=0; i<out.n.length; ++i) { if ( out.n[i].paired ) { if( maxOutputPair > out.n[i].row ) { // tangle - delete pairing out.o[ out.n[i].row ]=out.o[ out.n[i].row ].text; out.n[i]=out.n[i].text; } if (maxOutputPair < out.n[i].row) { maxOutputPair = out.n[i].row; } } } // output the stuff preceding the first paired old line for (i=0; i<out.o.length && !out.o[i].paired; ++i) { acc.push( out.o[i] ); } str += delFmt(acc); acc=[]; // main loop for ( i = 0; i < out.n.length; ++i ) { // output unpaired new "lines" while ( i < out.n.length && !out.n[i].paired ) { acc.push( out.n[i++] ); } str += insFmt(acc); acc=[]; if ( i < out.n.length ) { // this new "line" is paired with the (out.n[i].row)th old "line" str += out.n[i].text; // output unpaired old rows starting after this new line's partner var m = out.n[i].row + 1; while ( m < out.o.length && !out.o[m].paired ) { acc.push ( out.o[m++] ); } str += delFmt(acc); acc=[]; } } return str; } // see http://developer.mozilla.org/en/docs/Core_JavaScript_1.5_Reference:Global_Objects:Object // FIXME: use obj.hasOwnProperty instead of this kludge! window.jsReservedProperties=RegExp('^(constructor|prototype|__((define|lookup)[GS]etter)__' + '|eval|hasOwnProperty|propertyIsEnumerable' + '|to(Source|String|LocaleString)|(un)?watch|valueOf)$'); function diffBugAlert(word) { if (!diffBugAlert.list[word]) { diffBugAlert.list[word]=1; alert('Bad word: '+word+'\n\nPlease report this bug.'); } } diffBugAlert.list={}; function makeDiffHashtable(src) { var ret={}; for ( var i = 0; i < src.length; i++ ) { if ( jsReservedProperties.test(src[i]) ) { src[i] += '<!-- -->'; } if ( !ret[ src[i] ] ) { ret[ src[i] ] = []; } try { ret[ src[i] ].push( i ); } catch (err) { diffBugAlert(src[i]); } } return ret; } function diff( o, n ) { // pass 1: make hashtable ns with new rows as keys var ns = makeDiffHashtable(n); // pass 2: make hashtable os with old rows as keys var os = makeDiffHashtable(o); // pass 3: pair unique new rows and matching unique old rows var i; for ( i in ns ) { if ( ns[i].length == 1 && os[i] && os[i].length == 1 ) { n[ ns[i][0] ] = { text: n[ ns[i][0] ], row: os[i][0], paired: true }; o[ os[i][0] ] = { text: o[ os[i][0] ], row: ns[i][0], paired: true }; } } // pass 4: pair matching rows immediately following paired rows (not necessarily unique) for ( i = 0; i < n.length - 1; i++ ) { if ( n[i].paired && ! n[i+1].paired && n[i].row + 1 < o.length && ! o[ n[i].row + 1 ].paired && n[i+1] == o[ n[i].row + 1 ] ) { n[i+1] = { text: n[i+1], row: n[i].row + 1, paired: true }; o[n[i].row+1] = { text: o[n[i].row+1], row: i + 1, paired: true }; } } // pass 5: pair matching rows immediately preceding paired rows (not necessarily unique) for ( i = n.length - 1; i > 0; i-- ) { if ( n[i].paired && ! n[i-1].paired && n[i].row > 0 && ! o[ n[i].row - 1 ].paired && n[i-1] == o[ n[i].row - 1 ] ) { n[i-1] = { text: n[i-1], row: n[i].row - 1, paired: true }; o[n[i].row-1] = { text: o[n[i].row-1], row: i - 1, paired: true }; } } return { o: o, n: n }; } //</NOLITE> // ENDFILE: diff.js // STARTFILE: init.js function setSiteInfo() { if (window.popupLocalDebug) { pg.wiki.hostname = 'en.wikipedia.org'; } else { pg.wiki.hostname = location.hostname; // use in preference to location.hostname for flexibility (?) } pg.wiki.wikimedia=RegExp('(wiki([pm]edia|source|books|news|quote|versity)|wiktionary)[.]org').test(pg.wiki.hostname); pg.wiki.wikia=RegExp('[.]wikia[.]com$', 'i').test(pg.wiki.hostname); pg.wiki.isLocal=RegExp('^localhost').test(pg.wiki.hostname); pg.wiki.commons=( pg.wiki.wikimedia && pg.wiki.hostname != 'commons.wikimedia.org') ? 'commons.wikimedia.org' : null; pg.wiki.commonslang = pg.wiki.commons ? pg.wiki.commons.split('.')[0] : null; pg.wiki.lang = pg.wiki.hostname.split('.')[0]; // toolDbName needs pg.wiki.lang and pg.wiki.hostname window.toolDbName && (pg.wiki.userNameCookie=toolDbName(true) + 'UserName'); pg.wiki.prePath=''; var port = location.port ? ':' + location.port : ''; pg.wiki.sitebase = joinPath([pg.wiki.hostname + port, pg.wiki.prePath]); } function getArticlePath() { if (isFunction(window.siteArticlePath)) { return siteArticlePath(); } return 'wiki'; } function getBotInterfacePath() { if (isFunction(window.siteBotInterfacePath)) { return siteBotInterfacePath(); } var botInterfacePath = pg.wiki.articlePath.replace(/\/index[.]php$/, ''); if (pg.wiki.wikimedia) { botInterfacePath = 'w'; } // as in http://some.thing.com/w/index.php?title=foo else if (pg.wiki.wikia) { botInterfacePath = ''; } return botInterfacePath; } function setTitleBase() { var protocol = ( window.popupLocalDebug ? 'http:' : location.protocol ); pg.wiki.articlePath = getArticlePath(); // as in http://some.thing.com/wiki/Article pg.wiki.botInterfacePath = getBotInterfacePath(); // default mediawiki setting is paths like http://some.thing.com/articlePath/index.php?title=foo var titletail = joinPath([pg.wiki.botInterfacePath, 'index.php?title=']); var titletail2 = joinPath([pg.wiki.botInterfacePath, 'wiki.phtml?title=']); // other sites may need to add code here to set titletail depending on how their urls work pg.wiki.titlebase = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, titletail]); pg.wiki.titlebase2 = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, titletail2]); pg.wiki.wikibase = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, pg.wiki.botInterfacePath]); pg.wiki.articlebase = protocol + '//' + joinPath([pg.wiki.sitebase, pg.wiki.articlePath]); pg.re.basenames = RegExp( '^(' + map( literalizeRegex, [ pg.wiki.titlebase, pg.wiki.titlebase2, pg.wiki.articlebase ]).join('|') + ')' ); } ////////////////////////////////////////////////// // Global regexps function setMainRegex() { var reStart='[^:]*://'; var preTitles = joinPath([literalizeRegex(pg.wiki.botInterfacePath), '(?:index[.]php|wiki[.]phtml)[?]title=']); // slightly ugly hack when pg.wiki.articlePath is empty preTitles += '|' + literalizeRegex( ( pg.wiki.articlePath ? pg.wiki.articlePath + '/' : '')); var reEnd='/(' + preTitles + ')([^&?#]*)[^#]*(?:#(.+))?'; pg.re.main = RegExp(reStart + literalizeRegex(pg.wiki.sitebase) + reEnd); } function setRegexps() { setMainRegex(); var sp=nsRe('Special'); pg.re.urlNoPopup=RegExp('((title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)|section=[0-9])') ; pg.re.contribs =RegExp('(title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)Contributions' + '(&target=|/|/' + pg.ns.user+':)(.*)') ; pg.re.email =RegExp('(title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)Emailuser' + '(&target=|/|/(?:' + pg.ns.user+':)?)(.*)') ; pg.re.backlinks =RegExp('(title=|/)' + sp + '(?:%3A|:)Whatlinkshere' + '(&target=|/)([^&]*)'); //<NOLITE> var im=nsRe('Image'); // note: tries to get images in infobox templates too, e.g. movie pages, album pages etc // (^|\[\[)image: *([^|\]]*[^|\] ]) * // (^|\[\[)image: *([^|\]]*[^|\] ])([^0-9\]]*([0-9]+) *px)? // $4 = 120 as in 120px pg.re.image = RegExp('(^|\\[\\[)' + im + ': *([^|\\]]*[^|\\] ])' + '([^0-9\\]]*([0-9]+) *px)?|(?:\\n *[|]?|[|]) *' + '(' + getValueOf('popupImageVarsRegexp') + ')' + ' *= *(?:\\[\\[ *)?(?:' + im + ':)?' + '([^|]*?)(?:\\]\\])? *[|]? *\\n', 'img') ; pg.re.imageBracketCount = 6; pg.re.category = RegExp('\\[\\[' +nsRe('Category') + ': *([^|\\]]*[^|\\] ]) *', 'i'); pg.re.categoryBracketCount = 1; pg.re.ipUser=RegExp('('+nsRe('User')+':)?' + '((25[0-5]|2[0-4][0-9]|1[0-9][0-9]|[1-9][0-9]|[0-9])\\.){3}' + '(25[0-5]|2[0-4][0-9]|1[0-9][0-9]|[1-9][0-9]|[0-9])'); pg.re.stub= RegExp(getValueOf('popupStubRegexp'), 'im'); pg.re.disambig=RegExp(getValueOf('popupDabRegexp'), 'im'); //</NOLITE> // FIXME replace with general parameter parsing function, this is daft pg.re.oldid=RegExp('[?&]oldid=([^&]*)'); pg.re.diff=RegExp('[?&]diff=([^&]*)'); } //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Image sources function setImageSources() { pg.wiki.imageSources=[]; // frequently seen thumbs pg.wiki.imageSources.push( {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 180}, // default {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 120} // gallery ); // frequently seen thumbs on commons if (pg.wiki.commons) { pg.wiki.imageSources.push( {wiki: pg.wiki.commons, thumb: true, width: 180}, {wiki: pg.wiki.commons, thumb: true, width: 120} ); } // unusual thumb sizes and full-size pg.wiki.imageSources.push( {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 200}, // common? {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 250}, // common? {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 300}, {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 210}, {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: true, width: 230}, {wiki: pg.wiki.hostname, thumb: false, width: 0} // no comma ); // full-size on commons if (pg.wiki.commons) { pg.wiki.imageSources.push({wiki: pg.wiki.commons, thumb: false, width: 0}); } } //</NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // miscellany function setupCache() { // page caching pg.cache.pages = []; pg.cache.images = []; // global array for 404'ed image urls pg.cache.badImageUrls=[]; } function setMisc() { pg.current.link=null; pg.current.links=[]; pg.current.linksHash={}; // downloading images are put here pg.misc.imageArray=[]; setupCache(); // FIXME what is this for? pg.misc.gImage=null; // global for image // check to see if images are done with this timer pg.timer.image=null; // These are for checkImages() pg.counter.checkImages=0; pg.timer.checkImages=null; pg.timer.checkPopupPosition=null; pg.counter.loop=0; // ids change with each popup: popupImage0, popupImage1 etc pg.idNumber=0; // for myDecodeURI pg.misc.decodeExtras = [ {from: '%2C', to: ',' }, {from: '_', to: ' ' }, {from: '%24', to: '$'}, {from: '%26', to: '&' } // no , ]; } function leadingInteger(s){ var n=s.match(/^(\d*)/)[1]; if (n) { return +n; } return null; } function setBrowserHacks() { var useOriginal=false; // browser-specific hacks if (typeof window.opera != 'undefined') { //if (leadingInteger(opera.version()) < 9) { useOriginal=true; } // v9 beta still seems to have buggy css setDefault('popupNavLinkSeparator', ' &#183; '); } else if (navigator.appName=='Konqueror') { setDefault('popupNavLinkSeparator', ' &bull; '); pg.flag.isKonq=true; } else if ( navigator.vendor && navigator.vendor.toLowerCase().indexOf('apple computer')===0) { pg.flag.isSafari=true; var webkit=+navigator.userAgent.replace(RegExp('^.*AppleWebKit[/](\\d+).*', 'i'), '$1'); if (webkit < 420) { useOriginal=true; } } else if (navigator.appName.indexOf("Microsoft")!=-1) { setDefault('popupNavLinkSeparator', ' &#183; '); useOriginal=true; var ver=+navigator.userAgent.replace(RegExp('^.*MSIE (\\d+).*'), '$1'); pg.flag.isIE=true; pg.flag.IEVersion=ver; } if (pg.flag.isIE && pg.flag.IEVersion < 7 || pg.flag.isKonq || pg.flag.isSafari) { pg.flag.linksLikeIE6=true; } if (useOriginal && pg.structures.original) { setDefault('popupStructure','original'); } } function setupPopups() { // NB translatable strings should be set up first (strings.js) // basics setupDebugging(); setSiteInfo(); setTitleBase(); setOptions(); // see options.js // namespaces etc setNamespaces(); setInterwiki(); // regexps setRegexps(); setRedirs(); // other stuff window.setImageSources && setImageSources(); setBrowserHacks(); setMisc(); setupLivePreview(); // main deal here setupTooltips(); Navpopup.tracker.enable(); setupPopups.completed = true; } // ENDFILE: init.js // STARTFILE: navlinks.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // navlinks... let the fun begin // function defaultNavlinkSpec() { var str=''; str += '<b><<mainlink|shortcut= >></b>'; if (getValueOf('popupLastEditLink')) { str += '*<<lastEdit|shortcut=/>>|<<lastContrib>>|<<sinceMe>>if(oldid){|<<oldEdit>>|<<diffCur>>}'; } // user links // contribs - log - count - email - block // count only if applicable; block only if popupAdminLinks str += 'if(user){<br><<contribs|shortcut=c>>*<<userlog|shortcut=L|log>>'; str+='if(ipuser){*<<arin>>}if(wikimedia){*<<count|shortcut=#>>}'; str+='if(ipuser){}else{*<<email|shortcut=E>>}if(admin){*<<block|shortcut=b>>|<<blocklog|log>>}}'; // editing links // talkpage -> edit|new - history - un|watch - article|edit // other page -> edit - history - un|watch - talk|edit|new var editstr='<<edit|shortcut=e>>'; var editOldidStr='if(oldid){<<editOld|shortcut=e>>|<<revert|shortcut=v|rv>>|<<edit|cur>>}else{' + editstr + '}' var historystr='<<history|shortcut=h>>if(mainspace_en){|<<editors|shortcut=E|>>}'; var watchstr='<<unwatch|unwatchShort>>|<<watch|shortcut=w|watchThingy>>'; str+='<br>if(talk){' + editOldidStr+'|<<new|shortcut=+>>' + '*' + historystr+'*'+watchstr + '*' + '<b><<article|shortcut=a>></b>|<<editArticle|edit>>' + '}else{' + // not a talk page editOldidStr + '*' + historystr + '*' + watchstr + '*' + '<b><<talk|shortcut=t>></b>|<<editTalk|edit>>|<<newTalk|shortcut=+|new>>' + '}'; // misc links str += '<br><<whatLinksHere|shortcut=l>>*<<relatedChanges|shortcut=r>>*<<move|shortcut=m>>'; // admin links str += 'if(admin){<br><<unprotect|unprotectShort>>|<<protect|shortcut=p>>|<<protectlog|log>>*' + '<<undelete|undeleteShort>>|<<delete|shortcut=d>>|<<deletelog|log>>}'; return str; } function navLinksHTML (article, hint, params) { //oldid, rcid) { var str = '<span class="popupNavLinks">' + defaultNavlinkSpec() + '</span>'; // BAM return navlinkStringToHTML(str, article, params); } function expandConditionalNavlinkString(s,article,z,recursionCount) { var oldid=z.oldid, rcid=z.rcid, diff=z.diff; // nested conditionals (up to 10 deep) are ok, hopefully! (work from the inside out) if (typeof recursionCount!=typeof 0) { recursionCount=0; } var conditionalSplitRegex=RegExp( //(1 if \\( (2 2) \\) {(3 3)} (4 else {(5 5)} 4)1) '(;?\\s*if\\s*\\(\\s*([\\w]*)\\s*\\)\\s*\\{([^{}]*)\\}(\\s*else\\s*\\{([^{}]*?)\\}|))', 'i'); var splitted=s.parenSplit(conditionalSplitRegex); // $1: whole conditional // $2: test condition // $3: true expansion // $4: else clause (possibly empty) // $5: false expansion (possibly null) var numParens=5; var ret = splitted[0]; for (var i=1; i<splitted.length; i=i+numParens+1) { var testString=splitted[i+2-1]; var trueString=splitted[i+3-1]; var falseString=splitted[i+5-1]; if (typeof falseString=='undefined' || !falseString) { falseString=''; } var testResult=null; switch (testString) { case 'user': testResult=(article.userName())?true:false; break; case 'talk': testResult=(article.talkPage())?false:true; // talkPage converts _articles_ to talkPages break; case 'admin': testResult=getValueOf('popupAdminLinks')?true:false; break; case 'oldid': testResult=(typeof oldid != 'undefined' && oldid)?true:false; break; case 'rcid': testResult=(typeof rcid != 'undefined' && rcid)?true:false; break; case 'ipuser': testResult=(article.isIpUser())?true:false; break; case 'mainspace_en': testResult=isInMainNamespace(article) && pg.wiki.hostname=='en.wikipedia.org'; break; case 'wikimedia': testResult=(pg.wiki.wikimedia) ? true : false; break; case 'diff': testResult=(typeof diff != 'undefined' && diff)?true:false; break; } switch(testResult) { case null: ret+=splitted[i]; break; case true: ret+=trueString; break; case false: ret+=falseString; break; } // append non-conditional string ret += splitted[i+numParens]; } if (conditionalSplitRegex.test(ret) && recursionCount < 10) { return expandConditionalNavlinkString(ret,article,z,recursionCount+1); } return ret; } function navlinkStringToArray(s, article, params) { s=expandConditionalNavlinkString(s,article,params); var splitted=s.parenSplit(RegExp('<<(.*?)>>')); var ret=[]; for (var i=0; i<splitted.length; ++i) { if (i%2) { // i odd, so s is a tag var t=new navlinkTag(); var ss=splitted[i].split('|'); t.id=ss[0]; for (var j=1; j<ss.length; ++j) { var sss=ss[j].split('='); if (sss.length>1) { t[sss[0]]=sss[1]; } else { // no assignment (no "="), so treat this as a title (overwriting the last one) t.text=popupString(sss[0]); } } t.article=article; var oldid=params.oldid, rcid=params.rcid, diff=params.diff; if (typeof oldid != 'undefined' && oldid != null) { t.oldid=oldid; } if (typeof rcid != 'undefined' && rcid != null) { t.rcid=rcid; } if (typeof diff != 'undefined' && diff != null) { t.diff=diff; } if (!t.text && t.id != 'mainlink') { t.text=popupString(t.id); } ret.push(t); } else { // plain HTML ret.push(splitted[i]); } } return ret; } function navlinkSubstituteHTML(s) { return s.split('*').join(getValueOf('popupNavLinkSeparator')) .split('<menurow>').join('<li class="popup_menu_row">') .split('</menurow>').join('</li>') .split('<menu>').join('<ul class="popup_menu">') .split('</menu>').join('</ul>'); } function navlinkDepth(magic,s) { return s.split('<' + magic + '>').length - s.split('</' + magic + '>').length; } // navlinkString: * becomes the separator // <<foo|bar=baz|fubar>> becomes a foo-link with attribute bar='baz' // and visible text 'fubar' // if(test){...} and if(test){...}else{...} work too (nested ok) function navlinkStringToHTML(s,article,params) { //limitAlert(navlinkStringToHTML, 5, 'navlinkStringToHTML\n' + article + '\n' + (typeof article)); var p=navlinkStringToArray(s,article,params); var html=''; var menudepth = 0; // nested menus not currently allowed, but doesn't do any harm to code for it var menurowdepth = 0; var wrapping = null; for (var i=0; i<p.length; ++i) { if (typeof p[i] == typeof '') { html+=navlinkSubstituteHTML(p[i]); menudepth += navlinkDepth('menu', p[i]); menurowdepth += navlinkDepth('menurow', p[i]); // if (menudepth === 0) { // tagType='span'; // } else if (menurowdepth === 0) { // tagType='li'; // } else { // tagType = null; // } } else if (typeof p[i].type != 'undefined' && p[i].type=='navlinkTag') { if (menudepth > 0 && menurowdepth === 0) { html += '<li class="popup_menu_item">' + p[i].html() + '</li>'; } else { html+=p[i].html(); } } } return html; } function navlinkTag() { this.type='navlinkTag'; } navlinkTag.prototype.html=function () { this.getNewWin(); this.getPrintFunction(); var html=''; var opening, closing; var tagType='span'; if (!tagType) { opening = ''; closing = ''; } else { opening = '<' + tagType + ' class="popup_' + this.id + '">'; closing = '</' + tagType + '>'; } if (typeof this.print!='function') { errlog ('Oh dear - invalid print function for a navlinkTag, id='+this.id); } else { html=this.print(this); if (typeof html != typeof '') {html='';} else if (typeof this.shortcut!='undefined') html=addPopupShortcut(html, this.shortcut); } return opening + html + closing; }; navlinkTag.prototype.getNewWin=function() { getValueOf('popupLinksNewWindow'); if (typeof pg.option.popupLinksNewWindow[this.id] === 'undefined') { this.newWin=null; } this.newWin=pg.option.popupLinksNewWindow[this.id]; } navlinkTag.prototype.getPrintFunction=function() { //think about this some more // this.id and this.article should already be defined if (typeof this.id!=typeof '' || typeof this.article!=typeof {} ) { return; } var html=''; var a,t; this.noPopup=1; switch (this.id) { case 'contribs': case 'history': case 'whatLinksHere': if (!getValueOf('popupUseQueryInterface')) { break; } case 'userPage': case 'monobook': case 'userTalk': case 'talk': case 'article': case 'lastEdit': this.noPopup=null; } switch (this.id) { case 'email': case 'contribs': case 'block': case 'unblock': case 'userlog': case 'userSpace': this.article=this.article.userName(); } switch (this.id) { case 'userTalk': case 'newUserTalk': case 'editUserTalk': case 'userPage': case 'monobook': case 'editMonobook': case 'blocklog': this.article=this.article.userName(true); // fall through; no break case 'pagelog': case 'deletelog': case 'protectlog': delete this.oldid; } if (this.id=='editMonobook' || this.id=='monobook') { this.article.append('/monobook.js'); } if (this.id != 'mainlink') { // FIXME anchor handling should be done differently with Title object this.article=this.article.removeAnchor(); // if (typeof this.text=='undefined') this.text=popupString(this.id); } switch (this.id) { case 'undelete': this.print=specialLink; this.specialpage='Undelete'; this.sep='/'; break; case 'whatLinksHere': this.print=specialLink; this.specialpage='Whatlinkshere'; break; case 'relatedChanges': this.print=specialLink; this.specialpage='Recentchangeslinked'; break; case 'move': this.print=specialLink; this.specialpage='Movepage'; break; case 'contribs': this.print=specialLink; this.specialpage='Contributions'; break; case 'email': this.print=specialLink; this.specialpage='Emailuser'; break; case 'block': this.print=specialLink; this.specialpage='Blockip'; this.sep='&ip='; break; case 'unblock': this.print=specialLink; this.specialpage='Ipblocklist'; this.sep='&action=unblock&ip='; break; case 'userlog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&user='; break; case 'blocklog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&type=block&page='; break; case 'pagelog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&page='; break; case 'protectlog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&type=protect&page='; break; case 'deletelog': this.print=specialLink; this.specialpage='Log'; this.sep='&type=delete&page='; break; case 'userSpace': this.print=specialLink; this.specialpage='Prefixindex'; this.sep='&namespace=2&from='; break; case 'search': this.print=specialLink; this.specialpage='Search'; this.sep='&fulltext=Search&search='; break; case 'history': case 'historyfeed': case 'unwatch': case 'watch': case 'unprotect': case 'protect': this.print=wikiLink; this.action=this.id; break; case 'delete': this.print=wikiLink; this.action='delete'; if (this.article.namespace()==pg.ns.image) { var img=this.article.stripNamespace(); this.action+='&image='+img; } break; case 'markpatrolled': case 'edit': // editOld should keep the oldid, but edit should not. delete this.oldid; // fall through case 'view': case 'purge': case 'render': this.print=wikiLink; this.action=this.id; break; case 'raw': this.print=wikiLink; this.action='raw&ctype=text/css'; break; case 'new': this.print=wikiLink; this.action='edit&section=new'; break; case 'mainlink': if (typeof this.text=='undefined') { this.text=this.article.toString().entify(); } if (getValueOf('popupSimplifyMainLink') && isInStrippableNamespace(this.article)) { var s=this.text.split('/'); this.text=s[s.length-1]; if (this.text=='' && s.length > 1) { this.text=s[s.length-2]; } } this.print=titledWikiLink; if (typeof this.title=='undefined' && pg.current.link && typeof pg.current.link.href != 'undefined') { this.title=safeDecodeURI((pg.current.link.originalTitle)?pg.current.link.originalTitle:this.article); if (typeof this.oldid != 'undefined' && this.oldid) { this.title=tprintf('Revision %s of %s', [this.oldid, this.title]); } } this.action='view'; break; case 'userPage': case 'article': case 'monobook': case 'editMonobook': case 'editArticle': delete this.oldid; //alert(this.id+'\n'+this.article + '\n'+ typeof this.article); this.article=this.article.articleFromTalkOrArticle(); //alert(this.id+'\n'+this.article + '\n'+ typeof this.article); this.print=wikiLink; if (this.id.indexOf('edit')==0) { this.action='edit'; } else { this.action='view';} break; case 'userTalk': case 'talk': this.article=this.article.talkPage(); delete this.oldid; this.print=wikiLink; this.action='view'; break; case 'arin': this.print=arinLink; break; case 'count': this.print=kateLink; break; case 'google': this.print=googleLink; break; case 'contribsTree': this.print=contribsTreeLink; break; case 'editors': this.print=editorListLink; break; case 'globalsearch': this.print=globalSearchLink; break; case 'lastEdit': this.print=titledDiffLink; this.title=popupString('Show the last edit'); this.from='prev'; this.to='cur'; break; case 'oldEdit': this.print=titledDiffLink; this.title=popupString('Show the edit made to get revision') + ' ' + this.oldid; this.from='prev'; this.to=this.oldid; break; case 'editOld': this.print=wikiLink; this.action='edit'; break; case 'undo': this.print=wikiLink; this.action='edit&undo='; break; case 'markpatrolled': this.print=wikiLink; this.action='markpatrolled'; case 'revert': this.print=wikiLink; this.action='revert'; break; case 'nullEdit': this.print=wikiLink; this.action='nullEdit'; break; case 'diffCur': this.print=titledDiffLink; this.title=tprintf('Show changes since revision %s', [this.oldid]); this.from=this.oldid; this.to='cur'; break; case 'editUserTalk': case 'editTalk': delete this.oldid; this.article=this.article.talkPage(); this.action='edit'; this.print=wikiLink; break; case 'newUserTalk': case 'newTalk': this.article=this.article.talkPage(); this.action='edit&section=new'; this.print=wikiLink; break; case 'lastContrib': case 'sinceMe': this.print=magicHistoryLink; break; case 'togglePreviews': this.text=popupString(pg.option.simplePopups ? 'enable previews' : 'disable previews'); case 'disablePopups': case 'purgePopups': this.print=popupMenuLink; break; default: this.print=function () {return 'Unknown navlink type: '+this.id+''}; } }; // // end navlinks ////////////////////////////////////////////////// //</NOLITE> // ENDFILE: navlinks.js // STARTFILE: shortcutkeys.js //<NOLITE> function popupHandleKeypress(evt) { var keyCode = window.event ? window.event.keyCode : ( evt.keyCode ? evt.keyCode : evt.which); if (!keyCode || !pg.current.link || !pg.current.link.navpopup) { return; } if (keyCode==27) { // escape killPopup(); return false; // swallow keypress } var letter=String.fromCharCode(keyCode); var links=pg.current.link.navpopup.mainDiv.getElementsByTagName('A'); var startLink=0; var i,j; if (popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected) { for (i=0; i<links.length; ++i) { if (links[i]==popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected) { startLink=i; } } } for (j=0; j<links.length; ++j) { i=(startLink + j + 1) % links.length; if (links[i].getAttribute('popupkey')==letter) { if (evt && evt.preventDefault) evt.preventDefault(); links[i].focus(); popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected=links[i]; return false; // swallow keypress } } // pass keypress on if (document.oldPopupOnkeypress) { return document.oldPopupOnkeypress(evt); } return true; } function addPopupShortcuts() { if (document.onkeypress!=popupHandleKeypress) { document.oldPopupOnkeypress=document.onkeypress; } document.onkeypress=popupHandleKeypress; } function rmPopupShortcuts() { popupHandleKeypress.lastPopupLinkSelected=null; try { if (document.oldPopupOnkeypress && document.oldPopupOnkeypress==popupHandleKeypress) { // panic document.onkeypress=null; //function () {}; return; } document.onkeypress=document.oldPopupOnkeypress; } catch (nasties) { /* IE goes here */ } } function addLinkProperty(html, property) { // take "<a href=...>...</a> and add a property // not sophisticated at all, easily broken var i=html.indexOf('>'); if (i<0) { return html; } return html.substring(0,i) + ' ' + property + html.substring(i); } function addPopupShortcut(html, key) { if (!getValueOf('popupShortcutKeys')) { return html; } var ret= addLinkProperty(html, 'popupkey="'+key+'"'); if (key==' ') { key=popupString('spacebar'); } return ret.replace(RegExp('^(.*?)(title=")(.*?)(".*)$', 'i'),'$1$2$3 ['+key+']$4'); } //</NOLITE> // ENDFILE: shortcutkeys.js // STARTFILE: diffpreview.js //<NOLITE> function loadDiff(article, oldid, diff, navpop) { navpop.diffData={}; var oldRev, newRev; switch (diff) { case 'cur': switch ( oldid ) { case null: case '': case 'prev': // eg newmessages diff link oldRev='0&direction=prev'; newRev=0; break; default: oldRev = oldid; newRev = 0; } break; case 'prev': oldRev = ( oldid || 0 ) + '&direction=prev'; newRev = oldid; break; case 'next': oldRev = oldid; newRev = oldid + '&direction=next'; break; default: oldRev = oldid || 0; newRev = diff || 0; break; } oldRev = oldRev || 0; newRev = newRev || 0; var go = function() { pendingNavpopTask(navpop); getWiki(article, doneDiffNew, newRev, navpop); pendingNavpopTask(navpop); getWiki(article, doneDiffOld, oldRev, navpop); var tz = Cookie.read('popTz'); if (getValueOf('popupUseQueryInterface') && getValueOf('popupAdjustDiffDates') && tz===null) { pendingNavpopTask(navpop); getPageWithCaching(pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&what=userinfo&uioptions=timecorrection', function(d) { completedNavpopTask(navpop); setTimecorrectionCookie(d); if (diffDownloadsComplete(navpop)) { insertDiff(navpop); } }, navpop); } return true; // remove hook once run } if (navpop.visible || !getValueOf('popupLazyDownloads')) { go(); } else { navpop.addHook(go, 'unhide', 'before', 'DOWNLOAD_DIFFS'); } } function setTimecorrectionCookie(d) { Cookie.create('popTz', getTimeOffset(getJsObj(d.data).meta.user.timecorrection), 1); } function doneDiff(download, isOld) { if (!download.owner || !download.owner.diffData) { return; } var navpop=download.owner; var label= (isOld) ? 'Old' : 'New'; var otherLabel=(isOld) ? 'New' : 'Old'; navpop.diffData[label]=download; completedNavpopTask(download.owner); if (diffDownloadsComplete(navpop)) { insertDiff(navpop); } } function diffDownloadsComplete(navpop) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface') && Cookie.read('popTz')===null) { return false; } return navpop.diffData.Old && navpop.diffData.New; } function doneDiffNew(download) { doneDiff(download, false); } function doneDiffOld(download) { doneDiff(download, true); } function rmBoringLines(a,b,context) { if (typeof context == 'undefined') { context=2; } // this is fairly slow... i think it's quicker than doing a word-based diff from the off, though var aa=[], aaa=[]; var bb=[], bbb=[]; var i, j; // first, gather all disconnected nodes in a and all crossing nodes in a and b for (i=0; i<a.length; ++i ) { if(!a[i].paired) { aa[i]=1; } else if (countCrossings(b,a,i, true)) { aa[i]=1; bb[ a[i].row ] = 1; } } // pick up remaining disconnected nodes in b for (i=0; i<b.length; ++i ) { if (bb[i]==1) { continue; } if(!b[i].paired) { bb[i]=1; } } // another pass to gather context: we want the neighbours of included nodes which are not yet included // we have to add in partners of these nodes, but we don't want to add context for *those* nodes in the next pass for (i=0; i<b.length; ++i) { if ( bb[i] == 1 ) { for (j=max(0,i-context); j < min(b.length, i+context); ++j) { if ( !bb[j] ) { bb[j] = 1; aa[ b[j].row ] = 0.5; } } } } for (i=0; i<a.length; ++i) { if ( aa[i] == 1 ) { for (j=max(0,i-context); j < min(a.length, i+context); ++j) { if ( !aa[j] ) { aa[j] = 1; bb[ a[j].row ] = 0.5; } } } } for (i=0; i<bb.length; ++i) { if (bb[i] > 0) { // it's a row we need if (b[i].paired) { bbb.push(b[i].text); } // joined; partner should be in aa else { bbb.push(b[i]); } } } for (i=0; i<aa.length; ++i) { if (aa[i] > 0) { // it's a row we need if (a[i].paired) { aaa.push(a[i].text); } // joined; partner should be in aa else { aaa.push(a[i]); } } } return { a: aaa, b: bbb}; } function stripOuterCommonLines(a,b,context) { var i=0; while (i<a.length && i < b.length && a[i]==b[i]) { ++i; } var j=a.length-1; var k=b.length-1; while ( j>=0 && k>=0 && a[j]==b[k] ) { --j; --k; } return { a: a.slice(max(0,i - 1 - context), min(a.length+1, j + context+1)), b: b.slice(max(0,i - 1 - context), min(b.length+1, k + context+1)) }; } function insertDiff(navpop) { // for speed reasons, we first do a line-based diff, discard stuff that seems boring, then do a word-based diff // FIXME: sometimes this gives misleading diffs as distant chunks are squashed together var oldlines=navpop.diffData.Old.data.split('\n'); var newlines=navpop.diffData.New.data.split('\n'); var inner=stripOuterCommonLines(oldlines,newlines,getValueOf('popupDiffContextLines')); oldlines=inner.a; newlines=inner.b; var truncated=false; getValueOf('popupDiffMaxLines'); if (oldlines.length > pg.option.popupDiffMaxLines || newlines.length > pg.option.popupDiffMaxLines) { // truncate truncated=true; inner=stripOuterCommonLines(oldlines.slice(0,pg.option.popupDiffMaxLines), newlines.slice(0,pg.option.popupDiffMaxLines), pg.option.popupDiffContextLines); oldlines=inner.a; newlines=inner.b; } var lineDiff=diff(oldlines, newlines); var lines2=rmBoringLines(lineDiff.o, lineDiff.n); var oldlines2=lines2.a; var newlines2=lines2.b; var simpleSplit = !String.prototype.parenSplit.isNative; var html='<hr>'; if (getValueOf('popupDiffDates')) { html += diffDatesTable(navpop.diffData.Old, navpop.diffData.New); html += '<hr>'; } html += shortenDiffString( diffString(oldlines2.join('\n'), newlines2.join('\n'), simpleSplit), getValueOf('popupDiffContextCharacters') ).join('<hr>'); setPopupTipsAndHTML(html.split('\n').join('<br>') + (truncated ? '<hr><b>'+popupString('Diff truncated for performance reasons')+'</b>' : '') , 'popupPreview', navpop.idNumber); } function diffDatesTable( oldDl, newDl ) { var html='<table class="popup_diff_dates">'; html += diffDatesTableRow( newDl, tprintf('New revision')); html += diffDatesTableRow( oldDl, tprintf('Old revision')); html += '</table>'; return html; } function diffDatesTableRow( dl, label ) { var txt=''; if (!dl) { txt=popupString('Something went wrong :-('); } else if (!dl.lastModified) { txt= (/^\s*$/.test(dl.data)) ? popupString('Empty revision, maybe non-existent') : popupString('Unknown date'); } else { var datePrint=getValueOf('popupDiffDatePrinter'); if (typeof dl.lastModified[datePrint] == 'function') { if (getValueOf('popupAdjustDiffDates')) { var off; if (off=Cookie.read('popTz')) { var d2=adjustDate(dl.lastModified, off); txt = dayFormat(d2, true) + ' ' + timeFormat(d2, true); } } else { txt = dl.lastModified[datePrint](); } } else { txt = tprintf('Invalid %s %s', ['popupDiffDatePrinter', datePrint]); } } var revlink = generalLink({url: dl.url.replace(/&.*?(oldid=[0-9]+(?:&direction=[^&]*)?).*/, '&$1'), text: label, title: label}); return simplePrintf('<tr><td>%s</td><td>%s</td></tr>', [ revlink, txt ]); } //</NOLITE> // ENDFILE: diffpreview.js // STARTFILE: links.js //<NOLITE> ///////////////////// // LINK GENERATION // ///////////////////// // titledDiffLink --> titledWikiLink --> generalLink // wikiLink --> titledWikiLink --> generalLink // kateLink --> generalLink function titledDiffLink(l) { // article, text, title, from, to) { return titledWikiLink({article: l.article, action: l.to + '&oldid=' + l.from, newWin: l.newWin, noPopup: l.noPopup, text: l.text, title: l.title, /* hack: no oldid here */ actionName: 'diff'}); } function wikiLink(l) { //{article:article, action:action, text:text, oldid, newid}) { if (! (typeof l.article == typeof {} && typeof l.action == typeof '' && typeof l.text==typeof '')) return null; if (typeof l.oldid == 'undefined') l.oldid=null; if (!/^((edit|view|revert|render)$|(raw))/.test(l.action)) { l.oldid=null; } var hint=popupString(l.action + 'Hint'); // revertHint etc etc etc var oldidData=[l.oldid, safeDecodeURI(l.article)]; var revisionString = tprintf('revision %s of %s', oldidData); log('revisionString='+revisionString); switch (l.action) { case 'edit&section=new': hint = popupString('newSectionHint'); break; case 'edit&undo=': l.action += l.diff; hint = popupString('undoHint'); break; case 'raw&ctype=text/css': hint=popupString('rawHint'); break; case 'revert': var p=parseParams(pg.current.link.href); l.action='edit&autoclick=wpSave&autosummary=' + revertSummary(l.oldid, p.diff); if (p.diff=='prev') { l.action += '&direction=prev'; revisionString = tprintf('the revision prior to revision %s of %s', oldidData); } if (getValueOf('popupRevertSummaryPrompt')) { l.action += '&autosummaryprompt=true'; } if (getValueOf('popupMinorReverts')) { l.action += '&autominor=true'; } log('revisionString is now '+revisionString); break; case 'nullEdit': l.action='edit&autoclick=wpSave&autosummary=null'; break; case 'historyfeed': l.action='history&feed=rss'; break; case 'markpatrolled': l.action='markpatrolled&rcid='+l.rcid; } if (hint) { if (l.oldid) { hint = simplePrintf(hint, [revisionString]); } else { hint = simplePrintf(hint, [safeDecodeURI(l.article)]); } } else { hint = safeDecodeURI(l.article + '&action=' + l.action) + (l.oldid) ? '&oldid='+l.oldid : ''; } return titledWikiLink({article: l.article, action: l.action, text: l.text, newWin:l.newWin, title: hint, oldid: l.oldid, noPopup: l.noPopup}); } function revertSummary(oldid, diff) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { return revertSummaryQueried(oldid, diff); } if (typeof getValueOf('popupTimeOffset') == 'number' && /[?&]action=history/.test(document.location.href)) { var links=document.links; var numlinks=links.length; var date=null, editor=null; var dateRe = RegExp('^([0-9]{2}:[0-9]{2}),\s*(.*[1-3][0-9]{3})$'); for (var i=0; i<numlinks-1; ++i) { if (RegExp('oldid='+oldid).test(links[i].href) && dateRe.test(links[i].innerHTML)) { // help konqueror out by putting the time at the end var ds = links[i].innerHTML.replace(dateRe, '$2 $1'); // d is parsed according to current locale, in FF at least // this is only OK if the user has set the time offset in prefs! var d=new Date(+(new Date(ds)) - 1000*3600*getValueOf('popupTimeOffset')); // strip out zero seconds and timezone in date, since they're prolly bogus date=d.toString().replace(/([0-9]{2}:[0-9]{2}):00.*/, '$1'); editor=Title.fromURL(links[i+1].href).userName(); break; } } if (date && editor && diff != 'prev') { return simplePrintf(getValueOf('popupExtendedRevertSummary'), [date, editor, oldid]); } } if (diff != 'prev') { return simplePrintf(getValueOf('popupRevertSummary'), [ oldid ]); } return simplePrintf(getValueOf('popupRevertToPreviousSummary'), [ oldid ]); } function revertSummaryQueried(oldid, diff) { var ret=''; if (diff == 'prev') { ret=getValueOf('popupQueriedRevertToPreviousSummary'); } else { ret = getValueOf('popupQueriedRevertSummary'); } return ret + '&autorv=' + oldid; } function titledWikiLink(l) { // possible properties of argument: // article, action, text, title, oldid, actionName, className, noPopup // oldid = null is fine here // article and action are mandatory args if (typeof l.article == 'undefined' || typeof l.action=='undefined') { errlog('got undefined article or action in titledWikiLink'); return null; } var base = pg.wiki.titlebase + l.article.urlString(); var url=base; if (typeof l.actionName=='undefined' || !l.actionName) { l.actionName='action'; } // no need to add &action=view, and this confuses anchors if (l.action != 'view') { url = base + '&' + l.actionName + '=' + l.action; } if (typeof l.oldid!='undefined' && l.oldid) { url+='&oldid='+l.oldid; } var cssClass=pg.misc.defaultNavlinkClassname; if (typeof l.className!='undefined' && l.className) { cssClass=l.className; } return generalNavLink({url: url, newWin: l.newWin, title: (typeof l.title != 'undefined') ? l.title : null, text: (typeof l.text!='undefined')?l.text:null, className: cssClass, noPopup:l.noPopup}); } function getLastContrib(wikipage, newWin) { getHistoryInfo(wikipage, function(x){processLastContribInfo(x,{page: wikipage, newWin: newWin})}); } function processLastContribInfo(info, stuff) { if(!info.edits || !info.edits.length) { alert('Popups: an odd thing happened. Please retry.'); return; } if(!info.firstNewEditor) { alert(tprintf('Only found one editor: %s made %s edits', [info.edits[0].editor,info.edits.length])); return; } var newUrl=pg.wiki.titlebase + new Title(stuff.page).urlString() + '&diff=cur&oldid='+info.firstNewEditor.oldid; displayUrl(newUrl, stuff.newWin); } function getDiffSinceMyEdit(wikipage, newWin) { getHistoryInfo(wikipage, function(x){processDiffSinceMyEdit(x,{page: wikipage, newWin: newWin})}); } function processDiffSinceMyEdit(info, stuff) { if(!info.edits || !info.edits.length) { alert('Popups: something fishy happened. Please try again.'); return; } var friendlyName=stuff.page.split('_').join(' '); if(!info.myLastEdit) { alert(tprintf('Couldn\'t find an edit by %s\nin the last %s edits to\n%s', [info.userName, getValueOf('popupHistoryLimit'), friendlyName])); return; } if(info.myLastEdit.index==0) { alert(tprintf("%s seems to be the last editor to the page %s", [info.userName, friendlyName])); return; } var newUrl=pg.wiki.titlebase + new Title(stuff.page).urlString() + '&diff=cur&oldid='+ info.myLastEdit.oldid; displayUrl(newUrl, stuff.newWin); } function displayUrl(url, newWin){ if(newWin) { window.open(url); } else { document.location=url; } } function purgePopups() { processAllPopups(true); setupCache(); // deletes all cached items (not browser cached, though...) pg.option={}; abortAllDownloads(); } function processAllPopups(nullify, banish) { for (var i=0; i<pg.current.links.length; ++i) { if (!pg.current.links[i].navpopup) { continue; } (nullify || banish) && pg.current.links[i].navpopup.banish(); nullify && (pg.current.links[i].navpopup=null); } } function disablePopups(){ processAllPopups(false, true); setupTooltips(null, true); } function togglePreviews() { processAllPopups(true, true); pg.option.simplePopups=!pg.option.simplePopups; abortAllDownloads(); } function magicHistoryLink(l) { // FIXME use onclick change href trick to sort this out instead of window.open var jsUrl='', title=''; switch(l.id) { case 'lastContrib': jsUrl=simplePrintf('javascript:getLastContrib(\'%s\',%s)', [l.article.toString(true).split("'").join("\\'"), l.newWin]); title=popupString('lastContribHint'); break; case 'sinceMe': jsUrl=simplePrintf('javascript:getDiffSinceMyEdit(\'%s\',%s)', [l.article.toString(true).split("'").join("\\'"), l.newWin]); title=popupString('sinceMeHint'); break; } return generalNavLink({url: jsUrl, newWin: false, // can't have new windows with JS links, I think title: title, text: l.text, noPopup: l.noPopup}); } function popupMenuLink(l) { var jsUrl=simplePrintf('javascript:%s()', [l.id]); var title=popupString(simplePrintf('%sHint', [l.id])); return generalNavLink({url: jsUrl, newWin:false, title:title, text:l.text, noPopup:l.noPopup}); } function specialLink(l) { // properties: article, specialpage, text, sep if (typeof l.specialpage=='undefined'||!l.specialpage) return null; var base = pg.wiki.titlebase + pg.ns.special+':'+l.specialpage; if (typeof l.sep == 'undefined' || l.sep===null) l.sep='&target='; var article=l.article.urlString({keepSpaces: l.specialpage=='Search'}); var hint=popupString(l.specialpage+'Hint'); switch (l.specialpage) { case 'Log': switch (l.sep) { case '&user=': hint=popupString('userLogHint'); break; case '&type=block&page=': hint=popupString('blockLogHint'); break; case '&page=': hint=popupString('pageLogHint'); break; case '&type=protect&page=': hint=popupString('protectLogHint'); break; case '&type=delete&page=': hint=popupString('deleteLogHint'); break; default: log('Unknown log type, sep=' + l.sep); hint='Missing hint (FIXME)'; } break; case 'Prefixindex': article += '/'; break; } if (hint) hint = simplePrintf(hint, [safeDecodeURI(l.article)]); else hint = safeDecodeURI(l.specialpage+':'+l.article) ; var url = base + l.sep + article; return generalNavLink({url: url, title: hint, text: l.text, newWin:l.newWin, noPopup:l.noPopup}); } function generalLink(l) { // l.url, l.text, l.title, l.newWin, l.className, l.noPopup if (typeof l.url=='undefined') return null; // only quotation marks in the url can screw us up now... I think var url=l.url.split('"').join('%22'); var ret='<a href="' + url + '"'; if (typeof l.title!='undefined' && l.title) { ret += ' title="' + l.title + '"'; } if (l.noPopup) { ret += ' noPopup=1'; } var newWin; if (typeof l.newWin=='undefined' || l.newWin===null) { newWin=getValueOf('popupNewWindows'); } else { newWin=l.newWin; } if (newWin) { ret += ' target="_blank"'; } if (typeof l.className!='undefined'&&l.className) { ret+=' class="'+l.className+'"'; } ret += '>'; if (typeof l.text==typeof '') { ret+= l.text; } ret +='</a>'; return ret; } function appendParamsToLink(linkstr, params) { var sp=linkstr.parenSplit(RegExp('(href="[^"]+?)"', 'i')); if (sp.length<2) return null; var ret=sp.shift() + sp.shift(); ret += '&' + params + '"'; ret += sp.join(''); return ret; } function changeLinkTargetLink(x) { // newTarget, text, hint, summary, clickButton, minor, title (optional) { if (x.newTarget) { log ('changeLinkTargetLink: newTarget=' + x.newTarget); } // optional: oldTarget (in wikitext) // if x.newTarget omitted or null, remove the link //x.text=encodeURI(x.text); // this buggers things up on zh.wikipedia.org and doesn't seem necessary x.clickButton=encodeURI(x.clickButton); // FIXME: first character of page title as well as namespace should be case insensitive // <nowiki> eg [[category:foo]] and [[Category:Foo]] are equivalent </nowiki> // this'll break if charAt(0) is nasty var cA=literalizeRegex(x.oldTarget); var chs=cA.charAt(0).toUpperCase(); chs='['+chs + chs.toLowerCase()+']'; var currentArticleRegexBit=chs+cA.substring(1); currentArticleRegexBit=currentArticleRegexBit .split(RegExp('[_ ]+', 'g')).join('[_ ]+') .split('\\(').join('(?:%2528|\\()') .split('\\)').join('(?:%2529|\\))'); // leading and trailing space should be ignored, and anchor bits optional: currentArticleRegexBit = '\\s*(' + currentArticleRegexBit + '(?:#[^\\[\\|]*)?)\\s*'; // e.g. Computer (archaic) -> \s*([Cc]omputer[_ ](?:%2528|\()archaic(?:%2528|\)))\s* // <nowiki> // autoedit=s~\[\[([Cc]ad)\]\]~[[Computer-aided%20design|$1]]~g;s~\[\[([Cc]AD)[|]~[[Computer-aided%20design|~g // </nowiki> var title=x.title || mw.config.get('wgPageName').split('_').join(' '); var lk=titledWikiLink({article: new Title(title), newWin:x.newWin, action: 'edit', text: x.text, title: x.hint, className: 'popup_change_title_link' }); var cmd=''; if (x.newTarget) { // escape '&' and other nasties var t=encodeURI(x.newTarget); var s=encodeURI(literalizeRegex(x.newTarget)); // <nowiki> cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'\\]\\]~[['+t+'|$1]]~g;'; cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'[|]~[['+t+'|~g;'; cmd += 's~\\[\\['+s + '\\|' + s + '\\]\\]~[[' + t + ']]~g'; } else { cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'\\]\\]~$1~g;'; cmd += 's~\\[\\['+currentArticleRegexBit+'[|](.*?)\\]\\]~$2~g'; } cmd += '&autoclick='+x.clickButton; cmd += ( x.minor == null ) ? '' : '&autominor='+x.minor; cmd += ( x.watch == null ) ? '' : '&autowatch='+x.watch; cmd += '&autosummary='+x.summary; return appendParamsToLink(lk, 'autoedit='+cmd); } // </nowiki> function redirLink(redirMatch, article) { // NB redirMatch is in wikiText var ret=''; if (getValueOf('popupAppendRedirNavLinks') && getValueOf('popupNavLinks')) { ret += '<hr>'; if (getValueOf('popupFixRedirs') && typeof autoEdit != 'undefined' && autoEdit) { log('redirLink: newTarget=' + redirMatch); ret += addPopupShortcut( changeLinkTargetLink( {newTarget: redirMatch, text: popupString('Redirects'), hint: popupString('Fix this redirect'), summary: simplePrintf(getValueOf('popupFixRedirsSummary'), [article.toString(), redirMatch ]), oldTarget: article.toString(), clickButton: getValueOf('popupRedirAutoClick'), minor: true, watch: getValueOf('popupWatchRedirredPages')}) , 'R'); ret += popupString(' to '); } else ret += popupString('Redirects') + popupString(' to '); return ret; } else return '<br> ' + popupString('Redirects') + popupString(' to ') + titledWikiLink({article: new Title().fromWikiText(redirMatch), action: 'view', /* FIXME: newWin */ text: safeDecodeURI(redirMatch), title: popupString('Bypass redirect')}); } function arinLink(l) { if (!saneLinkCheck(l)) { return null; } if ( ! l.article.isIpUser() || ! pg.wiki.wikimedia) return null; var uN=l.article.userName(); return generalNavLink({url:'http://ws.arin.net/cgi-bin/whois.pl?queryinput=' + escape(uN), newWin:l.newWin, title: tprintf('Look up %s in ARIN whois database', [uN]), text: l.text, noPopup:1}); } function toolDbName(cookieStyle) { var ret=null; var theWiki=pg.wiki.hostname.split('.')[1]; if (pg.wiki.hostname==pg.wiki.commons) { ret = 'commonswiki'; } else { switch(theWiki) { case 'wikipedia': case 'wikimedia': ret = pg.wiki.lang + 'wiki'; break; default: ret = pg.wiki.lang + theWiki; break; } } if (!cookieStyle) { ret+= '_p'; } return ret; } function saneLinkCheck(l) { if (typeof l.article != typeof {} || typeof l.text != typeof '') { return false; } return true; } function kateLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; if (! pg.wiki.wikimedia) return null; var uN=l.article.userName(); var tool=getValueOf('popupEditCounterTool'); var url; var defaultToolUrl='http://tools.wikimedia.de/~$3/cgi-bin/Tool1/wannabe_kate?username=$1&site=en.wikipedia.org&$2'; switch(tool) { case 'custom': url=simplePrintf(getValueOf('popupEditCounterUrl'), [ escape(uN), toolDbName() ]); break; default: url=simplePrintf(defaultToolUrl, [ escape(uN), toolDbName(), tool ]); } return generalNavLink({url:url, title: tprintf('katelinkHint', [uN]), newWin:l.newWin, text: l.text, noPopup:1}); } function contribsTreeLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; if (! pg.wiki.wikimedia) return null; var uN=l.article.userName(); var url='http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/contribution_tree?dbname='; url += toolDbName() + '&user='+ escape(uN); return generalNavLink({url:url, title: tprintf('contribsTreeHint', [uN]), newWin:l.newWin, text: l.text, noPopup:1}); } function globalSearchLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; var base='http://vs.aka-online.de/cgi-bin/globalwpsearch.pl?timeout=120&search='; var article=l.article.urlString({keepSpaces:true}); return generalNavLink({url:base + article, newWin:l.newWin, title: tprintf('globalSearchHint', [article]), text: l.text, noPopup:1}); } function googleLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; var base='http://www.google.com/search?q='; var article=l.article.urlString({keepSpaces:true}); return generalNavLink({url:base + '%22' + article + '%22', newWin:l.newWin, title: tprintf('googleSearchHint', [article]), text: l.text, noPopup:1}); } function editorListLink(l) { if(!saneLinkCheck(l)) return null; var article= l.article.articleFromTalkPage() || l.article; var base='http://tools.wikimedia.de/~tim/counter/?page='; return generalNavLink({url:base+article.urlString(), title: tprintf('editorListHint', [article]), newWin:l.newWin, text: l.text, noPopup:1}); } function generalNavLink(l) { l.className = (l.className==null) ? 'popupNavLink' : l.className; return generalLink(l); } ////////////////////////////////////////////////// // magic history links // function getHistoryInfo(wikipage, whatNext) { log('getHistoryInfo'); getHistory(wikipage, whatNext ? function(d){whatNext(processHistory(d));} : processHistory); } // FIXME eliminate pg.idNumber ... how? :-( function getHistory(wikipage, onComplete) { log('getHistory'); var url; if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { url = pg.wiki.wikibase + '/query.php?format=json&what=revisions&titles=' + new Title(wikipage).urlString() + '&rvlimit=' + getValueOf('popupHistoryLimit'); } else { url = pg.wiki.titlebase + new Title(wikipage).urlString() + '&action=history' + '&limit=' + getValueOf('popupHistoryLimit'); } log('getHistory: url='+url); return startDownload(url, pg.idNumber+'history', onComplete); } function processHistory(download) { if (getValueOf('popupUseQueryInterface')) { return processHistoryQuery(download); } return processHistoryScreenScrape(download); } function processHistoryScreenScrape(download) { // screen scrape alert var d=download.data; // pg.misc.data=d; // for debugging var edits=[]; var split=d.split('<li>'); for (var i=0; i<split.length; ++i) { var histRe=RegExp( '^[(].*?type="radio" value="([0-9]*)".*?class=\'history-user\'>' + '<a href="(/wiki/User:|/w/index.php[?]title=(Special:Contributions&amp;target=|User:))([^&"]*)'); var match=histRe.exec(split[i]); if (match) { edits.push({ oldid: match[1], editor: match[4] }); } } var userName=getValueOf('popupUserName') || Cookie.read(pg.wiki.userNameCookie).split('+').join('_'); return finishProcessHistory(edits, userName); } function processHistoryQuery(download) { log ('processHistoryQuery'); var d=download.data; log('d='+d); var jsobj; try { log('trying to parse JSON'); log('jsobj=' + d); eval('jsobj=' + d); log('done eval; jsobj='+jsobj); window.x=jsobj; var p=jsobj['pages']; log('got p'); for (var pageid in p) { var revisions=p[pageid]['revisions']; // we only get the first one break; } log('got revisions'); log(revisions.length +' of them'); } catch (someError) { log('Something went wrong with JSON business'); return finishProcessHistory([]); } var edits=[]; for (var i=0; i<revisions.length; ++i) { edits.push({ oldid: revisions[i]['revid'], editor: revisions[i]['user'] }); } log('processed ' + edits.length + ' edits'); var userName=getValueOf('popupUserName') || unescape(Cookie.read(pg.wiki.userNameCookie).split('+').join(' ')); return finishProcessHistory(edits, userName); } function finishProcessHistory(edits, userName) { var histInfo={}; histInfo.edits=edits; histInfo.userName=userName; for (var i=0; i<edits.length; ++i) { if (typeof histInfo.myLastEdit == 'undefined' && userName && edits[i].editor==userName) { histInfo.myLastEdit={index: i, oldid: edits[i].oldid, previd: (i==0 ? null : edits[i-1].oldid)}; } if (typeof histInfo.firstNewEditor == 'undefined' && edits[i].editor != edits[0].editor) { histInfo.firstNewEditor={index:i, oldid:edits[i].oldid, previd: (i==0 ? null : edits[i-1].oldid)}; } } //pg.misc.historyInfo=histInfo; return histInfo; } //</NOLITE> // ENDFILE: links.js // STARTFILE: options.js ////////////////////////////////////////////////// // options // check for cookies and existing value, else use default function defaultize(x) { var val=null; if (x!='popupCookies') { defaultize('popupCookies'); if (pg.option.popupCookies && (val=Cookie.read(x))) { pg.option[x]=val; return; } } if (pg.option[x]===null || typeof pg.option[x]=='undefined') { if (typeof window[x] != 'undefined' ) pg.option[x]=window[x]; else pg.option[x]=pg.optionDefault[x]; } } function newOption(x, def) { pg.optionDefault[x]=def; } function setDefault(x, def) { return newOption(x, def); } function getValueOf(varName) { defaultize(varName); return pg.option[varName]; } function useDefaultOptions() { // for testing for (var p in pg.optionDefault) { pg.option[p]=pg.optionDefault[p]; if (typeof window[p]!='undefined') { delete window[p]; } } } function setOptions() { // user-settable parameters and defaults // Basic options newOption('popupDelay', 0.5); newOption('popupHideDelay', 0.5); newOption('simplePopups', false); newOption('popupStructure', 'shortmenus'); // see later - default for popupStructure is 'original' if simplePopups is true newOption('popupActionsMenu', true); newOption('popupSetupMenu', true); newOption('popupAdminLinks', false); newOption('popupShortcutKeys', false); newOption('popupHistoricalLinks', true); newOption('popupOnlyArticleLinks', true); newOption('removeTitles', true); newOption('popupMaxWidth', 350); newOption('popupInitialWidth', false); // integer or false newOption('popupSimplifyMainLink', true); newOption('popupAppendRedirNavLinks', true); newOption('popupTocLinks', false); newOption('popupSubpopups', true); newOption('popupUserName', ''); // should be magically detected with cookies if this isn't set newOption('popupDragHandle', false /* 'popupTopLinks'*/); newOption('popupLazyPreviews', true); newOption('popupLazyDownloads', true); newOption('popupAllDabsStubs', false); newOption('popupDebugging', false); newOption('popupAdjustDiffDates', true); newOption('popupActiveNavlinks', true); newOption('popupModifier', false); // ctrl, shift, alt or meta //<NOLITE> // images newOption('popupImages', true); newOption('imagePopupsForImages', true); newOption('popupNeverGetThumbs', false); newOption('popupImagesFromThisWikiOnly', false); newOption('popupMinImageWidth', 50); newOption('popupLoadImagesSequentially', false); //newOption('popupImagesToggleSize', true); newOption('popupThumbAction', 'imagepage'); //'sizetoggle'); newOption('popupImageSize', 60); newOption('popupShowNonCommonsImages', false); // redirs, dabs, reversion newOption('popupFixRedirs', false); newOption('popupRedirAutoClick', 'wpDiff'); newOption('popupFixDabs', false); newOption('popupRevertSummaryPrompt', false); newOption('popupMinorReverts', false); newOption('popupRedlinkRemoval', false); newOption('popupWatchDisambiggedPages', null); newOption('popupWatchRedirredPages', null); // navlinks newOption('popupNavLinks', true); newOption('popupNavLinkSeparator', ' &sdot; '); newOption('popupLastEditLink', true); newOption('popupEditCounterTool', 'interiot'); newOption('popupEditCounterUrl', ''); newOption('popupExtraUserMenu', ''); //</NOLITE> // previews etc newOption('popupPreviews', true); newOption('popupSummaryData', true); newOption('popupMaxPreviewSentences', 5); newOption('popupMaxPreviewCharacters', 600); newOption('popupLastModified', true); newOption('popupPreviewKillTemplates', true); newOption('popupPreviewRawTemplates', false); newOption('popupPreviewFirstParOnly', true); newOption('popupPreviewCutHeadings', true); //<NOLITE> // diffs newOption('popupPreviewDiffs', true); newOption('popupDiffMaxLines', 100); newOption('popupDiffContextLines', 2); newOption('popupDiffContextCharacters', 40); newOption('popupDiffDates', true); newOption('popupDiffDatePrinter', 'toLocaleString'); // edit summaries. God, these are ugly. newOption('popupFixDabsSummary', popupString('defaultpopupFixDabsSummary') ); newOption('popupExtendedRevertSummary', popupString('defaultpopupExtendedRevertSummary') ); newOption('popupTimeOffset', null); newOption('popupRevertSummary', popupString('defaultpopupRevertSummary') ); newOption('popupRevertToPreviousSummary', popupString('defaultpopupRevertToPreviousSummary') ); newOption('popupQueriedRevertSummary', popupString('defaultpopupQueriedRevertSummary') ); newOption('popupQueriedRevertToPreviousSummary', popupString('defaultpopupQueriedRevertToPreviousSummary') ); newOption('popupFixRedirsSummary', popupString('defaultpopupFixRedirsSummary') ); newOption('popupRedlinkSummary', popupString('defaultpopupRedlinkSummary') ); newOption('popupRmDabLinkSummary', popupString('defaultpopupRmDabLinkSummary') ); //</NOLITE> // misc newOption('popupCookies', false); newOption('popupHistoryLimit', 50); //<NOLITE> newOption('popupFilters', [popupFilterStubDetect, popupFilterDisambigDetect, popupFilterPageSize, popupFilterCountLinks, popupFilterCountImages, popupFilterCountCategories, popupFilterLastModified]); newOption('extraPopupFilters', []); newOption('popupOnEditSelection', 'cursor'); newOption('popupUseQueryInterface', true); newOption('popupPreviewHistory', true); newOption('popupImageLinks', true); newOption('popupCategoryMembers', true); newOption('popupHistoryPreviewLimit', 25); newOption('popupContribsPreviewLimit',25); //</NOLITE> // new windows newOption('popupNewWindows', false); newOption('popupLinksNewWindow', {'lastContrib': true, 'sinceMe': true}); // regexps newOption('popupDabRegexp', '([{][{]\\s*disambig|disambig\\s*[}][}]|disamb\\s*[}][}]|dab\\s*[}][}])|[{][{]\\s*(((geo|hn|road?|school|number)dis)|[234][lc][acw]|shipindex)(\\s*[|][^}]*)?\\s*[}][}]|is a .*disambiguation.*page'); newOption('popupStubRegexp', '(sect)?stub[}][}]|This .*-related article is a .*stub'); newOption('popupImageVarsRegexp', 'image|image_(?:file|skyline|name|flag|seal)|cover|badge|logo'); } // ENDFILE: options.js // STARTFILE: strings.js //<NOLITE> ////////////////////////////////////////////////// // Translatable strings ////////////////////////////////////////////////// // // See instructions at // //en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools/Navigation_popups/Translation // <nowiki> pg.string = { ///////////////////////////////////// // summary data, searching etc. ///////////////////////////////////// 'article': 'article', 'category': 'category', 'categories': 'categories', 'image': 'image', 'images': 'images', 'stub': 'stub', 'section stub': 'section stub', 'Empty page': 'Empty page', 'kB': 'kB', 'bytes': 'bytes', 'day': 'day', 'days': 'days', 'hour': 'hour', 'hours': 'hours', 'minute': 'minute', 'minutes': 'minutes', 'second': 'second', 'seconds': 'seconds', 'week': 'week', 'weeks': 'weeks', 'search': 'search', 'SearchHint': 'Find English Wikipedia articles containing %s', 'web': 'web', 'global': 'global', 'globalSearchHint': 'Search across Wikipedias in different languages for %s', 'googleSearchHint': 'Google for %s', ///////////////////////////////////// // article-related actions and info // (some actions also apply to user pages) ///////////////////////////////////// 'actions': 'actions', ///// view articles and view talk 'popupsMenu': 'popups', 'togglePreviewsHint': 'Toggle preview generation in popups on this page', 'toggle previews': 'toggle previews', 'reset': 'reset', 'more...': 'more...', 'disable': 'disable popups', 'disablePopupsHint': 'Disable popups on this page. Reload page to re-enable.', 'historyfeedHint': 'RSS feed of recent changes to this page', 'purgePopupsHint': 'Reset popups, clearing all cached popup data.', 'PopupsHint': 'Reset popups, clearing all cached popup data.', 'spacebar': 'space', 'view': 'view', 'view article': 'view article', 'viewHint': 'Go to %s', 'talk': 'talk', 'talk page': 'talk page', 'this&nbsp;revision': 'this&nbsp;revision', 'revision %s of %s': 'revision %s of %s', 'Revision %s of %s': 'Revision %s of %s', 'the revision prior to revision %s of %s': 'the revision prior to revision %s of %s', 'Toggle image size': 'Click to toggle image size', 'del': 'del', ///// delete, protect, move 'delete': 'delete', 'deleteHint': 'Delete %s', 'undeleteShort': 'un', 'UndeleteHint': 'Show the deletion history for %s', 'protect': 'protect', 'protectHint': 'Restrict editing rights to %s', 'unprotectShort': 'un', 'unprotectHint': 'Allow %s to be edited by anyone again', 'move': 'move', 'move page': 'move page', 'MovepageHint': 'Change the title of %s', 'edit': 'edit', ///// edit articles and talk 'edit article': 'edit article', 'editHint': 'Change the content of %s', 'edit talk': 'edit talk', 'new': 'new', 'new topic': 'new topic', 'newSectionHint': 'Start a new section on %s', 'null edit': 'null edit', 'nullEditHint': 'Submit an edit to %s, making no changes ', 'hist': 'hist', ///// history, diffs, editors, related 'history': 'history', 'historyHint': 'List the changes made to %s', 'last': 'last', 'lastEdit': 'lastEdit', 'mark patrolled': 'mark patrolled', 'markpatrolledHint': 'Mark this edit as patrolled', 'show last edit': 'most recent edit', 'Show the last edit': 'Show the effects of the most recent change', 'lastContrib': 'lastContrib', 'last set of edits': 'latest edits', 'lastContribHint': 'Show the net effect of changes made by the last editor', 'cur': 'cur', 'diffCur': 'diffCur', 'Show changes since revision %s': 'Show changes since revision %s', '%s old': '%s old', // as in 4 weeks old 'oldEdit': 'oldEdit', 'purge': 'purge', 'purgeHint': 'Demand a fresh copy of %s', 'raw': 'source', 'rawHint': 'Download the source of %s', 'render': 'simple', 'renderHint': 'Show a plain HTML version of %s', 'Show the edit made to get revision': 'Show the edit made to get revision', 'sinceMe': 'sinceMe', 'changes since mine': 'diff my edit', 'sinceMeHint': 'Show changes since my last edit', 'Couldn\'t find an edit by %s\nin the last %s edits to\n%s': 'Couldn\'t find an edit by %s\nin the last %s edits to\n%s', 'eds': 'eds', 'editors': 'editors', 'editorListHint': 'List the users who have edited %s', 'related': 'related', 'relatedChanges': 'relatedChanges', 'related changes': 'related changes', 'RecentchangeslinkedHint': 'Show changes in articles related to %s', 'editOld': 'editOld', ///// edit old version, or revert 'rv': 'rv', 'revert': 'revert', 'revertHint': 'Revert to %s', 'defaultpopupRedlinkSummary': 'Removing link to empty page [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupFixDabsSummary': 'Disambiguate [[%s]] to [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupFixRedirsSummary': 'Redirect bypass from [[%s]] to [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupExtendedRevertSummary': 'Revert to revision dated %s by %s, oldid %s using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupRevertToPreviousSummary': 'Revert to the revision prior to revision %s using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupRevertSummary': 'Revert to revision %s using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupQueriedRevertToPreviousSummary': 'Revert to the revision prior to revision $1 dated $2 by $3 using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupQueriedRevertSummary': 'Revert to revision $1 dated $2 by $3 using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'defaultpopupRmDabLinkSummary': 'Remove link to dab page [[%s]] using [[:en:Wikipedia:Tools/Navigation_popups|popups]]', 'Redirects': 'Redirects', // as in Redirects to ... ' to ': ' to ', // as in Redirects to ... 'Bypass redirect': 'Bypass redirect', 'Fix this redirect': 'Fix this redirect', 'disambig': 'disambig', ///// add or remove dab etc. 'disambigHint': 'Disambiguate this link to [[%s]]', 'Click to disambiguate this link to:': 'Click to disambiguate this link to:', 'remove this link': 'remove this link', 'remove all links to this page from this article': 'remove all links to this page from this article', 'remove all links to this disambig page from this article': 'remove all links to this disambig page from this article', 'mainlink': 'mainlink', ///// links, watch, unwatch 'wikiLink': 'wikiLink', 'wikiLinks': 'wikiLinks', 'links here': 'links here', 'whatLinksHere': 'whatLinksHere', 'what links here': 'what links here', 'WhatlinkshereHint': 'List the pages that are hyperlinked to %s', 'unwatchShort': 'un', 'watchThingy': 'watch', // called watchThingy because {}.watch is a function 'watchHint': 'Add %s to my watchlist', 'unwatchHint': 'Remove %s from my watchlist', 'Only found one editor: %s made %s edits': 'Only found one editor: %s made %s edits', '%s seems to be the last editor to the page %s': '%s seems to be the last editor to the page %s', 'rss': 'rss', ///////////////////////////////////// // diff previews ///////////////////////////////////// 'Diff truncated for performance reasons': 'Diff truncated for performance reasons', 'Old revision': 'Old revision', 'New revision': 'New revision', 'Something went wrong :-(': 'Something went wrong :-(', 'Empty revision, maybe non-existent': 'Empty revision, maybe non-existent', 'Unknown date': 'Unknown date', ///////////////////////////////////// // other special previews ///////////////////////////////////// 'Empty category': 'Empty category', 'Category members (%s shown)': 'Category members (%s shown)', 'No image links found': 'No image links found', 'File links': 'File links', 'not commons': 'There is no file with this name on the Wikimedia Commons.', 'commons only': 'This file is from the Wikimedia Commons.', 'No image found': 'No image found', 'commons dupe': 'The same file appears to be available on the Wikimedia Commons.', 'commons conflict': 'A different file with the same name is available on the Wikimedia Commons.', ///////////////////////////////////// // user-related actions and info ///////////////////////////////////// 'user': 'user', ///// user page, talk, email, space 'user&nbsp;page': 'user&nbsp;page', 'user talk': 'user talk', 'edit user talk': 'edit user talk', 'leave comment': 'leave comment', 'email': 'email', 'email user': 'email user', 'EmailuserHint': 'Send an email to %s', 'space': 'space', // short form for userSpace link 'PrefixindexHint': 'Show pages in the userspace of %s', 'count': 'count', ///// contributions, tree, log 'edit counter': 'edit counter', 'katelinkHint': 'Count the countributions made by %s', 'contribs': 'contribs', 'contributions': 'contributions', 'ContributionsHint': 'List the contributions made by %s', 'tree': 'tree', 'contribsTreeHint': 'Explore %s\'s contributions by namespace and by article', 'log': 'log', 'user log': 'user log', 'userLogHint': 'Show %s\'s user log', 'arin': 'ARIN lookup', ///// ARIN lookup, block user or IP 'Look up %s in ARIN whois database': 'Look up %s in the ARIN whois database', 'unblockShort': 'un', 'block': 'block', 'block user': 'block user', 'IpblocklistHint': 'Unblock %s', 'BlockipHint': 'Prevent %s from editing', 'block log': 'block log', 'blockLogHint': 'Show the block log for %s', 'protectLogHint': 'Show the protection log for %s', 'pageLogHint': 'Show the page log for %s', 'deleteLogHint': 'Show the deletion log for %s', 'Invalid %s %s': 'The option %s is invalid: %s', 'No backlinks found': 'No backlinks found', ' and more': ' and more', 'undo': 'undo', 'undoHint': 'undo this edit', 'Download preview data': 'Download preview data', ///////////////////////////////////// // Autoediting ///////////////////////////////////// 'Enter a non-empty edit summary or press cancel to abort': 'Enter a non-empty edit summary or press cancel to abort', 'Failed to get revision information, please edit manually.\n\n': 'Failed to get revision information, please edit manually.\n\n', 'The %s button has been automatically clicked. Please wait for the next page to load.': 'The %s button has been automatically clicked. Please wait for the next page to load.', 'Could not find button %s. Please check the settings in your javascript file.': 'Could not find button %s. Please check the settings in your javascript file.', ///////////////////////////////////// // Popups setup ///////////////////////////////////// 'Open full-size image': 'Open full-size image', 'zxy': 'zxy' }; // </nowiki> function popupString(str) { if (typeof popupStrings != 'undefined' && popupStrings && popupStrings[str]) { return popupStrings[str]; } if (pg.string[str]) { return pg.string[str]; } return str; } function tprintf(str,subs) { if (typeof subs != typeof []) { subs = [subs]; } return simplePrintf(popupString(str), subs); } //</NOLITE> // ENDFILE: strings.js 5st51ka1xoce3b113wflqhq8a94hn29 0 10693 335827 333959 2026-05-25T08:43:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335827 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សហព័ន្ធរុស្ស៊ី | native_name = {{nobold|Российская Федерация}} | common_name = រុស្ស៊ី | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិរុស្ស៊ី|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆកររុស្ស៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិរុស្ស៊ី|"Государственный гимн<br />Российской Федерации"]]<br />{{small|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី")}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]</div> | image_map = Russia on the globe (+claims hatched) (Russia centered).svg | map_caption = ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ម៉ូស្គូ]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសារុស្ស៊ី]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|title=(ភាសាអង់គ្លេស) រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី – ជំពូក ៣៖ រចនាសម្ព័ន្ធសហព័ន្ធ, មាត្រា ៦៨|work=constitution.ru|access-date=22 មេសា 2015}}</ref> | languages2_type = {{nobold|[[ភាសាទទួលស្គាល់ជាតិ]]}} | languages2 = សូមមើល [[ភាសារបស់រុស្ស៊ី]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨០.៩% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ៣.៩% [[តាតារ]] | ១.៤% [[ជនជាតិ​អ៊ុយក្រែននៅរុស្ស៊ី|អ៊ុយក្រែន]] | ១.១% [[បាស្គារ]] | ១.០% [[ជនជាតិឈូវ៉ាស|ឈូវ៉ាស]] | ១.០% [[ជនជាតិឆេឆិន|ឆេឆិន]] | ១០.៧% [[ក្រុមជនជាតិនៅរុស្ស៊ី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០១០ | ethnic_groups_ref = <ref name="perepis-2010.ru">{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|archive-date=18 មករា 2012|title=ВПН-2010|website=perepis-2010.ru|access-date=2021-02-17|archivedate=2012-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118212344/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយម]]ក្រោម[[របបផ្ដាច់ការ|អំណាចផ្ដាច់ការ]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​រុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]] | leader_title3 = [[ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | leader_name3 = [[វ៉ាលិនធីណា ម៉ាតវីយ៉េងកូ]] | leader_title4 = [[ប្រធាន​សភា​ឌូម៉ា]] | leader_name4 = [[វីច្ឆេស្លាវ វ៉ូឡូឌីន]] | leader_title5 = [[តុលាការកំពូលរុស្ស៊ី|ប្រធានតុលាការកំពូល]] | leader_name5 = [[វីច្ឆេស្លាវ ឡេបេដេវ]] | legislature = [[សភា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|សភា​សហព័ន្ធ]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] | lower_house = [[សភា​ឌូម៉ា]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[រាជវង្សរូរីគ]]បាននិម្មិតឡើង | established_date2 = ៨៦២ | established_event3 = {{nowrap|[[រូសកៀវ]]}} | established_date3 = ៨៧៩ | established_event4 = [[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]] | established_date4 = ១២៨៣ | established_event5 = [[អាណាចក្រ​ត្សារ​រុស្ស៊ី]] | established_date5 = ១៦ មករា ១៥៤៧ | established_event6 = [[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភព​រុស្ស៊ី]] | established_date6 = ២ វិច្ឆិកា ១៧២១ | established_event8 = [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|របបរាជាធិបតេយ្យ]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល | established_date8 = ១៥ មីនា ១៩១៧ | established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងបាឡាវេហ្សា|សហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] | established_date9 = ១២ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event10 =[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | established_date10 = ១២ ធ្នូ ១៩៩៣ | established_event11 = [[សាធារណរដ្ឋគ្រីមៀរ|ការទទួលស្គាល់]]រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត | established_date11 = ១៨ មីនា ២០១៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១៧,១២៥,១៩១ | area_rank = ទី១ | percent_water = ១៣<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 កក្កដា 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 មេសា 2008 |archivedate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ១៤៧,១៨២,១២៣ ([[ជំរឿនរុស្ស៊ី (២០២១)|ជំរឿនឆ្នាំ២០២១]])<ref name="census2021">រាប់ទាំងប្រជាជនរស់នៅក្នុង[[គ្រីមៀ|ឧបទ្វីបគ្រីមៀ]]ដែលមានចំនួន ២,៤៨២,៤៥០ {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Том 1. Численность и размещение населения |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]] |access-date=3 September 2022 |archivedate=24 មករា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> {{nowrap|(រាប់ទាំងតំបន់គ្រីមៀ)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |work=[[សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|សេវាស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធ]] |access-date=30 January 2022 |archivedate=24 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} | population_estimate_year = ២០២២ | population_estimate_rank = ទី​៩ | population_density_km2 = ៨.៤ | population_density_rank = ទី​១៨១ | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP = {{increase}} ៤.៦៥០ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី៦ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣១,៩៦៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៩ | GDP_nominal = {{increase}} ២.១៣៣ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_rank = ទី៩ | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៤,៦៦៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៥ | HDI_year = ២០១៩ | HDI = ០.៨២៤<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_rank = ទី​៥២ | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=(ភាសាអង់គ្លេស) របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០២០|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]|date=15 ធ្នូ 2020|access-date=15 ធ្នូ 2020}}</ref> | Gini = ៣៦.០<!--អនុញ្ញាតតែតួលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០២០ | Gini_rank = ទី៩៨ | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 មករា 2023}}</ref> | Gini_change = decrease | currency = [[រូបរុស្ស៊ី (រូបិយវត្ថុ)|រូប]] ('''₽''') | currency_code = RUB | time_zone = | utc_offset = +២ ទៅ +១២ | time_zone_DST = | drives_on = ស្ដាំ | iso3166code = RU | cctld = {{unbulleted list|[[.ru]]|([[.рф]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅរុស្ស៊ី|+៧]] | religion_year = ២០១២ | religion_ref = <ref name="Pew2017"/> | religion = {{unbulleted list | ៤៧.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>៤១% [[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|អូស្សូដក់]]<br/>៦.៤% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗទៀត | ៣៨.២% គ្មានជំនឿសាសនា | ៦.៥% [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៤% [[សាសនានៅរុស្ស៊ី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] | ៥.៥% គ្មានចម្លើយ}} }} '''ប្រទេសរុស្ស៊ី''' ([[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Россия, ''រ៉ូស្ស៊ីយ៉ា'') ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការថា '''សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ី''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែលលាតសន្ធឹងពីភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]មកដល់តំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]។ រុស្ស៊ីមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៧,១២៥,១៩១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលស្មើនឹងមួយភាគប្រាំបីនៃផ្ទៃដីដែលមានមនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី ហើយលាតត្រដាងឆ្លងកាត់[[ម៉ោងនៅរុស្ស៊ី|ល្វែងម៉ោងចំនួន ១១]] និងមានព្រំដែនជាប់នឹង[[ព្រំដែនរុស្ស៊ី|ប្រទេសអធិបតេយ្យចំនួន ១៦]]។ វាជាប្រទេសដែល មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]] និងជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទី ៩]] ហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ផងដែរ។ ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជារដ្ឋធានី និងជា[[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរុស្ស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទីក្រុងធំបំផុត]]នៅក្នុងប្រទេស ខណៈឯទីក្រុង[[សង់ពីទ័របួរ]]គឺជាទីក្រុងធំបន្ទាប់ទីពីរ។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ពួក[[ស្លាវខាងកើត]]បានលេចខ្លួនឡើងជាក្រុមជនជាតិដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបរវាងសតវត្សទី៣ និងទី៨ នៃគ.ស.។ រដ្ឋមជ្ឈឹមសម័យមួយដែលមានឈ្មោះថា"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]"បានកកើតនៅអំឡុងសតវត្សទី៩។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៩៨៨ រដ្ឋមួយនេះបានទទួលជ្រើសយក[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់បូព៌ា|គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់]]ជាសាសនារបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន]]រួចបានច្របាច់បញ្ចូលវប្បធម៌ប៊ីហ្សង់ទីននិងវប្បធម៌ស្លាវចូលគ្នាដែលបង្កើតបានជា[[វប្បធម៌រុស្ស៊ី]]រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ពីរបីសតវត្សក្រោយមក រដ្ឋរុស្សបានបែកទៅជារដ្ឋតូចៗរហូតដល់អំឡុងសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែល[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋទាំងនោះឡើងវិញ។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ ប្រជាជាតិមួយនេះបានពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅគ្រប់ទិសតំបន់ជាពិសេសគឺទៅទិសខាងកើត រួចហើយក៏បានលេចឈ្មោះឡើងថា"[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]"ដែលត្រូវជារដ្ឋមហាអំណាចមួយនៅអឺរ៉ុបនិងជា[[បញ្ជីរាយចក្រភពតាមធំបំផុត|ចក្រភពធំបំផុតទីបី]]ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្រោយពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]បានបញ្ចប់ រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]]បានកកើតឡើងរួចក៏ក្លាយជារដ្ឋសមាជិកធំបង្អស់របស់[[សហភាពសូវៀត]]និងត្រូវជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ សហភាពសូវៀតបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅខាង[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] រួចបានលេចខ្លួនឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចដ៏ធំមួយនិងជាគូប្រជែងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅអំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ នៅសម័យសូវៀត គេឃើញថារុស្ស៊ីបានសម្រេចនូវសមិទ្ធិផលបច្ចេកវិទ្យាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនប្រចាំសតវត្សទី២០ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការបង្ហោះតារារណប និងការបញ្ចូនមនុស្សដំបូងគេបង្អស់ទៅក្នុងលំហអាកាស។ល។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ សសសស រុស្ស៊ីបានធ្វើបតិដ្ឋាកម្មក្លាយជា"សហព័ន្ធរុស្ស៊ី"។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣]] បានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាត់អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហើយបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋ[[សហព័ន្ធ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ រុស្ស៊ីត្រូវបានគេសម្តៅមកថាជាមហាអំណាចសក្តានុភូតមួយដោយមានកម្លាំងយោធាធំជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោកនិងជាប្រទេសដែលចំណាយលើយោធាច្រើនបង្អស់ទីបួន។ រុស្ស៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]ដោយមាន[[ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលនៅរុស្ស៊ី|ប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពសកល]]និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យ]]ដោយឥតគិតថ្លៃ។ [[សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី]]បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លំដាប់ទី ១១ លើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ និងជាប់លំដាប់ទីប្រាំមួយបើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាជា[[រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ដោយខ្លួនមានស្តុកទុកចំនួនអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ធនធានរ៉ែ និងថាមពលរបស់រុស្ស៊ីគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយសព្វថ្ងៃជាប្រទេសឈានមុខគេក្នុងផលិតផលប្រេងកាតនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប]] [[ធនាគារវិនិយោគអន្តរជាតិ]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] ហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] និង[[សហភាព​សេដ្ឋកិច្ច​អឺរ៉ុបអាស៊ី]]ផងដែរ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យ''រុស្ស៊ី''គឺមានដើមកំណើតមកពីពាក្យ"[[រូសកៀវ|រុស្ស]]" ដែលជាឈ្មោះរបស់រដ្ឋឯករាជ្យមួយនៅអំឡុង[[មជ្ឈិមសម័យ]]ដែលមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ[[ស្លាវខាងកើត]]។ ដើមឡើយ ជនជាតិស្លាវគឺមិនបានសម្តៅមកលើប្រជាជាតិខ្លួនថា"រុស្ស"នោះទេដោយពួកគេតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា "Русская земля" បកប្រែមកថា"ទឹកដីរុស្ស៊ី" ឬ"ទឹកដីនៃរុស្ស"។ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយរដ្ឋដទៃទៀត អ្នកប្រវត្តិវិទូសម័យបានសម្តៅមកលើរដ្ឋដំបូងរបស់រុស្ស៊ីនេះថា''រូសកៀវ''។ ឈ្មោះថា"រុស្ស"នេះត្រូវបានដាក់ឱ្យដោយ[[ជនជាតិរូស]] (អាចសរសេរបានថា"រុស្ស") ឈ្មួញនិងយុទ្ធជនជនជាតិស៊ុយអែត<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/rus |title=Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=2 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយឆ្លងសមុទ្របាល់ទិកមកលើទឹកដីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នរួចបង្កើតបានជារដ្ឋមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា"រូសកៀវ"។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} ===ប្រវត្តិដើម=== បុព្វបុរសនៃជនជាតិរុស្ស៊ីសព្វថ្ងៃគឺមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធស្លាវនៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃទំនាបបឹងភីនស៍។<ref>{{Cite book|last=For a discussion of the origins of Slavs, see Barford, P. M.|title=The Early Slavs|publisher=Cornell University Press|pages=15–16|isbn=978-0-8014-3977-3|year=2001}}</ref> ជនជាតិស្លាវខាងកើតបានមកតាំងទីលំនៅនៅតំបន់ភាគខាងលិចរុស្ស៊ីចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺពី[[កៀវ]]មកកាន់ក្រុង[[ស៊ូសដាល]]និង[[មូរ៉ម]] និងលើកទីពីរគឺពី[[ផូឡូតស្គ៍]]មកកាន់[[ណូវកូរ៉ត]]និង[[រ៉ូសតូវ]]។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៧ មក ទឹកដីភាគខាងជើងរុស្ស៊ីគឺត្រូវបានជនជាតិស្លាវខាងកើតគ្រប់គ្រងនិងបង្កបង្កើតបានជាកូនចៅតៗគ្នារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។<ref>{{Cite book|author=Christian, D.|title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia|publisher=Blackwell Publishing|year=1998|pages=6–7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Main|រូសកៀវ}} [[File:Kievan Rus en.jpg|200px|thumb|ទឹកដីរូសកៀវនៅអំឡុងសតវត្សទី១១]] បើយោងទៅតាម[[កាលប្បវត្តិដើម]] ជនជាតិរុស្សមួយរូបឈ្មោះ[[រូរីគ]]ត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃបុរីណូវកូរ៉តនៅក្នុងឆ្នាំ៨៦២។ នៅឆ្នាំ ៨៨២ អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ឈ្មោះថា[[អូឡេកនៃណូវកូរ៉ត|អូឡេក]]បានដឹកនាំទ័ពធ្វើដំណើរទៅភាគខាងត្បូងហើយក៏បានវាយត្រួតត្រាបុរី[[កៀវ]]<ref>{{Cite book|author1=Thompson, J.W. |author2=Johnson, E.N. |title=An Introduction to Medieval Europe, 300–1500|publisher=W. W. Norton & Co.|year=1937|page=268|isbn=978-0-415-34699-3}}</ref> ដែលដើមឡើយត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ[[កាហ្សារ]]។ ព្រះអង្គអូឡេករួមជាមួយនឹងបុត្ររបស់រូរីគព្រះនាម[[អ៊ីហ្គ័រនៃកៀវ|អ៊ីហ្គ័រ]]បានចាប់វិធានការដាក់កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់ទាំងនោះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននិងលើកទ័ពបន្តវាយត្រួតត្រាទឹកដីកាហ្សារដែលនៅសេសសល់និងថែមទាំងវាយលុកលើពួកប៊ីហ្សាទីននិងពែរ្សទៀតផង។ នៅអំឡុងសតវត្សទី១០ និងទី១១ រូសកៀវត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋដែលធំនិងមានការរីកចម្រើនខ្លាំងបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|title=Ukraine: Security Assistance|publisher=U.S. Department of State|url=https://2001-2009.state.gov/t/pm/64851.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[វ៉្លាឌឺមៀរទី១]] (៩៨០–១០១៥) និងបុត្ររបស់ទ្រង់នាម[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] (១០១៩–១០៥៤) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[យុគសម័យមាស]]របស់មហារដ្ឋរូសកៀវហើយក្នុងរជ្ជកាលរបស់ក្សត្រទាំងពីរអង្គនេះ រដ្ឋរូសកៀវបានទទួលយកនូវឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់ពីពួកប៊ីហ្សាទីនហើយបានបង្កើតក្រមច្បាប់ដំបូងបង្អស់របស់ពួកស្លាវខាងកើត។ នៅសតវត្សទី១១ និងទី១២ រូសកៀវបានទទួលរងនូវការលុកលុយពីកុលសម្ព័ន្ធជិតខាងឥតឈប់ឥតឈរមានដូចជា ពួក[[គីបឆាក់]] និង[[ប៉េជ្ឆេណេក]]ជាដើម។ ការលុកលុយទាំងអស់នោះគឺជាមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស្លាវខាងកើតផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃភាគខាងជើងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ហ្សាលេស៊ី]]។<ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=5244000721|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref>{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref><ref name="Curtis"/> ទីបំផុត រូសកៀវត្រូវបានដួលរលំនៅពេលដែលពួកម៉ុងកូលបានធ្វើ[[ការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងកូលលើរូស|ការចូលឈ្លានពាន]]នៅរវាងឆ្នាំ១២៣៧ និងឆ្នាំ១២៤០។<ref>{{Cite book|author=Hamm, M.F.|title=Kiev: A Portrait, 1800–1917|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02585-8|year=1995}}</ref> ជាលទ្ធផល ទីប្រជុំជនជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ<ref>{{cite web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |title=The Destruction of Kiev |publisher=Tspace.library.utoronto.ca |access-date=19 មករា 2011 |archive-url=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |archive-date=27 មេសា 2011 |archivedate=2016-08-19 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |url-status=dead }}</ref> ហើយប្រជាជនខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកម៉ុងកូលផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|title=History of Russia from Early Slavs history and Kievan Rus to Romanovs dynasty|publisher=Parallelsixty.com|access-date=27 មេសា 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121024544/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|archive-date=21 មករា 2010|archivedate=2018-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201064748/http://www.parallelsixty.com/history-russia.shtml|url-status=dead}}</ref> ក្រោយមក ក្រុមអ្នកឈ្លានពានទាំងនោះក៏បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅទឹកដីភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូងដោយមានឈ្មោះថា[[នគរហ្វូងមាស]] ហើយអស់រយៈពេលពីរសតវត្សទៅមុខទៀត មហានគរមួយនេះគឺតែងតែឈ្លានពានក្សត្របុរីតូចៗរបស់រុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref>{{Cite book|author=Рыбаков, Б. А.|title=Ремесло Древней Руси|year=1948|pages=525–533, 780–781}}</ref> បន្ទាប់ពីរូសកៀវបានដួលរលំ សាធារណរដ្ឋណូវកូរ៉តក៏បានបង្កើតហើយវាត្រូវជារដ្ឋស្នងតែមួយគត់ដែលមិនបានទទួលរងការឈ្លានពាននិងការលុកលុយធ្ងន់ធ្ងរពីសំណាក់ពួកម៉ុងកូល។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ណេវស្គី]] នគរណូវកូរ៉តបានបង្ក្រាបការឈ្លានពានរបស់ស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សមរភូមិណេវ៉ា]]នៃឆ្នាំ១២៤០ និងពួកសាសនាភាគខាងជើងនៅក្នុង[[សមរភូមិទឹកកក]]នៃឆ្នាំ១២៤២។ ===ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ=== {{Main|ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ}} ក្រោយពីរូសកៀវបានដួលរលំ រដ្ឋអំណាចថ្មីក៏បានកកើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ដែលដើមឡើយគឺជាផ្នែកនៃពញារដ្ឋ[[វ្លាឌឺមៀរ‐ស៊ូសដាល]]។ ខណៈពេលដែលខ្លួនកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ម៉ុងកូលនិងពួកតាតារហើយដោយសារតែអ្នកត្រួតត្រាមិនសូវអើពើទៀតនោះ រដ្ឋម៉ូស្គូក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងអតីតទឹកដីភាគកណ្តាលនៃរូសក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៤។ ហើយបន្តិចម្តងៗ ម៉ូស្គូក៏ក្លាយជាកម្លាំងដឹកនាំក្នុងដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរូសឡើងវិញនិងការពង្រីកទឹកដីរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីនាពេលអនាគត។<ref>Davies B. Warfare. State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge, 2014. Pg. 4; (PDF) available [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf here]</ref> ប៉ុន្តែដំណើរការបង្រួបបង្រួមរដ្ឋរបស់ពួកម៉ូស្គូគឺមិនងាយស្រួលនោះឡើយដោយពួកគេត្រូវទទួលរងការវាយលុកម្តងហើយម្តងទៀតពីពួកម៉ុងកូលនិងតាតារ។ រីឯវិស័យកសិកម្មវិញគឺបានទទួលរងខូចខាតតាំងពីដំបូងមកម្លេះដោយសារតែ[[យុគសម័យកូនទឹកកក|រដូវធ្លាក់ព្រិល]]មានរយៈពេលយូរលើសពីធម្មតា។ ម៉្យាងទៀត ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាតដ៏កាចសាហាវនៅរវាងឆ្នាំ១៣៥០ និងឆ្នាំ១៤៩០។<ref name="Byrne p.62" /> ជាភព្វសំណាង ទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតពោលគឺទឹកដីរុស្ស៊ីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបហើយពួកគេមានវប្បធម៌អនាម័យស្អាត (ឧទាហរណ៍៖ ការនាំគ្នាអនុវត្ត[[បាញ៉ា]]៖ ជាការត្រាំខ្លួននៅក្នុងទឹកក្តៅ) ដោយហេតុនេះហើយទើបករណីស្លាប់ដោយសារជំងឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតមានចំនួនតិចជាងពីអឺរ៉ុបខាងលិច<ref name="banya">{{cite web |url=http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-url=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |archive-date=30 ឧសភា 2012 |title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិបាញ៉ា និងទឹកក្តៅ |access-date=2021-03-13 |archivedate=2012-05-30 |archiveurl=https://archive.today/20120530043947/http://sauna-banya.ru/ist.html |url-status=dead }}</ref> ហើយចំនួនប្រជាជនក្នុងតំបន់ក៏ចាប់ផ្តើមកើនវិញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៥០០។<ref name="Byrne p.62">"''[https://books.google.com/books?id=yw3HmjRvVQMC&pg=PA62 Black Death]''". Joseph Patrick Byrne (2004). p. 62. {{ISBN|0-313-32492-1}}</ref> កងទ័ពសហពញារដ្ឋរុស្ស៊ីដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គ[[ឌីមីទ្រី អ៊ីវ៉ាណូវិច]]និងទទួលការគាំទ្រពី[[វិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់រុស្ស៊ី]] បានប្រយុទ្ធឈ្នះលើទ័ពម៉ុងកូល-តាតារនៅក្នុង[[សមរភូមិគូលីកូវ៉ូ]]នៅឆ្នាំ១៣៨០។ ក្នុងនាមជារដ្ឋដែលមានឥទ្ធិពលជាងគេនៅក្នុងតំបន់ ពញារដ្ឋម៉ូស្គូបានចាប់ផ្តើមលេបត្របាក់រដ្ឋជិតខាងរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ ទីបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] រុស្ស៊ី (ម៉ូស្គូ) ក៏បានយកឈ្នះហើយបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកតាតារចោលរួចហើយរុស្ស៊ីបានបន្តបង្រួបបង្រួមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងខាងជើងទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនវិញ។ ព្រះអង្គបានក្លាយជាអង្គក្សត្ររុស្ស៊ីដំបូងបង្អស់ដែលមានគោរម្យងារថា"សម្តេចចៅពញានៃរុស្ស៊ីរួម"។<ref>{{cite web|author=May, T.|title=Khanate of the Golden Horde|url=http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607055652/http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html|archive-date=7 មិថុនា 2008|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ក្រោយ[[ការដួលរលំនៃកុងស្តង់ទីណូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ រុស្ស៊ីបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋស្នងពេញលេញរបស់[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត]]។ ព្រះបាទអ៊ីវ៉ានទី៣ បានរៀបអភិសេកជាមួយ[[សូហ្វីយ៉ា ប៉ាលីអូឡូក]]ដែលត្រូវជាក្មួយស្រីរបស់[[បញ្ជីរាយនាមអធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន|អធិរាជប៊ីហ្សង់ទីន]]ចុងក្រោយបង្អស់គឺព្រះចៅ[[កុងស្តង់ទីនទី១១ ប៉ាលីអូឡូក|កុងស្តង់ទីនទី១១]]។ ព្រះអង្គអ៊ីវ៉ានបានយករូបឥន្ទ្រីក្បាលពីររបស់ប៊ីហ្សង់ទីនធ្វើជានិមិត្តរូបជាតិខ្លួនហើយមកដល់បច្ចុប្បន្នវាបានក្លាយជារូបតំណាងវរលញ្ឆករប្រទេសរុស្ស៊ី។ ===អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី=== {{Main|អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ី}} [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|right|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ត្សារ[[អ៊ីវ៉ានទី៤]]]] នៅឆ្នាំ១៥៤៧ សម្តេចចៅពញា[[អ៊ីវ៉ានទី៤]] បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច[[ត្សារ]]ដំបូងបង្អស់របស់ប្រជាជាតិរុស្ស៊ី។ ស្តេចត្សារបានប្រកាសឱ្យប្រើក្រមច្បាប់ថ្មី (១៥៥០) បានបង្កើតគណៈតំណាងសក្តិភូមិ និងបានណែនាំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ជនបទ។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|pages=562–604|volume=6|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Skrynnikov, R.|title=Ivan the Terrible|publisher=Academic Intl Pr|year=1981|page=[https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219 219]|isbn=978-0-87569-039-1|url=https://archive.org/details/ivanterrible0000skry/page/219}}</ref> នៅក្នុងរជ្ជកាលដ៏វែងរបស់ព្រះអង្គ អ៊ីវ៉ានបានពង្រីកទឹកដីរុស្ស៊ីឱ្យធំទ្វេដងជាងមុនដោយកាត់ទឹកដីខាន់ចក្រតាតារចំនួនបី (ជាផ្នែកដែលនៅសេសសល់ពី[[ហ្វូងនគរមាស]]) មាន៖ [[ខាន់ចក្រកាហ្សាន|កាហ្សាន]] [[ខាន់ចក្រអាស្ត្រាខាន់|អាស្ត្រាខាន់]] និង[[ខាន់ចក្រស៊ីបឿរ|ខាន់ចក្រស៊ីបេរី]]។ គិតត្រឹមសតវត្សទី១៦ រុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|រដ្ឋឆ្លងទ្វីប]]មួយ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន អំណាចនិងឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រត្សាររុស្ស៊ីក៏បានថយចុះវិញដោយសារតែសង្គ្រាមដ៏មានរយៈពេលយូរមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមលីវ៉ូនី]]។ វាគឺជាសង្គ្រាមប្រយុទ្ធរវាងមហាអំណាចរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធភាពប៉ូឡូញ លីទុយអានី និងស៊ុយអែតដោយភាគីទាំងសងខាងមានគោលបំណងចង់ដណ្តើមយកទឹកដីដែលនៅជាប់[[សមុទ្របាល់ទិក]]។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–908|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[ខាន់ចក្រគ្រីមៀ]]ដែលត្រូវជារដ្ឋស្នងរបស់ហ្វូងនគរមាសតែមួយគត់បានបន្តវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|author=Eizo Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 ឧសភា 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 ឧសភា 2013|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដើម្បីស្តារខាន់ចក្រវ៉ុលហ្កាឡើងវិញ ពួកគ្រីមៀនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺ[[ចក្រភព អូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]បានរួមគ្នា[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-គ្រីមៀ|វាយឈ្លានពានចូលទៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីភាគកណ្តាល]] ហើយជារឿងដែលមិនគួរឱ្យជឿ ទ័ពរបស់ពួកគេបានបុកទៅដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនិងថែមទាំងបានដុតផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុងនោះទុកជាការអបអរជ័យជម្នះនិងទុកជាការគំរាមកំហែងទៅរុស្ស៊ីផង។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=6|pages=751–809|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ទ័ពសម្ព័ន្ធភាពទាំងពីរត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សមរភូមិម៉ូឡូឌី]] ហើយជាលទ្ធផលកងកម្លាំងភាគីគ្រីមៀនិងអូតូម៉ង់ក៏ត្រូវបែកបាក់ហើយយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ ដោយមិនទាន់អស់ចិត្ត ពួកគ្រីមៀនូវតែបន្តវាយលុកលើទឹកដីរុស្ស៊ីប៉ុន្តែលើកនេះពួកគេបានប្រើប្រាស់កម្លាំងទាសករជាជាងកម្លាំងកងទ័ព។ ដើម្បីបញ្ឈប់ការវាយលុករបស់គ្រីមៀ រុស្ស៊ីបានចាត់សាងសង់បន្ទាយនៅតាមព្រំដែនភាគខាងត្បូងហើយការវាយលុកក៏បានបញ្ចប់នៅអំឡុងសតវត្សទី១៧។<ref>{{cite web|author=Brian Glyn Williams |title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire |url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |website=[[The Jamestown Foundation]] |year=2013 |page=27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf |archive-date=21 តុលា 2013|author-link=Brian Glyn Williams }}</ref> ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះរាជបុត្រត្សារអ៊ីវ៉ានបានធ្វើឱ្យដាច់ពូជពង្ស[[រាជវង្សរូរីគ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ ហើយបូករួមជាមួយនឹង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សឆ្នាំ១៦០១–០៣]] ទៀតបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល គ្មានអង្គក្សត្រគ្រប់គ្រងច្បាស់លាស់។ គេបានសម្តៅលើសម័យនេះថា"[[វេលានៃភាពវឹកវរ]]"។<ref>{{cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times |publisher=AST|year=2001|volume=7|pages=461–568|isbn=978-5-17-002142-0}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]ក៏ឈ្លាតឱកាសវាយលុកឈ្លានពានទឹកដីមួយផ្នែកនៃរុស្ស៊ីនិងថែមទាំងបានចូលត្រួតត្រារាជធានីម៉ូស្គូមួយរយៈផងដែរ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១២ កងទ័ពប៉ូឡូញត្រូវបានអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តរុស្ស៊ីវាយថយមកវិញក្រោមការដឹកនាំរបស់វីរបុរសជាតិពីររូបគឺពាណិជ្ជករម្នាក់ឈ្មោះ[[គូស្មា មីនីន]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ឌីមីទ្រី ប៉ូស៍ហាស្គី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦១៣ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏តែងតាំងរាជវង្សថ្មីដែលមាននាមថា[[រាជវង្សរ៉ូម៉ាណូវ]]ហើយក្រោយៗមក រុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្តើមងើបខ្លួនក្លាយជាមហាអំណាចឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានយកឈ្នះលើគ្រោះចលាចលពីមុនៗហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបង្វែរមកចាប់ផ្តើមពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនតទៅទៀតនៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ ទាសករអ៊ុយក្រែនម្នាក់បានចូលរួមក្នុងក្រុមបះបោរមួយប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានី។ នៅឆ្នាំ១៦៥៤ មេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនឈ្មោះ[[បុកដាន ឃ្មែរនីតស្គី]]បានស្នើដាក់ជាតិខ្លួនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់ត្សារ[[អាឡិចស៊ី (ត្សាររុស្ស៊ី)|អាឡិចស៊ីនៃរុស្ស៊ី]]។ ត្សារអាឡិចស៊ីបានទទួលយល់ព្រមសំណើនោះហើយ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ប៉ូឡូញ (១៦៥៤–១៦៦៧)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ប៉ូឡូញ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាលទ្ធផល ទឹកដីអ៊ុយក្រែនត្រូវបានកាត់ទៅជាពីរផ្នែកដោយផ្នែកខាងលិចគឺស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញដដែរ រីឯផ្នែកខាងកើតត្រូវធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។ នៅឆ្នាំ១៦៧០–៧១ មានការបះបោរអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្នុងតំបន់វ៉ុលហ្កាប៉ុន្តែវាត្រូវបានកម្លាំងទ័ពត្សារបង្ក្រាបបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Stenka-Razin|title=Stenka Razin|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> រុស្ស៊ីបានរុញពង្រីកទឹកដីខ្លួនទៅភាគខាងកើតរហូតនិងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីស៊ីបេរីដ៏ធំអស្ចារ្យដែលសម្បូរទៅដោយព្រៃភ្នំនិងព្រិលធ្លាក់ជាច្រើន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៨ អ្នករុករកជនជាតិរុស្ស៊ីពីររូបឈ្មោះ[[ហ្វេដុត ប៉ូពូវ]]និង[[សេមយ៉ន ដេសណេវ]]បានរកឃើញ[[ច្រកសមុទ្របេរីង]]ហើយអ្នកទាំងពីរក៏ក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើនាវាចរណ៍ទៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង។<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Semyon-Ivanov-Dezhnyov|title=Semyon Ivanov Dezhnyov|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=16 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===អធិរាជាណាចក្ររុស្ស៊ី=== {{Main|ចក្រភព រុស្ស៊ី}} [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|ព្រះចៅ[[ពីទ័រទី១]], ជា[[ព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី|អធិរាជរុស្ស៊ី]]ដំបូងបង្អស់ពីឆ្នាំ១៧២១ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥។]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ពីទ័រទី១]] ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានប្រកាសក្លាយជារដ្ឋចក្រភពនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២១ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាមហាអំណាចពិភពលោកមួយផងដែរ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គពីឆ្នាំ១៦៨២ ដល់ឆ្នាំ១៧២៥ ព្រះចៅពីទ័របានច្បាំងយកឈ្នះលើពួកស៊ុយអែតនៅក្នុង[[មហាសង្គ្រាមភាគខាងជើង]]ហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីដែលបានបាត់បង់នៅក្នុងវេលានៃភាពវឹកវរក៏បានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|author=Solovyov, S.|title=History of Russia from the Earliest Times|publisher=AST|year=2001|volume=9, ch.1|url=http://militera.lib.ru/common/solovyev1/09_01.html|isbn=978-5-17-002142-0|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ពីទ័របានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅក្បែរសមុទ្របាល់ទិកដែលមានឈ្មោះថា[[សង់ពីទ័របួរ]]។ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមទទួលនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌ខ្លះៗពីអឺរ៉ុបខាងលិចបន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានសម្រេចអនុម័តកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបុត្រីរបស់ពីទ័រគឺអធិរាជិនី[[អេលីហ្សាប៊ែតទី១ (អធិរាជិនីរុស្ស៊ី)|អេលីហ្សាប៊ែត]] គេឃើញថាប្រទេសរុស្ស៊ីបានចូលរួមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] (១៧៥៦–៦៣)។ នៅក្នុងជម្លោះនេះ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីព្រុសខាងកើតបានមួយរយៈនិងព្រមទាំងចូលទៅដល់រាជធានីប៊ែរឡាំងទៀតផង។ ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពីអេលីហ្សាប៊ែតបានចូលទិវង្គតទៅ ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលរុស្ស៊ីដណ្តើមបាននៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[រាជាណាចក្រព្រុស]]វិញដោយអធិរាជថ្មីគឺ[[ពីទ័រទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|ព្រះចៅពីទ័រទី៣]]។ ព្រះអធិរាជិនី[[កាតឺរីនទី២]] (គ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៦២–៩៦) បានដឹកនាំប្រទេសរុស្ស៊ីទៅរកវិបុលភាពនិងវឌ្ឍនភាពស្ទើរគ្រប់វិស័យ។ ព្រះអធិរាជិនីទ្រង់បានពង្រីកឥទ្ធិពលនយោបាយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងសហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានីហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប៉ូឡូញ–លីទុយអានីដាក់ជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[ការរំលែងទឹកដីប៉ូឡូញ|រំលែកទឹកដីប៉ូឡូញ]]។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់តែខិតជិតទៅដល់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ នៅភាគខាងត្បូងវិញ ជ័យជម្នះរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៧៦៨–១៧៧៤)|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐តួកគី]]បានបណ្តាលឱ្យទឹកដីខ្លួនរុញច្រានរហូតទៅដល់សមុទ្រខ្មៅនិងថែមទាំងបានវាយត្រួតត្រាខាន់ចក្រគ្រីមៀនៅក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។ ជាលទ្ធផលនៃជ័យជម្នះនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐ពែរ្ស]]នៅអំឡុងសតវត្សទី១៩៖ រុស្ស៊ីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ត្រង់ក័រកាស៊ី]]និងតំបន់[[ក័រកាស៊ីខាងជើង]]។<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp. 728–730 ABC-CLIO, 2014 {{ISBN|1-59884-948-4}}</ref><ref>John F. Baddeley, "The Russian Conquest of the Caucasus", Longman, Green and Co., London: 1908. {{ISBN|978-0-7007-0634-1}} p. 90</ref> បុត្ររបស់កាតឺរីននាម[[ប៉ូលទី១|ប៉ូល]]បានឡើងស្នងរាជ្យជំនួសព្រះមាតាបន្ទាប់ពីអធិរាជិនីបានសោយទិវង្គតទៅ។ ការដឹកនាំរបស់ប៉ូលគឺមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់ហើយព្រះអង្គច្រើនតែផ្តោតលើវិបត្តិក្នុងស្រុក។ មិនយូរប៉ុន្មាន ប៉ូលត្រូវបានគេធ្វើឃាតហើយរាជបល្ល័ងត្រូវធ្លាក់មកបុត្រារបស់ទ្រង់ព្រះនាម[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]]។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺ រុស្ស៊ីបានវាយយកទឹកដីហ្វាំងឡង់ពីស៊ុយអែតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងទឹកដី[[បេសារ៉ាប៊ី]]ពីចក្រភពអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងបង្អស់ដែលធ្វើនិគមកិច្ចលើទឹកដីអាឡាស្កា។ [[File:Russia 1533-1896.gif|thumb|left|វិសាលភាពទឹកដីរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ១៥៣៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩៤។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៨០៣–១៨០៦ បរិនាវាចរណ៍ដំបូងរបស់រុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តិទៅបានសម្រេចហើយក្រោយមក ដំណើររុករកនៅលើសមុទ្រក៏បានចាប់ផ្តើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ បេសនជនរុស្ស៊ីបានដាក់ជើងលើមហាទឹកកក[[អង់តាកទិក]]ជាលើកដំបូង។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីក]] រុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្នុងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]។ [[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី]]បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយសម្រេចហើយកងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូនៅឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងទាំងនោះបាននាំគ្នាដកថយទៅវិញដោយសារតែការប្រយុទ្ធប្រឆាំងតទល់ដ៏ឈ្លាសវៃរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី បូករួមជាមួយនឹង[[សិសិររដូវ]]ដ៏ត្រជាក់លើដែនដីរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=Ruling the Empire|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានរុញច្រាន[[មហាកងទ័ព|មហាទ័ព]]បារាំងចេញពីដែនចក្រភពខ្លួនរួចចេញពីទឹកដីប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងទៀតរហូតទៅដល់ទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទី១ បានក្លាយជាគណៈប្រតិភូនាំមុខរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំសមាជក្រុងវីយែន]]ហើយទឹកដីអឺរ៉ុបក្រោយសម័យណាប៉ូឡេអុងក៏បានកំណត់នៅក្នុងសមាជនោះ។ មន្ត្រីនៃសង្គ្រាមណាប៉ូឡេអូនីកបាននាំចូលនូវគំនិតសេរីនិយមចូលក្នុងប្រទេសវិញហើយបានបង្កើតនូវ[[កុបកម្មដេកាប៊្រីស្ត៍]]ក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយអំណាចរបស់ស្តេចត្សារ។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] (១៨២៥–៥៥) ឥទ្ធិពលនិងអំណាចរបស់រុស្ស៊ីនៅអឺរ៉ុបត្រូវបានរំខានដោយការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៤៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១ លាននាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2001). "''[https://books.google.com/books?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA9 Russia and the Russians: a history]''". Harvard University Press. p. 9. {{ISBN|0-674-00473-6}}</ref> អ្នកស្នងរាជ្យបន្ទាប់ពីនីកូឡាសគឺព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី២ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី២]] (១៨៥៥–៨១) ទ្រង់បានអនុម័តបម្លាស់ប្តូរជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសដូចជាការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេរីភាពនៃឆ្នាំ១៨៦១]] ជាដើម។ កំណែទម្រង់ទាំងនេះបានជម្រុញឱ្យមានកំណើនឧស្សាហូបនីយកម្មនិងទំនើបកម្មនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ គេឃើញមានចលនាសង្គមនិយមខ្លះៗបានចាប់ផុសឡើងនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ី។ ព្រះអង្គអាឡិចសាន់ដឺទី២ ត្រូវបានភេរវករបដិវត្តន៍ធ្វើឃាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដោយបន្សល់ទុករាជបល្ល័ងឱ្យ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]]។ អធិរាជរុស្ស៊ីចុងក្រោយគេគឺព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] (១៨៩៤–១៩១៧) បានជួបនូវបញ្ហាធំៗមួយចំនួនដូចជា [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៥]] ដែលកើតឡើងដោយការបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន]]និងឧប្បត្តិហេតុបាតុកម្មមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបង្ហូរឈាមថ្ងៃអាទិត្យ]]។ កុបកម្មនោះត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយជោគជ័យប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីត្រូវបង្ខំចិត្តទទួលធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏ធំមួយ (គឺកំណែទម្រង់[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩០៦]]) ដោយនៅក្នុងនោះមានដូចជា៖ ការផ្តល់សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បង្កើតសភា ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយ និងការបង្កើតស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិបោះឆ្នោតគឺ[[សភាឌូម៉ា (ចក្រភពរុស្ស៊ី)|សភាឌូម៉ានៃចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ [[កំណែទម្រង់ស្តូលីពីន|កំណែទម្រង់កសិកម្មស្តូលីពីន]]បាននាំឱ្យមានការធ្វើចំណាកស្រុកជាច្រើនដោយប្រជាកសិករទៅកាន់តំបន់ស៊ីបេរី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩០៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ ពលរដ្ឋប្រមាណ ៤ លាននាក់បានរត់មកតាំងទីលំនៅលើតំបន់ស៊ីបេរី។<ref>N. M. Dronin, E.&nbsp;G. Bellinger (2005). ''[https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: The interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems]''. Central European University Press. p. 38. {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref> ===បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ និងសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី}} {{See also|ការបោះឆ្នោរសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧}} [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|ព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី២]] និងគ្រួសាររបស់ទ្រង់ត្រូវបានពួកបុលសេវិកបាញ់សម្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨។]] នៅឆ្នាំ១៩១៤ រុស្ស៊ីបានសម្រេចលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បន្ទាប់ពី[[ចក្រភព អូទ្រីស-ហុងគ្រី|ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី]]បានប្រកាសសង្គ្រាមលើសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប្រទេស[[រាជាណាចក្រស៊ែប៊ី|ស៊ែប៊ី]]។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ [[ការវាយប្រហារប៊្រូស៊ីលូវ|ការវាយតបប៊្រូស៊ីលូវ]]របស់រុស្ស៊ីស្ទើរតែបំបាក់កម្លាំងយោធារបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងអស់ទៅហើយ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលបញ្ឈប់រុស្ស៊ីមិនឱ្យបន្តបុកចូលទឹកដីអូទ្រីស-ហុងគ្រីតទៅទៀតនោះគឺការមិនជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជន តម្លៃខាតបង់នៃសង្គ្រាម អត្រាមរណភាពខ្ពស់ អំពើពុករលួយ និងសកម្មភាពក្បត់ជាតិ។ល។ ទាំងនេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលបង្កឱ្យមាន[[បដិរត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧]] ដែលមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗចំនួនពីរ។ [[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]បានបង្ខំឱ្យសម្តេចនីកូឡាសដាក់រាជ្យហើយទ្រង់និងគ្រួសារទ្រង់ត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនិងក្រោយមកសម្លាប់នៅយេកាតឺរីនប៊ឺកខណៈពេលដែល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]កំពុងតែឆាបឆេះ។ របបរាជាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរបបនយោបាយដែលពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពបក្សនយោបាយដ៏ផុយស្រួយដែលបានប្រកាសខ្លួនថាជា[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៧ [[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងបើយោងតាមក្រឹតរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|title=Провозглашена Российская республика|date=7 កុម្ភៈ 2017|website=Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ សភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានប្រកាសថារុស្ស៊ីគឺជាសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ សភាធម្មនុញ្ញក៏ត្រូវបានរំលាយដោយ[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិមជ្ឈិមនៃរុស្ស៊ីរួម]]។ ===សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី=== {{Main|បដិវត្តន៍ខែតុលា|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|ចលនាទង់ស}} [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|រូបគំនូរឃោសនារបស់ចលនាទង់សក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។]] ជម្លោះបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចូលកាន់កាប់អំណាច។ បក្ស[[បុលសេវិក]]ក៏បានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះដោយគេសម្តៅលើការបះបោរនោះថា[[បដិវត្តន៍ខែតុលា]]។ នៅទីបំផុត លោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌឺមៀរ លេនីន]] និងបក្សពួកកុម្មុយនីស្តរបស់លោកបានទទួលជ័យជម្នះដោយបានផ្តួររំលំរបបសាធារណរដ្ឋចោលហើយអំណាចត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃពួកសូវៀត។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសរុស្ស៊ីបានក្លាយជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ ក្រោយពីពួកសូវៀតបានចូលកាន់អំណាច [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ក៏បានផ្ទុះឡើងរវាងពួក[[ចលនាទង់ស]]នឹងរបបកុម្មុយនីស្តថ្មី។ ជាលទ្ធផលនៃការចុះហត្ថលេខាសន្តិភាពជាមួយ[[មហាអំណាច កណ្តាល|មហាអំណាចកណ្តាល]] រដ្ឋបុលសេវិករុស្ស៊ីត្រូវលះបង់ទឹកដីធំៗមួយចំនួនដូចជាតំបន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែន ប៉ូឡូញ បាល់ទិក និងហ្វាំងឡង់។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏បានព្យាយាមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីបញ្ឈប់ក្រុមបុលសេវិកដែរប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម ភាគីទាំងពីរបានប្រើប្រាស់យុទ្ធនាការនិរទេសប្រជាជននិងសម្លាប់ជនណាដែលគាំទ្រសត្រូវរៀងខ្លួន ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា [[សម្បដិភ័យក្រហម]] និង[[សម្បដិភ័យស]]។ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់ ប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវជួបនឹងបន្ទុកវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ គេបានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សប្រមាណពី ៧ លានទៅ ១២ លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=9781681770093|url=https://books.google.com/books?id=QnwRMQAACAAJ|page=287}}</ref> ប្រជាជនរាប់លាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួន<ref>[https://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA3 Transactions of the American Philosophical Society]. James E. Hassell (1991), p. 3. {{ISBN|0-87169-817-X}}</ref> ហើយ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩២១–២២|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំមួយ (១៩២១–២២) បានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាងប្រាំលាននាក់បន្ថែមទៀត។<ref>[https://web.archive.org/web/20121219101057/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm Famine in Russia: the hidden horrors of 1921], International Committee of the Red Cross</ref> ===សហភាពសូវៀត=== {{Main|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សហភាពសូវៀត|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសហភាពសូវៀត}} [[File:Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg|thumb|ទឹកដីនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] (ក្រហម) ក្នុង[[សហភាពសូវៀត]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៦។]] រដ្ឋរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន បេឡារុស និងត្រង់ក័រកាស៊ីជាមួយគ្នាបានបង្កើតចេញជា[[សហភាពសូវៀត]]នៅថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២២។ ក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋទាំង ១៥ នៅក្នុងសហភាពសូវៀត សាធារណរដ្ឋធំជាងគេនោះគឺ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី]] ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋដឹកនាំនៃសហភាពផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លេនីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]ត្រូវបានគេបោះឆ្នោតតែងតាំងជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តសហភាពសូវៀត|លេខាបក្ស]]ថ្មី (តំណែងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងជួរគណបក្សកុម្មុយនីស្ត)។ ស្តាលីនបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រើអំណាចផ្តាច់ការដោយលោកបានបំបិទមាត់រាល់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់នៅក្នុងបក្សនិងនៅក្នុងប្រទេស។ [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]ដែលជាអ្នកគាំទ្រគំនិត[[បដិវត្តន៍ពិភពលោក]]មួយរូបបានធ្វើនិរទេសចេញពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ ដោយបន្សល់ទុកឱ្យគំនិត[[សង្គមនិយមក្នុងប្រទេសមួយ]]របស់ស្តាលីនក្លាយជាគំនិតមនោគមវិជ្ជាគោលនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។ ទោះជាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយក៏វិបត្តិផ្ទៃក្នុងបក្សបុលសេវិកនូវតែបន្តកើតមាន ដោយឃើញបែបនេះស្តាលីនបានចាត់យុទ្ធនាការបោសសម្អាតបក្សពីឆ្នាំ១៩៣៧–៣៨។ ជាលទ្ធផល ថ្នាក់ដឹកនាំនិងមនុស្សមួយចំនួនត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនយោបាយដោយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះទៀតត្រូវចាប់សម្លាប់ចោលតែម្តងសម្បីតែមេយោធាក៏មិនអាចគេចខ្លួនរួចដែរ។<ref>Abbott Gleason (2009). ''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តាលីន រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃ[[សេដ្ឋកិច្ចផែនការ]] ធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មនៅតាមតំបន់ជនបទ និងបង្កើតសហករណ៍កសិកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងសម័យសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដ៏រីកចម្រើននេះមានមនុស្សជាច្រើនត្រូវបានទាហាននិងរដ្ឋាភិបាលចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំការងារ<ref name="Getty">Getty, Rittersporn, Zemskov. "Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence". ''The American Historical Review'', Vol. 98, No. 4 (October 1993), pp. 1017–49.</ref> ជាពិសេសគឺបុគ្គលដែលប្រឆាំងនឹងការដឹកនាំរបស់ស្តាលីនហើយជាលទ្ធផល មនុស្សរាប់លាននាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងនិរទេសទៅតំបន់ជនបទនៃសហភាពសូវៀត។<ref name="Getty" /> គោលការណ៍កសិកម្មថ្មីនៅក្នុងប្រទេសបូករួមជាមួយនឹងគោលនយោបាយដ៏តឹងរឹងរបស់រដ្ឋនិងគ្រោះរាំងស្ងួតបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវ[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៣២–៣៣|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ដ៏ធំនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។<ref>[[R. W. Davies]], [[S. G. Wheatcroft]] (2004). ''The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931–33'', p. 401.</ref> មនុស្សប្រមាណពី ២ ទៅ ៣ លាននាក់បានក្ស័យជីវិតនៅក្នុងគ្រោះទុរ្ភិក្សមួយនេះ។<ref>{{cite web |title=The U.S.S.R. from the death of Lenin to the death of Stalin – The Party versus the peasants |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/Toward-the-second-Revolution-1927-30#ref42055 |website=www.britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=18 កក្កដា 2019}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ សូវៀតបានផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើវិស័យកសិកម្មទៅជាប្រទេសឧស្សាហកម្មក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ====សង្គ្រាមលោកលើកទី២==== [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]], ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមដ៏សាហាវបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាម។ វាបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ បន្ទាប់ពីកងទ័ពសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់។]] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤១ អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ីបានហែកចោលនូវសន្ធិសញ្ញាមិនឈ្លានពានរវាងខ្លួននិងសូវៀតហើយបានបញ្ជាឱ្យទ័ពដ៏ធំអស្ចារ្យរបស់ខ្លួន[[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា|ចូលឈ្លានពាន]]ទឹកដីសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web |title=World War&nbsp;II|website=Encyclopædia Britannica |access-date=9 មីនា 2008 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II}}</ref> នៅក្នុងដំណើរឈ្លានពាននេះ អាល្លឺម៉ង់បានបង្កើតផែនការមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ផែនការស្រេកឃ្លាន]]ដោយទាហានអាល្លឺម៉ង់បានរឹបអូសស្បៀងអាហារទាំងអស់ពីប្រជាជនសូវៀត។<ref>{{cite news |last1=Snyder |first1=Timothy |title=The Reich's forgotten atrocity |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/21/secondworldwar-russia |work=The Guardian |date=21 តុលា 2010}}</ref> ត្រឹមរយៈពេល ៨ ខែក្រោយការចូលឈ្លានពានដំបូងប៉ុណ្ណោះ ទាហានអាល្លឺម៉ង់បានចាប់និងសម្លាប់ឈ្លើយសង្គ្រាមសូវៀតអស់ប្រមាណបីលាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៤១–៤២។<ref>[[Adam Jones (Canadian scholar)|Adam Jones]] (2010), ''Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.), p. 271. – "The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."</ref> ពីដំបូងៗ យុទ្ធសាស្ត្រ[[វែរម៉ាកត៍]]គឺទទួលបានផលសម្រេចដូចអ្វីៗដែលខ្លួនគ្រោងទុកមែនប៉ុន្តែដំណើរឈ្លានពានរបស់ពួកគេត្រូវបានជាប់គាំងនៅឯ[[សមរភូមិម៉ូស្គូ]]។ ក្រោយមកទៀត អាល្លឺម៉ង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យដ៏ធំលើកទីមួយរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សមរភូមិស្តាលីនក្រាដ]]នៅឆ្នាំ១៩៤២–៤៣<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II |website=Encyclopædia Britannica|access-date=12 មីនា 2008|title=The Allies' first decisive successes: Stalingrad and the German retreat, summer 1942 – February 1943}}</ref> ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សមរភូមិគួស្ក៍]]នៃឆ្នាំ១៩៤៣។ ការបរាជ័យមួយទៀតរបស់អាល្លឺម៉ង់គឺ[[ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងលេនីនក្រាដ]]ដោយទីក្រុងរុស្ស៊ីមួយនេះត្រូវបានកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់និងហ្វាំងឡង់កាត់ផ្តាច់ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ផ្លូវគោកដោយទុកឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរាប់លាននាក់ស្រេកឃ្លាននិងស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ពួកគេនូវតែមិនព្រមចុះចាញ់។<ref>[https://web.archive.org/web/20110629173955/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1173696/?site_locale=en_GB The Legacy of the Siege of Leningrad, 1941–1995]. Cambridge University Press.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលលោកស្តាលីននិងភាពដឹកនាំដ៏ឈ្លាសវៃរបស់លោក[[ចចជី ហ្ស៊ូកូវ]]និង[[កូនស្តង់ទីន រ៉ូកូសូវស្គី]] កងទ័ពសូវៀតបានវាយបកលើកម្លាំងអាល្លឺម៉ង់វិញហើយបានរុញច្រានពួកអាល្លឺម៉ង់ចេញពីទឹកដីអឺរ៉ុបខាងកើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៤–៤៥ និងបាន[[សមរភូមិប៊ែរឡាំង|ទៅដល់រដ្ឋធានីប៊ែរឡាំង]]នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ កងទ័ពសូវៀតបាន[[សង្គ្រាមសូវៀត–ជប៉ុន|បណ្តេញកងកម្លាំងជប៉ុន]]ចេញពីទឹកដី[[ម៉ាន់ជូគួរ]]របស់ប្រទេសចិននិងតំបន់ភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបកូរ៉េ។ ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសម្តៅលើសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ១៩៤១–៤៥ ថា"[[មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ (សព្ទ)|មហាសង្គ្រាមស្នេហាជាតិ]]"។ សហភាពសូវៀតជាមួយនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក សហរាជាណាចក្រ និងចិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាយក្សទាំងបួនក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាយក្សទាំងបួន]]នៃមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|author-link=Douglas Brinkley|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/books?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223|publisher=Macmillan |isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> ហើយក្រោយមកទៀត មហាអំណាចទាំងបួកក៏ក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|author-link=Brian Urquhart|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាមដែលសម្បូរទៅដោយ[[បញ្ជីរាយសមរភូមិតាមឧបទ្ទវហេតុ|ប្រតិបត្តិការយោធាដ៏សាហាវជាច្រើននេះ]] [[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅសហភាពសូវៀត|ចំនួនមរណភាពរបស់ជនស៊ីវិលនិងយោធាសូវៀតបានកើនរហូតទៅដល់ ២៣ លាននាក់]]ដែលស្មើនឹងមួយភាគបីនៃចំនួន[[ឧបទ្ទវហេតុសង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឧបទ្ទវហេតុសរុបនៅក្នុងសង្គ្រាម]]។<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> សេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសូវៀតត្រូវទទួលរងនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[គ្រោះទុរ្ភិក្សសូវៀតឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]នៅឆ្នាំ១៩៤៦–៤៧ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា សូវៀតនូវតែលេចឡើងជាប្រទេសមហាអំណាចនៅឆ្នាំបន្ទាប់ៗ។ ====សង្គ្រាមត្រជាក់==== ក្រោយពីមហាសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ តំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចនិងកណ្តាលដូចជា [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]និងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[អូទ្រីស]]គឺកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់[[កងទ័ពក្រហម]]បើយោងទៅតាម[[សន្និសីទទីក្រុងផតស៍ដាម]]។ រដ្ឋាភិបាលសង្គមនិយមត្រូវបានតម្លើងនៅតាមរដ្ឋរណប[[ប្លុកខាងលិច]]ទាំងនោះដោយសូវៀត។ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាមហាអំណាចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទីពីរនៅលើពិភពលោក សហភាពសូវៀតបានចាត់បង្កើតសម្ព័ន្ធភាព[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ហើយបន្តចូលរួមក្នុងចលនាដើម្បីត្រួតត្រាពិភពលោក (ដោយឥទ្ធិពល) ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកនិង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]ជាគូប្រជែង។ ក្រោយពីមរណភាពរបស់ស្តាលីន មេដឹកនាំថ្មីឈ្មោះ[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងនិយាយប្រឆាំងរបបស្តាលីននិងចេញគោលនយោបាយថ្មីគឺ[[អស្តាលីននីយកម្ម]]។ ប្រព័ន្ធការងារព្រហ្មទណ្ឌត្រូវបានធ្វើកំណែទម្រង់ហើយអ្នកទោសជាច្រើនត្រូវបានដោះលែងនិងស្តារនីតិសម្បទាឡើងវិញ។<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|work=TIME|access-date=1 សីហា 2008|title=Great Escapes from the Gulag|date=5 មិថុនា 1978|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626002132/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html|url-status=dead}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកគឺកាន់តែមានសម្ពាធធ្ងន់ឡើងនៅពេលដែលអាមេរិកបានបញ្ឈរមីស៊ីលរបស់ខ្លួននៅតួកគីខណៈដែលសូវៀតបានបញ្ឈរមីស៊ីលខ្លួននៅគុយបា។ [[File:Sputnik asm.jpg|thumb|[[ស្ពុតនីគ ១]] គឺជាផ្កាយរណបសិប្បនិម្មិតដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក។]] នៅឆ្នាំ១៩៥៧ សហភាពសូវៀតបានបង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់ពីពិភពលោកគឺ[[ស្ពុតនីគ ១]], [[សម័យអវកាស]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។ អវកាសចររុស្ស៊ីឈ្មោះ[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]គឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានធ្វើដំណើរគោចរជុំវិញផែនដីដោយជិះលើយានអវកាសឈ្មោះ[[វ៉ូស្តុក ១]] នៅ[[ទិវាអវកាស|ថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១]]។ បន្ទាប់ពីគ្រូឆេវបានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ លោក[[ឡេអូនីត ប្រេស្នេវ]]បានឡើងកាន់អំណាចបន្ត។ ចាប់ពីអំឡុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ដើមទសវត្ស៍ឆ្នាំ១៩៨០ សូវៀតត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលគេសម្តៅមកលើវេលានេះថា[[សម័យកាលជាប់គាំង]] ពោលគឺជាសម័យដែលកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះហើយគោលនយោបាយសង្គមប្រែជាឋិតិវន្ត។ [[កំណែទម្រង់កូស៊ីជីន]]ឆ្នាំ១៩៦៥ មានគោលបំណងធ្វើវិមជ្ឈការមួយផ្នែកនៃសេដ្ឋកិច្ចសូវៀត និងផ្លាស់ប្តូរពីប្រទេសដែលផ្តោតលើ[[ឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់]]និងគ្រឿងអាវុធទៅជាប្រទេស[[ឧស្សាហកម្មធន់ស្រាល]]និងផ្តោតលើការផ្តល់ទំនិញប្រើប្រាស់ទៅដល់ប្រជាជនវិញប៉ុន្តែវាត្រូវបានរារាំងដោយថ្នាក់ដឹកនាំកុម្មុយនីស្តអភិរក្សនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍បដិវត្តន៍កុម្មុយនីស្តនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន សហភាពសូវៀតបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងខ្លួន[[សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន|ចូលឈរជើង]]ក្នុងប្រទេសនោះ។ ការចូលកាន់កាប់នេះបានធ្វើឱ្យធនធានសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ហើយបានអូសបន្លាយយ៉ាងយូរដោយមិនទទួលបានលទ្ធផលនយោបាយអ្វីសោះ។ ទីបំផុត កងទ័ពសូវៀតក៏បានដកថយចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយសារតែមានការប្រឆាំងច្រើនពីអន្តរជាតិ សង្គ្រាមទ័ពព្រៃដ៏ពិបាកយកឈ្នះ និងកង្វះការគាំទ្រពីប្រជាពលរដ្ឋសូវៀត។ [[File:President Reagan meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House during the Reykjavik Summit Iceland.jpg|thumb|left|មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]ជាមួយប្រធានាធិបតីអាមេរិក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]។]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៥ តទៅ មេដឹកនាំសូវៀតចុងក្រោយគឺលោក[[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]]បានខិតខំព្យាយាមធ្វើកំណែទម្រង់សេរីភាពនៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំសូវៀតដោយបានណែនាំនូវគោលនយោបាយពីរសំខាន់ៗគឺ [[ក្លាណូស]] (បើកចំហរ) និង[[ប៉េរេស្ត្រយកា]] (កសាងរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ) ក្នុងគោលបំណងចង់បញ្ចប់នូវភាពជាប់គាំងនៃសេដ្ឋកិច្ច និងធ្វើប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្មក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះបាននាំឱ្យកើតមានចលនាជាតិនិយមនិងចលនាបំបែកគ្នាទៅវិញ។ មុនឆ្នាំ១៩៩១ សេដ្ឋកិច្ចសូវៀតគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 March 2008|title=1990 CIA World Factbook|archivedate=27 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt|url-status=dead}}</ref> ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំចុងក្រោយ វាបានទទួលរងនូវការខ្វះខាតទំនិញផលិតផល ឱនភាពថវិកា និងការផ្ទុះឡើងនៃការផ្គត់ផ្គង់ប្រាក់ដែលបង្កឱ្យមានអតិផរណា។<ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 មីនា 2008}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយបានចាប់ផ្តើមពុះកញ្ជ្រោលនៅពេលដែល[[រដ្ឋបាល់ទិក]]បានជ្រើសរើសផ្តាច់ខ្លួនចេញពីសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា [[ប្រជាមតិសហភាពសូវៀតឆ្នាំ១៩៩១|ប្រជាមតិ]]មួយបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងហើយជាលទ្ធផល ប្រជាជនដែលចូលរួមភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតផ្លាស់ប្តូរសហភាពសូវៀតទៅជា[[សហភាពសាធារណរដ្ឋអធិបតេយ្យសូវៀត|សហព័ន្ធថ្មី]]មួយទៀត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ មានការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដោយសមាជិកក្នុងរដ្ឋាភិបាលហ្គ័របាឆូវដើម្បីប្រឆាំងនឹងគោលបំណងរក្សាសហភាពសូវៀតរបស់ហ្គ័របាឆូវប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាបែរជានាំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តសូវៀតដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ សហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]ទៅជារដ្ឋឯករាជ្យចំនួន ១៥។ ===រុស្ស៊ីសម័យ (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី (១៩៩១–បច្ចុប្បន្ន)|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} {{See also|សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣}} [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left|លោក[[វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន]]កំពុងស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងពិធីប្រគល់តំណែង ដោយមានលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]ឈរនៅពីក្រោយ, ឆ្នាំ២០០០។]] នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩១ លោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោតដំបូងគេនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៃ សសសស រុស្ស៊ី។ ការដួលរលំផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៃសហភាពសូវៀតបានបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិឱនភាពយ៉ាងយូរហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនិងសេដ្ឋកិច្ចត្រូវទទួលរងការថយចុះ ៥០% នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name=OECD /><ref>{{cite web|title=Russia: Economic Conditions in Mid-1996|publisher=Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ru0119)|access-date=29 មេសា 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20041030123659/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+ru0119%29|archive-date=30 តុលា 2004}}</ref> នៅអំឡុងពេលនិងក្រោយពេលបែកបាក់សហភាពសូវៀត កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តដោយមានដូចជា ការធ្វើ[[ឯកជនភាវូបនីយកម្ម]] និងការធ្វើ[[ពាណិជ្ជកម្មសេរី|សេរីភាវូបនីយកម្មទីផ្សារនិងពាណិជ្ជកម្ម]]។<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 កុម្ភៈ 2008}}</ref> ការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មភាគច្រើនបានផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រងសហគ្រាសពីទីភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋទៅជាការគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលដែលមានទំនាក់ទំនងនៅខាងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition) |website=BusinessWeek |url=http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |access-date=27 ធ្នូ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122013031/http://www.businessweek.com/1999/99_48/b3657252.htm |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2007}}</ref> ការធ្លាក់ចុះនៃវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបានបណ្តាលឱ្យមានការដួលរលំនៃសេវាកម្មសង្គម អត្រាកំណើតបានធ្លាក់ចុះខណៈពេលដែលអត្រាមរណភាពបានកើនឡើងខ្ពស់ប៉ុនភ្នំ។<ref name="TBTCTES106">{{cite book|author= Walter C. Clemens|title= The Baltic Transformed: Complexity Theory and European Security|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|page= 106|isbn= 978-0-8476-9859-2}}</ref> ពលរដ្ឋរាប់លាននាក់បានធ្លាក់ខ្លួនក្នុងសភាពក្រីក្រដោយអត្រាជនក្រីក្របានកើនពី ១.៥% នៅក្នុងសម័យសូវៀតទៅ ៣៩–៤៩% នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name="worldbank">{{Cite book|author=Branko Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=The World Bank|year=1998|pages=186–189}}</ref> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ គេឃើញមានកំណើនអំពើពុករលួយបូករួមទាំងកំណើននៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជននិងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មហិង្សា។<ref name="Jason Bush">{{Cite journal|author=Jason Bush|title=What's Behind Russia's Crime Wave?|journal=BusinessWeek|date=19 តុលា 2006|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220105050/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061019_110749_page_2.htm |archive-date=20 ធ្នូ 2008}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៣ ភាពតានតឹងរវាងប្រធានាធិបតីយែលស៊ីននិងសភារុស្ស៊ីបាននាំឱ្យកើតមាននូវ[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ លោកយែលស៊ីនបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពីរដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចហើយមនុស្សជាង ១០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ជាលទ្ធផល។ នៅខែធ្នូ [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣|ប្រជាមតិ]]មួយត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលផ្តល់អំណាចផ្តាច់មុខទៅឱ្យប្រធានាធិបតី។ [[File:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]និងលោកប្រធានាធិបតី[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសម្រេចទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបំណុលខាងក្រៅរបស់សហភាពសូវៀតទោះបីជាប្រជាជនខ្លួនមានចំនួនត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសរុបរបស់សហភាពសូវៀតខណៈពេលរំលាយក៏ដោយ។<ref name="Jason Bush"/> នៅឆ្នាំ១៩៩២ ការគ្រប់គ្រងតម្លៃអ្នកប្រើប្រាស់ភាគច្រើនត្រូវបានគេលុបបំបាត់ដែលបណ្តាលឱ្យមានកំណើនអតិផរណាខ្ពស់ហើយតម្លៃលុយរូបបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងដុនដាប។<ref name="Lipton 1992 213">{{Cite journal|last1=Lipton|first1=David|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Mau|first3=Vladimir|last4=Phelps|first4=Edmund S.|date=1992|title=Prospects for Russia's Economic Reforms|journal=Brookings Papers on Economic Activity|volume=1992|issue=2|pages=213|doi=10.2307/2534584|issn=0007-2303|jstor=2534584|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1992/06/1992b_bpea_lipton_sachs_mau_phelps.pdf}}</ref> ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃលុយរូបនេះហើយទើបរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមានការលំបាកក្នុងការសងបំណុលទៅឱ្យម្ចាស់បំណុលក្នុងប្រទេសក៏ដូចជាស្ថាប័នអន្តរជាតិដែរដូចមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិជាដើម។<ref>Chiodo, Abbigail J., and Michael T. Owyang. "A case study of a currency crisis: The Russian default of 1998." ''Federal Reserve Bank of St. Louis Review'' 84.6 (2002): 7.</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានព្យាយាមអនុម័តគម្រោងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញតែទោះជាយ៉ាងណាប្រាក់បំណុលប្រទេសជាតិនូវតែកើនឡើងរហូតដល់លើសផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបទៀតផង។ ឱនភាពថវិកាខ្ពស់គួបផ្សំនឹងកំណើនដើមទុននិងអសមត្ថភាពក្នុងការសងបំណុល<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Padma|date=May 2000|title=Why Did the Ruble Collapse in August 1998?|journal=American Economic Review|volume=90|issue=2|pages=48–52|doi=10.1257/aer.90.2.48|issn=0002-8282}}</ref>បាបបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៅឆ្នាំ១៩៩៨<ref name="Lipton 1992 213"/> ហើយផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះ។<ref name="photius.com"/> ====សម័យពូទីន==== នៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ លោកប្រធានាធិបតីយែលស៊ីនបានលាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីដោយបានប្រគល់អំណាចទៅឱ្យនាយករដ្ឋមន្រ្តីដែលទើបតែបានតែងតាំងថ្មីៗគឺលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|website=theguardian.com|date=23 មេសា 2007}}</ref> បន្ទាប់ពីនេះ ពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០០]] និងបានបង្ក្រាប[[សង្គ្រាមឆេឆិនលើកទី២|កុបកម្មរបស់ជនជាតិឆេឆិន]]បានយ៉ាងជោគជ័យ។ ជាលទ្ធផលនៃតម្លៃប្រេងឡើងខ្ពស់ កំណើនវិនិយោគបរទេស ហើយនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុសារពើពន្ធ, សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងរយៈពេល ៨ ឆ្នាំជាប់ៗគ្នាដែលធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពប្រជាជននីមួយៗមានភាពប្រសើរឡើងវិញនិងក៏បានបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់រុស្ស៊ីលើឆាកពិភពលោកផងដែរ។<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor=Anders Åslund |editor2=Sergei Guriev |editor3=Andrew C. Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=9–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តជាប់ឆ្នោតជា[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០៤|ប្រធានាធិបតីជាលើកទី២ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤]]។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសរុស្ស៊ីបានជាប់គាំងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៧–២០០៨|វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០០៨]] និងការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាត។ នៅរវាងឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០១៣ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីបានកើនឡើងម្តងទៀតរហូតដល់ការធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រេងកាតបូករួមទាំងទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិបន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ និង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]]បានបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប៉ុន្តែវាបានស្ទុះងើបឡើងម្តងទៀតនៅឆ្នាំ២០១៦ ហើយតំហយសេដ្ឋកិច្ចបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3 មេសា 2017}}</ref> ប្រទេសមួយចំនួនបានចោតប្រកាន់ថាកំណែទម្រង់នៅសម័យពូទីនគឺមាននិន្នាការណ៍ឆ្ពោះទៅរកភាពផ្តាច់ការ<ref>{{cite web|author=Treisman, D|title=Is Russia's Experiment with Democracy Over?|url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-url=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2004|publisher=UCLA International Institute|access-date=31 ធ្នូ 2007|archivedate=2004-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041111074502/http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294|url-status=dead}}</ref>ប៉ុន្តែការស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ ស្ថេរភាព និងវិបុលភាពជូនប្រទេសជាតិឡើងវិញបានធ្វើឱ្យពូទីនក្លាយជាបុគ្គលដឹកនាំដ៏ឆ្នើមនិងពេញនិយមម្នាក់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|author=Stone, N|title=No wonder they like Putin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|work=The Times|location=UK|access-date=31 ធ្នូ 2007|date=4 ធ្នូ 2007|archive-date=2010-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៨ លោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ត្រូវបោះឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីខណៈពេលដែលពូទីនក្លាយជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានរារាំងពូទីនមិនឱ្យបម្រើការជាប្រធានាធិបតីលើសពីពីរអាណត្តិ។ ពូទីនបានត្រឡប់មកធ្វើជាប្រធានាធិបតីវិញបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០១២]] ចំណែកឯម៉េដវេដេវបានត្រឡប់មកកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីវិញ។ បណ្តាញផ្សព្វផ្សាយបរទេសជាច្រើនបានសម្តៅលើការផ្លាស់ប្តូរតំណែងនេះថា"ការដឹកនាំឆ្លាស់គ្នា"។ អ្នកវិភាគជាច្រើនបានរិះគុណពូទីនហើយបានបន្ថែមថាសេចក្តីសម្រេចទាំងអស់របស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅក្រោមពូទីនទាំងស្រុង។<ref>{{Cite journal |date=November 2009 |title=ASCO Picks Top Clinical Cancer Research Advances for 2009 & Gives Recommendations for Accelerating Progress |journal=Oncology Times |volume=31 |issue=22 |pages=12 |doi=10.1097/01.cot.0000365291.64063.83 |issn=0276-2234}}</ref><ref>{{Citation|last=Symons|first=Arthur|editor1-first=Roger|editor1-last=Holdsworth|chapter=Pastel: Masks and Faces|date=1 មករា 1974|publisher=Oxford University Press|isbn=9781857547269|doi=10.1093/oseo/instance.00249484|title=Arthur Symons: Selected Writings}}</ref> [[ការបោះឆ្នោតសភារុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១]] ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានករណីក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមាន[[បាតុកម្មរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មដ៏ធំ]]កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០១២។ នៅឆ្នាំ២០១៤ មាន[[បដិវត្តន៍អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|បដិវត្តន៍]]មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វីកទ័រ​ យ៉ានូកូវិច]]រត់ចេញពីប្រទេស ឃើញដូច្នេះលោកពូទីនក៏បានស្នើសុំហើយទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសភារុស្ស៊ីក្នុងការ[[អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤|ដាក់ពង្រាយកងទ័ពខ្លួន]]នៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ។<ref>{{cite news | url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 | title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|agency=Reuters|date=3 មីនា 2014|work=NBC News|access-date=21 មីនា 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រជាមតិគ្រីមៀដែលប្រជាជនភាគច្រើនបានបោះឆ្នោតចង់ផ្តាច់ចេញពីអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|date=6 មីនា 2014|access-date=27 មេសា 2015}}</ref> ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីបានប្រកាសកាត់តំបន់គ្រីមៀដាក់ចូលជាផ្នែកនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ីទោះជាប្រជាមតិនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិក្តី។<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/dh/pdf/english/2014/27032014.pdf |title=Backing Ukraine's territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=27 មីនា 2014 |website=UN Daily News |publisher=UN News Centre |access-date=20 តុលា 2016 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការបញ្ចូលទឹកដីគ្រីមៀ ប្រទេសលោកខាងលិចជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីដូចជាទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្ម និងវិនិយោគជាដើម។<ref>{{cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/ukraine.aspx?lang=eng|title=Canadian Sanctions Related to Ukraine|publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web|url=http://government.ru/docs/14195/|title=О мерах по реализации Указа Президента России "О применении отдельных специальных экономических мер в целях обеспечения безопасности Российской Федерации"|title=(ភាសារុស្ស៊ី) On measures to implement the Decree of the President of Russia "On the application of certain special economic measures in order to ensure the security of the Russian Federation"|work=government.ru|date=7 សីហា 2014|access-date=21 មករា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903212819/http://government.ru/docs/14195|archive-date=3 កញ្ញា 2014}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ រុស្ស៊ីបានលូកដៃចូលក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងស៊ីរី|សង្គ្រាមស៊ីវិលស៊ីរី]]ដោយបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសស៊ីរីក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមឧទ្ទាមមានដូចជា [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាម]] [[រណសិរ្សអាល់-នូស្សរ៉ា]] [[អាល់កៃដា]] [[កងទ័ពសញ្ជ័យ]] និងក្រុមបក្សពួកតូចៗមួយចំនួនទៀត។ នៅឆ្នាំ២០១៨ ពូទីនបានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតី[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១៨|ជាលើកទីបួន]]។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានស្នើឡើង<ref>{{cite web |last=Russell |first=Martin |date=May 2020 |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/651935/EPRS_BRI(2020)651935_EN.pdf |title=Constitutional change in Russia |publisher=[[សភាអឺរ៉ុប]] |access-date=18 មករា 2022}}</ref> ហើយសមាជិករដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីទាំងមូលបានលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite web |last=Reevell |first=Patrick |url=https://abcnews.go.com/International/russian-government-resigns-vladimir-putin-proposes-constitutional/story?id=68298498 |title=Russian government resigns as Putin proposes constitutional changes |work=ABC News |date=16 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref>ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោក[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/who-russia-s-new-prime-minister-mikhail-mishustin-n1117251 |title=Who is Russia's new prime minister Mikhail Mishustin? |work=[[NBC News]] |date=17 January 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះបានចូលជាធរមាននៅអំឡុងខែកក្កដាបន្ទាប់ពី[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតជាតិ]] ដែលអនុញ្ញាតឱ្យលោកពូទីនឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីនៅរយៈពេល ៦ ឆ្នាំខាងមុខបន្ថែមទៀតបន្ទាប់ពីអាណត្តិបច្ចុប្បន្នរបស់លោកចប់។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964 |title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote |work=BBC |date=2 July 2020 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានចុះហត្ថលេខាលើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញទៅជាច្បាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036 |title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036 |work=The Guardian |first=Andrew |last=Roth |date=5 April 2021 |access-date=18 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក​[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការ​ឈ្លានពានយោធាមកលើប្រទេស​អ៊ុយក្រែន]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៦:០០ ម៉ោងនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ លោកពូទីនបានប្រកាសអំពីប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ុយក្រែន ហើយប៉ុន្មាននាទីក្រោយមក ទីក្រុងមួយចំនួនក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏ត្រូវបានទទួលរងការវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលជាបន្តបន្ទាប់។<ref>{{Cite web|title=Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI|access-date=25 កុម្ភៈ 2022|website=MSN}}</ref> ==​នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅរុស្ស៊ី}} {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-right:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:center;"|[[វ៉្លាឌឺមៀរ ពូទីន]]<br /><small>{{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg|size=15x15px}} [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]</small> | style="text-align:center;"|[[មីខាអ៊ីល មីឈូសទីន]]<br /><small>[[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|15x15px]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |} យោង​តាម​[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេស]] រុស្ស៊ី​គឺជា​សហព័ន្ធនិង​មាន​ទម្រង់​ជា​សាធារណរដ្ឋ​ពាក់កណ្ដាល​ប្រធានាធិបតី​និយមដែលមាន​ប្រធានាធិបតី​ជា​[[ប្រមុខរដ្ឋ]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីរុស្ស៊ី​|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​]]ជា[[​ប្រមុខ​រដ្ឋាភិបាល]]​។ សហព័ន្ធ​រុស្ស៊ីមាន​ទម្រង់​មូលដ្ឋាន​ជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​តំណាង[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|ពហុបក្ស]]ដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធមានអំណាចចែកជាបីស្ថាប័នគឺ៖ * ស្ថាប័ន​នីតិប្បញ្ញត្តិ៖ មាន​សភា​សហព័ន្ធចំនួន​ពីរគឺ៖ [[សភា​ឌូម៉ា]] និង​[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ|ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធ]] ដោយសភាទាំងនេះមានទំនួលខុសត្រូវផ្នែក​អនុម័ត​ច្បាប់ ប្រកាសសង្គ្រាម ធ្វើ​សច្ចាប័ន​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ផ្សេង​ៗ មាន​អំណាច​ក្នុង​អនុម័ត​កញ្ចប់​ថវិកា និង​អំណាច​ចោទប្រកាន់ដែល​អាច​ឈាន​ទៅ​ដល់ការដក​ប្រធានាធិបតី​បាន​។ * ស្ថាប័ន​នីតិប្រតិបត្តិ៖ [[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី|ប្រធានាធិបតី]]​គឺជា[[អង្គមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|អង្គមេបញ្ជាការ]]នៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ]] ហើយមាន​សិទ្ធិ​ច្រានចោល​រាល់​ពង្រាង​ច្បាប់​ដែល​អនុម័ត​ដោយ​សភាមុន​ពេល​ក្លាយ​ជា​ច្បាប់ផ្លូវការ និង​តែងតាំង​គណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនិងព្រមទាំង​មន្ត្រី​ដទៃ​ទៀត ដែល​គ្រប់គ្រង និង​ប្រតិបត្តិ​ច្បាប់និង​នយោបាយ​សហព័ន្ធ​។ * ស្ថាប័ន​យុត្តិធម៌៖ តុលាការ​ធម្មនុញ្ញ តុលាការ​កំពូល តុលាការ​កំពូល​មជ្ឈត្តវិនិច្ឆ័យ និង​តុលាការ​សហព័ន្ធ​ថ្នាក់​ទាប​ជាច្រើន​ទៀត (ចៅក្រមត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ដោយ​ក្រុមប្រឹក្សា​សហព័ន្ធដោយ​មាន​សំណើ​ពី​ប្រធានាធិបតី) មាន​នាទី​បកស្រាយ​ច្បាប់ និង​អាច​បដិសេធ​ច្បាប់​ណាដែល​យល់​ឃើញ​ថា​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ ===បំណែងចែករដ្ឋបាលនយោបាយ=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃរុស្ស៊ី}} យោងទៅតាម[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[អង្គភាពធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ី|អង្គភាពធម្មនុញ្ញ]]ចំនួន ៨៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីបានអនុម័ត ប្រទេសរុស្ស៊ីមានអង្គភាពធម្មនុញ្ញសរុបចំនួន ៨៩ តែក្រោយៗមកអង្គភាពធម្មនុញ្ញខ្លះត្រូវបានរួមបញ្ចូលចូលគ្នា។ អង្គភាពទាំងនេះមានអ្នកតំណាងស្មើៗគ្នា (ពោលគឺប្រតិភូចំនួនពីរៗនាក់) នៅក្នុង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]។ ប៉ុន្តែកម្រិតស្វ័យភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗគឺខុសគ្នា។ [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg|thumb|upright=1.4]] {| class="wikitable sortable" ! អង្គភាពធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋបាល |- | {{legend|#FFEC77|[[អូប្លាសរុស្ស៊ី|អូប្លាស]]ចំនួន ៤៦}} | មានអភិបាលដែលបានជ្រើសតាំងក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិមូលដ្ឋាន។ |- | {{legend|#00C160|[[សាធារណរដ្ឋនៃរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ២២}} | ជាធម្មតាគឺមានស្វ័យភាពដោយសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានភារកិច្ចពង្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរៀងៗខ្លួន បោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋឬតំណែងស្រដៀងៗ និងសភាខ្លួនផ្ទាល់។ សាធារណរដ្ឋនីមួយៗគឺអនុញ្ញាតឱ្យមានភាសាផ្លូវការផ្ទាល់ៗខ្លួនជាមួយនឹងភាសារុស្ស៊ីតែក្នុងករណីកិច្ចការអន្តរជាតិពួកគេនឹងត្រូវតំណាងដោយរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ សាធារណរដ្ឋគឺត្រូវជាទឹកដីឬទីកំណើតរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ |- | {{legend|#FF9400|[[ក្រៃនៃរុស្ស៊ី|ក្រៃ]]ចំនួន ៩}} | មានលក្ខណៈដូចនឹងអូប្លាសដែរ។ ពាក្យថា"ដែនដី"គឺច្រើនប្រើនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយដើមឡើយឈ្មោះថា''ក្រៃ''គឺសម្តៅលើតំបន់ជាប់ព្រំដែនហើយក្រោយមកគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលដែលចែកចេញជាអូគ្រូកស្វយ័តនិងអូប្លាសស្វយ័ត។ |- | {{legend|#006989|[[អូគ្រូកស្វយ័តនៃរុស្ស៊ី|អូគ្រូកស្វយ័ត]]ចំនួន ៤}} | ដើមឡើយគឺជាអង្គភាពស្វយ័តស្ថិតនៅក្នុងអូប្លាសឬក្រៃដែលបង្កើតឡើងសម្រាប់បញ្ជាក់ឬសម្គាល់ពីទឹកដីជនជាតិភាគតិចណាមួយ។ លើកលែងតែ[[អូគ្រូតស្វយ័តឈូកុត្កា]] អូគ្រូកទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្រោម/ក្នុងក្រៃឬអូប្លាស។ |- | {{legend|#FF0037|[[ទីក្រុងសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ទីក្រុងសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៣}} | មានទីក្រុងម៉ូស្គូ [[សង់ពីទ័របួរ]] និង[[សេវ៉ាស្តូប៉ូល]]។ ទីក្រុងទាំងបីមានមុខងារជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីបំណែងចែករដ្ឋបាលដទៃទៀត។ |- | {{legend|#C300FF|អូប្លាសស្វយ័តចំនួន ១}} | ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាគឺជាអង្គភាពរដ្ឋបាលក្រោមក្រៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ ក្រៃទាំងអស់ត្រូវបានតម្លើងទៅជាសាធារណរដ្ឋលើកលែងតែអូប្លាសស្វយ័តជ្វីហ្វ។ |} ;ស្រុកសហព័ន្ធ អង្គភាពធម្មនុញ្ញគឺបែងចេញជា[[ស្រុកសហព័ន្ធនៃរុស្ស៊ី|ស្រុកសហព័ន្ធ]]ចំនួន ៨ ក្រុមដោយក្រុមនីមួយៗត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បេសកទូតដែលតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី។<ref>''Russian Classification of Economic Regions'' (OK&nbsp;024–95) of 1 January 1997 as amended by the Amendments #1/1998 through #5/2001. (Section&nbsp;I. Federal Districts)</ref> ខុសពីអង្គភាពធម្មនុញ្ញ ស្រុកសហព័ន្ធមិនមែនជាកម្រិតរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទេតែជាកម្រិតរដ្ឋបាលនៃរដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធ។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរុស្ស៊ី}} [[File:Family photo of the 2019 G20 Osaka summit.jpg|thumb|លោកពូទីនជាមួយនឹងសមភាគី G20 នៅទីក្រុង[[អូសាកា]]ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេលំដាប់ថ្នាក់ទីប្រាំនៅលើពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយ[[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចំនួន ១៩០, រដ្ឋមានការទទួលស្គាល់តិចតួចចំនួនពីរ និងរដ្ឋសង្កេតការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនបីដោយមានស្ថានទូតសរុបដល់ទៅ ១៤៤។<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 មករា 2021|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋ[[មហាអំណាចសក្តានុពល]]និងជាសមាជិកមួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ រុស្ស៊ីក៏ជាសមាជិកនៃ [[ហ្សេ២០]] [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​ និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]] [[វេទិកា​កិច្ច​សហ​ប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី-​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]ផងដែរហើយត្រូវជាសមាជិកនាំមុខនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តការសៀងហៃ]] និង[[ប៊្រីកស៍]]។ នៅក្នុងសតវត្សទី២១ [[ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ីចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩១|ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី]]បានចាប់ពង្រឹងឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាមួយនឹង[[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពចិន-រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០០១|សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] និងការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មប្រេងកាត ទំនាក់ទំនងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានឈានចូលដល់ស្ថានភាពពិសេសមួយ។<ref>{{cite news|url=https://www.rferl.org/a/china-russia-deepen-their-ties-amid-pandemic-conflicts-with-west/30814684.html|title=China, Russia Deepen Their Ties Amid Pandemic, Conflicts With The West|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|author=Reid Standish|date=1 កញ្ញា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]]គឺជាអតិថិជនគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយប្រទេសទាំងពីរបានរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងការទូតដ៏រឹងមាំតាំងពីដំបូងមកម្លេះ។<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/08/russia-india-relations/|title=Why India and Russia Are Going to Stay Friends|work=[[Foreign Policy]]|author=Emily Tamkin|date=8 កក្កដា 2020|access-date=2 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី}} [[File:MilitarySportsHoliday2017-02.jpg|thumb|[[ឧត្តមនារីឯកឃូសនីតសូវ (នាវាផ្ទុកយន្តហោះរុស្ស៊ី|នាវាផ្ទុកយន្តហោះឈ្មោះឃូសនីតសូវ]]របស់រុស្ស៊ី។]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី]]ត្រូវបានបែងចែកជា [[កងទ័ពជើងគោករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ី|កងទ័ពជើងទឹក]] និង[[កងកម្លាំងអវកាសវេហារុស្ស៊ី|កងទ័ពអវកាស]]។ រុស្ស៊ីក៏មានសេវាប្រដាប់អាវុធឯករាជ្យចំនួនពីរផងដែរគឺ [[កងកម្លាំងមីស៊ីលយុទ្ធសាស្ត្រ]] និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសរុស្ស៊ី|កងកម្លាំងជើងអាកាស]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ យោធារុស្ស៊ីមានទាហានសកម្មជិតមួយលាននាក់ដែលជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនបុគ្គលិកយោធា|ចំណាត់ថ្នាក់ទីបួននៅលើពិភពលោក]]។<ref name="Studies2019">{{cite book|author=International Institute for Strategic Studies|author-link =International Institute for Strategic Studies|title=The Military Balance 2019|date=15 កុម្ភៈ 2019|publisher=Routledge|isbn=978-1857439885|page=195}}</ref> លើសពីនេះ រុស្ស៊ីមានទ័ពបម្រុងសកម្មច្រើនជាង ២,៥ លាននាក់ហើយចំនួនសរុបនៃកងទ័ពបម្រុងអាចនឹងមានដល់ទៅ ២០ លាននាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|title=The Global Intelligence Files|website=wikileaks.org|access-date=1 មេសា 2015|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402160912/https://wikileaks.org/gifiles/docs/27/2704254_re-russian-reserve-forces-.html|url-status=dead}} IISS listed total reserves as 20,000,000 for many years, assuming a Soviet-style callup. The potential reserve personnel of Russia may be as high as 20 million, depending on how the figures are counted.</ref> វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់បុរសជនជាតិរុស្ស៊ីទាំងឡាយដែលមានអាយុពី ១៨–២៧ ឆ្នាំក្នុងការចូលបម្រើក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធយ៉ាងតិចរយៈពេលមួយឆ្នាំ។<ref name=cia/> បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានឥទ្ធិពលយោធាខ្លាំងបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 តុលា 2015|access-date=14 កក្កដា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 កុម្ភៈ 2018|archivedate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|deadurl=yes}}</ref>ហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរទាំងប្រាំ]] និងជារដ្ឋដែលមានស្តុកអាវុធនុយក្លេអ៊ែរច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរ។ ជាងពាក់កណ្តាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបប្រមាណ ១៤,០០០ នៅលើពិភពលោកគឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news|title=Here's how many nuclear warheads exist, and which countries own them|url=https://www.defensenews.com/global/2019/06/16/heres-how-many-nuclear-warheads-exist-and-which-countries-own-them/|work=[[Defense News]]|date=16 មិថុនា 2019}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាម្ចាស់[[នាវាមុជទឹកមីស៊ីលបាលីស្ទីក]]ធំជាងគេទីពីរហើយជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋចំនួនបីប៉ុណ្ណោះដែលមាន[[យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលមានកងកម្លាំងជើងគោកច្រើន/ខ្លាំងបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/armor-tanks-total.asp|title=Tank Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> កម្លាំងជើងអាកាសខ្លាំងបំផុតទីពីរ<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/aircraft-total.asp|title=Aircraft Strength by Country (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> និងកម្លាំងជើងទឹកខ្លាំងបំផុតទីបី។<ref>{{cite web|url=https://www.globalfirepower.com/navy-ships.asp|title=Navy Fleet Strengths (2020)|work=Global Firepower|access-date=8 មករា 2021}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលចំណាយថវិកាលើយោធាខ្ពស់បំផុតទីបួនដោយបានចំណាយប្រាក់ចំនួន ៦៥,១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-04/fs_2020_04_milex_0_0.pdf|title=Trends in World Military Expenditure, 2019|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|first1=Nan|last1=Tian|first2=Aude|last2=Fleurant|first3=Alexandra|last3=Kuimova|first4=Pieter D.|last4=Wezeman|first5=Siemon T.|last5=Wezeman|date=27 មេសា 2020|access-date=8 មករា 2020}}</ref> រុស្ស៊ីមាន[[ឧស្សាហកម្មយោធារុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មយោធា]]ដ៏ធំដោយអាវុធភាគច្រើនរបស់ខ្លួនគឺសុទ្ធតែផលិតនៅក្នុងស្រុកទាំងអស់។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសនាំចេញអាវុធធំជាងគេលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិន។<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2020/01/article/china-passes-russia-as-no-2-arms-dealer/|title=China passes Russia as No. 2 arms dealer|last=Makichuk|first=Dave|date=27 January 2020|website=Asia Times|access-date=27 មករា 2020}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្ស និងអំពើពុករលួយ=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅរុស្ស៊ី|អំពើពុករលួយនៅរុស្ស៊ី}} ការគ្រប់គ្រងសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានទទួលរងការរិះគន់កាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យនិងក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ ជាពិសេសគឺអង្គការមួយចំនួនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]ដោយអង្គការទាំងនេះបានចាត់ទុករុស្ស៊ីថាជាប្រទេសដែលមិនមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពេញលេញនិងផ្តល់សិទ្ធិនយោបាយនិងសេរីភាពស៊ីវិលតិចតួចណាស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/russian-federation/|title=(អង់គ្លេស) សហព័ន្ធរុស្ស៊ី|publisher=អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ|access-date=16 មីនា 2020}}</ref><ref>Human Rights Watch on Russia and Chechnya [https://www.hrw.org/en/video/2008/04/06/russia-trial HTW.org]</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មកអង្គការ [[:en:Freedom House|Freedom House]] បានដាក់ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គ្មានសេរីភាព"នៃការស្ទង់មតិ''[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]''របស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|title=Countries and Territories|publisher=Freedom House|access-date=10 មីនា 2021}}</ref> ពីឆ្នាំ២០១១ [[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានដាក់ចំណាត់ថ្នាក់រុស្ស៊ីក្នុង"របបផ្តាច់ការ"នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ខ្លួនដោយឈរនៅលំដាប់ទី ១២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៦៧ នៃឆ្នាំ២០២០។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2021/02/02/global-democracy-has-a-very-bad-year|title=Global democracy has another bad year|website=[[The Economist]]|date=22 មករា 2020|access-date=6 កុម្ភៈ 2021}}</ref> យោងទៅតាម [[:en:Transparency International|Transparency International]] គេបានវាយតម្លៃប្រទេសរុស្ស៊ីទាបបំផុតនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សញ្ញាក្ខន្ធអំពើពុករលួយ]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២០ ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទី ១២៩ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៨០។<ref>{{Cite web|title=Corruptions Perceptions Index 2020|url=https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/rus|access-date=31 មករា 2021|website=Transparency.org}}</ref> អំពើពុករលួយគឺជាបញ្ហាដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref name="VOA">{{cite web|title=New Reports Highlight Russia's Deep-Seated Culture of Corruption|url=https://www.voanews.com/europe/new-reports-highlight-russias-deep-seated-culture-corruption|work=[[Voice of America]]|date=26 មករា 2020|access-date=16 មីនា 2020}}</ref>ដោយវាបានជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗ សេដ្ឋកិច្ចជាតិ<ref>{{Cite web|last=Alferova|first=Ekaterina|date=26 October 2020|title=В России предложили создать должность омбудсмена по борьбе с коррупцией|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Russia proposed to create the post of Ombudsman for the fight against corruption|url=https://iz.ru/1078501/2020-10-26/v-rossii-predlozhili-sozdat-dolzhnost-ombudsmena-po-borbe-s-korruptciei|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=Известия|publisher=[[Izvestia]]}}</ref> ពាណិជ្ជកម្ម<ref>{{Cite web|date=June 2020|title=Russia Corruption Report|url=https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=GAN Integrity|archivedate=2019-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191220035258/https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/russia/|url-status=dead}}</ref> [[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី|រដ្ឋបាលសាធារណៈ]]<ref name="Suhara">{{cite web|author=Suhara, Manabu|title=Corruption in Russia: A Historical Perspective|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192618/https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/03september/pdf/M_Suhara.pdf|archive-date=4 មីនា 2016|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Russia lost 4 billion dollars on unfavorable state procurement contracts in the last year|url=https://meduza.io/en/news/2015/12/07/russia-lost-4-billion-dollars-on-unfavorable-state-procurement-contracts-in-the-last-year|access-date=7 ធ្នូ 2015|website=Meduza}}</ref> [[ការប្រតិបត្តិច្បាប់នៅរុស្ស៊ី|ការអនុវត្តច្បាប់]]<ref>{{cite journal|date=2010|title=Cops for hire|url=https://www.economist.com/node/15731344|journal=The Economist|access-date=4 ធ្នូ 2015}}</ref> [[សុខភាពនៅរុស្ស៊ី|ការថែទាំសុខភាព]]<ref>{{cite web|author1=Klara Sabirianova Peter|author2=Tetyana Zelenska|date=2010|title=Corruption in Russian Health Care: The Determinants and Incidence of Bribery|url=http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|access-date=4 ធ្នូ 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208075733/http://www.iza.org/conference_files/worldb2010/zelenska_t5300.pdf|url-status=dead}}</ref> និង[[ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី|ការអប់រំ]]ជាដើម។ល។<ref>{{cite web|author1=Elena Denisova-Schmidt|author2=Elvira Leontyeva|author3=Yaroslav Prytula|date=2014|title=Corruption at Universities is a Common Disease for Russia and Ukraine|url=http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|access-date=4 ធ្នូ 2015|publisher=Harvard University|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208155403/http://ethics.harvard.edu/blog/corruption-universities-common-disease-russia-and-ukraine|url-status=dead}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររុស្ស៊ី}} [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១៧,០៧៥,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦,៥៩២,៨០០ ម៉ាយការ៉េ)។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសឆ្លងទ្វីប|ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អឺរ៉ាស៊ី]]មួយភាគធំ (ពោលគឺទាំង[[អាស៊ី]]និង[[អឺរ៉ុប]])។ ទឹកដីប៉ែកអឺរ៉ុបរបស់រុស្ស៊ីមានក្រឡាផ្ទៃប្រមាណ ៤,០០០,០០០ គម^២ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹង ៤០% នៃទឹកដីអឺរ៉ុបសរុប ដូច្នេះរុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]។ ចំណែកឯខាងទ្វីបអាស៊ីវិញ រុស្ស៊ីបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងជើង]]ទាំងស្រុងដោយមានក្រឡាផ្ទៃ ១៣,១០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអាស៊ីតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេនៅទ្វីបអាស៊ី]]ផងដែរ។ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រ|ឆ្នេរសមុទ្រវែងជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោក]]ដោយលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣៧,៦៥៣ គីឡូម៉ែត្រ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលគឺមានទំហំធំជាង[[ទ្វីប]][[អូសេអានី]] [[អឺរ៉ុប]] និង[[អង់តាកទិក]]ផងហើយស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤១|ជ ៤១°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|៨២°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៩|ក ១៩°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៦៩|១៦៩°]]។ ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំជាច្រើនដោយមាន[[ជួរភ្នំក័រកាស៊ី]]មួយផ្នែកស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន (ក្នុងនោះគឺមាន[[ភ្នំអែលប៊្រូស]] ដែលមានកម្ពស់ ៥,៦៤២ ម៉ែត្រហើយត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេនៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប)។ ចំណែកនៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏មានជួរភ្នំនិងភ្នំខ្ពស់ៗសំខាន់ៗផងដែរដូចជា៖ នៅ[[ស៊ីបេរី]]គឺមាន[[ភ្នំអាល់តៃ]] នៅ[[តំបន់ជាយខាងកើតរុស្ស៊ី]]មាន[[ជួរភ្នំវែគុយ៉ានស្គ៍]]ឬបណ្តុំភ្នំភ្លើងនៅតាម[[ឧបទ្វីបកាំឆាត់កា]]។ [[ភ្នំអ៊ូរ៉ាល់]]គឺជាភ្នំដែលសម្បូរទៅដោយធនធានរ៉ែច្រើនជាងគេហើយវាបានលាតសន្ធឹងពីភាគខាងជើងទៅភាគខាងត្បូងដែលសព្វថ្ងៃភូមិសាស្ត្រាចារ្យជាទូទៅបានចាត់ទុកភ្នំនេះជាខ្សែប្រទល់បែងចែកទ្វីបអាស៊ីនិងអឺរ៉ុប។ [[File:Volga river P8101497 2200 c.jpg|thumb|left|[[ទន្លេវ៉ុលកា]], ជាទន្លេហូរកាត់តំបន់ភាគកណ្តាលប្រទេសរុស្ស៊ីចូលទៅ[[សមុទ្រ កាសព្យែន|សមុទ្រកាសព្យែន]]ហើយវាត្រូវជាទន្លេវែងជាងគេប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រជាច្រើនមានដូចជា៖ [[សមុទ្របាលទិក]] [[សមុទ្របារ៉ែន]] [[សមុទ្រស]] [[សមុទ្រខារ៉ា|សមុទ្រការ៉ា]] [[សមុទ្រឡាប់តែវ]] [[សមុទ្រស៊ីបេរីខាងកើត]] [[សមុទ្រជុកជី]] [[សមុទ្របេរីង]] [[សមុទ្រអាសូវ]] [[សមុទ្រអុកហុតស្គ៍]] និង[[សមុទ្រជប៉ុន]]។ ប្រជុំកោះ និងកោះធំៗនៅរុស្ស៊ីមានដូចជា៖ [[ណូវ៉ាលសែមយ៉ា]] [[ប្រជុំកោះហ្រ្វង់ហ្សូសែហ្វ]] [[កោះស៊ីបេរីថ្មី]] [[ស្វែរណាយ៉ាសែមយ៉ា]] [[កោះហ្វ្រាងជែល]] [[កោះគូរៀល]] និងកោះ[[សាកខាលីន]]។ [[File:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|[[ភ្នំអែលប៊្រូស]], ជាភ្នំភ្លើងអសកម្មស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ីនិងត្រូវជាភ្នំខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ីនិងទ្វីបអឺរ៉ុប។]] រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរធនធានទឹកច្រើនជាងគេបង្អស់ដោយមានបឹងជាច្រើនដែលផ្ទុក[[ទឹកសាប]]ប្រមាណមួយភាគបួននៃទឹកសាបសរុបនៅលើពិភពលោក។<ref name="loc">{{cite web|last=Library of Congress|title=Topography and drainage|url=http://countrystudies.us/russia/23.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> បឹងទឹកសាបដ៏ធំនិងសំខាន់ជាងគេបំផុតនៅរុស្ស៊ីគឺ[[បឹងបៃកាល]]ដែលត្រូវជាបឹងដ៏សំខាន់ ចំណាស់ និងធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេស<ref name="baikal">{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref>ហើយបរិមាណផ្ទៃខាងលើនៃទឹកសាបនៅបឹងនេះទាំងមូលគឺស្មើរនឹងមួយភាគប្រាំនៃបរិមាណផ្ទៃលើនៃទឹកសាបទាំងអស់នៅលើភពផែនដី។<ref name=loc /> បឹងធំៗមួយចំនួនទៀតមាន [[បឹងឡាដូកា]]និង[[បឹងអូណេកា]]ហើយបឹងទាំងពីរនេះគឺត្រូវជាបឹងធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប (សម្គាល់៖ បឹងបៃកាលគឺស្ថិតនៅទ្វីបអាស៊ី)។ ប្រទេសរុស្ស៊ីស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]ក្នុង[[បរិមាណធនធានទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់ឡើងវិញ]]បាន។ ទន្លេចំនួនបួននៅតំបន់ស៊ីបេរីដូចជា [[ទន្លេអូប]] [[ទន្លេយេនីស៊ីយ|យេនីស៊ីយ]] [[ទន្លេលេណា|លេណា]] និង[[ទន្លេអាម័រ|អាម័រ]]គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងចំណោម[[បញ្ជីរាយទន្លេតាមរយៈប្រវែង|ទន្លេដ៏វែងជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី]]។ ===អាកាសធាតុ=== [[អាកាសធាតុទ្វីបសើម]]បានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែតំបន់ទុនដ្រានិងតំបន់និរតី នេះគឺដោយសារតែទំហំផ្ទៃដីដ៏ធំនិងតំបន់ដាច់ស្រយាលជាច្រើនពីសមុទ្រ។ បណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងត្បូងបានរាំងស្ទះលំហូរខ្យល់ក្តៅៗពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌាខណៈដែលវាលទំនាបនៅភាគខាងជើងទទួលឥទ្ធិពលត្រជាក់ពីតំបន់អាកទិកនិងអាត្លង់ទិក។<ref name="congress">{{cite web|title=Climate|publisher=Library of Congress|url=http://countrystudies.us/russia/24.htm|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[តំបនភាគពាយព្យរុស្ស៊ី|តំបន់ភាគពាយព្យ]]និងតំបន់ស៊ីបេរីមាន[[អាកាសធាតុអនុអាកទិក|អាកាសធាតុបែបអនុអាកទិក]]ដោយទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ខ្លាំងខាងក្នុងតំបន់ស៊ីបេរី (ជាពិសេសគឺនៅក្នុងតំបន់[[សាខា (តំបន់រដ្ឋបាល)|សាខា]]តែម្តងដោយទទួលសីតុណ្ហភាពទាបបំផុត -៩៦.២°F ឬ -៧១.២°C) មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តំបន់ផ្សេងៗទៀតក៏ទទួលនូវឥទ្ធិពលត្រជាក់ដែរ។ [[File:Lake Baikal in winter.jpg|thumb|left|[[បឹងបៃកាល]] ថតនៅអំឡុង[[សិសិររដូវ]] ឬហៅសាមញ្ញថារដូវត្រជាក់។]] [[អាកាសធាតុត្រូពិចសើម]]ដែលមានលក្ខណៈជាសិសិររដូវសើមអាចមានវត្តមាននៅតាមតំបន់ឆ្នេរនៃ[[ក្រៃក្រាសណូដារ]] ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុង[[សូឈី]]។ នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៃស៊ីបេរីខាងកើតនិងចុងបូព៌ា រដូវរងារគឺមានលក្ខណៈស្ងួតជាងរដូវក្តៅ (ពោលគឺរដូវក្តៅមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាងរដូវរងារ) ចំណែកឯតំបន់ផ្សេងទៀតនៃប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលទឹកភ្លៀងនៅគ្រប់រដូវ។ ទឹកភ្លៀងធ្លាក់មានលក្ខណៈជាព្រិលនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រជាក់ខ្លាំង។ នៅតាមបណ្តោយទន្លេវ៉ុលកាខាងត្បូងនិងឆ្នេរសមុទ្រកាសព្យែនក៏ដូចជាតំបន់ចុងខាងត្បូងស៊ីបេរីបានទទួលនូវ[[អាកាសធាតុពាក់កណ្តាលស្ងួត]]។ នៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីភាគច្រើនមានតែពីររដូវប៉ុណ្ណោះគឺ និទាឃរដូវ និងសិសិររដូវខណៈដែលរដូវផ្ការីកនិងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះមិនសូវបានគេទទួលស្គាល់ប៉ុន្មានទេព្រោះពីររដូវនេះមានរយៈពេលខ្លីហើយមានលក្ខណៈបម្រែបម្រួលពីសីតុណ្ហភាពទាបបំផុតទៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់បំផុត។<ref name=congress /> ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករា (ខែកុម្ភៈចំពោះតំបន់ឆ្នេរ) រីឯខែក្តៅបំផុតគឺខែកក្កដា។ នៅរដូវរងារ សីតុណ្ហភាពអាចធ្លាក់ចុះកាន់តែទាបពីតំបន់ភាគខាងត្បូងទៅភាគខាងជើងនិងពីលិចទៅកើត។ សីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងខ្ពស់នៅអំឡុងរដូវក្តៅសូម្បីតែនៅតំបន់ស៊ីបេរីក៏ដោយ។<ref>{{Cite journal|last1=Drozdov|first1=V. A.|title=Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea|journal=GeoJournal|year=1992|doi=10.1007/BF00717701|volume=27|page=169|issue=2|last2=Glezer|first2=O. B.|last3=Nefedova|first3=T. G.|last4=Shabdurasulov|first4=I. V. }}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== {{Main|បញ្ជីរាយតំបន់អេកូឡូស៊ីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមថនិកសត្វនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមបក្សីនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមត្រីទឹកសាបនៅរុស្ស៊ី|ជីវិតសត្វព្រៃនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានថនិកសត្វចំនួន ២៦៦ ប្រភេទនិងបក្សីចំនួន ៧៨០ ប្រភេទ។ បើយោងទៅតាម [[សៀវភៅទិន្នន័យក្រហមនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|RDBRF]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ បានឱ្យដឹងថាប្រភេទសត្វនៅប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនសរុប ៤១៥ ប្រភេទដោយបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនិងអង្គការអភិរក្សមួយចំនួន។<ref>{{cite web |author=I. A. Merzliakova |url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |title=List of animals of the Red Data Book of Russian Federation |publisher=UNEP/GRID–Arendal |date=1 វិច្ឆិកា 1997 |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |archive-date=28 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-28 |archiveurl=https://archive.today/20160428185844/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm |url-status=dead }}</ref> រុស្ស៊ីមានទីបម្រុងមណ្ឌលជីវៈចំនួន ៤០ ដែលទទួលស្គាល់ដោយអង្គការ[[យូណេស្កូ]]<ref>{{cite web|last=The World Network of Biosphere Reserves—UNESCO|title=Russian Federation|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/|access-date=26 ធ្នូ 2007}}</ref> [[ឧទ្យានជាតិនៅរុស្ស៊ី|ឧទ្យានជាតិ]]ចំនួន ៤១ និងទីបម្រុងធម្មជាតិចំនួន ១០១។ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវមានប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីជាច្រើនទៀតដែលមិនទាន់បានប៉ះពាល់ដោយមនុស្សដោយភាគច្រើនមាននៅតំបន់[[តៃកា]] និងព្រៃទុនដ្រានៃតំបន់ស៊ីបេរី។ ជាយូរមកហើយ ប្រទេសរុស្ស៊ីនូវតែបន្តធ្វើការកែលម្អនិងអនុវត្ត[[ច្បាប់បរិស្ថាន|ច្បាប់ការពារនិងអភិវឌ្ឍបរិស្ថាន]] ការអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រនិងកម្មវិធីនានានៅតាមសហព័ន្ធនិងតំបន់ ការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងធ្វើបញ្ជីសារពើភណ្ឌ និងការពាររុក្ខជាតិ សត្វ និងសត្វដែលកម្រនិងជិតផុតពូជនិងរាល់ពួកសត្វដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|title=Biodiversity in Russia|access-date=23 តុលា 2019|archivedate=2019-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021215131/http://education.rec.org/ru/en/biodiversity/in_russia/index.shtml|url-status=dead}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី}} [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|ទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]]គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំមួយនៅអឺរ៉ុប]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb|កំណើន ផសស ប្រទេសរុស្ស៊ីគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ (យអទ) នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩១–២០១៩ ជា[[ដុល្លារអន្តរជាតិ]]]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមាន[[សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ]]ចំណូលលើពាក់កណ្តាលនិង[[សេដ្ឋកិច្ចអន្តរកាល]]<ref name="https://datahelpdesk.worldbank.org">{{cite web|title=World Bank Country and Lending Groups|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups|publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref>ដោយមានធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ពិសេសគឺរ៉ែ[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]។ ប្រទេសនេះមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|វិស័យសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ១១]] នៅលើពិភពលោកបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៦]] បើគិតតាម [[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]។ យោងទៅតាម[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានបង្ហាញថា ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ (យអទ) នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្មើនឹង ២៩,៤៨៥ ដុល្លារគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref name="IMFWEORU"/> ប្រាក់ខែជាមធ្យមសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺ ₽៥១,០៨៣ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០<ref>{{Cite web|date=30 October 2020|title=Dynamics of the average monthly nominal and real accrued wages|url=https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|access-date=25 មេសា 2021|website=rosstat.gov.ru|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)]]|archivedate=18 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318021820/https://www.gks.ru/bgd/free/b00_24/IssWWW.exe/Stg/d000/i000050r.htm|url-status=dead}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ១២.៩% កំពុងរស់នៅក្រោមខ្សែបន្ទាត់ក្រីក្រលំដាប់ថ្នាក់ជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> អត្រានិកម្មភាពនៅរុស្ស៊ីមានប្រមាណ ៤.៥% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 វិច្ឆិកា 2020|website=data.worldbank.org}}</ref> ហើយប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧០% ស្ថិតនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់វណ្ណៈកណ្តាល<ref>{{Cite news|date=18 មីនា 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020}}</ref>ប៉ុន្តែទិន្នន័យមួយនេះនូវមានទំនាស់នៅឡើយ។<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|website=en.zois-berlin.de|author=Bernhard Braun|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918130150/https://en.zois-berlin.de/publications/zois-spotlight/in-search-of-russias-middle-class/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 មីនា 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|title=(ភាសារុស្ស៊ី) How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0|access-date=6 វិច្ឆិកា 2020|website=russian.eurasianet.org|publisher=[[Eurasianet]]}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ចំណូលពាណិជ្ជកម្មបរទេសរបស់រុស្ស៊ីបានឡើងដល់ ៦៦៦,៦ ពាន់លានដុល្លារ។ ចំណូលនៃការនាំចេញសរុបរបស់រុស្ស៊ីគឺ ៤២២,៨ ពាន់លានដុល្លារខណៈដែលថវិកានាំចូលស្មើនឹង ២៤៣,៨ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Обзор внешней торговли – Портал ВЭД|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Foreign Trade Review – Foreign Economic Activity Portal|url=http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|access-date=7 វិច្ឆិកា 2020|website=www.ved.gov.ru|publisher=[[Ministry of Economic Development (Russia)]]|archivedate=2020-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201220224854/http://www.ved.gov.ru/monitoring/foreign_trade_statistics/monthly_trade_russia/|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ ទុនបម្រុងបរទេសនៅរុស្ស៊ីស្មើនឹង ៤៤៤ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/russia/foreign-exchange-reserves|title=Russia Foreign Exchange Reserves|publisher=CEIC|access-date=24 ធ្នូ 2020}}</ref> ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ លោហធាតុ និងឈើបានក្លាយជាផលិតផលនាំចេញរបស់រុស្ស៊ីប្រមាណ ៨០%។<ref name="cia" /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ចំណូលថវិកាសហព័ន្ធប្រមាណ ៣៦% គឺសុទ្ធតែបានមកពីវិស័យប្រេងកាតនិងឧស្ម័ន។<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 តុលា 2017|access-date=17 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ [[ក្រសួងធនធានធម្មជាតិនិងបរិស្ថានរុស្ស៊ី]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា តម្លៃធនធានធម្មជាតិក្នុងប្រទេសគឺស្មើនឹង ផសស ប្រមាណ ៦០%។<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800|title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP|work=[[The Moscow Times]]|date=14 មីនា 2019|access-date=14 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមបំណុលបរទេស|បំណុលបរទេសទាបបំផុត]]នៅក្នុងចំណោមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដទៃ។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html Debt – external] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html|date=2019-03-17}}, [[CIA World Factbook]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 ឧសភា 2010។</ref> រុស្ស៊ីមានអត្រាពន្ធថេរ ១៣% ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធពន្ធឯកត្តភូតដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ចំពោះអ្នកចាត់ការម្នាក់ៗក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ទីពីរនៅលើពិភពលោកដោយនៅពីក្រោយតែ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2011-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427032348/http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|url-status=dead}}</ref> អត្រាវិសមភាពនៃប្រាក់ចំណូលគ្រួសារនិងទ្រព្យសម្បត្តិនៅរុស្ស៊ីក៏មានចំនួនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1250100/income-inequality-russia-and-the-us-are-now-equally-unequal/|title=On incomes, Russia and the US are now equally unequal|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|author=Gwynn Guilford|date=12 មេសា 2018|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://meduza.io/en/feature/2019/01/23/the-top-1-controls-a-third-of-the-wealth-and-the-poor-are-getting-poorer-how-russia-became-one-of-the-most-unequal-places-on-earth|title=The top 1% controls a third of the wealth, and the poor are getting poorer. How Russia became one of the most unequal places on Earth.|work=[[Meduza]]|author=Dmitry Kuznets, Nastya Grigorieva, Kevin Rothrock|date=23 មករា 2019|access-date=3 ឧសភា 2021}}</ref> ===ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរុស្ស៊ី|ថាមពលនៅរុស្ស៊ី}} ដំណឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែករបស់ប្រទេសនេះភាគច្រើនតែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ក្រុមហ៊ុនអយស្ម័យយានរុស្ស៊ី]]។ ប្រវែងផ្លូវដែកដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅមានលើសពី ៨៥,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ។<ref>{{cite web|url=http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20091004034659/http://eng.rzd.ru/isvp/public/rzdeng?STRUCTURE_ID=4|archive-date=4 តុលា 2009|title=Russian Railways|publisher=Eng.rzd.ru|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ផ្លូវដែកដែលប្រជាប្រិយជាងគេនៅរុស្ស៊ីគឺផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី វាគឺជាខ្សែផ្លូវដែកដ៏វែងជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បណ្តាញផ្លូវគោកនៅរុស្ស៊ីមានប្រវែង ១,៤៥២.២ គ.ម<ref>{{cite web|url=http://government.ru/info/22865/|script-title=ru:О развитии дорожной инфраструктуры|work=government.ru|date=29 មេសា 2016|access-date=14 មករា 2021}}</ref> ហើយម៉្យាងទៀត រុស្ស៊ីមានសន្ទភាពផ្លូវគោកទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋប្រទេស[[ប៊្រីកស៍]]។<ref>{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/rus|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|archive-date=17 មេសា 2009|title=Transport in Russia|access-date=17 កុម្ភៈ 2009|website=International Transport Statistics Database|publisher=iRAP|archivedate=2009-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417001324/http://www.iraptranstats.net/rus|url-status=dead}}</ref> ផ្លូវទឹកខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី (បឹងនិងទន្លេ) មានប្រវែង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងផ្លូវទឹក|សរុប ១០២,០០០ គ.ម]]។ ក្នុងចំណោមអាកាសយានដ្ឋានសរុបចំនួន ១,២១៦ នៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |title=CIA The World Factbook–Rank Order–Airports |publisher=Cia.gov |access-date=19 January 2011 |archivedate=30 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |url-status=dead }}</ref> អាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេគឺ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិស៊ីរេមីទីវ៉ូ|ស៊ីរេមីទីវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានម៉ូស្គូ-ដូម៉ូដេដូវ៉ូ|ដូម៉ូដេដូវ៉ូ]] [[អាកាសយានដ្ឋានវីនូកូវ៉ូ|វីនូកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងម៉ូស្គូ និង[[អាកាសយានដ្ឋាមពូកកូវ៉ា]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ។ [[File:VL 85-022 container train.jpg|thumb|left|[[ផ្លូវដែកឆ្លងស៊ីបេរី]]គឺជាខ្សែផ្លូវដែកដែលមានប្រវែងវែងជាងគេនៅលើពិភពលោកដោយភ្ជាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូទៅក្រុង[[វ្លាឌីវ៉ូស្តុក]]]] កំពង់ផែសមុទ្រធំៗរបស់រុស្ស៊ីមាននៅក្នុងទីក្រុងដូចជា៖ [[រ៉ូសតូវលើដុន]]នៅសមុទ្រអាសូវ [[ណូវ៉ូរ៉ូស្ស៊ីស្ក៍]]នៅសមុទ្រខ្មៅ [[អាស្ត្រាខាន]]និង[[ម៉ាក៍ហាច្ឆកាឡា]]នៅសមុទ្រកាសព្យែន [[កាលីនីនក្រាដ]]និងសង់ពីទ័របួរនៅសមុទ្របាលទិក [[អាខានហ្គេល]]នៅសមុទ្រស [[មួរម៉ានស្គ៍]]នៅសមុទ្របារ៉ែន [[ពេត្រូផាវឡូស្គ៍-កាំឆាតស្គី]]និងវ្លាឌីវ៉ូស្តុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកដែលមាន[[នាវាបំបែកទឹកកកនុយក្លេអ៊ែរ]] នាវាទាំងនេះបានជួយជម្រុញវិស័យដំណឹកជញ្ជូននិងសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីនៅតាមផ្លូវទឹកភាគខាងជើង។ [[File:RF NG pipestoEU.gif|thumb|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង[[ប្រេងកាត]]និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ|ឧស្ម័ន]]ដ៏ធំជាងគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] គេបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជា"[[មហាអំណាចថាមពល]]"<ref>{{cite web|url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html|title=The Future of Russia as an Energy Superpower|work=[[Harvard University Press]]|date=20 វិច្ឆិកា 2017|access-date=22 កុម្ភៈ 2021}}</ref> នេះគឺដោយសារតែរុស្ស៊ីមាន[[ទីបម្រុងផ្ទុកឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ធំបំផុតនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html Country Comparison :: Natural gas – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html |date=2017-03-07 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកធ្យូងធំបំផុតទីពីរ<ref>{{Cite web|year=2020|title=Statistical Review of World Energy 69th edition|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=bp.com|publisher=[[BP]]|page=45}}</ref> ទីបម្រុងផ្ទុកប្រេងកាតធំបំផុតទីប្រាំបី<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html Country Comparison :: Oil – proved reserves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615184739/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2244rank.html |date=2013-06-15 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងមានទីបម្រុងផ្ទុកសំបកប្រេងធំជាងគេនៅអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញឧស្ម័នធម្មជាតិនាំមុខគេនៅលើលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html Country Comparison :: Natural gas – exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124005928/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2251rank.html |date=2018-11-24 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> ជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ|អ្នកផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិធំបំផុតទីពីរ]]<ref name="cia-gas">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html Country Comparison :: Natural gas – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |date=2016-03-15 }}", CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមការនាំចេញរ៉ែប្រេងកាត|អ្នកនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរ]]<ref>{{Cite web|title=Trade Balance Statistics {{!}} World Crude Imports & Exports {{!}} Enerdata|url=https://yearbook.enerdata.net/crude-oil/crude-oil-balance-trade-data.html|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=yearbook.enerdata.net}}</ref> និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតកម្មប្រេងកាត|អ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីបី]]។<ref>{{Cite web|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&vb=170&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1546300800000&ev=true|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.eia.gov|publisher=[[Energy Information Administration]]}}</ref> [[ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយរុស្ស៊ី|ការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់នៅរុស្ស៊ី]]ច្រើនតែបង្កដោយឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។<ref>{{Cite web|title=Russia: greenhouse gas emissions by sector|url=https://www.statista.com/statistics/1048675/greenhouse-gas-emissions-by-sector-russia/|access-date=3 ធ្នូ 2020|website=Statista}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកផលិតអគ្គិសនីធំបំផុតទីបួននៅលើពិភពលោក<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html Country Comparison :: Electricity – production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001031249/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2232rank.html |date=2018-10-01 }}. CIA World Factbook. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 3 កុម្ភៈ 2014។</ref> និងជាអ្នកផលិតថាមពលកកើតឡើងវិញបានធំបំផុតទីប្រាំបួនគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite book|last1=Whiteman|first1=Adrian|last2=Rueda|first2=Sonia|last3=Akande|first3=Dennis|last4=Elhassan|first4=Nazik|last5=Escamilla|first5=Gerardo|last6=Arkhipova|first6=Iana|date=March 2020|title=Renewable capacity statistics 2020|url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2020/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2020.pdf|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=[[IRENA]]|publisher=[[International Renewable Energy Agency]]|page=3|location=Abu Dhabi|isbn=978-92-9260-239-0}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដំបូងបង្អស់ដែលចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរស៊ីវិលនិងជាប្រទេសដែលសាងសង់[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ]]ដំបូងគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលផលិត[[ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរតាមប្រទេស|ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរធំជាងគេទីបួន]]ហើយមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ អគ្គិសនីប្រមាណ ២០% ក្នុងប្រទេសមានប្រភពមកពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{Cite web|date=October 2020|title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=www.world-nuclear.org|publisher=[[World Nuclear Association]]}}</ref> ===កសិកម្ម និងនេសាទ=== {{Main|កសិកម្មនៅរុស្ស៊ី|ឧស្សាហកម្មនេសាទនៅរុស្ស៊ី}} ប្រទេសរុស្ស៊ីមានផ្ទៃដីដាំដុះធំជាងគេទីបួននៅលើពិភពលោកដោយមានទំហំ ១,២៣៧,២៩៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលស្មើនឹង ៧,៤% នៃផ្ទៃដីដែលអាចបង្កបង្កើនផលបាននៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|title=Countries With The Most Arable Land In The World|work=Beef2Live|date=2 ធ្នូ 2020|access-date=12 ធ្នូ 2020|archivedate=2020-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213020224/https://beef2live.com/story-countries-arable-land-world-0-108929|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺជាអ្នកនាំចេញគ្រាប់ធញ្ញជាតិច្រើនបំផុតទីបី<ref>[https://archive.today/20120108052630/http://www.rosbankjournal.ru/news/11588 Russia takes the third place in the world by grain exports], rosbankjournal.ru</ref> និងជាអ្នកផលិតនាំមុខគេនៃ[[ស្រូវសាលីបាលី]] [[ស្រូវសាលីសារ៉ាសង់|សារ៉ាសង់]] និង[[ស្រូវអូត|អូត]] ហើយជាអ្នកផលិតនិងនាំចេញនូវ[[ស្រូវរ៉ៃ]]និង[[គ្រាប់ផ្កាឈូករ័ត្ន]]ច្រើនជាងគេបង្អស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ មក រុស្ស៊ីគឺជាអ្នកនាំចេញដំណាំស្រូវធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite news|title=Despite sanctions Russian wheat export is breaking the records|url=https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|work=Financialobserver.eu|date=2 ឧសភា 2019|access-date=2021-05-06|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018105141/https://financialobserver.eu/cse-and-cis/despite-sanctions-russian-wheat-export-is-breaking-the-records/|url-status=dead}}</ref> ខណៈដែលកសិដ្ឋានធំៗច្រើនតែផ្តោតលើផលិតកម្មគ្រាប់ធញ្ញជាតិនិងការចិញ្ចឹមសត្វ គ្រឿងបន្លែផ្លែឈើគឺច្រើនតែផលិតនៅតាមកសិដ្ឋានតូចៗដែលមានលក្ខណៈជាគ្រួសារនិងឯកជន។<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm Main agricultural products by type of owners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501011307/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_38/IssWWW.exe/Stg/d01/02-28.htm|date=2011-05-01}} [[Rosstat]], 2009</ref> រុស្ស៊ីគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃពងត្រី[[កាវីយ៉ា]]ដែលមានគុណភាពល្អបំផុតលើលោក<ref>{{cite web|url=https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|title=Top 9 MOST POPULAR CAVIARS in the world|work=TasteAtlas|date=13 មករា 2021|access-date=4 កុម្ភៈ 2020|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113053257/https://www.tasteatlas.com/most-popular-caviars-in-the-world|url-status=dead}}</ref>ហើយក៏ត្រូវជាម្ចាស់នៃកងនេសាទដ៏ធំបំផុតលើលោកផងដែរដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំមួយក្នុងបរិមាណត្រីដែលចាប់បាន បើគិតជាតោនគឺស្មើនឹង ៤,៧៧៣,៤១៣ តោននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/i9540en/i9540en.pdf|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|date=2018|access-date=4 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== {{Main|វិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យានៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅរុស្ស៊ី|បញ្ជីរាយនាមប្រឌិតករនៅរុស្ស៊ី}} [[File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|thumb|left|upright|[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]], ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ[[ពហុវិជ្ជា]] ប្រឌិតករ កវី និងសិល្បករដ៏ឆ្នើមម្នាក់របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី]] ថវិកា[[ស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺស្ថិតនៅ[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមថវិកាស្រាវជ្រាវនិងអភិវឌ្ឍន៍|លំដាប់ថ្នាក់ទី ៩ លើពិភពលោក]]ដោយមានការចំណាយប្រមាណ ៤២២ ពាន់លានរូបលើវិស័យស្រាវជ្រាវនិងការអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងស្រុក។<ref>{{Cite web|date=7 កុម្ភៈ 2020|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The level of funding for Russian science is insufficient to ensure a technological breakthrough|url=https://ach.gov.ru/checks/9658|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ach.gov.ru|publisher=[[Accounts Chamber of Russia]]|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109003550/https://ach.gov.ru/checks/9658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីដប់នៅក្នុងចំនួនបោះពុម្ភឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web|date=April 2020|title=SJR – International Science Ranking|url=https://www.scimagojr.com/countryrank.php?year=2019&order=it&ord=desc|access-date=9 វិច្ឆិកា 2020|website=www.scimagojr.com|publisher=SCImago Journal & Country Rank}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤ មក ជនជាតិរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួន ២៦ នាក់បានឈ្នះ[[បញ្ជីរាយរតនកវីណូបែលតាមប្រទេស|រង្វាន់ណូបែល]]ខាងផ្នែកវិជ្ជាជាច្រើនមាន៖ [[រូបវិទ្យា]] [[គីមីវិទ្យា]] [[វេជ្ជវិជ្ជា]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[អក្សរសាស្ត្រ]] និង[[សន្តិភាព]]។<ref>{{Cite web|date=10 ធ្នូ 2019|title=ru:Кто из российских и советских ученых и литераторов становился лауреатом Нобелевской премии|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Which of the Russian and Soviet scientists and writers became the Nobel Prize laureate|url=https://tass.ru/info/7308739|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> លោក[[មីខាអ៊ីល ឡូម៉ូណូសូវ]]គឺជាអ្នកបង្កើត[[ច្បាប់នៃការអភិរក្សថាមពល]]ឡើង។<ref name="mes">{{Cite web|title=Famous Russian Scientists and their Discoveries|url=http://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|website=Official website about higher education in Russia for foreigners|publisher=[[Ministry of Education and Science (Russia)]]|access-date=2021-05-12|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101052225/https://studyinrussia.ru/en/why-russia/traditions-of-education/scientists-and-discoveries/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាស្រុកកំណើររបស់គណិតវិទូដ៏ល្បីល្បាញជាច្រើននៅលើពិភពលោកមានដូចជា លោក[[នីកូឡៃ ឡូបាឆេវស្គី]] និងលោក[[ប៉ាហ្វនូទី ឆេប៊ីឆេវ]]ជាដើម។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BFsnWXkqZaMC|title=Russian Mathematicians in the 20th Century|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-981-02-4390-6|editor=Yakov Sinai|location=Princeton, NJ}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី]]ដែលមាននៅក្នុង[[គីមីវិទ្យា]]សព្វថ្ងៃក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិរុស្ស៊ីផងដែរដោយលោកមានឈ្មោះថា [[ឌីមេទ្រី មិនដេលេយេវ]]។<ref name="mes" /> គណិតវិទូរុស្ស៊ី/សូវៀតសរុបចំនួនប្រាំបួននាក់ធ្លាប់បានទទួល[[មេដៃហ្វីល]] (''Fields Medal'' – ជារង្វាន់ដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់គណិតវិទូនៅជុំវិញពិភពលោក)។<ref>{{Cite web|date=8 មេសា 2018|title=St Petersburg will host the International Congress of Mathematicians for the first time|url=https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|access-date=|website=english.spbu.ru|archivedate=2021-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417070250/https://english.spbu.ru/news/2109-st-petersburg-will-host-the-international-congress-of-mathematicians-for-the-first-time|url-status=dead}}</ref> របកគំហើញនិងប្រឌិតកម្មជាច្រើនដែលត្រូវរកឃើញឬបង្កើតដោយជនជាតិរុស្ស៊ីមាន៖ [[ត្រង់ស្វមម៉ាទ័រ]] [[អំពូលភ្លើងអគ្គិសនី]] [[យន្តហោះ]] [[ឆ័ត្រយោង]]សុវត្ថិភាព តារារណបសិប្បនិម្មិតឈ្មោះថា[[ស្ពុតនីគ ១|ស្ពុតនីគ]] វីទ្យុទទួលសម្លេង [[មីក្រូទស្សន៍|មីក្រូទស្សន៍អគ្គិសនី]] [[រូបថតពណ៌]]<ref>{{Cite web|date=25 កញ្ញា 2020|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Great Inventions by Russians|url=https://www.travelallrussia.com/blog/great-inventions-russians|access-date=30 ធ្នូ 2020|website=Travel All Russia}}</ref> [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងគីមី]] [[រទេះភ្លើងអគ្គិសនី]] [[ឧបករណ៍ថតវីដេអូ]] [[ឧទ្ធម្ភាគចក្រ]] [[ចាហួយ]] [[ទូរទស្សន៍]] [[កៅស៊ូសាំងតេទិក]] និង[[ម៉ាស៊ីនច្រូត]]។ល។<ref>{{Cite web|last=Kuzmin|first=Viktor|date=16 មីនា 2012|title=Russia's 12 top inventions that changed the world|url=https://www.rbth.com/articles/2012/03/16/russias_12_top_inventions_that_changed_the_world_15089.html|website=[[Russia Beyond]]|publisher=[[Rossiyskaya Gazeta]]}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារអវកាសជាតិរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានឈ្មោះថា[[រ៉ូសកូសម៉ូស]] (''Роскосмос''), សមិទ្ធិផលរបស់រុស្ស៊ីក្នុងវិស័យ[[បច្ចេកវិទ្យាអវកាស]]និង[[ការរុករុកទីអវកាស]]សព្វថ្ងៃគឺបានមកពីលោក[[កុនស្តង់ទីន ធ្សីលកូវស្គី]]ដែលត្រូវគេចាត់ទុកលោកថាជាបិតានៃ[[តារាយានវិទ្យា|ទ្រឹស្តីតារាយាន]]។<ref>{{cite web|url=http://www.aiaa.org/index.cfm|title=American Institute of Aeronautics and Astronautics|publisher=Aiaa.org|access-date=2 មករា 2010}}</ref> ស្នាដៃរបស់គាត់បានជួយឱ្យវិស្វកររ៉ុក្កែតសូវៀតកំពូលៗជាច្រើននាក់សម្រេចនូវការងាររបស់ពួកគេនៅក្នុង[[កម្មវិធីអវកាសសូវៀត]]នាដើមសម័យ[[ការប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស|ប្រណាំងប្រជែងផ្នែកអវកាស]]និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ តារារណបសិប្បនិម្មិតដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានបង្ហោះនិងធ្វើគោចរបានមួយជុំភពផែនដី, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោក[[យូរី ហ្គាហ្គារីន]]បានក្លាយជាមនុស្សដំបូងបង្អស់ដែលបានធ្វើដំណើរនៅក្នុងទីអវកាស។ សមិទ្ធិផលនិងកំណត់ត្រារុករកទីអវកាសរបស់សូវៀតនិងរុស្ស៊ីនូវមានជាច្រើនទៀតដូចជា៖ ការសម្តែងសកម្មភាពដើរដំបូងបង្អស់នៅទីអវកាសដោយលោក[[អាឡិចស៊ី លីអូណូវ]], [[លូណា ៩]] គឺជាយានអវកាសដំបូងបង្អស់ដែលបានចុះចតនៅលើ[[ភពព្រះច័ន្ទ]], [[ហ្សូន ៥]] គឺជាយានអវកាសដែលដឹកភាវៈរស់ដំបូងបង្អស់ (មានសត្វអណ្តើកចំនួនពីរក្បាលនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួន) ដែលធ្វើគោចរបានដោយជោគជ័យនៅជុំវិញព្រះច័ន្ទ, [[វេណេរ៉ា ៧]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលបានចុះចតលើភពមួយផ្សេងទៀត ([[ភពសុក្រ]]), [[ម៉ារស៍ ៣]] គឺជាយានអវកាសដំបូងដែលចុះចតលើ[[ភពអង្គារ]]បានសម្រេច, [[រ៉ូវែរ|រ៉ូវែររុករកទីអវកាស]]ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[លូណូកូដ ១]], [[ស្ថានីយ៍អវកាស]]ដំបូងបង្អស់ឈ្មោះ[[សាលយុត ១]] ហើយនិង[[មៀរ]]ដែលជាស្ថានីយ៍អវកាសធំបង្អស់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/2009.html |title=Russian space program in 2009: plans and reality |publisher=Russianspaceweb.com |access-date=27 មេសា 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100128201450/http://www.russianspaceweb.com/2009.html |archive-date=28 មករា 2010}}</ref> រុស្ស៊ីបានបញ្ចប់ប្រព័ន្ធអាកាសចរណ៍ផ្កាយរណបរបស់ពួកគេហៅថា[[ក្លាណាស]]នៅចុងឆ្នាំ២០២០។ សព្វថ្ងៃ រុស្ស៊ីគឺកំពុងតែផលិតយន្តហោះចម្បាំងជំនាន់ទីប្រាំរបស់ខ្លួនហើយបានកំពុងសាងសង់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរចល័ត]]ស៊េរីទីមួយនៅលើពិភពលោក។ [[ស៊ូយុស (ប្រភេទរ៉ុក្កែត)|រ៉ុក្កែតស៊ូយុស]]គឺជាអ្នកផ្តល់សេវាដឹកដំណើរអវកាសចររុស្ស៊ីតែមួយគត់ទៅ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]។ [[លូណា-ក្លូប]]គឺជាកម្មវិធីអាកាសចរណ៍នៅភពព្រះច័ន្ទដោយបេសកកម្មដំបូងនឹងកំណត់ចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងឆ្នាំ២០២១។ រ៉ូសកូសម៉ូសគឺកំពុងតែផលិតយានអវកាសថ្មីឈ្មោះថា[[អូវ៉ែល (យានអវកាស|អូរ៉ែល]]ដើម្បីជំនួសស៊ូយុសដែលជាយានអវកាសដ៏ចំណាស់, យានអវកាសអូរ៉ែលថ្មីនេះមានសមត្ថភាពបំពេញបេសកកម្មហោះនៅគន្លងព្រះច័ន្ទហើយវាអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួចបាននៅអំឡុងឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=Russia may select first crew for its Federation spacecraft next year|url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|work=SpaceFlight Insider|author=Tomasz Nowakowski|date=1 វិច្ឆិកា 2017|access-date=18 កញ្ញា 2021|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221043110/https://www.spaceflightinsider.com/organizations/roscosmos/russia-may-select-first-crew-federation-spacecraft-next-year/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ រុស្ស៊ីបានប្រកាសថាខ្លួនមានគម្រោងធ្វើបេសកកម្មយានិកដំបូងទៅចុះចតនៅភពព្រះច័ន្ទនៅអំឡុងឆ្នាំ២០៣១។<ref>{{cite news|title=ru:Российские космонавты высадятся на Луну в 2031 году |url=https://ria.ru/20190209/1550625837.html|work=RIA Novosti|date=9 កុម្ភៈ 2019}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅរុស្ស៊ី}} [[File:Grand Cascade in Peterhof 01.jpg|thumb|[[វិមានពីទ័រអូហ្វ]]នៅទីក្រុងសង់ពីទ័របួរ សព្វថ្ងៃគឺជាទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ]] បើយោងទៅតាម[[អង្គការទេសចរណ៍ពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលមានភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនាច្រើនបំផុតទី ១៦ នៅលើពិភពលោកហើយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីដប់ប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបដោយមានភ្ញៀវទេសចរសរុបចំនួន ២៤,៦ លាននាក់។<ref name="unwto">{{Cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.6|title=UNWTO World Tourism Barometer|journal=Unwto World Tourism Barometer English Version|publisher=[[World Tourism Organization]] (UNWTO)|year=2020|volume=18|pages=18|doi=10.18111/wtobarometereng|issn=1728-9246|issue=6}}</ref> យោងទៅតាម[[ទីភ្ញាក់ងារសហព័ន្ធទេសចរណ៍]]បានឱ្យដឹងថា ចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសដែលធ្វើដំណើរមកប្រទេសរុស្ស៊ីមាន ២៤,៤ លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|script-title=ru:Выборочная статистическая информация, рассчитанная в соответствии с Официальной статистической методологией оценки числа въездных и выездных туристских поездок – Ростуризм|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Selected statistical information calculated in accordance with the Official Statistical Methodology for Estimating the Number of Inbound and Outbound Tourist Trips – Rostourism|url=https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|access-date=11 វិច្ឆិកា 2020|website=tourism.gov.ru|publisher=[[Federal Agency for Tourism (Russia)]]|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122202242/https://tourism.gov.ru/contents/statistika/statisticheskie-pokazateli-vzaimnykh-poezdok-grazhdan-rossiyskoy-federatsii-i-grazhdan-inostrannykh-gosudarstv/vyborochnaya-statisticheskaya-informatsiya-rasschitannaya-v-sootvetstvii-s-ofitsialnoy-statisticheskoy-metodologiey-otsenki-chisla-vezdnykh-i-vyezdnykh-turistskikh-poezdok/|url-status=dead}}</ref> ចំណូលទេសចរណ៍អន្តរជាតិរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ មានចំនួន ១១,៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។<ref name="unwto" /> នៅឆ្នាំ២០២០ វិស័យទេសចរណ៍គឺស្មើនឹង ៤% នៃ ផសស នៃប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web|date=26 កញ្ញា 2020|title=ru:Вице-премьер считает, что вклад туризма в ВВП России может вырасти в три раза за 10 лет|title=(ភាសារុស្ស៊ី) Deputy Prime Minister believes that the contribution of tourism to Russia's GDP could triple in 10 years|url=https://tass.ru/ekonomika/9558261|access-date=11 November 2020|website=ru:ТАСС|publisher=[[TASS]]}}</ref> ផ្លូវទេសចរណ៍សំខាន់ៗនៅប្រទេសរុស្ស៊ីរួមមាន៖ ដំណើរជុំវិញ[[រង្វង់មាសរុស្ស៊ី]] ផ្លូវទស្សនីយភាពនៃទីក្រុងបុរាណៗ ការជិះទូកឬនាវាកំសាន្តនៅតាមដងទន្លេធំៗដូចទន្លេវ៉ុលហ្កាជាដើម និងធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកឆ្លងតំបន់ស៊ីបេរី។ល។<ref>{{cite web|url=http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112082549/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|archive-date=12 មករា 2015|title=Tourism Highlights 2014|publisher=UNWTO (World Tourism Organization)|date=2014|access-date=20 មករា 2015|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205165056/http://www.e-unwto.org/content/r13521/fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref> ទីកន្លែងល្បីៗនិងពេញនិយមបំផុតសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនារួមមាន៖ [[ទីលានក្រហម]] [[វិមានពីទ័រអូហ្វ]] [[គ្រែមឡាំងកាហ្សាន]] [[ឡរ៉ាព្រះត្រីឯកនៃសង់ស៊ែរជីស]] និងបឹងបៃកាល។ល។<ref>{{Cite web|last=Vlasov|first=Artem|date=17 December 2018|script-title=ru:Названы самые популярные достопримечательности России|title=(ភាសារុស្ស៊ី) The most popular sights of Russia are named|url=https://iz.ru/824446/2018-12-17/nazvany-samye-populiarnye-dostoprimechatelnosti-rossii|access-date=15 December 2020|website=[[Izvestia]]}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្ររុស្ស៊ី|ជនជាតិរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ីគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមសន្ទភាពប្រជាជន|ប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុត]]និងជាប្រទេសដែលមាន[[នគររូបនីយកម្មតាមប្រទេស|ទីប្រជុំជន]]ច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក។ បើយោងតាមជំរឿនក្នុងឆ្នាំ២០១០ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ១៤២,៨ លាននាក់<ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ ១៤៦,២ លាននាក់។<ref name="gks.ru-popul"/> បើប្រៀបនឹង[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ទ្វីបអឺរ៉ុប]] រុស្ស៊ីជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុត ហើយបើគិតនៅទូទាំងពិភពលោក រុស្ស៊ីមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីប្រាំបួន]]ដោយមានសន្ទភាពប្រជាជនចំនួន ៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ មក[[អត្រាមរណភាព]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីបានកើនឡើងលើសពី[[អត្រាកំណើត]]ទៅទៀត។<ref>{{Cite web |url=http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |title=Demographic Transition Model |date=27 កញ្ញា 2009 |publisher=Barcelona Field Studies Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527180111/http://geographyfieldwork.com/DemographicTransition.htm |archive-date=27 ឧសភា 2010 |access-date=28 មីនា 2011}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ គេបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ក្នុងប្រទេសមាន ១.៦ នាក់ក្នុងស្ត្រីម្នាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអត្រាមធ្យមពិភពលោកគឺ ២.១ នាក់ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអត្រាកំណើតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ក្រៅពីនេះ រុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសមួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុជាមធ្យម|ប្រជាជនចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក]]ដោយមានមនុស្សអាយុមធ្យមស្មើនឹង ៤០,៣ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|title=Russia|work=[[The World Factbook]]|date=7 កុម្ភៈ 2020|access-date=2021-05-15|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ រុស្ស៊ីបានបង្ហាញពីរបាយការណ៍កំណើនប្រជាជនជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំ។ ចាប់តាំងពីទស្សវត្តឆ្នាំ២០១០ មកគេបានកត់សម្គាល់ឃើញថាចំនួនប្រជាជននៅរុស្ស៊ីបានចាប់កើនឡើងបន្តិចបន្តួចហើយអត្រាមរណភាពបានកំពុងតែថយចុះវិញបូករួមជាមួយនឹងកំណើននៃអត្រាកំណើតនិងជន[[អន្តោប្រវេសន៍]]។<ref>{{cite web|url=https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|format=XLSX|script-title=ru:Суммарный коэффициент рождаемости|trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) អត្រាកំណើតសរុប|work=[[សេវាកម្មស្ថិតិរដ្ឋសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]|access-date=29 មករា 2020|archivedate=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129201903/https://gks.ru/storage/mediabank/demo27.xlsx|url-status=dead}}</ref> រុស្ស៊ីគឺជា[[រដ្ឋពហុជាតិ]]ដោយមានក្រុមជនជាតិជាង ១៩៣ ក្រុមរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនប្រមាណ ៨១% គឺជា[[ជនជាតិរុស្ស៊ី]]<ref name="ethnicgroups">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Ethnic groups in Russia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php |date=22 June 2011}}, 2002 census, ''Demoscope Weekly''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 កុម្ភៈ 2009។</ref> ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១៩% ទៀតគឺជាប្រជាជនដែលមានដើមកំណើតចម្រុះ,<ref name="perepis-2010.ru"/> ៨៥% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីគឺមានដើមកំណើតនៅអឺរ៉ុបដោយភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ។<ref name="perepis-2010.ru"/> សាធារណរដ្ឋចំនួន ២២ នៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីត្រូវបានគេកំណត់ថាមានជនជាតិ វប្បធម៌ និងភាសារៀងៗខ្លួន។ នៅក្នុងចំណោមប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១៣ នាក់ វាអាចមានមួយនាក់ជាជនជាតិភាគតិច។ យោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ [[ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅរុស្ស៊ី|ចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍]]នៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺមានទំហំធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោកដោយមានជនអន្តោប្រវេសន៍សរុបជាង ១១,៦ លាននាក់<ref>{{cite news|last=Kirk|first=Ashley|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/12111108/Mapped-Which-country-has-the-most-immigrants.html|title=Mapped: Which country has the most immigrants?|date=21 មករា 2016|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref>ដែលភាគច្រើនគឺមកពីអតីតរដ្ឋសូវៀតជាពិសេសគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-03/russia-and-ukraine-fight-but-their-people-want-reconciliation|title=Russia and Ukraine Fight, But Their People Seek Reconciliation|work=[[Bloomberg L.P.]]|author=Leonid Ragozin|date=3 មេសា 2019|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសារុស្ស៊ី|ភាសានៅរុស្ស៊ី}} [[ភាសារុស្ស៊ី]]គឺជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់ប្រទេសរុស្ស៊ី។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិភាគតិចជាង ១៩៣ ក្រុមបានប្រើប្រាស់ភាសាផ្សេងៗគ្នាជាង ១០០ ភាសា។<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref38596|title=Russia|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=8 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> បើយោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០០២ បានឱ្យយើងដឹងថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីចំនួន ១២៤,៦ លាននាក់គឺនិយាយភាសារុស្ស៊ី រីឯភាសាបន្ទាប់គឺ[[ភាសាតាតារ]]ដែលនិយាយដោយមនុស្សចំនួន ៥,៣ លាននាក់ ហើយចំណែក[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]វិញត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សចំនួន ១,៨ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|title=Russian Census of 2002|website=4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)|publisher=[[Rosstat]]|access-date=16 មករា 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719233704/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|archive-date=19 កក្កដា 2011|archivedate=2020-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622151329/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានអនុញ្ញាតឱ្យសាធារណរដ្ឋនីមួយៗមានសិទ្ធិនិយាយភាសារដ្ឋរបស់ខ្លួនបន្ថែមលើភាសារុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 68, §&nbsp;2)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺជាភាសាកំណើតមួយដែលមានចំនួនមនុស្សនិយាយច្រើនជាងគេនៅអឺរ៉ុប ជាភាសាដែលពេញនិយមបំផុតនៅអឺរ៉ាស៊ី និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលប្រជាប្រិយជាងគេ។<ref>{{cite web|title=Russian language|publisher=University of Toronto|url=http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|archive-date=6 មករា 2007|access-date=27 ធ្នូ 2007|archivedate=2007-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx|url-status=dead}}</ref> ភាសារុស្ស៊ីគឺកើតចេញមកពីក្រុម[[ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]] និងជា[[ភាសាស្លាវ]]មួយដែលនូវមានមនុស្សអនុវត្តនិយាយរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ហើយជាភាសាធំបំផុតនៅក្នុងក្រុម[[ភាសាបាលតូ-ស្លាវ]]។ ភាសារុស្ស៊ីក៏ជាភាសាដែលមានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនបំផុតទីពីរនៅលើបណ្តាញ[[អ៊ីនធើណេត|អ៊ីនធឺណិត]]ផងដែរបន្ទាប់ពី[[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web|title=Russian is now the second most used language on the web|url=http://w3techs.com/blog/entry/russian_is_now_the_second_most_used_language_on_the_web|website=W3Techs|publisher=Q-Success|access-date=17 មិថុនា 2013|author=Matthias Gelbmann|date=19 មីនា 2013}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃជាភាសាមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅលើ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/article/special/expedition/wakata01_e.html|title=JAXA &#124; My Long Mission in Space|website=global.jaxa.jp}}</ref> និងជាភាសាមួយក្នុងចំណោម[[ភាសាផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|ភាសាផ្លូវការទាំងប្រាំមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Poser|first=Bill|url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/000854.html|title=The languages of the UN|publisher=Itre.cis.upenn.edu|date=5 ឧសភា 2004|access-date=29 តុលា 2010}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅរុស្ស៊ី}} [[File:Saint Basil's Cathedral in Moscow.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសង់បាស៊ីល]]នៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ, ជាអគារដ៏ប្រជាប្រិយមួយដែលតំណាងឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/russia/moscow/attractions/st-basils-cathedral/a/poi-sig/373447/360429|title=St Basil's Cathedral|work=[[Lonely Planet]]|access-date=10 មីនា 2021}}</ref>]] យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជារដ្ឋដែលគ្មានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសាសនាអ្វីនោះឡើយ ពោលគឺគ្មានសាសនារដ្ឋនោះទេ។ សាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[គ្រិស្តសាសនានៅរុស្ស៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]។ រុស្ស៊ីមានចំនួនអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនានិកាយអូស្សូដក់ច្រើនជាងគេនៅលើលោក។<ref>{{cite web|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 ឧសភា 2017 }}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Christianity in the 21st Century|url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=10 វិច្ឆិកា 2017}}</ref> យោងទៅតាមការស្ទង់មតិសង្គមវិទ្យាផ្សេងៗគ្នាលើការប្រកាន់សាសនាបានឱ្យយើងដឹងថា៖ ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណពី ៤១% ទៅ ៨០% គឺជាអ្នកគោរពប្រកាន់[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់រុស្ស៊ី|ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់]]។<ref name="ArenaAtlas2012">There is no official census of religion in Russia, and estimates are based on surveys only. In August 2012, [http://sreda.org/arena ARENA] determined that about 46.8% of Russians are Christians (including Orthodox, Catholic, Protestant, and non-denominational), which is slightly less than an absolute 50%+ majority. However, later that year the [http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Levada Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=31 December 2012 }} determined that 76% of Russians are Christians, and in June 2013 the [http://fom.ru/obshchestvo/10953 Public Opinion Foundation] determined that 65% of Russians are Christians. These findings are in line with [http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-exec/ Pew]'s 2010 survey, which determined that 73.3% of Russians are Christians, with [http://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365 VTSIOM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201730/https://wciom.ru/index.php?id=268&uid=13365%2F |date=29 September 2020 }}'s 2010 survey (~77% Christian), and with [http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf#page=40 Ipsos MORI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117013643/http://www.fgi-tbff.org/sites/default/files/elfinder/FGIImages/Research/fromresearchtopolicy/ipsos_mori_briefing_pack.pdf |date=17 January 2013 }}'s 2011 survey (69%).</ref><ref name="Ogonek">[http://www.kommersant.ru/doc/1997068 Верю — не верю]. "Ogonek", № 34 (5243), 27 សីហា 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 24 កញ្ញា 2012។</ref><ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_42432.html|script-title=ru:Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше|access-date=6 មករា 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202081009/http://www.religare.ru/2_42432.html|archive-date=2 ធ្នូ 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្ជូ]] (Pew Research Center) បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីប្រមាណ ៧៣% បានប្រកាសខ្លួនថាជាគ្រិស្តសាសនិក (អ្នកប្រកាន់និកាយអូស្សូដក់មាន ៧១%, កាតូលិក ១% និង ២% ជាអ្នកកាន់និកាយផ្សេងទៀត), ១៥% ជាអ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនា, ១០% ជាមូស្លីម និង ១% ជាអ្នកប្រកាន់សាសនាដទៃទៀត។<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date = 10 ឧសភា 2017| publisher = Pew Research Center| access-date = 9 កញ្ញា 2017}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍មួយចំនួនទៀតបានថ្លែងថា សមាមាត្រនៃអ្នកគ្មានជំនឿសាសនានៅរុស្ស៊ីមានចន្លោះពី ១៦% ទៅ ៤៨% នៃប្រជាជនសរុប។<ref>{{Cite book|title=The Cambridge Companion to Atheism|last=Zuckerman|first=P.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|editor=Michael Martin|chapter=Atheism: Contemporary Rates and Patterns}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនានៅរុស្ស៊ី|ឥស្លាមសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតទីពីរនៅរុស្ស៊ី។<ref>{{cite book|title=Europe: Belarus, Russian Federation and Ukraine|chapter-url=https://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC&pg=PA1387|access-date=29 មេសា 2015|series=World and Its Peoples|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7900-0|page=1387|chapter=Russian Federation}}</ref> វាគឺជាសាសនាប្រពៃណីនិងពេញនិយមបំផុតនៅតាមតំបន់រុស្ស៊ីភាគកណ្តាល។ [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុងសាធារណរដ្ឋចំនួនបួនគឺ៖ [[បួរយ៉ាធ្យា]] [[ទូវ៉ា]] [[ក្រៃសាបាយកាលស្គី]] និង[[កាលមីគៀ]], តំបន់ទាំងបួនគឺជាតំបន់ដែលមានចំនួនប្រជាជនប្រកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធច្រើនគួរសមនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia|title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost|work=[[Russia Beyond]]|author=Nikolay Shevchenko|date=21 កុម្ភៈ 2018|access-date=29 វិច្ឆិកា 2020}}</ref> [[ជ្វីហ្វសាសនា]]គឺជាសាសនាដែលមានចំនួនអ្នកកាន់តិចតួចបំផុតបើប្រៀបធៀបទៅនឹងសាសនាដទៃក្នុងប្រទេសប៉ុន្តែបើប្រៀបធៀបនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបផ្សេងៗវិញ សមាគមអ្នកកាន់សាសនាជ្វីហ្វនៅរុស្ស៊ីគឺមានចំនួនធំអស្ចារ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|title=Jews|work=Pew Research Center|date=18 ធ្នូ 2012|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាចំនួនអ្នកកាន់[[ហិណ្ឌូសាសនានៅរុស្ស៊ី|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]បានទទួលការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/russians-embrace-hinduism/article6519989.ece|title=Russians embrace Hinduism|work=[[The Hindu]]|last=Rangarajan|first=A. D.|date=20 តុលា 2014|access-date=7 ឧសភា 2021}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅរុស្ស៊ី}} [[File:МГУ, вид с воздуха.jpg|thumb|[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]], ជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។]] ប្រទេសរុស្ស៊ីមានកម្រិតមហាវិទ្យាល័យ ឬនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាខ្ពស់ជាងគេបើគិតជាភាគរយនៃចំនួនប្រជាជននៅលើពិភពលោកគឺស្មើនឹង ៥៤%។<ref>[[Huffington Post]]: [https://www.huffingtonpost.com/2010/07/22/countries-with-the-most-c_n_655393.html#s117394&title=United_Kingdom_318 Countries With The MOST College Graduates] ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 27 កញ្ញា 2013</ref> ប្រទេសនេះមានប្រព័ន្ធអប់រំឥតគិតថ្លៃដែលត្រូវបានធានាផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបបើយោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref>David Johnson, ed., ''Politics, Modernisation and Educational Reform in Russia: From Past to Present'' (2010)</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ មកប្រព័ន្ធអប់រំនៅតាមសាលារយៈពេលត្រឹម ១១ ឆ្នាំត្រូវបានចាប់អនុវត្ត។ ការអប់រំនៅតាមអនុវិទ្យាល័យរដ្ឋគឺឥតគិតថ្លៃនោះទេ។ ការអប់រំកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យគឺមិនគិតថ្លៃទេលើកលែងតែនិស្សិតដែលចុះឈ្មោះចូលរៀនដោយបង់ថ្លៃពេញ (ស្ថាប័នរដ្ឋជាច្រើនបានចាប់ផ្តើមបើកមុខងារពាណិជ្ជកម្មនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ)។<ref>{{cite web|title=Higher Education Institutions|url=http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|archive-date=3 មីនា 2012|publisher=[[Rosstat]]|access-date=1 មករា 2008|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303145808/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm|url-status=dead}}</ref> [[បញ្ជីរាយស្ថាប័នឧត្តមសិក្សានៅរុស្ស៊ី|សាកលវិទ្យាល័យ]]ដ៏ធំនិងចំណាស់បំផុតនៅប្រទេសរុស្ស៊ីគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋសង់ពីទ័របួរ]]។ នៅទស្សវត្តឆ្នាំ២០០០ ដើម្បីបង្កើតវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សានិងស្រាវជ្រាវដែលមានទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នានៅក្នុងប្រទេស រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានរៀបចំកម្មវិធីបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធដោយភាគច្រើនបានបញ្ចូលសាកលវិទ្យាល័យនិងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវធំៗនៅគ្រប់តំបន់ដែលមានស្រាប់ហើយផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមូលនិធិពិសេស។ ស្ថាប័នអប់រំថ្មីទាំងនោះរួមមាន៖ [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធខាងត្បូង]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធស៊ីបេរី]] [[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធកាហ្សានវ៉ុលកា]] [[សកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធទិសឥសាន្ត]] និង[[សាកលវិទ្យាល័យសហព័ន្ធចុងបូព៌ា]]។ ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅរុស្ស៊ី}} រដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីបានធានាថាប្រព័ន្ធថែទាំសុខភាពគឺឥតគិតថ្លៃនិងមានលក្ខណៈជា[[ការថែទាំសុខភាពសកល|ការថែទាំសុខភាពបែបសកល]]<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=Article 41|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm|access-date=27 ធ្នូ 2007}}</ref>តាមរយៈកម្មវិធីធានារ៉ាប់រងសុខភាពរបស់រដ្ឋ។<ref name="ExpaticaHealth">{{cite web|url=https://www.expatica.com/ru/healthcare/healthcare-basics/healthcare-in-russia-104030/|title=Healthcare in Russia: the Russian healthcare system explained|work=[[Expatica]]|date=8 មករា 2021|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> [[ក្រសួងសុខាភិបាលរុស្ស៊ី|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]គឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធសុខភាពនៅក្នុងប្រទេសហើយវិស័យមួយនេះបានផ្តល់ការងារជូនប្រជាពលរដ្ឋជាងពីរលាននាក់។<ref name="ExpaticaHealth"/> តំបន់សហព័ន្ធក៏មាននាយកដ្ឋានសុខភាពផ្ទាល់ខ្លួនដែរដោយគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន។<ref name="ExpaticaHealth"/> ប្រទេសរុស្ស៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យ មន្ទីរពេទ្យ និងបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពច្រើនបំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតលើចំនួនមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref>{{cite web|title=Healthcare in Russia&nbsp;– Don't Play Russian Roulette |publisher=justlanded.com |url=http://www.justlande/refd.com/english/Russia/Articles/Health/Healthcare-in-Russia |access-date=3 តុលា 2010}} {{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> យោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] រុស្ស៊ីបានចំណាយថវិកា ៥,៣២% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើវិស័យសុខភាពនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS|title=Current health expenditure (% of GDP)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> ចំពោះ[[អត្រាភេទមនុស្ស|អត្រាភេទ]]វិញ ស្ត្រីគឺមានចំនួនច្រើនជាងបុរសដោយស្ត្រីម្នាក់ស្មើនឹងបុរស ០.៨៥៩។<ref name=cia/> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅរុស្ស៊ីគឺ ៧៣.២ ឆ្នាំ (៦៨.២ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.០ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)<ref>{{cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688|title=Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country|publisher=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|date=2020|access-date=19 មេសា 2021}}</ref> ហើយ[[អត្រាមរណភាពទារក]]គឺមានចំនួនទាបបំផុត (៥ នាក់ក្នុងស្ត្រីផ្តល់កំណើតចំនួន ១,០០០ នាក់)។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|work=[[ធនាគារពិភពលោក]]|access-date=21 មេសា 2021|archivedate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100425025221/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|url-status=dead}}</ref> [[ភាពធាត់]]គឺជាបញ្ហាសុខភាពចម្បងមួយនៅក្នុងប្រទេសនេះ។ នៅឆ្នាំ២០១៦, ៦១.១% នៃមនុស្សពេញវ័យគឺមានសភាពធាត់លើសទម្ងន់ខណៈដែល ២៣.១% គឺធាត់ធម្មតា (ល្មម)។<ref name="RusObese">{{cite web|url=https://ourworldindata.org/obesity|title=Obesity|work=[[Our World in Data]]|author=Hannah Ritchie and Max Roser|access-date=21 មេសា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អត្រាមរណភាពប្រមាណ ១៦% គឺបណ្តាលមកពីភាពធាត់ហើយក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០០,០០០ នាក់អាចមាន ១២៣ នាក់ស្លាប់ដោយសារភាពធាត់លើសទម្ងន់នេះឯង។<ref name="RusObese"/> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌រុស្ស៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist|2}} ==អានបន្ថែម== {{refbegin}} * Bartlett, Roger P. ''A history of Russia'' (2005) [https://archive.org/details/historyofrussia00bart online] * Brown, Archie et al. eds. ''The Cambridge Encyclopedia of Russia and the Former Soviet Union'' (2nd ed. 1994) 664 pages [https://archive.org/details/cambridgeencyclo00brow online] * Dutkiewicz, Piotr et al. ''The Social History of Post-Communist Russia'' (Routledge, 2016) [https://www.amazon.com/History-Post-Communist-Routledge-Contemporary-Eastern/dp/1138919209/ online] * Florinsky, Michael T. ed. ''McGraw-Hill Encyclopedia of Russia and the Soviet Union'' (1961). * Frye, Timothy. ''Weak Strongman: The Limits of Power in Putin's Russia'' (2021) [https://www.amazon.com/Weak-Strongman-Limits-Putins-Russia/dp/0691212465/ excerpt] * Greene, by Samuel A. and Graeme B. Robertson. ''Putin v. the People: the Perilous Politics of a Divided Russia'' (Yale UP, 2019) [https://www.amazon.com/Putin-v-People-Perilous-Politics/dp/0300238398/ excerpt] * Hosking, Geoffrey A. ''Russia and the Russians: a history'' (2011) [https://archive.org/details/russiarussianshi2ndehosk online] * Gill, Graeme and James Young, eds. ''Routledge Handbook of Russian Politics and Society'' (2008) * Kort, Michael. ''A brief history of Russia'' (2008) [https://archive.org/details/briefhistoryofru0000kort online] * Lowe, Norman. ''Mastering Twentieth Century Russian History'' (2002) [https://www.amazon.com/Mastering-Twentieth-Century-Russian-History/dp/0333963075/ excerpt] * Millar, James R. ed. ''Encyclopedia of Russian History'' (4 vol 2003). [https://archive.org/details/encyclopediaofru0001unse online] * Paxton, John. ''Encyclopedia of Russian History'' (1993) [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000paxt online] * Riasanovsky, Nicholas V., and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia'' (9th ed. 2018) [https://archive.org/details/historyofrussia0000rias 9th edition 1993 online] * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) [https://www.amazon.com/Putins-Russia-Economy-Defense-Foreign/dp/9811212678/ excerpt] * Sakwa, Richard. ''Russian Politics and Society'' (4th ed. 2008). * Service, Robert. ''A History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century'' (Harvard UP, 3rd ed., 2009) [https://www.amazon.com/History-Modern-Russia-Tsarism-Twenty-First/dp/0674034937/ excerpt] _ * Smorodinskaya, Tatiana, and Karen Evans-Romaine, eds. ''Encyclopedia of Contemporary Russian Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/Encyclopedia-Contemporary-Russian-Culture-Encyclopedias/dp/0415758629/ excerpt]; 800 pp covering art, literature, music, film, media, crime, politics, business, and economics. * Walker, Shauin. ''Long hangover: Putin's new Russia and the ghosts of the past'' (2018, Oxford UP) [https://www.amazon.com/Long-Hangover-Putins-Russia-Ghosts/dp/0190659246 excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=រុស្ស៊ី}} '''រដ្ឋាភិបាល''' * [http://www.gov.ru/index_en.html គេហទំព័រដើមផ្លូវការនៃរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html ប្រធានរដ្ឋនិងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/RS.html |date=2015-10-16 }} * [http://en.rian.ru/ ទីភ្ញាក់ងារព័ត៌មានរុស្ស៊ី "Ria Novosti"] (ភាសាអង់គ្លេស) * [https://web.archive.org/web/20110513104203/http://english.ruvr.ru/2010/09/24/22168374.html វិទ្យុជាតិ "សម្លេងរុស្ស៊ី"] '''ផ្សេងៗ''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9A%E1%9E%BB%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%B8/ ព័ត៌មានផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយវិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] (ភាសាខ្មែរ) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] គម្រោងព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីអំពីប្រទេសរុស្ស៊ី * [http://www.russia-travel.com/ មគ្គុទេសទេសចរណ៍ផ្លូវការរបស់រុស្ស៊ី] * [https://web.archive.org/web/20101111023616/http://russianconsulate.com/ ស្ថានកុងស៊ុលរុស្ស៊ី] {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[Category:រុស្ស៊ី]] [[Category:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[Category:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[Category:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[Category:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[Category:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] rz8lv3cd3rdw0t08uxgbqvaeti1aw9e 0 17517 335812 335473 2026-05-24T20:20:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 7 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335812 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''កែវ ច័ន្ទបូរណ៍''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''នាម​ពេញ''' |colspan="2"|កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|មិត្រមេត្រី អ្នកនិពន្ធខ្យល់ព្យុះ |- style="vertical-align:top;" |'''ចំណង់ចំណូលចិត្ត''' |colspan="2"|[[កវីនិពន្ធ]] |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"|ក្រសួងយុត្តិធម៌ ការពារសិទ្ធិយុវជននិងកុមារ មិនីសូតា សហរដ្ឋអាមេរិក |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|ស្រុកភ្នំស្រុក ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្វាមី''' |colspan="2"|មេង សុវណ្ណធី |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រី''' |colspan="2"|សុវណ្ណធី ធម្មិកា បារមីបុណ្យ |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|ប៊ុន ថង |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |colspan="2"|កែវ យឿង |- style="text-align:center;" !style="background: #FFFFFF;" colspan="3"|'''រូប​ផ្សេង​ៗ''' |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |} អ្នកស្រី '''កែវ-ច័ន្ទបូរណ៍ ''' (៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៥៣-បច្ចុប្បន្ន) គឺជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរមួយរូបដែលទទួលបានការគាំទ្រនិងកោតសរសើរប្រវតិ្ត អ្នកស្រីក៏មានគេហទំព័ររបស់ខ្លួនដែរ ៖ [http://www.chanbokeo.com ChanboKeo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814165916/http://www.chanbokeo.com/ |date=2011-08-14 }}, [http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo], [http://www.english-khmer.com/ English-Khmer.com] == ​ជីវប្រវត្តិ​ == === ជីវិតនៅស្រុកខ្មែរ === អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ មានកំណើតនៅរាត្រីថ្ងៃច័ន្ទ មានខែរះពេញបូរមី បាំងឆ័ត្របីជាន់ ក្នុងផ្ទះខ្ទមសសរឬស្សី ប្រក់ស្បូវភ្លាំង សង់ជាប់របងវត្ត ភូមិ [[ត្រពាំងថ្ម]] ឃុំ [[ប៉ោយចារ]]​ ស្រុក [[ភ្នំស្រុក]] ខេត្ត [[បាត់ដំបង]] (សព្វថ្ងៃនេះ គេបានផ្លាស់ប្តូរ កាត់ភូមិភាគនេះ ទៅជាខេត្ត [[បន្ទាយមានជ័យ]] )។ ឈ្មោះកំណើតដើម របស់អ្នកស្រីគឺ ច័ន្ទបូរមី ក្រោយមកបានត្រូវទទួល ពិធីឧបកិច្ចពិសេសមួយ ដើម្បីប្រគល់ទារកតូច នាមច័ន្ទបូរមីនេះ អោយទៅឪពុកម្តាយធម៌ យកទៅចិញ្ចឹមវិញ។ ទារកនេះ បានទទួលប្រតិស្ឋនាមថ្មី មួយទៀតថា ច័ន្ទបូរណ៍ ដោយ ព្រះគ្រូសង្ឃរាជ ចៅអធិការវត្ត ប្រចាំភូមិ ត្បិតកាលនោះ អ្នកស្រី មានជម្ងឺរ៉ាំរ៉ៃ តាំងពីពេលប្រសូត្រភ្លាមមក ដែលជាជម្ងឺ បណ្តាលមកពី ម្តាយអ្នកស្រីបរិភោគ ស្រាថ្នាំព្យាបាលសរសៃខ្ចី ពេលនៅបំបៅដោះកូននៅឡើយ ទើបបណ្តាល អោយមានជាតិស្រាប៉ះពាល់ដល់ សុខភាពប្រព័ន្ធសរសៃខួរក្បាល របស់ទារក។ កូនទីមួយ (ដែលជាបងស្រី របស់អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍) បានធ្វើមរណកាលទៅ នៅក្នុងវ៍យ៩ខែ ដោយសារផលវិបាក នៃការបរិភោគ ស្រាថ្នាំសរសៃខ្ចី របស់លោកជាម្តាយ ក្នុងពេលដែលលោក នៅបំបៅដោះកូនខ្ចី នៅឡើយ។ ក្នុងកំឡុងពេលនោះដែរ លោកឪពុក របស់អ្នកស្រីច័ន្ទបូរណ៍ បានធ្វើដំណើរឃ្លាតឆ្ងាយ ពីក្រុមគ្រួសារ ទៅបន្តការសិក្សាជាន់ខ្ពស់ ឯទីក្រុង អស់ជាច្រើនឆ្នាំ។ លោកត្រឡប់ មកលេងផ្ទះវិញ ម្តងមួយកាល ប្រមាណ ៥ឬ៦ខែម្តង ម៉្លោះហើយ ការរស់នៅ របស់ក្រុមគ្រួសារអ្នកស្រី ឯស្រុកកំណើត ពិតជាអត្តខាត់ណាស់ គឺពឹងផ្អែក ទៅលើញាតិជិតខាង (ដែលស្ទើរតែគ្មាន ការសិក្សា និងចំណេះវិជ្ជាអ្វីសោះ) ដែលតែងតែជួយហុចដៃ ជួយជានិច្ច ពេលមានកង្វះខាត ឬមានអាសន្នអន់ក្រ ម្តងៗ ពេលលោកឪពុកមិននៅ។ ដូច្នេះហើយ ទើបក្រុមគ្រួសាររបស់អ្នកស្រី ត្រូវបាត់បង់សមាជិក ខ្លះៗ ដោយសារការខ្វះខាត ចំណេះចេះដឹង ផ្នែកវិជ្ជាពេទ្យ និងការសិក្សាជាទូទៅ នោះឯង។ កាលជំនាន់នោះ ភូមិ [[ត្រពាំងថ្ម]] ជាភូមិជនបទ ដាច់ស្រយាល ធ្វើដំណើរទៅណាមកណា ដោយជើង កង់ សេះ និងរទេះគោ។ នៅទីនោះ មានគ្រួសារខ្មែរ ប្រហែល២០គ្រួ និងគ្រួសារជាជនជាតិកួយ ប្រហែល២០គ្រួទៀត ដែររស់នៅរាយប៉ាយ ឆ្ងាយៗគ្នា ដោយសារគម្លាតផ្ទៃដី ដាំដំណាំនិងធ្វើស្រែ ម៉្យាងដោយខ្វះខាតទឹក សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ជីវភាព ប្រចាំថ្ងៃផង ជាពិសេស គឺនៅរដូវប្រាំង។ អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ ច្រើនមានមុខរបរ រកស៊ីធ្វើស្រែ ដាំដំណាំអំពៅ ដំឡូង និងត្បាញសូត្រ បែប [[ផាមួងលាត]] [[ផាមួងបន្តក់]] [[អន្លូញ]] [[សារុងសូត្រ]] [[ចរបាប់]] និង [[ស៊ឹង]]។ អ្នកស្រុកនៅតំបន់នេះ មិនសូវមានការសិក្សាទេ ក្រៅតែពីទៅបួស រៀនអក្សរនិងធម៌អាឋ៌ នៅវត្តតូចមួយ​ ឈ្មោះថា វត្ត [[ត្រពាំងថ្ម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៦ សាលាបថមសិក្សា តូចមួយ មានចំនួន បួនថ្នាក់បានត្រូវបង្កើតឡើង ដោយក្រសួងសិក្សាធិការ នៃសង្គមរាស្ត្រនិយម ពីកម្រិតកុមារដ្ឋាន (ថ្នាក់ទី១) ដល់មជ្ឈឹមដ្ឋានទីមួយ (ថ្នាក់ទី៤)។ ក្រោយមក អ្នកស្រីបានមករស់នៅ ជួបជុំជាមួយក្រុមគ្រួសារ នៅក្រុង [[បាត់ដំបង]] បានបន្តការសិក្សា នៅ [[ទក្ខិណសាលា]] និងនៅវិទ្យាល័យ [[អ៊ាបឃុត]] [[នេតយ៉ង់]]។ កាលមកដល់ក្រុង [[បាត់ដំបង]] លើកដំបូង អ្នកស្រីជាសិស្ស ដែលរៀន ខ្សោយជាងគេបំផុត នៅក្នុងថ្នាក់រៀន ម៉្យាងដោយសារ ជម្ងឺរ៉ាំរ៉ៃពីកុមារភាព ពីរដោយសារ ភាពខ្វះខាត ក្នុងក្រុមគ្រួសាររបស់ខ្លួន បីដោយសារ សង្គមរស់នៅ ក្នុងទីក្រុង រួមទាំងសង្គមសិក្សា មិនសូវលើក កម្លាំងចិត្តក្មេង មកពីជនបទ ដែលមាន សំដីនិងភាសា រដឺនៗប្លែកៗ ទាំងនោះឡើយ។ តែអ្នកស្រីមិនលះបង់ ការចង់ចេះចង់ដឹង និងការចង់ផ្លាស់ប្តូរខ្លួន អោយប្រសើររុងរឿងនោះដែរ។ ដោយសារមូលហេតុនេះហើយ ទើបអ្នកស្រីនាំខ្លួន ចូលជាសមាជិក ពុទ្ធិកសមាគមប្រាជ្ញាខ្មែរ នៅ [[វត្តពោធិវាល]] បាត់ដំបង ដោយមានសម្តេចសង្ឃរាជ [[ប៉ុន សុម្ភាចន៍]] ជាមេគណប្រចាំខេត្ត ហើយបានចូលរៀន ជាសិស្សផ្ទាល់ ជាមួយ ព្រះសង្ឃរាជ ជាគ្រូច្រើនព្រះអង្គទៀត ដូចជា នៅវត្តកំផែង វត្តគរ វត្តធម្មយុត្តិ វត្តដំរីស និងវត្តសង្កែ ក្នុងការបណ្តុះបណ្តាល ផ្នែកអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ ផ្នែកកម្រងកែវ ក្បាច់កាព្យ ក្បាច់ទំនុកច្រៀងប្រជាប្រិយ ក្បាច់ចម្រៀងគ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ ក្បាច់ប្រឡែងបរិវារស័ព្ទខ្មែរ ក្បាច់និពន្ធបង្កសន្ទេហវិធី ពូតអារម្មណ៍អ្នកអាន បណ្តុះការចេះដឹង​ និងទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន អោយមានជំនាញ កាន់តែប្រសើរជាងមុន ល្អឡើងៗ​ ជាលំដាប់។ ដោយសារតែមានការគាំទ្រ និងលើកទឹកចិត្ត​ពី លោកឪពុករបស់អ្នកស្រី ដែលជាអ្នកមានទេពកោសល្យ ខាងបទភ្លេង និងសំនួនវោហារកម្រងកែវ យ៉ាងចំណានផង អ្នកស្រីបានដុះខាត់ ស្នាដៃរបស់ខ្លួន ផ្នែកនិពន្ធអក្សរសិល្ប៍ ទាំងសំណេរអត្ថបទ ទាំងទំនុកច្រៀងនិងបទភ្លេង កាន់តែភ្លឺថ្លាពណ្ណរាយ បន្ថែមទៀត។ === ជីវិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក === អ្នកស្រីបានរស់នៅឆ្លងកាត់ សម័យប៉ុលពត តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥​ដល់១៩៧៩។ អ្នកស្រីបានទទួលរង គ្រោះទោសទណ្ឌ របស់ខ្មែរក្រហម នៅវត្តឯកភ្នំ បាត់ដំបង បានភៀសខ្លួន រួចរស់ជីវិត ទាំងប្រផិតប្រផីយ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ តែបានត្រូវខ្មែរក្រហម កៀរកេណ្ឌម្តងទៀត​ទៅភ្នំឆ័ត្រ នៅឆ្នាំ១៩៧៩។​ អ្នកស្រី បានភៀសខ្លួនសាជាថ្មី ហើយបានទទួល ការសង្គ្រោះ ពីក្រុមកាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រោយមកក៏បាន ទទួលការអនុញ្ញាតិ ចូលទៅរស់នៅ សហរដ្ឋអាមេរិក នៅខែមិថុនាឆ្នាំ១៩៨១។ បន្ទាប់ពី អ្នកស្រីទទួល ការវះកាត់ព្យាបាលខ្លួន នៅមន្ទីរពេទ្យនៅឆ្នាំ១៩៨១នោះ អ្នកស្រីក៏វិលត្រឡប់ ចូលបន្ថែមការសិក្សា នៅសកលវិទ្យាល័យ NDSU រដ្ឋ North Dakota បន្ទាប់មក នៅសកលវិទ្យាល័យ U of M រដ្ឋ Minnesota ។ ដោយការខិតខំ ដ៏ស្វិតស្វាញ អ្នកស្រី​បានទទួល អាហារូបករណ៍ រៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីបន្ថែមវិជ្ជា និងការស្រាវជ្រាវ ផ្នែកចិត្តវិទ្យា​ សតិវិទ្យា និងគ្រួសារវិទ្យា។ សព្វថ្ងៃ អ្នកស្រីទទួលមុខនាទីការងារ ជាបុគ្គលិកក្រសួងយុត្តិធម៌ ផ្នែកការពារ សិទ្ធិកុមារនិងយុវជន ហើយបានបម្រើ ការងារនេះ តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៩ បន្ទាប់ពីបានទទួល បណ្ឌិតបរិញ្ញា ខាងចិត្តវិធីព្យាបាល និងគ្រួសារវិទ្យា។ === ជីវិតគ្រួសារ === អ្នកស្រីបានរៀបការ ជាមួយស្វាមី នាម មេង សួង សុវណ្ណធី ជាអតីតសាស្រ្តាចារ្យ នៅសកលវិទ្យាល័យ វិចិត្រសិល្បៈ ផ្នែករបាំបុរាណ និងមានបុត្រីមួយរូប នាម សុវណ្ណធី ធម្មិកា បារមីបុណ្យ។ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ បានទទួលចិញ្ចឹម បីបាច់ថែរក្សាកូនខ្មែរ ចំនួនច្រើននាក់ទៀត ដែលកំព្រាឪពុកម្តាយ ដោយសារសង្គ្រាម ខ្មែរក្រហម និងសង្គ្រាមវៀតណាម រហូតដល់ពួកគេ បានទទួលចំណេះវិជ្ជា អាចទ្រទ្រង់ ជីវិតរបស់ខ្លួនឯង យ៉ាងរឹងប៉ឹងមាំមួន។ == ប្រវត្តិទេពកោសល្យនិពន្ធ == === ប្រវត្តិនិពន្ធមុនឆ្នាំ១៩៧៥ === អ្នកស្រីជាកូនទីពីរ របស់លោក [[ប៊ុន ថង]] អតីតអគ្គានុរក្ស វិទ្យាល័យអ៊ាបឃុត [[បាត់ដំបង]] និងជាតារាល្បីល្បាញប្រចាំខេត្ត ខាងភាសា កម្រងកែវ កំប្លែងស្ងួត ខាងអប់រំ បំបែកភាសិត និងពាក្យប្រដៅខ្មែរ ព្រមទាំងចម្រៀង ប្រើភាសា គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ផង។ ម្តាយបង្កើតរបស់អ្នកស្រី ជាមនុស្សដែលធ្លាប់មាន ទេពកោសល្យខ្ពស់ ខាងច្រៀងចម្រៀងខ្មែរ និងខាងរបាំប្រជាប្រិយណាស់ តែលោកជាមនុស្សស្ងាត់ស្ងៀម មិនសូវចេញមុខមាត់ ក្នុងសង្គមប៉ុន្មានឡើយ ម៉្លោះហើយ ទេពកោសល្យរបស់លោក ក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ ដោយមិនបានយកមកប្រើ ដុសខាត់ជាប្រយោជន័។ ចំណែក លោក ប៊ុន ថងពូកែវាយស្គរ ច្រៀងប្រដេញប្រាជ្ញា និងដេញចាប៉ីផ្លែសាច់ភ្លេង ព្រោះនោះជា ចំណូលចិត្តរបស់លោក ប្រចាំថ្ងៃ។ នៅក្នុងភូមិដែលលោករស់នៅ លោក ប៊ុន ថង ធ្លាប់ជាគ្រូបង្រៀន ខាងកម្រងកែវ ទំនុកវោហារ ទំនុកចម្រៀង និងបទភ្លេង របស់ រស់ សិរីសុទ្ធា ឬ រស់សេរីសុទ្ធា(និងប្អូនៗ) ប៉ែន រ៉ន (និងប្អូនស្រីបីនាក់ ជាអ្នកចម្រៀងដែរ) ហួយ មាស និង អ៊ឹម សុងសឺម។ ថ្វីបើ អ្នកស្រីច័ន្ទបូរណ៍ បានរស់នៅ ឯស្រុកកំណើត បែកពីលោកឪពុក ក្នុងឧិកាសដែលលោក ចេញចាកឆ្ងាយក្រុមគ្រួសារ ទៅបំពេញវិជ្ជាសិក្សាជាន់ខ្ពស់ អស់ជាច្រើនឆ្នាំ តែអ្នកស្រី ជាកូនតែមួយគត់ ដែលចម្លងសម្បទា និងទេពកោសល្យ ផ្នែកភាសាកម្រងកែវ បានច្រើនជាងគេ ពីលោកឪពុករបស់អ្នកស្រី ជាពិសេស ខាងផ្នែកនិពន្ធកម្រងកែវ ពាក្យចួន ពាក្យកាព្យ ទំនុកច្រៀង​​គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ និងបំណកស្រាយភាសិត បែបសុទដ្ឋិនិយម។ កាលនោះ អ្នកស្រីបានហាត់រៀន ទេពកោសល្យ ប្រើសម្លេង ក្នុងការអានកម្រងកែវ ទំនុកវោហារ សម្រាប់វិទ្យុជាតិ ប្រចាំខេត្ត ជាមួយអ្នកស្រី [[ហួយ មាស]] និងសិស្សប្រុសស្រី ជាច្រើនរូបទៀត។ បួនឆ្នាំបន្ទាប់ពី អ្នកស្រី ហួយ មាស បានទទួល រហស្សនាមប្រជាប្រិយថា [[មាស មេត្រី]] ចំពោះទេពកោសល្យ ក្នុងការប្រើថ្វីមាត់ សូត្រកំណាព្យបុរាណខ្មែរ យ៉ាងល្បីប្រចាំខេត្ត អ្នកស្រីកែវច័ន្ទបូរណ៍​ ក៏បានទទួល រហស្សនាមប្រជាប្រិយ មួយដែរ គឺ [[មិត្ត មេត្រី]] ចំពោះទេពកោសល្យ អានកំណាព្យ និពន្ធកំណាព្យ និងនិពន្ធទំនុកច្រៀង ពាក្យ គ្រលាស់គាត់គ្រលាត់គាស់ បែបកំប្លែងស្ងួត សម្រាប់អប់រំ ដូចជាបំណកស្រាយភាសិត និងពាក្យស្លោកខ្មែរ ជាដើម។ បទចម្រៀង ដែលអ្នកស្រី និពន្ធដំបូងបង្អស់ គឺបទ មេអំបៅក្នុងសួន ដោយប្រើមេសំនួនកាព្យ បែបកាកគតិ តាំងពីមិនទាន់ចេះអាន ចេះសរសេរនៅឡើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៧ អ្នកស្រីបាននិពន្ធ រឿងកំប្លែងមួយ ជាលើកដំបូង មានឈ្មោះថា យក្សធាត់យក្សស្គម និពន្ធដំបូង ជារឿងនិទានដោយមាត់ សម្រាប់បងប្អូន និងញាតិមិត្តជិតខាង ស្តាប់កំសាន្តលេង ក្នុងភូមិ។ ដោយសាររឿងនេះ មានប្រជាប្រិយភាព នាំមនុស្សអោយសើចសប្បាយ ក្អាកក្អាយ ពេលបានស្តាប់ម្តងៗ អ្នកស្រីបានយករឿងនេះ ទៅសរសេរដោយដៃ ចងក្រងជាសៀវភៅ ហើយយកទៅដាក់ជួល នៅតូបផ្សារក្រោម បាត់ដំបង បានមួយអាទិត្យ ប្រាំកាក់ ចែកគ្នាពាក់កណ្តាលម្នាក់ ជាមួយម្ចាស់តូប ជួនកាលទៀត ក៏បានប្រាក់កម្រៃឈ្នួលច្រើនជាងនោះ។ តរៀងបន្ទាប់មក អ្នកស្រីបាននិពន្ធរឿងខ្លីៗ បែបកំសាន្តខ្លះ បែបអប់រំខ្លះ សម្រាប់ដាក់ជួល នៅទីផ្សារ មានដូចជារឿង ភូមិបព្វតាសម្ព័ន្ធ នភាមណី វិស្សមកាលនៅភូមិដ្ឋានមេធ្មប់ សន្យា៤៩ថ្ងៃ យំដើម្បីឈប់យំ (ជារឿងពិតប្រឌិតផ្សំ) និងរឿង ចំណងបុព្វនិស្ស័យ ជាដើម។ ចំពោះ រឿងចំណងបុព្វនិស្ស័យនេះ បាននិពន្ធឡើង នៅឆ្នាំ១៩៧៤ មានចំនួន ៩០ទំព័រ បានចេញផ្សាយ ប្រមាណ៨ខែ មុនប្រទេសខ្មែរ ធ្លាក់ចូល របបកុំមុយនិស្តប៉ុលពត នៅខែមេសាឆ្នាំ១៩៧៥។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ ពេលអ្នកស្រីស្នាក់នៅ ជំរំជនភៀសខ្លួន​ ឈ្មោះខៅអ៊ីដាង អ្នកស្រីបានចងក្រង រឿងនេះសាជាថ្មី ដោយប្រតិស្ឋនាមថ្មី អោយរឿងនេះថា [[និស្ស័យស្នេហ៍]] មានចំនួន១៧០ទំព័រ។ ប៉ុន្តែ រឿងដដែលនេះ បានត្រូវសម្រួលម្តងទៀត អោយខ្លី នៅត្រឹម១៣០ទំព័រ ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយ នៅប្រទេសខ្មែរ ជាទូទៅ នៅឆ្នាំ២០០៤ ហើយបានទទួលប្រិយភាព យ៉ាងខ្ពស់ខ្ពស់បំផុត​ ពីសំណាក់អ្នកអាន រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ អ្នកស្រីបានចាប់ផ្តើម និពន្ធកម្រងកែវ ទំនុកច្រៀង និងបទភ្លេងចង្វាក់ប្រជាប្រិយ ចង្វាក់សម័យ បែបមនោសញ្ចេតនា ជាច្រើនបទ ដែលត្រូវបានលោក [[ពៅ ស៊ីផូ]] លោក [[ម៉ា ឡៅពី]] និងលោក [[ម៊ែរ ប៊ុន]] យកទៅសម្រួល ជាបទចម្រៀង អោយអ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា]] [[ហួយ មាស]] [[ប៉ែន រ៉ន]] និង [[អ៊ឹម សុងសឺម]] ច្រៀងផ្ញើជាចំណងដៃ ដល់អ្នកស្រុក [[បាត់ដំបង]] វិញ។ បទចម្រៀងដែលអ្នកស្រីនិពន្ធ បានទទួលនូវប្រិយភាពខ្ពស់ជាងគេបង្អស់ គឺបទ [[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រី [[ហួយ មាស]] និងបទ [[ស្តាយវ័យកុមារ]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា]]។ === ទេពកោសល្យពិសេស និងចំណុចខ្វះខាត ក្នុងឋានៈជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរ រស់នៅបរទេស=== អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍ មានថ្វីដៃចំណាន ខាងគូរគំនូរខ្មៅដៃវាស គំនូរផាត់ជក់ និងឆ្លាក់អក្សរ។ កន្លងមក អ្នកស្រីជាអ្នកនិពន្ធខ្មែរទីមួយ ដែលវាយអក្សរពុម្ព ចងក្រង សំណៅរឿងទាំងឡាយ ជាសៀវភៅដោយខ្លួនឯង ព្រមទាំងបានគូរគំនូរ រចនាក្របសៀវភៅរបស់អ្នកស្រី គ្រប់សំណៅ ដែលបានបោះពុម្ព ចេញផ្សាយនានា ទាំងនៅក្នុងស្រុក និងក្រៅប្រទេស។ អ្នកស្រីបានទទួលរហស្សនាម នៅឆ្នាំ២០០៧ ពីសមាគមអក្សរសិល្ប៍នូហាច នៅពុទ្ធិសាសនបណ្ឌិត្យភ្នំពេញ ថាជា '''អ្នកនិពន្ធខ្យល់ព្យុះ''' ដោយព្រោះអ្នកស្រី អាចប្រឌិតសាច់រឿងអប់រំមួយ ហើយអាចវាយអក្សរពុម្ព ចងក្រងជាសំណៅ ដោយខ្លួនឯង ចំនួនជាង២០០ទំព័រ ក្នុងរយៈពេលបួនថ្ងៃគត់​ គឹរឿង អំបែងអណ្តែត ដោយមានសាស្រ្តាចារ្យ [[យូ សុភា]] អតីតនាយក កម្មវិធីអក្សរសិល្ប៍ ​PEN នៅកម្ពុជា ជាសាក្សី នៅក្នុងការចងក្រង សៀវភៅមួយក្បាលនោះ។ ដោយសារ ការរស់នៅប្រទេសគេ មានការខ្វះខាត ផ្នែកជំនួយ ពិនិត្យអក្ខរាវិរុទ្ធ ទើបយើងទាំងឡាយ បានប្រទះឃើញ ស្នាដៃរបស់អ្នកស្រី ច្រើនមាន កំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ ដោយអន្លើ។ ម៉្យាងទៀត ដោយសារទេពកោសល្យនិពន្ធ យ៉ាងពូកែ ខាងកំណាព្យ កម្រងកែវ ចម្រៀង ល្ខោននិយាយផ្នែកអប់រំ និងទេពកោសល្យ ប្រើសំនួនវោហារ តាមរយៈសំដី ដ៏ទន់ភ្លន់ មានទឹកដមផ្អែមពិរោះ អ្នកស្រីបានត្រូវ សហគមន៍ខ្មែរ នៅរដ្ឋមីនីសូតា ធ្វើសំណូមពរ ជ្រើសរើសអ្នកស្រី អោយចូលខ្លួនជា បុគ្គលិកស្ម័គ្រចិត្ត បម្រើវិទ្យុជាតិ រដ្ឋមីនីសូតា ផ្នែកវប្បធម៌ និងការសិក្សាអប់រំ ផ្សាយបន្តផ្ទាល់ តាមរលកអាកាស រៀងរាល់សប្តាហ៍ ជាភាសាខ្មែរ ចំនួន១១ឆ្នាំ មុននឹងអ្នកស្រីចូលនិវត្តន៍ ដើម្បីទៅបម្រើ សហគមន៍ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ នៅកម្ពុជា តាមរយៈអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល មជ្ឈមណ្ឌលគរុកោសល្យ សមូហកម្មអក្សរសិល្ប៍នូហាច នៅឆ្នាំ២០០៥។ ចំណែកឯស្នាដៃ ផ្នែកកំណាព្យអប់រំ របស់អ្នកស្រីដទៃទៀត ជាច្រើនរាប់មិនអស់ ក៏បានទទួលការគាំទ្រ យ៉ាងខ្លាំង ពីសំណាក់មហាជនអនុជនខ្មែរជាទូទៅ ទាំងនៅក្នុងប្រទេស និងក្រៅប្រទេស ដោយមានការចេញផ្សាយ ជាប្រចាំ ដូចជា នៅក្នុងទស្សនាវដ្តីទស្សនៈខ្មែរ ដែលមានដំកល់នូវ បណ្ណាល័យសភាសហរដ្ឋ ទស្សនាវដ្តីខ្មែរ កាសែតខ្មែរ ក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។ === ពិការភាព និងស្មារតីមនសិការ === === ប្រសិទ្ធភាពនៃស្នាដែនិពន្ធ === == ស្នាដៃនិពន្ធទាំងឡាយ == ស្នាដៃរបស់អ្នកស្រីកែវច័ន្ទបូរណ៍ មានបូករួមទាំង ការនិពន្ធសៀវភៅនិងអត្ថបទសិក្សាអប់រំ កំណាព្យសិក្សាអប់រំ ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនាបែបអប់រំ ខ្នាតខ្លីនិងខ្នាតវែង ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនាបែបកំសាន្តនិងកំប្លែង ភាសិត ពាក្យបណ្តៅ ការនិពន្ធបទភ្លេងនិងទំនុកច្រៀង សិល្បៈគំនូរ គំនូរវាសម្រេងភ្លើង (ម្លប់និងស្រមោល) និងគំនូររចនាក្របសៀវភៅ សិល្បៈប៉ាក់ស្បៃនិងសម្លៀករបាំព្រះរាជទ្រព្យ និងកម្រងកែវផ្សេង។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកល្បីឈ្មោះរបស់ខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធល្បី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនិពន្ធនាសតវត្សទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកអប់រំ]] === សៀវភៅសិក្សាអប់រំ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[http://www.english-khmer.com/ English-Khmer.com សព្វានុក្រមខ្មែរ] *[http://www.chanbokeo.com វិបសៃ អ្នកស្រី កែវ ច័ន្ទបូរណ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814165916/http://www.chanbokeo.com/ |date=2011-08-14 }}, *[http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo ទំព័របណ្តុះគំនិតវិជ្ជមាន] *[[សិល្ប៍វិធីនិពន្ធដោយប្រើវិញ្ញាណ១០]] [http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_64678677.pdf វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ១]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ក្នុងកម្រងកែវខ្មែរ (វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ២)]] *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2031 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813234515/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2031 |date=2011-08-13 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5101 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ២] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004081644/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5101 |date=2011-10-04 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2011 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៣] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813234823/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2011 |date=2011-08-13 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2021 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815074327/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2021 |date=2011-08-15 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5113 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៥] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814192051/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5113 |date=2011-08-14 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2091 ឧទ្យានកំណាព្យភាគ៦ (ស្មារតីខ្មែរ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815053039/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2091 |date=2011-08-15 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2081 ពាក្យបណ្តៅខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813123425/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=2081 |date=2011-08-13 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5175 វិន័យកូនខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926060202/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5175 |date=2011-09-26 }} *[[ប្រាជ្ញាប្រសិទ្ធ]] *[[វិភាគភាសិតខ្មែរ]] *[[មូលដ្ឋានសុភមង្គល]] *[[ប្រជុំពាក្យបណ្ដៅ]] </div> === អត្ថបទសិក្សាអប់រំ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[ជំនឿមិនដាំចេកក្បែរផ្ទះ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141261&gtop=5315 ចុចអាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ប្រពៃណីប្រជុំបិណ្ឌ និង ការបោះបាយបិណ្ឌ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=139614&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617013527/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=139614&gtop=5315 |date=2013-06-17 }} *[[ការសិក្សាអំពីសុភាវធម៌ខ្មែរ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130954&gtop=5193 ចុចអាន] *[[ខ្លួនទាបប្រើបង្អោង ដៃខ្លីប្រើទំពក់ឈោង ជើងមានឈានជាន់ឡើងអោយខ្ពស់]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137235&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152414/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137235&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[គប្បីហ៊ានពត់ស្រឡៅ គប្បីហ៊ានប្រដៅមនុស្សខូច]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137207&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152935/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137207&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[សត្វទាមិនមែនទាបគ្រប់ពូជ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137182&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153022/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=137182&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[កង្កែបបាតអណ្តូង តែឃើញមេឃទូលាយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136845&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906081833/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136845&gtop=5315 |date=2011-09-06 }} *[[ប្រវត្តិខេមរយានកម្ម]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136777&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153137/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136777&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[និយមន័យ ខៀវស្រងាត់]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136465&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153057/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136465&gtop=5315 |date=2011-10-10 }} *[[ការប្រៀបធៀប ដើម្បីវាស់កម្រិតប្រសើរ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136459&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002756/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136459&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ខែរះឆ្លងផ្លូវ កូនកើតមុនឪ ពតាដើរលេង]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135841&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002327/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135841&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ឆព័ណ្ណរង្សីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135613&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125004604/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135613&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[ការវិភាគអំពីទឹកសមុទ្ទ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134696&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125002635/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134696&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[បើក្រ កុំក្រអោយទាល់គ្រប បើវ័ណ្ឌកន្ទប កុំវ័ណ្ឌអោយហៀរដល់កែង]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134351&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125023319/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134351&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[អត្ថន័យអំបោះចំណងដៃ ភាគ១]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141050&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403040919/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141050&gtop=5315 |date=2015-04-03 }} *[[តើយក្សមានកំណើតមកពីណា?]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=131125&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125024528/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=131125&gtop=5315 |date=2011-11-25 }} *[[អត្ថន័យអំបោះចំណងដៃ ភាគ២]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141051&gtop=5315 ចុចអាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403034959/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=141051&gtop=5315 |date=2015-04-03 }} </div> === កំណាព្យសិក្សា === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[សូមពិចារណ៍...]] *[[ស្មារតីកសាង]] *[[ជុំជើងផឹកតែ]] *[[ វិញ្ញាណ១០]] *[[កុសលបួន]] *[[ស្រដីអោយមានបួន]] *[[ចិត្តម៉ែ]] *[[ពាក្យពោល]] *[[ម្រាមដប់សាមគ្គី]] *[[ពេលមេឃភ្លឺម្តងទៀត]] *[[សំនៀងខ្សែដៀវ]] *[[សាទរផលស្រូវថ្មី]] *[[ជីវិតជាអ្នករត់ម៉ូតូឌុប]] *[[ដើរអោយមានបី]] *[[ទឹកជន់ទឹកចិត្ត]] *[[សំដី]] *[[រឿងគំនិតប្រសិទ្ធ]] *[[រឿងអណ្តើកទៅស៊ីការស្វា]] *[[រឿងនារីពិការភ្នែក ភាគមួយ]] *[[រឿងនារីពិការភ្នែក ភាគពីរ]] </div> === រឿងប្រលោមលោកអប់រំ ខ្នាតវែង=== <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_39073525.pdf មួយខែក្បែរមច្ចុរាជ]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_10648969.pdf ស្នាមញញឹម]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_7763656.pdf បើសិននៅមានថ្ងៃស្អែក]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_11198562.pdf កុលាបស្ទឹងខៀវ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234935/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_11198562.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_42831692.pdf ចរណៃដួងទ័យា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_19680157.pdf ទារុណដួងចិត្ត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_44207756.pdf សារណីយមាតា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000509/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_44207756.pdf |date=2016-03-05 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_35874470.pdf សំនៀងស្នេហ៍កវី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235528/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_35874470.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_52063640.pdf ស្អែកចាកផុតទៅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234259/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_52063640.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_42831692.pdf តន្ត្រីបេះដូង]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_21623484.pdf អំបែងអណ្តែត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_41464428.pdf លិខិតមរតកសម្ងាត់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110172830/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_41464428.pdf |date=2017-01-10 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_61670721.pdf ក្លិនផ្កាមាលតី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235606/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_61670721.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_92657007.pdf លំអងផ្កាស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235602/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_92657007.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_67808839.pdf បំណុលជីវិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712165107/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_67808839.pdf |date=2017-07-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_79010166.pdf ផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234054/http://www.chanbokeo.com/imgdocs/taprum_79010166.pdf |date=2016-03-04 }} *[[បទុមបឹងបិសាច]] *[[អធ្រាតថ្ងៃរះ]] *[[ត្រៃមិត្ររតន៍នារី]] *[[ខ្នើយវាសនា]] *[[មួយពាន់ទំព័រ]] *[[អាមេរិកដែនដីមាស]] *[[មេឃដ៏សក្តិសិទ្ធិ]] *[[លីវបុរេកាល]] *[[បក្សីសួនសុបិន]] *[[ផ្ការីកក្រៅសួន]] *[[អនង្គលាភា]] *[[ពណ្ណរាយពេជ្រ]] *[[បើអាចបង្វិលផែនដី]] *[[រាត្រីសន្យា]] *[[ផ្ការាជបឹងរាំង]] *[[ថ្វីបើជើងមេឃនៅឆ្ងាយ]] *[[មេឃរងា]] *[[ទិវាដួងចិត្ត]] *[[ពិជេដ្ឋភានុមា]] *[[មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ]] *[[សារិកា]] *[[ស្រីនាថភួងមាលា]] *[[វាយោដួងចិត្ត]] </div> === រឿងកំប្លែងនិងរឿងមនោសញ្ចេតនាទូទៅ === <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[និស្ស័យស្នេហ៍]] *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_9590909.pdf អប្សរា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234159/http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_9590909.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://chanbokeo.com/imgdocs/taprum_81027674.pdf បីនាក់ស្វែងសំណាង]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[យក្សធាត់យក្សស្គម]] *[[នភាមណី]] *[[វិស្សមកាលនៅភូមិឋានមេធ្មប់]] *[[យំដើម្បីឈប់យំ]] *[[ភូមិបព្វតាសម្ព័ន្ធ]] *[[សន្យា៤៩ថ្ងៃ]] *[[កុំងាប់មុនស្លាប់]] *[[ សេដ្ឋីខ្វះអំបែង]] *[[ស្រែមាស]] </div> === រឿងប្រលោមលោកអប់រំ ខ្នាតខ្លី=== <div style="column-count:;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[រឿង ផ្កាព្រៃតូច]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128597&gtop=5193 អាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[រឿង តាចាស់ស្មូមទាន]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128614&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122022027/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128614&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង យុវជនជាងឡាន]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128617&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122212324/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128617&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង អំណាចគុណធម៌]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128618&gtop=5193 រឿង អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122025352/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128618&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ជម្រើសជីវិត]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128620&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122023516/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128620&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពូត្រុំមេកន្ទ្រាញ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128622&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122202322/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128622&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង សំណង់ចុងក្រោយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128636&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122205213/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128636&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ត្រឡោកបាយ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128637&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122204706/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=128637&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង អ្នកភូមិនិងធុងទឹក]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130786&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122210534/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130786&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពិធីដង្ហែអ្នកតាទៅវត្ត]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130795&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122210427/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130795&gtop=5193 |date=2011-11-22 }} *[[រឿង ពិតរបស់ខ្ញុំ ភាគ២]] ​ [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=130811&gtop=5193 អាន]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[រឿង ទង្វើជាគម្រូ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135807&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821133308/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135807&gtop=5193 |date=2011-08-21 }} *[[រឿង នរកនិងសួគ៌]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136472&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010093401/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136472&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} *[[រឿង ពូសុខបាត់ពូថៅ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136693&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010093258/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136693&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} *[[រឿង ទឹកបឹងកករ]] [http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136698&gtop=5193 អាន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010092359/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136698&gtop=5193 |date=2011-10-10 }} </div> === បទចម្រៀងប្រជាប្រិយ === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[សុំត្រឹមសុបិនឃើញបង]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23012 សួន ចន្ថា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ភូមិខ្មែរ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23008 ណួយ វណ្ណេត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ទេវីខេមរា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23007​ ណួយ វណ្ណេត]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ឧិសថប្រោសចិន្តា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22995 សួន ចន្ថា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235521/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22995 |date=2016-03-04 }} *[[ចូកកំពឹសរួមគ្នា]]​ ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=22997 សុះ ម៉ាច និង ឆោម ឆពុំ ]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ជំនោរមេសា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23003 អៀង ស៊ីធុល]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[នឹកម្ចាស់ឧិរា]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23004 ជិន សិរិយ៉ា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ជីវិតស្រុកស្រែ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23010 មិត្ត វណ្ណា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[គុណ]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23013 សួស សងវាចា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235457/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23013 |date=2016-03-04 }} *[[ឧិផ្ការំចេក]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=34036 ឡេង ប៊ុនណាត និង មាស សុខសោភា]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[សាទរឆ្នាំថ្មី]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23009 ឈឿន ឧត្តម និង មាស សុខសោភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235547/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23009 |date=2016-03-04 }} *[[លួចស្នេហ៍ថ្ពាល់ខួច]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23011 សួស សងវាចា និង មាស សុខសោភា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235554/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6019&gimi=23011 |date=2016-03-04 }} </div> === បទចម្រៀងមនោសញ្ចេតនា === <div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2"> *[[ស្តាយវ័យកុមារ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់ សិរីសុទ្ធា] *[[ស្ទឹងខៀវ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់ សិរីសុទ្ធា] *[[ចម្រៀងរាត្រី]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយ មាស] [[http://www.chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6030&gimi=30859 ចុចស្តាប់]] *[[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] ច្រៀងដោយ [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយ មាស] [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=34368 ចុចស្តាប់]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[នាវាលាច្រាំង]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22993 អឿន ស្រីមុំ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235558/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22993 |date=2016-03-04 }} *[[ចិត្តស្នេហ៍ផ្ញើច័ន្ទ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22996 ឈឿន ឧត្តម]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[សំនៀងស្នេហ៍កវី]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22994 រិន សាវេត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233952/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22994 |date=2016-03-04 }} *[[ភ្លៀងរមនា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=28203 សុះ ម៉ាច] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234910/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=28203 |date=2016-03-04 }} *[[ភ្លៀងរមនា]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23000 យន់ សុភាព]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ស្ទឹងដួងចិត្ត]] ច្រៀងដោយ[http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22999 អ៊ិត ស្រីពីន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235504/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22999 |date=2016-03-04 }} *[[ភិរម្យស្នេហា(ចម្រៀងស្រី)]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23001 អ៊ិតស្រីពីន] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235551/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23001 |date=2016-03-04 }} *[[ភិរម្យស្នេហា(ចម្រៀងប្រុស)]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22998 ឈឿន ឧត្តម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234903/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=22998 |date=2016-03-04 }} *[[ស្បថថ្វាយភ្លេងការ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23002 សួស សងវាចា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234928/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=23002 |date=2016-03-04 }} *[[អនុភាពផ្កាយព្រះច័ន្ទ]] ច្រៀងដោយ [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6020&gimi=23005 យន់ សុភាព និង ឈួន សុវណ្ណឆៃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6020&gimi=23005 |date=2016-03-04 }} *[[ញញឹមអប្សរា]] *[[ភិសម័យស្នេហ៍]] *[[ចិត្តស្នេហ៍មួយនិងមួយ]] *[[ថ្ងៃណាក៏នឹកអូន]] </div> === កម្រងកែវមនោសញ្ចេតនា === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135612&gtop=5133 មន្តផ្កាចំប៉ី ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152855/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=135612&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134648&gtop=5133 រាត្រីទារុណ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918050115/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=134648&gtop=5133 |date=2011-09-18 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136524&gtop=5133 ល្វតល្វន់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152742/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=136524&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133641&gtop=5133 ទិវាដួងចិត្ត Valentine's Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831162421/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133641&gtop=5133 |date=2011-08-31 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133261&gtop=5133 បាត់ដំបងអនុស្សា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134713/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133261&gtop=5133 |date=2011-08-30 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133260&gtop=5133 ស្ទឹងអនុស្សា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010152817/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133260&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133258&gtop=5133 ដែនរមណីយ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010153008/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=133258&gtop=5133 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5133 កម្រងកែវផ្សេងៗទៀត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815161731/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=5411&gtop=5133 |date=2011-08-15 }} </div> === ស្នាដៃផ្នែកគំនូរនិងរចនាក្របសៀវភៅរបស់អ្នកស្រី === <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=112814&gtop=5312 វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124090202/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=112814&gtop=5312 |date=2011-11-24 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=120653&gtop=5192 វិញ្ញាសាវិញ្ញាណ១០ ភាគ២] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010113539/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=120653&gtop=5192 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102270&gtop=5192 សុភមង្គល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010113526/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102270&gtop=5192 |date=2011-10-10 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102251&gtop=5191 និស្ស័យស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112210136/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102251&gtop=5191 |date=2011-11-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102252&gtop=5191 ក្លិនផ្កាមាលតី]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102250&gtop=5191 អប្សរា]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102253&gtop=5191 ផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112203427/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102253&gtop=5191 |date=2011-11-12 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102254&gtop=5191 លិខិតមរតកសម្ងាត់] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601170141/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102254&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102255&gtop=5191 លំអងផ្កាស្នេហ៍] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601170341/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102255&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102256&gtop=5191 បំណុលជីវិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601152144/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102256&gtop=5191 |date=2013-06-01 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102257&gtop=5191 សំនៀងស្នេហ៍កវី] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008111543/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102257&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102258&gtop=5191 ចរណៃដួងទ៍យា]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102259&gtop=5191 កុលាបស្ទឹងខៀវ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008110637/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102259&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102260&gtop=5191 ស្នាមញញឹម] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008112722/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102260&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102261&gtop=5191 បើសិននៅមានថ្ងៃស្អែក]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102262&gtop=5191 អំបែងអណ្តែត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102263&gtop=5191 ទារុណដួងចិត្ត]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102264&gtop=5191 តន្ត្រីបេះដូង]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102265&gtop=5191 សារាណីយមាតា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008104556/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102265&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102266&gtop=5191 ស្អែកចាកផុតទៅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008095945/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102266&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102267&gtop=5191 មួយខែក្បែរមច្ចុរាជ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008101839/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102267&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} *[http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102268&gtop=5191 បទុមបឹងបិសាច] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008101907/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=102268&gtop=5191 |date=2011-10-08 }} </div> == ព្រះគ្រូ សាស្ត្រាចារ្យ រៀមច្បង និង សហការី ផ្នែក អក្សរសាស្ត្រ អក្សរសិល្ប៍ និងបទភ្លេង == <div style="column-count:៤;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[លោក ប៊ុន ថង]] *[[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ប៉ុន សុម្ភាចន៍]] *[[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ហួត តាត]] *[[ព្រះគ្រូសង្ឃរាជ មឹង សាង]] *[[ព្រះគ្រូ គិម សុវត្ថី]] *[[ព្រះភិក្ខុនី ប៉ាន់ រ៉ឺណេ]] *លោក [[ប៉ាន់ សុធី]] *បណ្ឌិត [[ឃូ គិមទូយ]] *[[នៅ សារីម]] *[[រស់ សាន់]] *[[គង្គ ប៊ុនឈឿន]] *[[ឯល ប៊ុណ្ណា]] *[[ពៅ​ ស៊ីផូ]] *[[ម៉ា ឡៅពី]] *[[អ៊ឹម សុងសឺម]] *[[ហួយ មាស]] ហៅ [[មាស មេត្រី]], *[[រស់ សេរីសុទ្ធា]] *[[ប៉ែន រ៉ន]] *[[មេង សុវណ្ណធី]] *[http://www.facebook.com/francois.sisowathkikabhay François Sisowath-kikabhay] *[http://www.facebook.com/francois.sisowathkikabhay#!/profile.php?id=100001554420091&sk=wall ឡមឡាច] ជា ម្ចាស់វិបសៃ [http://champabattambang.blogspot.com/2011/09/indigenous-peoples-and-development.html?spref=fb ចំប៉ាបាត់ដំបង] *[[យី ឆេងអ៊ួ]] *[[នភ ហង្សផលា]] *[[ឡឹក ជំនោរ]] *[[សួង អរុណ ដេវិដ]] *[[ខូ តារាឬទ្ធិ]] *[[មៀច សុខារី]] *[[លី តាយហុង]] *[[ងួន ប៉ាច]] *[[គិម មាសកូយ]] *[[អួន នឿង]] *[[អ៊ឹង មេងគ្រុយ]] *[[អៀង ម៉ាឡា]] *[[អ៊ីវ ហួត]] *[[វ៉ែន សុន]] *[[យ៉ាន់ បូរិន]] *[[ឆាយា អមរា]] *[[ព្រឿង ប្រណីត]] *[[ប៉ិច សង្វារវ៉ាន]] *[[ប៉ែន សេដ្ឋារិន]] *[[អ៊ូច ភិរម្យ]] *[[យូ សុភា]] *[[ខឹម ច័ន្ទសុអហំ]] *[[សុខគិមហេង]] *[[កែវ វាសនា]] (បុរស) *[[កែវ វាសនា]] (ស្ត្រី) *[[សួង មករា ហៅម៉ាក់]] *[[ចាន់​ សំណាង]] *[[សុខ ចាន់ផល]] *[[ខាន់ ច័ន្ទ វិរៈ]] *[[មេងសេរីរចនា]] *[[ហេង ឧត្តម]] *[[ប្រាង្គ អង្គារ៉ា]] *[[លិម ផាន់ណា]] *[[វ៉ាន់ ពិសិដ្ឋ]] *[[ម៉ា ច័ន្ទបញ្ញា]] *[[ជ័យ មង្គល]] *[[ទេព សុវិចិត្រ]] *[[ថាច់ សុវត្ថិ]] *[[ច័ន្ទ សម្បត្តិ]] នៅមានត... </div> == ឯកសារពិគ្រោះ == <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[http://chanbokeo.com/ ChanboKeo.com] *[http://www.english-khmer.com/ សព្វានុក្រមខ្មែរ] *[http://www.facebook.com/pages/Khmer-Author-Chanbo-Keo/307835178984 Khmer Author Chanbo Keo] *[http://www.angkorwat.com/index.php?com=com&wprdtid=111&wcatid=60&wmtypeid=65 Angkorwat.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729193303/http://angkorwat.com/index.php?com=com&wprdtid=111&wcatid=60&wmtypeid=65 |date=2011-07-29 }} *[http://www.facebook.com/video/video.php?v=206909606029077&comments#!/photo.php?v=203580559695315&set=vb.100001301181838&type=2&permPage=1 ទូរទស្សន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍] *[http://pechsangwawann.wordpress.com/category/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6/ អ្នកនិពន្ធប៉ិចសង្វាវ៉ាន] *[https://sokchanphal.wordpress.com/page/14/ អ្នកនិពន្ធសុខចាន់ផល] *[http://www.nouhachjournal.net/gallery/main.php?g2_itemId=22 សមូហកម្មអក្សរសិល្ប៍នូហាច]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://women.open.org.kh/km/oversea_writer ទំព័រស្ត្រីខ្មែរ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.khmer.rfi.fr/cambodia/20100709-%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B8-%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C-%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D-%E1%9F%96-%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B7%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96-%E2%80%8B%E2%80%8B%E1%9E%93%E1%9F%83-%E2%80%8B%E2%80%8B%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E2%80%8B%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E2%80%8B%E2%80%8B-%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%89%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%8E%E2%80%8B-%E1%9F%A1%E1%9F%A0%E2%80%8B%E2%80%8B វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ] *[http://www.voanews.com/khmer/news/Kho-Tararith-Profile-118504284.html វិទ្យុសម្លេងសហរដ្ឋអាមេរិក] *[http://oddormeancheystudent.blogspot.com/2011/01/testing.html សមាគមនិស្សិតឧត្តរមានជ័យ] *[https://web.archive.org/web/20080220071359/http://naraths.wordpress.com/2007/09/30/%E1%9E%A2%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%9A%E1%9E%B6-%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84%E2%80%8B%E1%9E%9A%E1%9E%BF%E1%9E%84-the-myth/ Rath Series] *[http://km-kh.hi5.com/friend/p179005575--%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%84+%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6--html ហួងសីលា]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://books.google.com/books?id=FNVDJQc6nvkC&pg=PA160&lpg=PA160&dq=Keo+Chanbo&source=bl&ots=r7m2T7D_-B&sig=sWqJ2TlQnNQgDKZSI4nbHaZElW4&hl=km&ei=lBFwTp6lJYqEsAK72722CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBcQ6AEwAThQ#v=onepage&q=Keo%20Chanbo&f=false Braving a new world] *[http://bunthoeurn.blogspot.com/2011/08/relax-on-boat-with-master-chanbo-keo.html Bunthoeun] *[http://www.chefrecipesite.com/chanbokeo/ youtube]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 phnompenh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104631/http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 |date=2016-03-05 }} *[http://wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4695 MetPhone]{{Dead link|date=តុលា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://cambopop111.blogspot.com/2011/07/khmer-poem-from-ms-keo-chanbo.html Cambodia Information Update Center] *[http://eventful.com/providence_ri/events/panel-afterthesilencesongsriseup-/E0-001-037347897-7 Eventful]{{Dead link|date=មីនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://shetoldme.com/Entertainment/Khmer-Novel/ shetoldme.com]{{Dead link|date=ធ្នូ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 phnompenh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104631/http://www.phnompenh.com/music.php?gcm=6516&gcti=3111&gimi=26839 |date=2016-03-05 }} *[http://www.khmercity.net/forum/topics/stolen-pictures-and-identity?commentId=1757607%3AComment%3A763341 Khmercity.net] *[http://osify.com/2010/12/intereseting-quotes-from-khmer-author-chanbo-keo/ Osify] *[http://thephoenix.com/boston/events/100365-khmer-voices-rising-an-international-freedom-to-write-literary-festival/ The Boston Phoenix] *[http://www.sangsalapak.org.kh/2007/06/page/2 SangSelapak.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805233542/http://www.sangsalapak.org.kh/2007/06/page/2 |date=2016-08-05 }} *[http://events.brown.edu/cal/event/showEventMore.rdo;jsessionid=25AB17AF5BF981D404B9C49CF56454F1 Brown University]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://camboresearch.blogspot.com/2010/05/getting-around-in-phnom-penh.html Cambodia Academic Researchers]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://jinja.apsara.org/2008/05/bits-and-bobs-of-blogs/ Jinja Apsara] *[http://khyhay.wordpress.com/2011/02/03/the-power-of-now/ Khy Hay] *[http://www.cooking-directory.org/khmer/p1.html Cooking Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311042722/http://www.cooking-directory.org/khmer/p1.html |date=2016-03-11 }} *[http://news.sabay.com.kh/articles/114848 Sabay News Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819121150/http://news.sabay.com.kh/articles/114848 |date=2011-08-19 }} *[http://keoserey.wordpress.com/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%8A%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%8B/ ទំព័រកំណាព្យ កែវសេរី] *[http://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=276718855674118&id=112817892064216#!/pages/Smaradey-Khmer-Preserving-Khmer-Values-and-Pride/112817892064216 ស្មារតីខ្មែរ នៅហ្វេសប៊ុក] *[https://web.archive.org/web/20110207133323/http://dendey.wordpress.com/about/ ដែនដីសុវណ្ណភូមិ] *[http://khmerangkorwat.blogsome.com/category/1/page/2/ ខ្មែរអង្គរវត្ត]{{Dead link|date=កញ្ញា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6 រស់សិរីសុទ្ធា ក្នុងក្រាំងវិគីភីឌា] *[http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%A0%E1%9E%BD%E1%9E%99_%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%9F ហួយមាស ក្នុងក្រាំងវិគីភីឌា] *[http://khmer-poem.blogspot.com/2008/04/blog-post_5178.html ប្រជុំបទកំណាព្យខ្មែរ]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20080619131939/http://kwriter.wordpress.com/page/2/ អាចម៍ផ្កាយ] *[http://sambath.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/ ខ្មែរជួយខ្មែរ] *[http://botrakhmer.wordpress.com/2011/06/02/%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9C%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%8C%E1%9E%81/ កំណត់ហេតុបុត្រាខ្មែរ] *[http://sukly.blogspot.com/2010/02/blog-post_23.html ទំព័រសុខលី] *[http://sokhoeut.wordpress.com/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/ ពីនេះពីនោះ] *[http://aekefr.wordpress.com/category/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%B6/ សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរនៅបរទេស] *[http://longlina.wordpress.com/2011/05/20/%E1%9E%9F%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%83%E1%9E%82%E1%9E%BB%E1%9E%80/ ឡុងលីណា] *[http://c21-fiction.blogspot.com/2009/11/blog-post.html ទំព័រប្រលោមលោក] *[http://vongkhenghong.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6-%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A-cambodia/%E1%9E%9F%E1%9E%BD%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/page/2/ វង់ខេងហុង]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://smilesealed.wordpress.com/2011/02/13/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%89%E1%9E%89%E1%9E%B9%E1%9E%98/ ស្នាមញញឹម] *[http://archive.is/20121225193524/sreyrotanak.wordpress.com/category/%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%B6%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%99/ ស្រីរតនៈ] *[http://chomnounh.wordpress.com/2011/05/28/%E1%9E%9B%E1%9F%84%E1%9E%80%E1%9E%87%E1%9E%B8-%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9F%96-%E2%80%9C%E1%9E%92%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%BE%E2%80%8B%E1%9E%87%E1%9F%86%E1%9E%93%E1%9E%BD%E1%9E%89%E2%80%8B/ អ្នកជំនួញ] *[http://oudomheng.wordpress.com/2011/05/01/%C2%AB%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%96%E2%80%8B%E1%9E%93%E1%9F%83%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E2%80%8B%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%89%E1%9E%BB%E1%9F%86/ ហេង ឧត្តម] *[http://soursdei.com/articles/viewById/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F/3265 Soursdei.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715195121/http://soursdei.com/articles/viewById/%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%88%E1%9E%87%E1%9E%B8%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%8F/3265 |date=2017-07-15 }} *[http://blog.e-khmer.com/index.php?task=view&action=article&id=113517 Blog Ekhmer]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.rfi.fr/actukm/articles/109/article_659.asp សម្ភាសន៍រឿងផ្កាយវង្វេងមេឃ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131223135/http://rfi.fr/actukm/articles/109/article_659.asp |date=2009-01-31 }} *[http://naksrukknhom.wordpress.com/category/%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%8F/ អ្នកស្រុកខ្ញុំ] *[http://blog.e-khmer.com/index.php?task=view&action=article&id=113551 Cambodia Blog]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://sereykh.blogspot.com/2009/08/blog-post_03.html News Blog] *[http://kom-nap.blogspot.com/2011/08/blog-post_41.html ទំព័រកំណាព្យ] *[http://mlc-binkin.blogspot.com/ Hello from Bin Keen] *[http://somnang2010.blogspot.com/2010/03/blog-post_23.html សំណាង២០១០] *[http://rathbunhorng7646.blogspot.com/p/blog-page_4704.html រត្នប៊ុនហុង] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202073451/http://rathbunhorng7646.blogspot.com/p/blog-page_4704.html |date=2012-02-02 }} *[http://hoyveasna.blogspot.com/p/blog-page.html ហ៊ុយវាសនា]{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://cambodiaexhibition.com/items/show/131 Cambodia Exhibition]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://khmerlyric.wordpress.com/2007/06/01/%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%81%E1%9E%A0%E1%9F%8D%E2%80%8B%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%93%E2%80%8B%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%85%E2%80%8B%E1%9E%90%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9F%83%E2%80%8B%E1%9E%98%E1%9E%BB/ អត្ថបទចម្រៀងខ្មែរ] *[http://nuthleak.wordpress.com/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B7%E1%9E%9B%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9F%87%E1%9E%80%E1%9E%9A%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B-%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%BB%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%92%E1%9E%B6/ នុតលក្ខណ៍] *[http://sothakhmer.blogspot.com/2008/11/blog-post_8012.html Khmer Idol] *[http://panchapor.blogspot.com/2008_11_01_archive.html បញ្ចពណ៌] *[https://web.archive.org/web/20110416074737/http://thachpreicheakoeun.wordpress.com/category/%E1%9E%9C%E1%9E%B8%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%A2%E1%9E%BC-video/ ភិក្ខុ ថាច់ ប្រីជា គឿន (សុធម្មប្បញ្ញោ)] *[http://pichpov.blogspot.com/2008_11_01_archive.html Pich Pov] *[http://khmer4life.wordpress.com/?s=%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C+%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D Khmer 4Life] *[http://www.seadara.doodlekit.com/gallery Share 4 Khmer]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://mlc-nouenpouen.blogspot.com/2011/08/blog-post_6483.html រៀនដើម្បីខ្មែរ] </div> 92g86fnf5vngia7o4g0j9oxdais0669 0 17892 335825 323782 2026-05-25T07:36:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335825 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|'''ហួយ មាស''' |- style="text-align:center;" !style="background: #dd9805;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" | '''នាម​ពេញ''' |ហួយ​ មាស | |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|មាស មេត្រី |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"|អ្នកផ្សាយវិទ្យុជាតិ ផ្នែបវប្បធម៌​ ល្ខោន និងចម្រៀង |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|៦ មករា ឆ្នាំ ១៩៤៦ |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"|[[ឃុំស្វាយប៉ោ]] [[ស្រុកសង្កែ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|ខែត្របាត់ដំបង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ស្វាមី''' |colspan="2"|១ អ៊ុំ សុផានុរក្ស ២ វណ្ណលី កេសរោ​ |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រ''' |colspan="2"| អ៊ំសោមាវតី វណ្ណលីដាលី និងវណ្ណលីដូដូ |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|ហួយ យ៉ុត |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |ប៊ុត ជិន | |- style="text-align:center;" ! style="background: #dd9805;" |រូបភាពផ្សេងៗ ! ! |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |} == ជីវប្រវត្តិសង្ខេបរបស់អ្នកស្រីហួយមាស (រហស្សនាម [[មាស មេត្រី]] )== ដោយ អ្នកស្រី [http://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%9C_%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%8D កែវ ច័ន្ទបូរណ៍] ខែតុលា២០០៩ == ប្រវត្តិកុមារភាព == មាស មេត្រី ជារហស្សនាម​និងជាគោរមងារ ប្រចាំវិទ្យុជាតិកម្ពុជា របស់អ្នកស្រី [http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=126137&gtop=5309 ហួយ មាស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115130919/http://chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=126137&gtop=5309 |date=2011-11-15 }} ដែលបានទទួលនៅឆ្នាំ ១៩៦៩។ អ្នកស្រីហួយមាស មានកំណើតនៅថ្ងៃចន្ទ្រ ខែបុស្ស ឆ្នាំរកា ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៦ខែមករា១៩៤៦ ( អ្នកស្រីមានវ័យចាស់ជាង អ្នកស្រីរស់ សេរីសុទ្ធាចំនួន១០ខែ តែអ្នកស្រីបានប្រឡងជាប់ចូលរៀនអនុវិទ្យាល័យមុនអ្នកស្រីរស់ សេរីសុទ្ធាដល់ទៅពីរឆ្នាំ )នៅឃុំស្វាយប៉ោ ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបង។​ ឪពុករបស់អ្នកស្រីឈ្មោះ ហួយយ៉ុត មុខរបរជាបុគ្គលិកស្ថានីយអយស្ម័យយានបាត់ដំបង និងម្តាយឈ្មោះ​ ប៊ុតជិន ជាមេផ្ទះ។ អ្នកស្រីហួយមាស​ជាកូនស្រីពៅនៃបណ្ដាកូនទាំងបី​។ បងប្រុសទីមួយឈ្មោះ ហួយ ស៊ីយឿន និងបងប្រុសទីពីរ ហួយ ស័យោ បច្ចុប្បន្នមុខរបរជាគ្រូបង្រៀននៅសាលាបឋមសិក្សា គោកបន្ទាយ ឃុំគោកបន្ទាយ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។​ ចំណែកសាច់ញាតិដទៃទៀតបានធ្វើមរណកាលយូរទៅហើយ។ កាលនៅកុមារី អ្នកស្រីបានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សា សោហឺ ក្រុងបាត់ដំបង ហើយបានប្រឡងជាប់ចូលអនុវិទ្យាល័យនារី នេតយ៉ង់ នៅឆ្នាំ១៩៦០។​ អ្នកស្រីបានចូលរៀននៅទីនោះជំនាន់ជាមួយគ្នានឹងអ្នកស្រីប៉ែនរ៉នដែរ ប៉ុន្តែជំនាន់ក្រោយលោកអ៊ឹម សុងសឺម ចំនួនមួយឆ្នាំ។ អ្នកស្រីហួយមាសបានសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យចំនួនបួនឆ្នាំ។ លុះប្រឡងឌីប្លូមធ្លាក់នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ក៏សម្រេចចិត្តឈប់រៀន ដើម្បីប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតវិញ។ តាមរយៈប្រវត្តិក្រុមគ្រួសារលោកហួយយ៉ុត ពុំដែលមាននរណាម្នាក់មាននិស្ស័យខាងសិល្បៈ ចម្រៀងតូរ្យតន្រ្តីឡើយ។​ ស្រាប់តែ កុមារីហួយមាសបែរជាមាននិស្ស័យខុសពីគេស្រឡះតែម្តង។​ កាលនៅតូច យុវតីហួយមាសចូលចិត្តសូត្រធម៌ សូត្រកំណាព្យ ចួនស្ម័គ្រចិត្តឡើងកាន់ឧគ្ឃោសនស័ព្ទសូត្រកំណាព្យក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ​នៅក្នុងសាលា។ ចួនកាលទៀត យុវតីកាន់សៀវភៅធម៌ សៀវភៅរឿងព្រេងខ្មែរ ស្រីហិតោបទេសជាដើម យកមកអានក្នុងពេលបុណ្យ ជូនចាស់ៗ ដែលមិនចេះអក្សរស្តាប់។ កុមារីជាក្មេងឧស្សាហ៍ ហើយមានចិត្តណាស់ ភាគច្រើនៗមកស្ម័គ្រចិត្តសុំខ្លួនសូត្រកំណាព្យឬអានសៀវភៅធម៌ជូនចាស់ៗស្តាប់ ដោយមិនបាច់មានគេមកស្ដីឬហៅប្រើឡើយ។​ កាលនោះ កុមារីហួយមាស​បានទទួលរហស្សនាម​ថា រាជធិតាវោហារមាស។ កាលជំនាន់នោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំ ដែលជាសាស្រាចារ្យ នៅវិទ្យាល័យ អ៊ាបឃុតនេតយ៉ង់ (វិទ្យាល័យអ៊ាបឃុត ជាសាលាយុវជន និង វិទ្យាល័យនេតយ៉ង់ ជាវិទ្យាល័យនារី សង់ទល់មុខគ្នា ម្ខាងផ្លូវម្នាក់) មានបើកថ្នាក់រៀន នៅផ្ទះរបស់លោកផ្ទាល់​ នៅពេលល្ងាច ក្រោយម៉ោងសាលា និងថ្ងៃឈប់សម្រាកជាចំហ សម្រាប់សិស្សអនុវិទ្យាល័យ មកចូលរៀន ដោយបង់កម្រៃសាលា​​។ ចំពោះសិស្សក្រីក្រ រស់នៅតាមវត្តវ៉ា ឬមកពីស្រុកស្រែចម្ការក្រៅក្រុង អាចចូលរៀនបន្ថែមវិជ្ជាជាមួយលោកបានដោយមិនបាច់បង់ប្រាក់ឡើយ។ កាលនោះ​ សិស្សដែលមករៀនមានច្រើនថ្នាក់ច្រើនកម្រិតវិជ្ជាផ្សេងគ្នាចែកគ្នាតាមថ្ងៃក្នុងមួយខែមានសិស្សពី៣០០ទៅ៤០០នាក់ដែលមករៀន ទៀងទាត់។ សិស្សជំនិតរបស់លោកឪពុកខ្ញុំ គឺជាសិស្សមួយក្រុម ដែលមានគំនិតចាស់ទុំជាងគេ​​ (មានរួមបពា្ចូលទាំង អ្នកស្រីហួយមាស អ្នកស្រីប៉ែនរ៉ន​ និងលោកអ៊ឹម សុងសឺម)ដែលមករៀន ថ្នាក់ភាសាបារាំងផង ថ្នាក់គណិតសាស្រ្តផង ដើម្បីត្រៀមប្រឡងឌីប្លូម។ មានឧិកាសខ្លះ ខ្ញុំឃើញលោកឪពុករបស់ខ្ញុំ នាំសិស្សទាំងនោះ ហាត់ច្រៀងចម្រៀងខ្មែរ​​ ដោយមានលោក ជាអ្នកផ្ទាត់ម៉ង់ដូលីន។ ចួនកាល លោកទះស្គរដៃជាចង្វាក់ឱ្យសិស្សច្រៀងតាម។ មានពេលខ្លះ លោកនាំសិស្សសិក្សា ខាងវិន័យសុជីវធម៌ខ្មែរ។ បណ្ដាសិស្សថ្នាក់ពិសេសនោះ មានតែយុវតីហួយមាសទេ ដែលអណ្តែតលេចធ្លោជាងគេ ខាងកាន់វិន័យខ្ជាប់ខ្ជួន​ មានសណ្តាប់ធ្នាប់ល្អ ថែមទាំងមានថ្វីមាត់ ខាងសូត្រធម៌ និង​សូត្រកំណាព្យ យ៉ាងស្ទាត់ទៀតផង។ == ដើមហេតុនៃការចូលប្រឡូកវិស័យបទចម្រៀង == នៅដើមឆ្នាំ១៩៦៥​ ពេលអ្នកស្រីរៀននៅឆ្នាំទីបួនក្នុងអនុវិទ្យាល័យដែលជាថ្នាក់ត្រៀមប្រឡងឌីប្លូម លោកឪពុករបស់ខ្ញុំត្រូវគេអញ្ជើញ ឱ្យទៅចូលរួមជាគណៈកម្មការវេទិការៀបចំពិធីបុណ្យសមាជជាតិនៅវាលមេរុបាត់ដំបង។ ពេលនោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំ បានស្នើសុំយកយុវតីហួយមាសទៅជួយកិច្ចការរបស់លោកនៅលើវេទិកាបុណ្យ ដ្បិតលោកធ្លាប់ស្គាល់នូវទឹកដមសម្ដីនិងទេពកោសល្យ ខាងសូត្រធម៌និងកំណាព្យរបស់យុវតី។ ក្នុងពេលប្រារព្ធពិធីបុណ្យជាតិទាំងបីថ្ងៃនោះ ទឹកដមសំនៀងនិងទេពកោសល្យ របស់យុវតី ហួយមាស​បានកន្រ្តាក់អារម្មណ៍ទស្សនិកជនទាំងឡាយនៃខេត្តបាត់ដំបងឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលក្រៃលែង។ ពេលនោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំបាន នាំយុវតីទៅចុះឈ្មោះចូលប្រកួតផែ្នកចម្រៀងសម័យ ដើម្បីបង្ហាញនូវទេពកោសល្យពិសេសថ្មីមួយ បន្ថែមទៀតផង។ កាលនោះ យុវតី យើងត្រេកអរណាស់បានឡើងច្រៀងបទ រាត្រីសូម៉ា ជាបទចម្រៀង របស់អ្នកស្រីម៉ៅ សារ៉េត។ នៅខាងដើមនៃបទចម្រៀងនោះ យុវតី បានប្រើទឹកដមសំនៀង អត្ថាធិប្បាយតាមនឹកឃើញភ្លាមៗ ដោយពោលបញ្ចូលសាច់រឿង មុនបន្តិចសិនទើបចាប់ចូលដល់ត្រង់ច្រៀង សំឡេងសូឡូម្នាក់ឯង​បន្តិចទៀត ទើបសាច់ភ្លេងរោទិ៍នាំអ្នកច្រៀង ចូលបន្តតាមក្រោយ ជាបទចម្រៀងតែម្តង។ ទេពកោសល្យនេះបាន កែប្រែទឹកដមបទចំរៀងដើមរបស់អ្នកស្រីម៉ៅសារ៉េតឱ្យរឹតតែពិរោះ មានអត្ថន័យ ខ្លឹមសារខ្លាំងថែមទៀតរកអ្វីប្រៀបពុំបាន​រហូតដល់បាន ជាប់ជ័យលាភីលេខមួយប្រចាំខេត្ត។ ថ្វីបើកាលណោះ ខ្ញុំនៅក្មេងបន្តិចក៏ដោយ ក៏ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ព្រឺសម្បុរ ដោយក្តីរំភើបសប្បាយ ចម្លែក ណាស់ ពេលខ្ញុំបានស្តាប់សំនៀងរបស់យុវតីហួយមាស ដែលកំពុងប្រឡងប្រកួត នៅពេលនោះ។ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំរំភើបចិត្តជាងគេ ដ្បិតលោកបានឃើញសិស្សរបស់លោក បានទទួលជោគជ័យយ៉ាងត្រចះត្រចង់។ ចំណែក លោកឪពុកអ្នកម្តាយរបស់យុវតីហួយមាស វិញមានមោទកភាពចំពោះរូបកូនស្រី រហូតនិយាយលេងរួច។ នៅឆ្នាំដដែល ពេលយុវតីហួយមាស ប្រឡងឌីប្លូមវគ្គទីមួយធ្លាក់ យុវតីខកចិត្តជាខ្លាំង លែងមានកម្លាំងចិត្ត ចង់ចូលប្រឡងលើកទីពីរ។ កាលនោះ លោកអ៊ឹមសុងសឺម ដែលជាសិស្សច្បង ក៏បានប្រឡងជាប់ធ្វើគ្រូបង្រៀន តែលោកមិនបានចូលធ្វើការ ខាងផ្នែកនេះទេ បែរជា បន្តការងារខាងតន្រ្តីយោធា ក្រសួងឃោសនាការនោះទៅវិញ​ ដ្បិតលោកធ្លាប់បានចូលរួមការងារ នៅទីនោះ តាំងពីនៅរៀនមកម៉្លេះ ម្ល៉ោះ ហើយពុំដាច់អាល័យពីកន្លែងនោះ។ លុះបានដំណឹងថា​ សិស្សប្អូនហួយមាសបាក់ទឹកចិត្ត កើតទុក្ខគេចមុខ មិនជួបនរណា ក៏ចេញទៅ តាមរកនាងឱ្យមកបង្ហាញទេពកោសល្យរបស់នាង តាមរយៈក្រុមតន្រ្តីខេត្ត ដែលចេញផ្សាយស្នាដៃរៀងរាល់សប្តាហ៍ ដើម្បីលើកស្ទួយ កម្លាំងចិត្តនាង។ អាស្រ័យប្រការនោះហើយ ដែលនាំឱ្យយុវតីមានឧិកាសបានបញ្ចេញទេពកោសល្យ របស់ខ្លួន ផ្នែកសំនៀងវោហារ តាមនិស្ស័យសម្បទា​ដែលនាងពេញចិត្តបំផុត​ តាំងពីកុមារភាព​រហូតដល់បានល្បីឈ្មោះពេញខេត្តទាំងមូលក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី។ នៅឆ្នាំដដែល ពេលលោកអ៊ឹមសុងសឺមត្រូវផ្លាស់ទៅនៅភ្នំពេញ​ ដើម្បីបណ្តុះអាជីពជាតារាចម្រៀងប្រចាំប្រទេស លោកក៏បានស្វែងរកផ្លូវ ណែនាំសិស្សប្អូនរបស់លោកទៅសិល្បកររៀមច្បងផ្នែកតូរ្យតន្រ្តីនិងវិទ្យុជាតិនៅភ្នំពេញដើម្បីជួយឱ្យពួកគេអាចបន្តការរីកដុះដាលនៅ ភ្នំពេញ ដូចលោកដែរ (នៅក្នុងនោះ មានសិស្សប្អូនហួយមាស ប៉ែនរ៉ន និងរស់ សេរីសុទ្ធា​ ដែលចេញទៅភ្នំពេញបន្តបន្ទាប់ក្នុងឆ្នាំតែ មួយ)។​ ដោយសារទេពកោសល្យឯក គ្មាននរណាធ្វើដូច ពិសេសផ្នែកអត្ថាធិប្បាយ និងផ្នែកចម្រៀងមនោសញ្ចេតនា យុវនារីហួយមាស ក៏បានទទួលការកត់សម្គាល់ពីអ្នកនិពន្ធរៀមច្បង ម៉ាឡៅពី ឱ្យមកសាងថ្នាលជីវិតថ្មីនៅភ្នំពេញនៅឆ្នាំ១៩៦៥​​។ == ប្រវត្តិដំបូងនៃជីវិតជាអ្នកផ្សាយវិទ្យុជាតិនិងជាអ្នកចម្រៀង== ពេលយុវតីហួយមាស​បានមកដល់ភ្នំពេញដំបូងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ យុវតីយើងបានចូលបម្រើការក្នុងវិទ្យុជាតិជាមួយលោកម៉ា ឡៅពី​ លោកពៅ យូឡេង ដោយមានចេញសម្តែងជាអ្នកអត្ថាធិប្បាយ កម្មវីធីចម្រៀងសម័យ កម្មវិធីល្ខោននិយាយ​ កម្មវិធីវប្បធម៌ជាដើម។ នៅពេលនោះ​ យុវតីបានដើរតួ បញ្ចូលសំឡេងជាមួយលោកមាសគក លោកឃុនប៉ុល អ្នកស្រីយក់ កែម​​ ក្នុងល្ខោននិយាយតាមវិទ្យុ រៀងរាល់ចុងសប្តាហ៍។ ចំណែកខាងចម្រៀង​និងតន្រ្តីសម័យវិញ​ ដំបូងឡើយយុវតីយើង ច្រើនច្រៀងបទទោលតែប៉ុណ្ណោះ ហើយប្រសិនបើច្រៀងចម្រៀងឆ្លើយឆ្លងវិញ​ យុវតីច្រើនតែជ្រើសដៃគូជាមួយលោកអ៊ឹម សុងសឺម ដែលជាសិស្សច្បងរបស់ខ្លួន​ មិនសូវឃើញច្រៀងជាមួយនរណាទៀតឡើយ។​​ ធិតាយើង ប្រកាន់វិន័យខ្ជាប់ខ្ជួនណាស់ មិនសូវច្រៀងឆ្លើយឆ្លងជាមួយបុរសណាទេ រហូតដល់ពេលយុវតីរៀបការមានកូនហើយ ទើបមានចាប់ដៃគូចម្រៀងផ្សេងៗទៀតក្រៅពីលោកអ៊ឹម សុងសឺម។ នោះក៏ដោយសារ យុវតីយើងនៅលីវមានសោភណស្រស់ស្អាត មានការចេះដឹងក៏សមរម្យ​ ​មានសម្ដីសសំដៅនិងមាយាទថ្លៃថ្នូរ ម៉្លោះហើយមាណវី តែងតែបានទទួលនូវការចោមរោម ពីកម្លោះទីក្រុង មិនថាវណ្ណៈណា វ័យណាឡើយ។​ ដូច្នេះ ប្រសិនបើយុវតីមិនប្រយ័ត្នប្រយែងមាយាទ​ របស់ខ្លួនទេ នោះនាងអាចក្លាយជាចំណីរបស់ខ្លាទីក្រុងឥតអំពើពុំខាន។ == ប្រវត្តិគ្រួសារពេលរក្សាអាជីព== ប៉ុន្មានខែ បន្ទាប់ពីយុវនារីហួយមាស បានមកដល់ភ្នំពេញ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ​លោកអ៊ុំសុផានុរក្ស (ឈ្មោះហៅក្រៅ យែល) ដែលជាកម្លោះ វាយស្គរដៃឯក មួយរូប នៅអគ្គនាយកដ្ឋានវិទ្យុជាតិប្រចាំភ្នំពេញបានចូលស្តីដណ្តឹងនាង ហើយបានរៀបការតាមប្រពៃណី ដោយមានឪពុកម្តាយ ទាំង សងខាងចងដៃ យ៉ាងពេញចិត្តពេញថ្លើម។ អាពាហ៍ពិពាហ៍នេះបាននាំមក នូវចំណងដៃដ៏ថ្លៃថ្លាមួយ រវាងអ្នកទាំងពីរគឺកូនស្រីដ៏​ស្រស់ ស្អាតឈ្មោះ អ៊ុំសោមាវតី។ ប៉ុន្តែចៃដន្យ ជីវិតអាពាហ៍ពិពាហ៍ រវាងគេទាំងពីរ មិនទាន់មានអាយុ គ្រប់បីឆ្នាំផង គេក៏ចែកផ្លូវគ្នាដើរ ដោយ ប្រការគំនិតមាយាទ ចូលគ្នាមិនចុះ។ កាលនោះ មុននឹងលែងលះគ្នា អ្នកស្រីហួយមាស​ បានមកលេងស្រុកកំណើត ហើយបានមកជួប នឹងលោកឪពុកអ្នកម្តាយរបស់ខ្ញុំ ហើយយំជម្រាបលោកថា អ្នកស្រីមានអារម្មណ៍ មិនសប្បាយចិត្ត នឹងជីវិតអាពាហ៍ពិពាហ៍ ​ដ្បិតស្វាមី ចូលចិត្តទទួលទានស្រាស្រវឹងជាមួយមិត្តភក្រ្ត ខូចមាយាទ​​ ចួនកាលរហូតដល់វាយស្គរខុសចង្វាក់​ ខានសម្តែង ព្រោះតែស្រវឹងខ្លាំងពេក ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យ គ្រួសាររបស់អ្នកស្រីត្រូវបាក់មុខបាក់មាត់​ ស្រកស្រុតកេរ្តិ៍ឈ្មោះ ដោយសារស្វាមីមិនរក្សាមាយាទឱ្យថ្លៃថ្នូរសមរម្យ។ ម៉្យាងទៀត លោកសុផានុរក្ស ចេះតែវាយស្គរ មួយមុខប៉ុណ្ណោះ តែមិនចេះច្រៀងទេ។​ កាលបើខានឡើងឆាកសម្តែង លោកសុផានុរក្ស ក៏បាត់បង់ប្រាក់កម្រៃដែរជាហេតុធ្វើឱ្យអ្នកស្រីហួយមាស មានការតានតឹងក្នុងចិត្ត ដ្បិតគ្រួសារអ្នកស្រីបែរជាត្រូវរស់នៅពឹងលើប្រាក់ បៀវត្សរ៍របស់ស្រ្តីជាភរិយាទៅវិញ។ បន្ថែមពីលើនោះ អ្នកស្រីបានស្រដីថា​អ្នកស្រីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តនឹងម្តាយក្មេក ដែលចេះតែមកជំរិតទារប្រាក់រកទិញឡានថ្មីជិះ ព្រោះចង់ មានមុខមាត់នឹងគេ មិនចង់ឱ្យគេមើលងាយថា មានកូនប្រសាជាតារាល្បីឈ្មោះ ប្រចាំនគរហើយ ម្តេចក៏នៅតែក្រដដែល។ ចួនកាល លោកបានខ្សឹបបោះសម្ដីឱ្យអ្នកស្រីញយៗថា ធ្វើការច្រើនមុខល្បីល្បាញស្ទើរស្លាប់ តើលួចលុយយកទៅលាក់ទុក នៅឯណាអស់? ការណ៍ពិត​ អ្នកស្រីមិនសម្បូរប្រាក់កាស ដូចគេគិតស្មាននោះទេ ដ្បិតអ្នកស្រីជាមនុស្សមានសន្តានចិត្ត។ មានកិច្ចការច្រើនណាស់ ដែលអ្នកស្រីពេញចិត្តនឹងជួយធ្វើ តែពុំសូវទារប្រាក់កម្រៃតបមកវិញទេ គឺជួយធ្វើដោយចិត្តសទ្ធាសប្បុរស របស់អ្នកស្រី តាំងពីកំណើត តែប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ សាច់ថ្លៃរបស់អ្នកស្រី មិនយល់ទេ ចេះតែគិតថា​ អ្នកស្រីរវល់ច្រើន គឺច្បាស់ជាបានប្រាក់ច្រើន។​ ម៉្យាងទៀត អ្នកស្រី ហួយមាស មានប្រសាសន៍ថា អ្នកម្តាយក្មេក​លោកគិតសង្ស័យ ច្រឡំស្មានថា​ អ្នកស្រីហួយមាស លួចសន្សំប្រាក់ ទុកឱ្យឪពុកម្តាយរបស់ អ្នកស្រី ទើបលោកចេះតែមានពាក្យបោះសម្ដីដាក់នាងមិនសូវលស់ពេល។ លុះអ្នកស្រីវិលត្រឡប់ មកដល់ភ្នំពេញវិញ ស្រាប់តែមានទំនាស់សម្ដីនឹងស្វាមីក្នុងរឿងដដែល គឺរឿងសង្ស័យថា អ្នកស្រីលួចលាក់លុយ ផ្ញើនឹងឪពុកម្តាយរបស់អ្នកស្រី ពុំឱ្យស្វាមីដឹង។ ជម្លោះនេះបានក្លាយទៅជាហិង្សា រហូតដល់អ្នកស្រីហួយមាស ភ័យញ័ររន្ធត់ រត់គេចខ្លួន ចេញពីផ្ទះទាំងយប់ រកសុវត្ថិភាពយ៉ាងទាន់ហន់បំផុត ដ្បិតខ្លាចត្រូវឈឺគ្រាំខ្លួន ដូចអ្នកស្រីរស់ សេរីសុទ្ធា និងលោកសុសម៉ាត់​ ដែលធ្លាប់ កើតមានជាគំរូរួចមកហើយ។ លុះថ្ងៃស្អែកឡើង អ្នកស្រីបានវិលមកផ្ទះ ដើម្បីមកទទួលយកកូន ស្រាប់តែត្រូវគេជេរស្តី អ្នកស្រី លត់ក្រាប សំពះសូមទោស ចំពោះការដែលអ្នកស្រីរត់ចេញពីផ្ទះ ទាំងយប់ចោលកូននឹងប្តី។ កាលបើអ្នកស្រី មិនអាចធ្វើតាមសម្ដី របស់លោកបាន លោកសុផានុរក្សបានជេរស្តី បណេ្តញអ្នកស្រីចេញ សាជាថ្មីម្តងទៀត មិនឱ្យជួបកូនស្រី របស់អ្នកស្រីឡើយ លុះណាតែអ្នកស្រី ព្រម ទទួលកំហុសសិន។ អ្នកស្រីហួយមាស នឹកហួសចិត្តនឹងស្វាមី ដែលមិនព្រមក្រឡេកមើល កំហុសរបស់ខ្លួន ហើយកែប្រែទេ បែរជាទម្លាក់ ទោសកំហុស មកលើអ្នកស្រីទាំងស្រុង ទៅវិញ។ ទីបំផុត អ្នកស្រីក៏បោះជំហាន ចាកចេញទៅ ទាំងទឹកភ្នែក ដោយក្តីអាល័យ ចំពោះបុត្រី តូចក្រូចឆ្មារ មិនទាន់ដឹងក្តីនៅឡើយ។ ការណ៍ពិតទៅ លោកសុផានុរក្ស នៅមានចិត្តស្រឡាញ់ភរិយានៅឡើយ គ្រាន់តែលោកប្រកាន់ឫកឆ្មើងកន្រ្ទើង ជាបុរស មិនព្រមទទួល ស្គាល់ ចំណុចខ្សោយរបស់ខ្លួន ហើយកែប្រែឱ្យល្អជាមកវិញ។ ម្យ៉ាងលោកសង្ឃឹមថា បើលោកនៅឃុំគ្រងកូនស្រីតូច សោមាវតីបាន នោះ ប្រហែលជានៅទាក់ទាញឱ្យភរិយាទន់ចិត្តព្រមចុះចាញ់លោក ហើយវិលត្រឡប់មកសុំទោសលោក ដើម្បីសុំជានា រស់នៅជាមួយគ្នាដូច ដើមវិញ។ ប៉ុន្តែ ការណ៍ពិតខុសស្រឡះពីលោកគិតស្មានទុក។ ម៉្លោះហើយ លោកសុផានុរក្ស ក៏កាន់តែមានចិត្តក្តៅក្រហាយឡើងៗ ពិសេសនៅពេលណាដែលឃើញ បុរសដទៃ សម្តែងភាពគោរពស្និទ្ធស្នាល នឹងអ្នកស្រីហួយមាស ដែលធ្វើមិនដឹងមិនឭ ចំពោះចិត្ត ស្រឡាញ់ និងចិត្តប្រច័ណ្ឌរបស់លោកចំពោះនាង។​ កាលបើអ្នកស្រីជាភរិយា មិនវិលត្រឡប់មកផ្ទះវិញ ដូចបំណង លោកសុផានុរក្ស ពុំ អាចទទួលនាទីជាមាតា ថែរក្សាកូនស្រីបន្តទៅទៀតបាន ក៏នាំនាងយកទៅផ្ញើ នឹងឪពុកម្តាយរបស់លោកឱ្យជាអ្នកថែទាំនាងជំនួសទៅ។ នៅអំឡុងនោះឯង​​យើងឃើញគូស្រករ ទាំងសងខាង បាននិពន្ធចំរៀង ច្រៀងឌឺដងឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក រហូតដល់ទាំងសងខាងមានគូថ្មី រៀងៗខ្លួន ទើបកំហឹងនោះ ស្រាកស្រាន្តទៅវិញ។​​ បើនិយាយឱ្យពិតទៅ អ្នកស្រីហួយមាស មានការសិក្សា និងការអប់រំគំនិតមាយាទខ្ពស់ ជាង លោកអ៊ុំសុផានុរក្សច្រើនណាស់ ដែលហេតុនាំបណ្តាលឱ្យលោកសុផានុរក្សគិតថា អ្នកស្រីហួយមាស វាយឫកឆ្មើងឆ្មៃ មានការ ប្រកាន់ ចំពោះប្តីច្រើន នៅពេលប្តីមានកំហុស ដោយសម្ដីឬកិរិយាម្តងៗ គឺភរិយាមិនសូវលើកលស់ អធ្យាស្រ័យឱ្យលោកឡើយ។ ទីបំផុត គេទាំងពីរក៏ផ្តាច់ចំណងនិស្ស័យពីគ្នាដោយឥតស្តាយស្រណោះនៅចុងឆ្នាំ១៩៦៨។ កាលនោះកុមារីសោមាវតី ទើបតែមានវ័យប្រមាណ ពីរខួបប៉ុណ្ណោះ។ នៅរវាងដើមឆ្នាំ១៩៦៩ ក្នុងឧិកាសដែល អ្នកស្រី រស់ សេរីសុទ្ធា បានទទួលគោរមងារពីព្រះមហាក្សត្រខ្មែរថា រាជនីសំនៀងមាស ប្រចាំ កម្ពុជា អ្នកស្រីហួយមាស របស់យើង ក៏បានទទួលគោរមងារដ៏ថ្លៃថ្លាមួយថា តារាសំនៀង [[មាស មេត្រី]] ប្រចាំវិទ្យុជាតិកម្ពុជា។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនេះ អ្នកស្រីហួយមាស បានទទួលចំណងមេត្រីភាពពីលោកវណ្ណលី កេសរោ​ ដែលជានាយប៉ូលីស មានឋានន្តរស័ក្តិ ឧត្តមមួយរូប ដែលធ្លាប់លួចពេញចិត្តនឹងអ្នកស្រី តាំងពីយូរមកហើយ ហើយដែលតាមជួយជ្រោមជ្រែង លើកទឹកចិត្តអ្នកស្រីរហូតមក។ អ្នកទាំងពីរបានចាប់ដៃគ្នាជាគូជីវិតរស់នៅយ៉ាងសុខក្សេមក្សាន្ត មានសុភមង្គលជាមួយគ្នា​ ដោយបរិបូណ៌គ្មានភាពរកាំរកូសសៅហ្មង ដូចគ្រាមុនទៀតឡើយ។ ថ្វីបើយ៉ាងនេះក៏ដោយ​ ក៏លោកសុផានុរក្ស នៅមិនព្រមព្រលែង អតីតភរិយាពីក្នុងបេះដូង​របស់លោកទេ។ លោកនៅតែតាមច្រៀងដាក់ផ្លែដាក់ផ្កាអ្នកស្រីហួយមាស ម៉្យាងដោយលោក នៅអាល័យ អតីតភរិយាចង់ជានានឹងគ្នាវិញ។ ប៉ុន្តែអ្នកស្រី ហួយមាស បានសម្រេចចិត្តដាច់អហង្ការមិនត្រឡប់ក្រោយ ទៅឱ្យគេដៀលត្មះ ជេរស្តីដូចសត្វ ក្នុងជីវិតពិត ក្រៅឆាកវេទិកា ឬតាមការ ផ្សាយចម្រៀងតាមវិទ្យុជេរជាសាធារណៈ ទៀតហើយ ហើយអ្នកស្រីក៏សម្រេចចិត្តបែរខ្នង ឈប់ច្រៀងតបត និងលោកសុផានុរក្ស តទៅ ទៀតដែរ ទុកឱ្យលោក ច្រៀងឌឺដងអ្នកស្រី រហូតរសាយចិត្ត ហើយក៏ឈប់ច្រៀងខ្លួនឯងទៅ ដោយគ្មាននរណា​សម្លុតគម្រាម ឬសំណូមពរ ឱ្យឈប់ឡើយ។ ក្រោយមក លោកសុផានុរក្ស ក៏បានរៀបការភរិយាថ្មី រួចក៏បិទវាំងននសាវតារពីអ្នកស្រីហួយមាសរហូតរៀងមក។ រីឯចំណងមេត្រីរវាងលោកកេសរោ និងអ្នកស្រីហួយមាស បានផ្តល់នូវកូនប្រុសពីររូប​ ឈ្មោះ វណ្ណលី ដាលី និងវណ្ណលី ដូដូ ដែលសព្វថ្ងៃ កំពុងរស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។​ ដោយសារកិច្ចការមមាញឹកទាំងស្វាមីនិងភរិយា អ្នកស្រីហួយមាស ក៏បានជួលមេដោះ ឱ្យជួយថែរក្សាកូន នៅពេលអ្នកស្រីចេញទៅបំពេញការងារ។ នៅពេលនោះឯង​ ទើបយើងចាប់ឃើញ អ្នកស្រីហួយមាសចាប់ផ្ដើមច្រៀងចម្រៀងឆ្លើយឆ្លង ជាមួយដៃគូចម្រៀងបុរសច្រើនជាងមុន។ នោះក៏ព្រោះលោកកេសរោ មានការជឿជាក់ទៅលើភរិយា ថាជាមនុស្សថ្លៃថ្នូរម្នាក់នៅក្នុងសង្គម​ ពិតជាមិនប្រព្រឹត្តអ្វីនាំឱ្យអាប់ឱនកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់អ្នកស្រី ឬរបស់លោកជាស្វាមីឡើយ។ នៅពេលនោះដែរ យើងក៏បានឃើញ អ្នកស្រី ហួយមាស មានការងារទទួលខុសត្រូវ មមាញឹកជាងមុន កាន់តែច្រើនឡើងៗជាលំដាប់។ == ទឹកដមនៃទេពកោសល្យសម្លេងមាស == ក្រៅពីបំរើការងារ នៅក្រសួងឃោសនាការ ជាអ្នកចម្រៀងផង​ ជាពិធីករផង អ្នកស្រីក៏បានច្រៀងចម្រៀង ផលិតជាថាស​ ឬជាកាែសត ជាមួយក្រុមហ៊ុនឯកជន ជាច្រើន ដូចជា ក្រុមហ៊ុនហេងហេង សញ្ញាចន្ទ័ឆាយា ក្រុមហ៊ុនវ៉ោយហូរ ហាស់សាឡន ពៅស៊ីផូ ពស់មាស ប៉ៃលិន គង្គប៊ុនឈឿន ស៊ិនស៊ីសាមុត មែរប៊ុន​ ឯលប៊ុណ្ណា ក្រុមហ៊ុនកាសែតខ្មែរអាកាសចរណ៍ ។ល។ ទាំងអស់នេះ ជាឈ្មោះក្រុមហ៊ុន ផលិតកាសែតចម្រៀង មិនមែនសមាជិកអ្នកចំរៀង ឬអ្នកនិពន្ធបទភ្លេងទេ។ អ្នកស្រីហួយមាស បានប្រជែងកិត្តិនាម ក្នុងទីផ្សារ ប្រដំប្រសង នឹងអ្នកស្រីប៉ែនរ៉នដែរ​ បន្ទាប់ពីរាជនីសម្លេងមាស រស់សិរីសុទ្ធា។ ដោយសារអ្នកទាំងបី ប៉ែនរ៉ន ហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា មានវ៍យប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ធ្លាប់រៀនអនុវិទ្យាល័យតែមួយ ជាមួយគ្នា ហើយជាអ្នកស្រុកបាត់ដំបង ដូចគ្នាទៀត ទើបអ្នកចម្រៀងទាំងបីរូបនេះ មានចំណងមិត្តភាព ស៊ីខ្សែគ្នាណាស់។ ទាំងនៅក្នុងវិទ្យុជាតិ​​​ ទាំងនៅក្នុងពាណិជ្ជកម្ម ផលិតកាសែតចម្រៀងនៅទីផ្សារ យើងឧស្សាហ៍ឃើញ អ្នកទាំងបីច្រៀងបទចំរៀង រួមគ្នាជាច្រើនបទ រាប់មិនអស់ ជួនច្រៀងតែបីនាក់សុទ្ធ ជួនកាលទៀត ក៏ច្រៀងឆ្លើយឆ្លង នឹងលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងតារាចម្រៀងបុរសដទៃទៀត ដូចជាលោកអ៊ឹងណារី អ៊ិនយេង មាសសាម៉ន។ល។ ស្ទើរតែគ្រប់ក្រុមហ៊ុនផលិតចម្រៀង​ ទាំងឡាយនោះ។ កាលនោះ លោកឪពុករបស់ខ្ញុំ មានមោទនភាព ចំពោះសិស្សរបស់លោកណាស់ ក៏ប្រមូលទិញ នូវគ្រប់កាសែតចម្រៀង ដែលចេញផ្សាយក្នុងទីផ្សារ មកស្តាប់ផង យកមកបង្ហាញសិស្សជំនាន់ក្រោយផង ដើម្បីអោយបានឃើញ ស្នាដៃប្រសើរៗ ទាំងឡាយនោះ ហើយអោយខំដុសខាត់ ទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន ក្រែងលោបានល្បីល្បាញ ដូច្នោះនឹងគេដែរ។ គ្រានោះ ផ្ទះរបស់ខ្ញុំ មានសភាពអ៊ូអរ ជានិច្ច មិនថាថ្ងៃណា ជាថ្ងៃណាទេ។ ស្នូរភ្លេងរណ្តំក្នុងធុងបាស​ លាយឡំនឹងស្គរ ចាប៉ី និងឧបករណ៍ភ្លេង ដែលលោកឪពុករបស់ខ្ញុំ ប្រគំជាមួយសិស្ស បានលាន់រន្ថើន ជាប្រចាំ ដើម្បីជួយរំលត់ ការភ័យខ្លាច​របស់យើង ចំពោះស្នូរគ្រាប់កំភ្លើងធំ ដែលខ្មែរក្រហម ផ្លោងចូលមក រៀងរាល់ថ្ងៃ ព្រោះផ្ទះខ្ញុំ ស្ថិតនៅចំពីមុខ បន្ទាយជើងក្រហម ដែលជាមណ្ឌល ត្រូវខ្មាំងប៉ងបំផ្លាញមុនគេ។ យុគសម័យសាធារណរដ្ឋកម្ពុជា ជាសម័យកាល ដែលខ្មែរផលិតចម្រៀង របស់លោកស៊ិនស៊ីសាមុត រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន ហួយមាស យ៉ាងច្រើនឥតគណនា គឺមានចេញផ្សាយ ជាកាសែតចម្រៀង លក់ថ្មីៗ រៀងរាល់ខែ ក្នុងកាសែតនិមួយៗ មាន១៦បទ ទៅ៣០បទ តាមការជ្រើសរើស របស់ក្រុមហ៊ុន ផលិតចម្រៀង ដ៏ស្អេកស្កះ ទាំងឡាយនោះ។ ដោយសារតែចំណូលចិត្ត របស់លោកនោះហើយ ទើបខ្ញុំបានឮ បានស្គាល់ទំនុកបទចម្រៀងខ្មែរ ច្រើនរាប់មិនអស់ ថ្វីបើខ្ញុំផ្ទាល់ មិនមែនជាអ្នកចម្រៀងក៏ដោយ ត្បិតខ្ញុំបានជួយកត់ត្រា ទំនុកចម្រៀងទាំងនោះ នៅក្នុងសៀវភៅច្រើនក្បាល ជូនលោកឳពុករបស់ខ្ញុំ​ ដើម្បីបង្រៀនសិស្ស ថែមទាំងធ្លាប់ជួយនិពន្វចម្រៀង បន្ថែមទៀត យ៉ាងច្រើន ជូនលោកផង ដើម្បីផ្ញើទៅភ្នំពេញ។ បទចម្រៀងទាំងនោះ បានត្រូវគេយកទៅ សម្រួលសាថ្មី ហើយក៏បានផ្សាយចេញ កាសែតចម្រៀង បន្តបន្ទាប់ រៀងរហូតមក រហូតដល់ថ្ងៃ១៧មេសា១៩៧៥។ នៅពេលអ្នកស្រីមកលេងបាត់ដំបងម្តងៗ អ្នកស្រីហួសមាស តែងតែពោល ទាំងទឹកភ្នែករលីងរលោងថា អ្នកស្រីនឹករលឹក ហើយអាណិតដល់សោមាវតី ជាកូន ខ្លោចថ្លើមខ្លោចប្រមាត់ណាស់ ប៉ុន្តែទំនាស់គ្រួសារ បានធ្វើអោយអ្នកស្រី មានការលំបាក ក្នុងពេលអនុញ្ញាត្ត សុំជួបកូនស្រីម្តងៗ។ ម្យ៉ាងទៀត កុមារីក៏មានមុខមាត់ ដូចឪពុករបស់នាងបេះដាក់ ដែលជា​ហេតុធ្វើអោយ អ្នកស្រីទទួលនូវការឈឺចាប់ ក្នុងអារម្មណ៍ នៅពេលជួបមុខកូនម្តងៗ ព្រោះចេះតែនឹកឃើញ ទៅដល់ការដៀលត្មះ ដ៏សែនគ្រោតគ្រាត របស់លោកសុផានុរក្ស ចំពោះរូបនាងជាភរិយា​ ជាពិសេសគឺការផ្សាយចម្រៀង ជេរតិះដៀលអ្នកស្រី ជាសាធារណៈ តាមវិទ្យុជាតិ នោះតែម្តង។ អ្នកស្រីហួយមាស ធ្លាប់មានប្រសាសន៍ថា អ្វីដែលធ្វើអោយ អ្នកស្រីមានវិប្បដិសារី ជាងគេបំផុត នៅក្នុងជាតិនេះ គឺការដែលអ្នកស្រី មិនបានថែទាំរក្សាកូនស្រី របស់ខ្លួន ដូចមាតានានា ទូទៅ ប៉ុន្តែ អ្នកស្រីសង្ឃឹមថា ទេវតាលោកមានព្រះនេត្រ អាចទ្រង់ញាណការពិត​ ហើយអភ័យទោស ដល់ អ្នកស្រីជាមាតា ដែលពុំបានបំពេញ ភារកិច្ចគ្រប់លក្ខណៈ ជាមាតា ចំពោះកុមារីសោមាវតី កន្លងមក។ ចំពោះចំរៀងដែល លោកអ៊ុំសុផានុរក្ស បានច្រៀងផ្ទាល់ គឹបទដែលមានចំណងជើងថា សម្លេងទ្រខ្មែរ និងចំរៀងបីបទទៀត ដែលនិពន្ធដោយ លោកសុផានុរក្ស គឺ បទឈាមអនាថា (ច្រៀងដោយ ជាសាវឿន) កវីចាញ់ស្នេហ៍ (ច្រៀងដោយ ជាសាវឿន) និងបទ បក្សីក្ងោកមាស (ច្រៀងដោយ មាសហុកសេង)។​​ ទាំងអស់នេះសុទ្ធសឹងជាបទ ដែលលោកសុផានុរក្ស និពន្ធនិងផ្សាយចេញជាបន្តបន្ទាប់ តាមវិទ្យុជាតិ នៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដើម្បីឌីដងដាក់ផ្លែបន្ថែមផ្កា ផ្ញើទៅ អតិតភរិយា របស់ខ្លួន។ ចំណែកបទ ដែលអ្នកស្រីហួយមាស ច្រៀងឆ្លើយតប ទៅលោកសុផានុរក្ស វិញនោះ គឺបទ ចិត្តខុសពីមុន និងបទ ផ្កាស្លារុះរោយ​ ផ្សាយចេញ នៅឆ្នាំ១៩៦៩​ ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯកូនស្រីរបស់អ្នកស្រីហួយមាស និងលោកអ៊ុំសុផានុរក្ស ដែលមាននាមថា​ អ៊ុំសោមាវតី នោះក៏បានបណ្តុះ ទេពកោសល្យរបស់ខ្លួន នៅសកលវិទ្យាល័យ វិចិត្រសិល្បៈភ្នំពេញ ជាអ្នករាំរបាំប្រពៃណី និងជាអ្នកចំរៀងដ៏ឆ្នើមមួយ ថែមទាំងបានច្រៀងចំរៀង លក់ជាកាសែត ជាច្រើនរាប់មិនអស់ ជាមួយតារាចំរៀងបុរស ដ៏ល្បីមួយរូបទៀត គឺលោកប៊ុនចាន់ថន​ ដែលកំពុងប្រជែងទីផ្សារ ជាមួយលោកកែវសារ៉ាត់ អ្នកស្រីឆោមឆវិន និងលោករ៉មរើន នៅដើមសតវត្សរ៍៩០។ នៅបច្ចុប្បន្ននេះ អ្នកស្រីអ៊ុំសោមាវតី បានមករស់នៅស្ងាត់ស្ងៀម នៅប្រទេសស្វីស ជាមួយស្វាមីនិងបុត្រ។ យោងទៅតាម ឯកសាររបស់លោកសេងតារា «មាសស្រោបនគរ» ភាគពីរ ផ្សាយចេញ នៅឆ្នាំ២០០៧ អ្នកស្រីហួយមាស និងបុត្រក្រោយទាំងពីរ បានត្រូវអង្គការបដិវត្តន៍ ជំលៀសចេញពីភ្នំពេញ តាមរថភ្លើង ទៅស្រុកមោងប្ញស្សី ខេត្តបាត់ដំបង នៅថ្ងែ១៧មេសា ១៩៧៥។ ប៉ុន្តែ កាលនោះ គ្មាននរណាដឹងទេ ថាលោកកេសរោវិញ មានដំណើរទៅខាងណា។ អ្នកស្រីហួយមាស បានលាក់ខ្លួន រស់ស្ងាត់ស្ងៀម ក្រោមការត្រួតត្រា របស់អង្គការបដិវត្តន៍ រហូតដល់ ពេលបុណ្យខួបរំលឹក ជោគជ័យបដិវត្តន៍ លើកទីពីរ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ ទើបខ្មែរក្រហម បានស្រាវជ្រាវ អត្តសញ្ញាណ របស់អ្នកស្រីឃើញ ហើយក៏នាំខ្លួន អ្នកស្រីចេញទៅ ដោយមិនបានប្រកាសថា​ យកទៅណាឡើយ។ ចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមក អ្នកស្រីក៏លែងមានវត្តមាន នៅក្នុង សង្គមគ្រួសារ របស់អ្នកស្រី តទៅទៀត ហើយកម្ពុជាទាំងមូល ក៏លែងបានឭ សំនៀងដ៏ស្រទន់ពិរោះ របស់អ្នកស្រី ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ចំពោះញាតិមិត្តដែលស្គាល់ អ្នកស្រីហួយមាសជិតដិត តែងតែពោលថា​ អ្វីដែលនាំអោយ ពួកបដិវត្តន៍ខ្មែរក្រហម តាមរកយាយីជីវិតអ្នកស្រីនោះ គឺ មួយមកពី អ្នកស្រីជាភរិយា របស់នាយប៉ូលីស បំរើរដ្ឋាភិបាល ដែលប្រឆាំង នឹងខ្មែរក្រហម​ផង ហើយទីពីរ អ្នកស្រីក៏បានចូលរួម ជាមួយកងទ័ព សាធារណរដ្ឋកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំ របស់លោកលន់នល់ ច្រៀងចំរៀងជាតិនិយម ប្រឆាំងនឹងលទ្ធិខ្មែរក្រហម​ ដែលកំពុងឈ្លានពានកម្ពុជា ផ្សាយតាមវិទ្យុជាតិ រាប់មិនអស់ រៀងរាល់ថ្ងៃ ចំនួន៥ឆ្នាំពេញ។​ ចំពោះអ្នកដែលមានប្រវត្តិដូច្នេះ អង្គការបដិវត្តន៍ មិនដែលប្រណី អត់អោន ចំពោះ នរណាម្នាក់ ម្តងណាឡើយ។ រីឯលោកកេសរោ ដែលបាត់ខ្លួនទៅនោះ ក៏ត្រូវសាច់ញាតិសន្មតថា លោកបានត្រូវ អង្គការនាំខ្លួន យកទៅទទួលសម្តេចឪ (ជាភាសាសម្ងាត់ របស់អង្គការ សម្រាប់នាំខ្លួនអ្នកទោស ដែលប្រឆាំង នឹងអង្គការ យកទៅប្រហារជីវិត)។ បទចំរៀងរបស់ អ្នកស្រីហួយមាស ដែលទទួលប្រិយភាព ច្រើនជាងគេ ជាពិសេស ពីសំណាក់ញាតិមិត្ត និងអ្នកគាំទ្រ នៅបាត់ដំបង គឺបទ វាសនាចំការសំរោង វាលសោះខ្យល់ និងសំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ ត្បិតជានិម្មិតរូប របស់ខេត្តបាត់ដំបង។ ==ខ្សែភាពយន្តដែលអ្នកស្រីបានបញ្ចូលសម្លេង== *[[រឿងចៅស្រទបចេក]] *[[ទឹកភ្នែកនាងគ]] *[[កងកម្មកងកែវ]] ==ល្ខោននិយាយដែលអ្នកស្រីបានបញ្ចូលសម្លេង== <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[រឿងកំពង់ធំជំរំចិត្ត]] *[[កន្លង់បាក់ស្លាបកុលាបបាក់ទង]] *[[ផ្កាស្លារុះរោយ]] *[[ឆ្នាំអូន១៦]] *[[ក្រវាន់ជាយដែន]] *[[កុលាបប៉ែលិន]] *[[ទួលគោកសំណោកស្នេហ៍]] *[[ទឹកភ្នែកកុលាបបាត់ដំបង]] </div> == បទចំរៀងជាតិនិយម == ជាចម្រៀងនៅសម័យសាធារណរដ្ឋកម្ពុជា​ មានដូចជា ៖ *[[លាពៅទៅច្បាំង]]​​​​​​​​​​​​​ ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[លាពៅបំរើជាតិ]] ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស (ដកស្រង់ពីខ្សែភាពយន្តរឿងស៊ិយិនគុយ) *[[ចូលបំរើកងកុម៉្មង់ដូ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស *[[ជាខ្មែរកើតនៅលើដីខ្មែរ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស *[[ស្រណោះដីខ្មែរ]] ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[បណ្តាំមាតា]] ច្រៀងដោយ អ្នកស្រីហួយមាស និងលោកស៊ីនស៊ីសាមុត ==បទចម្រៀងឆ្លើយឆ្លងជាមួយបុរស== *[[ក្រមុំដណ្តឹងម្តាយ]] ច្រៀងដោយលោកស៊ិនស៊ីសាមុត និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[បើស្រីស្លកុក]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[ឧិផ្កាល្ហុង]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[ដើរលេងក្នុងសួន]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[ទៅហើយមកវិញ]] ច្រៀងដោយលោកអ៊ិមសុងសឺម និងអ្នកស្រីហួយមាស *[[បាត់មួយយប់ទៅណា]] ច្រៀងដោយលោកសុសម៉ាត់ និងអ្នកស្រីហួយមាស == បទច្រៀងរួមជាមួយតារានារីដទៃទៀត== *[[ក្រមុំទាំងបី]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[ផ្ការីកក្នុងយន្តហោះ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[ទេពអប្សរស្ថានកណ្តាល]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[មួយថ្ងៃល្អបីដង]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[គ្មានពីរទេព្រហ្មចារិយ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[ម្ទេសណាមិនហិរ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[កម្លោះឡានក្រហម]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា ប៉ែនរ៉ន *[[កុំអាងមានលុយ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[មួយថ្ងែល្អបីដង]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[អូនស្រស់ទេបង]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[យប់នោះអូនស្អាតលេខ១]]​​ ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[យប់នោះពិសេសមែន]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស រស់សិរីសុទ្ធា តារាចោមចន្ទ័ *[[មកមិត្តអើយ]] ច្រៀងដោយអ្នកស្រីហួយមាស និងប៉ែនរ៉ន ==បទចំរៀងទោលរបស់អ្នកស្រីហួយមាស== <div style="column-count:4;-moz-column-count:4;-webkit-column-count:4"> *[[សំនៀងដួងចិត្តក្រមុំ]] [http://chanbokeo.com/music.php?gcm=6516&gcti=6018&gimi=34368 ច្រៀងដោយ ហួយ​ មាស]{{Dead link|date=មីនា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ចង់តែនៅក្រមុំ]] *[[រាត្រីសេកុង]] *[[ស្អាតណាស់]] *[[ផ្កាដូចមនុស្ស]] *[[នៅរង់ចាំ]] *[[ឈឺចិត្តខ្លាំងណាស់]] *[[ភ្លៀងធ្លាក់ស្រិចៗ]] *[[ស្នេហ៍ដែលគេបោះបង់]] *[[អូនសូមផ្ញើចិត្ត]] *[[បើបងស្រឡាញ់]] *[[ស្រឡាញ់តែបងមួយ]] *[[ស្រឡាញ់តែបងមួយ]] *[[សន្យាជួបគ្នាថ្ងៃនេះ]] *[[សត្យាម្ចាស់ស្នេហ៍]] *[[ផ្កាស្លារុះរោយ]] *[[ជំនោរត្រជាក់]] *[[ជឿអូនចុះ]] *[[ស្អែកហើយស្អែកទៀត]] *[[សម្រែកចិត្តកម្ម]] *[[កំណេណ្ឌស្នេហ៍]] *[[ជឿអូនចុះ]] *[[អផ្សុកណាស់]] *[[ក្រវ៉ាន់បាទី]] *[[វាលសោះខ្យល់]] *[[បើចិត្តលែងស្មគ្រ]] *[[បុរីជូឡុង]] *[[ព្រមស្មគ្រ]] *[[វាសនាចំការសំរោង]] *[[ឯណាគូព្រេងខ្ញុំ]] *[[ចម្រៀងលក់ផ្កា]] *[[ចិត្តអើយកុំនឹក]] *[[ធិតាឃ្លោកទិព្វ]] *[[បំណុលជីវិត]] *[[ប្រុសចិត្តព្រាន]] *[[បណ្តាំភរិយា]] *[[មួយជីវិតចែកជាពីរ]] *[[មិនស្មគ្រ]] *[[លាប្រុសឥតមេត្តា]] *[[វិប្បដិសារីសោភ័ណភួង]] *[[បំណុលជីវិត ]] *[[កូនអើយកុំសួរ]] *[[ទឹកភ្នែកម្តាយខ្ញុំ]] *[[អស្ចារ្យណាស់សង្សារខ្ញុំ]] *[[លាហើយស្នេហា]] *[[ចិត្តឪខ្ញុំ]] *[[ល្ខោនជីវិត]] *[[រាត្រីភ្នំពេញ]] *[[សំដីបុរស]] *[[ពេលឃើញមុខកូន]] *[[រាត្រីភ្នំពេញ]] *[[រាត្រីអាឋ៌កំបាំង]] *[[អាល័យថ្ងៃលិច]] *[[ក្លិនជាប់នាសា]] </div> (សូមជួយកែសម្រួលនិងបន្ថែមស្នាដៃរបស់អ្នកស្រីហួយមាស តាមការគួរ) =មើលផងដែរ= {{Navbox |name = តារាចំរៀងខ្មែរ |title = [[តារាចំរៀងខ្មែរសម័យមុន]] [[តារាចំរៀងខ្មែរសម័យបច្ចប្បន្ន]] |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = |group1 = '''តារាចំរៀងប្រុសសម័យមុន''' |list1 = ​[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|លោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត]] {{spaces|3}} [[កែវ សារ៉ាត់|លោក កែវ សារ៉ាត់]] {{spaces|3}} [[មាស ហុកសេង|លោក មាស ហុកសេង]] {{spaces|3}} [[សុះ ម៉ាត់ |លោក សុះ ម៉ាត់]] {{spaces|3}} [[ជា សាវឿន |លោក ជា សាវឿន]] {{spaces|3}} [[មាស សាម៉ន |លោក មាស សាម៉ន]] {{spaces|3}} [[ ម៉ុល កាម៉ាច|លោក ម៉ុល កាម៉ាច]]{{spaces|3}} [[វ័រ សារុន |លោក វ័រ សារុន]]{{spaces|3}} [[អាប់ឌុល សារី |លោក អាប់ឌុល សារី]]{{spaces|3}} [[នូវ សារិន |លោក នូវ សារិន]]{{spaces|3}} [[ម៉ុល កាម៉ាច |លោក ម៉ុល កាម៉ាច ]] |group2 = '''តារាចំរៀងស្រីសម័យមុន''' |list2 = ​[[រស់ សេរីសុទ្ធា|លោកស្រី រស់ សេរីសុទ្ធា]] {{spaces|3}} [[ប៉ែន រ៉ន|លោកស្រី ប៉ែន រ៉ន]] {{spaces|3}} [[សុង សេងហ៊ន|លោកស្រី សុង សេងហ៊ន]] {{spaces|3}} [[ម៉ៅ សារ៉េត |លោកស្រី ម៉ៅ សារ៉េត ]] {{spaces|3}} [[សូ សាវឿន |លោកស្រី សូ សាវឿន]]{{spaces|3}} [[ សៀង វ៉ាន់ធី|លោកស្រី សៀង វ៉ាន់ធី]]{{spaces|3}} [[ឈុន វណ្ណា |លោកស្រី ឈុន វណ្ណា]]{{spaces|3}} [[ឌី សាវ៉េត |លោកស្រី ឌី សាវ៉េត]] |group3 = '''តារាចំរៀងប្រុសសម័យបច្ចុប្បន្ន''' |list3 = [[ព្រាប សុវត្ថិ|លោក ព្រាប សុវត្ថិ]] {{spaces|3}} [[ណូយ វ៉ាន់ណេត|លោក ណូយ វ៉ាន់ណេត]] {{spaces|3}} [[ឆន សុវណ្ណរាជ |លោក ឆន សុវណ្ណរាជ]]{{spaces|3}} [[ឯក ស៊ីដេ |លោក ឯក ស៊ីដេ]] {{spaces|3}} [[ខាន់ ជែមស៍ |លោក ខាន់ ជែមស៍ ]] {{spaces|3}} [[ឈឿន ឧត្តម |លោក ឈឿន ឧត្តម ]]{{spaces|3}} [[ចាន់ សម័យ |លោក ចាន់ សម័យ]] |group4 = '''តារាចំរៀងស្រីសម័យបច្ចុប្បន្ន''' |list4 = [[ហ៊ឹម ស៊ីវន|លោកស្រី ហ៊ឹម ស៊ីវន]] {{spaces|3}} |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; </div> }} [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្កលមកពីខេត្តបាត់ដំបង]] bje00fz7r898vka8yx3io2fvv7009v4 0 19560 335823 321851 2026-05-25T06:22:14Z ~2026-31222-39 51163 /* ឧបករណ៍បុរាណ */ add reference 335823 wikitext text/x-wiki តើកាអភិវឌ្ឍផ្នែកកសិកម្មមានមូលហេតុអ្វីខ្លាស == យល់ដឹង == ប្រជាជន​កម្ពុជា​យើង​ភាគច្រើន​រស់នៅ​តាម​ជនបទ ហើយ​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម។ ទោះ​បី​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​ផ្ទៃ​ដី​សម្រាប់​ដំណាំ​ស្រូវ​ពី ៨៥% ទៅ ៩០%​ក៏ដោយ​ក៏​គ្រួសារមួយចំនួន​ផលិត​ស្រូវ​ពុំ​បាន​គ្រប់គ្រាន់​តាម​តម្រូវការឡើយ == ១.ប្រភេទ​កសិករ == [[ឯកសារ:Cambodian farmers planting rice.jpg|រូបភាពតូច|កសិករកម្ពុជាកំពុងតែស្ទូងស្រែដោយប្រើដៃ]] តាម​ការ​ស្រាវជ្រាវ​បា​ន​ឲ្យដឹងថា​ ចំនួន​គ្រួសារ​ដែល​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម​មាន​ប្រមាណពី ១.២លាន ទៅ ១.៣លានគ្រួសារ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស។ គេអាច​ចែក​​ប្រភេទ​កសិករ​ទាំង​នោះ​ជា​ប្រភេទ​ធំៗ​ដូចតទៅ ៖ * កសិករផលិត​ស្រូវ ឬ អ្នកស្រែ ៖ មាន​ចំនួន​ច្រើន​ជាងគេ​ក្នុង​ប្រទេស និង​និយម​ធ្វើ​ស្រូវ​វស្សា (រដូវភ្លៀង)លើផ្ទៃ​ដីទំនាប។ កសិករទាំងនោះ​អាច​រកប្រាក់​ដើម្បី​បង្គ្រប់ចំណូលរបស់ពួកគេ​ដោយ​ការងារ​ផ្សេងៗ​ទៀត (ចិញ្ចឹមសត្វ និង ឡើង​ត្នោត)ឯកសិករ​មួយចំនួនទៀត ធ្វើស្រូវ​ប្រដេញទឹក និង​ស្រូវ​ប្រាំង នៅ​ចុង​រដូវ​វស្សា ពេលទឹកស្រក​តាមដងទន្លេ មាត់បឹង​ និង​ព្រែកនានា។ កសិករទាំងនោះ​អាច​រកប្រាក់​បំពេញ​តម្រូវការរបស់ពួកគេ​បាន​ដោយ​ស្វែង​រក​ការងារ​ធ្វើតាម​រដូវ នៅ​ទី​ប្រជុំជន ទីក្រុង ការងារកាប់អុស និងធ្វើធ្យូង។ * កសិករនៅ​តំបន់ដីខ្ពស់ ៖ គេដាំដំណាំ អចិន្ត្រៃយ៍ ឬ តាមរដូវ​ ដូ​ចជា៖ ពោត ដំឡូង សណ្ដែក ល្ង...។ល។ កសិករខ្លះទៀត ចិញ្ចឹមសត្វ និង ធ្វើ​ស្រូវ​ប្រដេញទឹក។ * កសិករធ្វើចំការ ឬ កសិករ​មិន​ដាំ​ស្រូវ ៖ ពួកគេ​ដាំដំណាំ​ផ្សេងៗនៅតាម​បណ្ដោយ​មាត់ទន្លេ ស្ទឹង និង​ដីទួលនានា ដូចជា ថ្នាំជក់ បន្លែ ផ្កា...។ល។ កសិករទាំងនេះ​មានការងារបន្ទាប់​បន្សំរបស់ពួកគេគឺ ចិញ្ចឹមសត្វ ដាំដើមឈើដែលអាចហូបផ្លែបាន និង​ នេសាទ។ * កសិករ​ក្នុង​បណ្ដាខេត្តភូមិភាគឦសាន (រតនះគីរី មណ្ឌលគីរី)និង​តំបន់​ព្រៃភ្នំនានា ច្រើន​ធ្វើ​ដំណាំព្រៃដុត មាន​ ស្រូវ ពោត ដំឡូង និង​រុក្ខជាតិ​ផ្ដល់មើម​ជាដើម។ ក្រៅពីនេះ​ពួកគេ​ស្វែងរក​អនុផលព្រៃ​ឈើ និង​បរបាញ់សត្វ។ ក្នុង​វិស័យ​កសិកម្ម​កម្ពុជា ស្ត្រីបាន​ដើរ​តួនាទី​សំខាន់​ណាស់​បន្ថែម​លើ​ការងារ​ផ្ទះសំបែង (ដាំបាយ បុក កិនស្រូវ ដងទឹក រកអុស និងថែទាំ​កូនចៅ)។ ស្ត្រី ត្រូវ​ដាំដំណាំ ប្រមូលផល មើលថែទាំ​សត្វពាហនៈ និង​ត្រូវ​ទៅលក់​ផលិត​ផល​នៅឯទីផ្សារទៀតផង។ == ប្រព័ន្ធកសិកម្ម == === ដំណាំស្រូវ === ប្រព័ន្ធ​ផលិត​ស្រូវអាច​មាន​លក្ខណះខុស​ប្លែក​គ្នា​ទៅតាម​តំបន់ទីតាំង​ភូមិសាស្ត្រ របបទឹក រដូវ​ដាំដុះ និង​កម្រិត​ត្រួតពិនិត្យ​ផ្សេងៗ។ ដូចនេះ​គេ​អាច​ចែក​ប្រព័ន្ធ​ផលិត​ស្រូវ​ដូចតទៅ ៖ * ស្រូវវស្សា ៖ ត្រូវ​បាន​គេ​ដាំ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​ចាប់ពី​ខែ​ឧសភា ដល់​ខែ​តុលា។ ទំហំ​ដី​ប្រែប្រួល​ទៅ​តាម​ដង់ស៊ីតេ​ប្រជាជន​គឺ​ ១ហិចតា​នៅ​ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ និង​តិចជាង​៥​ហិចតា​នៅ​ខេត្ត​បាត់ដំបង រីឯទិន្នផល​ក៏​ប្រែ​ប្រួល​ទៅ​តាម​តំបន់​ដែរ។ ខេត្ត​ដែល​ផ្ដល់​ស្រូវ​ច្រើន​ជាង​គេ​គឺ​ខេត្ត​បាត់ដំបង ពោធិ៍សាត់ កំពង់ឆ្នាំង តាកែវ សៀមរាប កំពង់ធំ ព្រៃ​វែង និង​ស្វាយរៀង។ * ស្រូវប្រាំង ៖ គេ​ធ្វើ​នៅ​តំបន់​ក្បែរ​មាត់​បឹង ទន្លេ ស្ទឹង ព្រែក ដោយ​វិធី​ស្ទូង និង​បាច​ទឹក​បញ្ចូល នៅ​រដូវ​ទឹក​ស្រក​។ ខេត្ត​ដែល​ធ្វើ​ស្រូវ​ប្រាំង​សំខាន់ៗ​មាន តាកែវ ព្រៃវែង និង​ កណ្ដាល។ ស្រូវ​ប្រាំង​ទទួល​បាន​ទិន្នផល​ខ្ពស់​ជាង​ស្រូវ​វស្សា តែ​ទាមទារ​ឲ្យ​មានការ​ថែទាំ​ជា​ប្រចាំ​​​។ * ស្រូវឡើងទឹក ៖ តំបន់​ស្រូវ​ឡើង​ទឹក​សំខាន់ៗ​​ស្ថិត​នៅ​ជុំវិញ​បឹង​ទន្លេសាប និង​កំហូង​នានា​តា​ម​បណ្ដោយ​ទន្លេ​មេគង្គ​ក្នុង​ខេត្ត​កំពង់ចាម ព្រៃវែង និង​តាកែវ។ ស្រូវឡើង​ទឹក​អាច​ធន់​នឹង​កំពស់ទឹក ២ម ទៅ ៥ម។ ស្រូវឡើង​ទឹកបាន​ផ្ដល់​ទិន្នផល​ខ្ពស់​ដូច​ស្រូវ​ប្រាំង​ដែរ។ ស្រូវ​ឡើង​ទឹក​ជាប្រភព​ស្រូវ​ធ្ងន់​ដែល​រយៈ​ពេលដាំដុះ​ពី ៨ ទៅ៩​ខែ​ទើប​អាច​ប្រមូល​ផលបាន។ === ដំណំកៅស៊ូ === កៅស៊ូមានប្រភព​នៅ​ប្រទេស​ប្រេស៊ីល ហើយ​នាំចូល​មក[[​ប្រទេស​កម្ពុជា]]​ដោយ​ក្រុមហ៊ុន​បារាំង​កាល​ពីឆ្នាំ ១៩១០ (១៩២០តាមសៀវភៅសិក្សាគោលសិក្សាសង្គមថ្នាក់ទី៩)ដោយលោក ប៊ូយ៉ា ដាំនៅស្រុកព្រៃនុប ខេត្តកំពត ដែលឥឡូជាខេត្តព្រះសីហនុ។ គេ​ដាំ​កៅស៊ូ​នៅ​តំបន់ដី​ក្រហម​បាសាលដែលសំបូរជីវជាតិដូចជា ​ខេត្ត​កំពង់ចាម​​ ត្បូងឃ្មុំ ក្រចេះ រតនះគីរី និង ក្រុងព្រះសីហនុ។ មុនឆ្នាំ ១៩៧០ ចំការ​កៅស៊ូ​កម្ពុជា​មាន ៦៧០០០ហិចតា​ ឲ្យផល ៥២០០០តោន​ក្នុង​មួយឆ្នាំ។ សព្វ​ថ្ងៃ​គេ​កាប់ដើម​កៅស៊ូ​ចាស់ៗ​ចោល និង​ដាំថ្មី​ជំនួស​វិញ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩៩​ ផ្ទៃដី​ចៀរជ័រ​កៅស៊ូ​មាន ៣៩៧១៨​ហិចតា និង​ឲ្យ​ផល​ជ័រ​ស្ងួត​បាន ៤៥២០៣តោន ​ហើយ​បញ្ចេញ​លក់ជ័រ​ស្ងួត​បាន ៤៤៣៧៦តោន។ ប្រទេស​កម្ពុជាមាន​លទ្ធភាព​ច្រើន​ក្នុង​ការ​ពង្រីក​ដំណាំ​កៅស៊ូ ព្រោះ​ប្រទេស​យើង​មាន​ដី​ក្រហម​រហូត​ដល់ទៅ ៧១៦០០០ហិចតា។ ដំណាំ​កៅស៊ូ​មាន​សារៈសំខាន់​ខ្លាំង​ក្នុង​សេដ្ឋកិច្ច​ជាតិ ព្រោះ​ដំណាំ​នេះ​ផ្ដល់នូវ​រូបធាតុដើម​សម្រាប់​ឧស្សាហកម្ម​កៅស៊ូ​ក្នុង​ស្រុក និង​នាំចេញ ហើយ​ផ្តល់​ការងារ​ដល់​ប្រជាជន​យើង​បាន​មួយ​ចំនួនធំ។ === ដំណាំផ្សេងទៀត === ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៩៩ ក្រៅ​ពី​ដំណាំ​[[ស្រូវ]] និង​ដំណាំ​កៅ​ស៊ូ គេឃើញ​មាន​ដំណាំ​ជាច្រើន​ទៀត​ដូចជា ពោត (៥៩៨៣៥​ហិចតា) សណ្ដែកសៀង (៣៥០៨៥​ហិចតា) សណ្ដែកបាយ (២៦១៨២ហិចតា) ដំឡូងឈើ (១៤០៣៩ហិចតា) ល្ង (១៦៤៦២ហិចតា) សណ្ដែកដី (១០៥៨៧ហិចតា) អំពៅ (៨៤១៧ហិចតា) ថ្នាំជក់ (៨២៩២ហិចតា) ល្ហុងប្រេង (១៥២១ហិចតា) ក្រចៅ (២៧៣ហិចតា) ម្រេច(N/A)...និង​បន្លែ (៣១៤៥០ហិចតា)។ === ការចិញ្ចឹមសត្វ === នៅប្រទេស​កម្ពុជា​យើង ការចិញ្ចឹម​សត្វ​ទទួល​បាន​ផលទាប​នូវ​ឡើយ ហើយ​មាន​លក្ខណះ​តូចតាច​នៅ​ក្នុង​តែ​រង្វង់​គ្រួសារ និង​ខ្វះ​បច្ចេកទេស។ ការចិញ្ចឹម​សត្វនេះ​មិន​បម្រើ​ឲ្យ​ឧស្សាហកម្ម​ ឬជំនួញទេ វា​បម្រើឲ្យ​តែ​ការងារ​កសិកម្ម​ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​គោ និង ក្របី ៩០% ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​ជា​កំលាំង​អូសទាញ។ ចំពោះសត្វគោវិញគេប្រើវាសំរាប់ព្ជួរ រាស់ដីនៅរដូវវស្សា។ ការចិញ្ចឹមគោ​ទៅ​អនាគត​អាច​បម្រើឲ្យ​ឧស្សាហកម្ម​បាន ព្រោះ​សព្វថ្ងៃ​គេ​បង្កើត​ស្ថានីយ​ចិញ្ចឹម​គោ​មួយ​កន្លែង​នៅ​ភ្នំ​តាម៉ៅ ក្នុង​ខេត្ត​តាកែវ ដែល​មាន​ពូជគោ​ល្អៗជាច្រើន។ ការ​ចិញ្ចឹម​សត្វ​បាន​រួម​ចំណែក​យ៉ាង​សកម្ម​ក្នុង​ជីវភាព​រស់នៅ​របស់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​យើង។ === ការនេសាទ === === ព្រៃឈើ === == ទំនាក់ទំនង​រវាង​ការដាំដុះ អាជីវកម្មព្រៃឈើ និង​នេសាទ == ការដាំដុះ ព្រៃឈើ​ និង​នេសាទ ជា​ភោគទ្រព្យយ៉ាង​សំខាន់​សម្រាប់​ប្រជាជន​កម្ពុជា ហើយ​កសិករ​បាន​ពង្រីក​ប្រព័ន្ធ​ផលិត​កម្ម​ដែល​គេ​បាន​រ៉ាប់​បញ្ចូល​ធាតុ​គន្លឹះ​ទាំង​បី​នេះ។ នៅ​ពេល​ដែល​កសិកររំពឹង​លើ​ដី​ដាំដុះ​ដើម្បីធ្វើ​ផលិតកម្ម (ដំណាំ និង ការ​ចិញ្ចឹមសត្វ)កម្រៃ​ដែល​បាន​មកពី​អាជីវកម្មព្រៃ​ឈើ និង នេសាទ ក៏​ជា​ចំណែកមួយសំខាន់​នៃ​ប្រព័ន្ធ​កសិកម្ម​មួយដែរ។ មុន​ឆ្នាំ​ ១៩៧០ សកម្មភាព​អភិវឌ្ឍហាក់បី​ដូចជា​មាន​លំនឹង ក៏​ប៉ុន្តែ​ជាមួយ​នឹង​កំណើន​ប្រជាជន ដែល​កើន​ឡើង​ឥត​ឈប់ឈរ និង​កំណែប្រែសេដ្ឋកិច្ច​ឆ្ពោះ​ទៅ​រក​សេដ្ឋកិច្ច​ទីផ្សារ​ក្រោយ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ គេ​សង្កេត​ឃើញ​សញ្ញាណនៃ​ការ​បំផ្លិចបំផ្លាញ​បរិស្ថាន​មាន​សភាព​ធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ អតិផល​នៃ​ប្រព័ន្ធ​កសិកម្ម​នាំ​ឲ្យ​មាន​កំណើន​បម្រើបម្រាស់ថ្នាំ​សម្លាប់​សត្វ​ល្អិត និងជីគីមី ប៉ុន្តែ​ថ្នាំ​សម្លាប់​សត្វ​ល្អិត និង​ជី​គីមី​ទាំង​នោះ​ហូរទៅ​ផ្ដុំ​គ្នា​នៅ​ទន្លេ និង បឹង​ដែល​បំផ្លាញ​មច្ឆាជាតិ​មិន​តិច​ទេ។ ==កសិកម្មនៅប្រទេសខ្មែរ== [[ខ្មែរ]]ជាប្រទេសមួយមានវិសាលភាពជាងគេនៅជ្រោយឥណ្ឌូចិនផ្នែកធនធានធម្មជាតិ។ មគ្គុទេ្ទសក៏របរបុរាណខ្មែរតែងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតតាមផ្លូវសុចរិតជាដរាបពិសេសរបរកសិកម្ម។ ប៉ុន្តែរបរនេះតែងតែកើតមានជាបញ្ហារាប់មិនអស់នៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃជាហេតុនាំអោយស្ដែងចេញជាយោបល់របស់ប្រជាជនមួយចំនួនយល់ថា កសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាកសិកម្ម យថាផល ។ ===ការយល់ដឹង=== កសិកម្មសំដៅទៅលើការធ្វើស្រែចំការដំណាំរឺដាំដុះដំណាំផ្សេងៗ។ យថាកម្មគឺអ្វីៗដែលទទួលបាន មានសភាពមិនទៀងទាត់គឺបានតាមសភាពចៃដន្យតាមដំណើរ។ តាមធម្មតានៅប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីកំណើតទឹកដីមកប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប្រកបរបរជាកសិកម្មមានចំនួនប្រមាណ៩០%។ ==វិធីបុរាណ== សេវាកម្មក្នុងវិស័យកសិកម្មពួកគេច្រើនធ្វើទៅតាមបែបលំនាំកសិកម្មយថាផល ពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយពីសម័យកាលមួយទៅសម័យកាលមួយជាបន្តបន្ទាប់ស្រដៀងៗគ្នាទាំងតំបន់ស្រែក៏ដូចជាតំបន់ចំការច្បារដំនាំ។ មានភស្ភុតាងជាក់ស្ដែងជាច្រើនដែលកំនត់ន័យសេចក្ដីនេះដូចជា ដីជាប្រភពផ្ដល់ទីតាំងរបស់ដំណាំ។ ការធ្វើស្រែលើដីចាស់ដដែលៗស្រូវដដែលៗពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំជាហេតុធ្វើអោយដីនោះប្រែជាដីខ្សោះជីជាតិ។គ្មានហេតុផលអ្វីផ្សេងក្រៅពីធ្វើស្រូវនៅលើដីចាស់មួយមុខប៉ុណ្ណោះ។ ==ប្រភពទឹក== ទឹកជាប្រភពដង្ហើមដ៏សំខាន់បំរើឲ្យការរស់នៅរបស់ស្រូវក៏ដូចជាដំណាំ។ប្រភពទឹកក្រៅពីទឹកបឹង ស្ទឹងទន្លេ គឺមានតែមួយមុខគឺពឹងលើមេឃបានសេចក្ដីថាអាស្រ័យលើទឹកភ្លៀងអោយ ពោលគឺពឹងផ្អែកផ្ញើរវាសនាលើអទិទេព។ ការរើសពូជ ពូជស្រូវរឺដំណាំពុំមានការជ្រើសរើសពូជរឺសំរិតសំរាំងពូជអោយបានម៉ត់ចត់តាមលក្ខណ:បច្ចេកទេសវិទ្យាទេគេតាមទំលាប់រឺពូជដដែលៗ។ ==ឧបករណ៍បុរាណ== ចំពោះឧបករណ៍បំរើការងារផលិតកម្មវិញមានលក្ខណ:បុរាណដូចជាប្រើនង្គ័ល រនាស់ កំលាំងអូសទាញ ប្រើសត្វគោក្របី ។ ការថែទាំក៏ពុំសូវមានលក្ខណ:វិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវទេ ដូចជាការបង្ហូរទឹក បញ្ចេញទឹកចេញចូលការកំចាត់សត្វល្អិតចង្រៃការប្រើប្រាស់ជីធម្មជាតិ គឺធ្វើក្រោមរូបភាពបា៉នស្មានឬតាមទំលាប់ពីឪពុកមកកូន។កសិករខ្លួនឯងផ្ទាល់ការយល់ដឹងមានកំរិតទាបគឺធ្វើស្រែតាមទំលាប់តៗគ្នាពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយតាមសភាវ:គតិអនុកម្ម។ដើម្បីអោយកាន់តែច្បាស់ថែមទៀតតាមសូមពិនិត្យតាមរយ:ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍វិញ។ទន្ទឹមនឹងការយល់ឃើញបែបនេះនៅមានលេចចេញជាការយល់ឃើញផ្ទុយមួយទៀត។ ក្រោយមកគេយល់ថាកសិកម្មនៅកម្ពុជា ជាកសិកម្ម ប្រពលវប្បកម្ម។គេអះអាងថាបែបនេះគេសំអាងលើហេតុផលដូចតទៅ។ ការធ្វើបែបប្រពលវប្បកម្មគឺមិនពឹងផ្អែកលើមេឃរឺអាទិទេពពេកទេ គឺមានលក្ខណ:វិទ្យាសាស្ត្រទំនើប ទាន់សម័យតាមរយះសមភ្ថភាពរបស់មនុស្សផ្ទាល់។ ជាក់ស្ដែងដីដែលគេបង្កបង្កើតផលគឺមានការវិភាគទៅតាមបច្ចេកទេសកសិកម្ម។មានការយកចិត្តទុកដាក់ខ្ពស់ពីជំនាញនៅក្រសួងកសិកម្មនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលជួយសហការណ៍ផង។ពូជស្រូវឬដំណាំកសិករចេះជ្រើសរើសពូជបានល្អដោយមានវិស្វករនិងផ្នែកជំនាញចុះជួយនិងណែនាំ។ យោងតាមការចុះផ្សាយរបស់ AMS Economy សហគ្រិនកសិកម្មនៅកម្ពុជាកំពុងងាកមកប្រើបច្ចេកទេសជ្រើសរើសពូជគោបែបទំនើប ដើម្បីរក្សាប្រសិទ្ធភាពចំណេញ ទោះបីទីផ្សារមានការប្រែប្រួលក៏ដោយ<ref>https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-selection/</ref><ref>https://economy.ams.com.kh/business/news/smart-farmers-can-survive-despite-falling-cattle-market-prices/</ref>។ ==ឧបករណ៍សម័យ== ទឹកស្រោចស្រពមានការជីកស្រះ ជីកប្រឡាយ ជីកអាងស្តុបទឹកលើភ្នំ ទប់ទំនប់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ តាមលក្ខណ:បច្ចេកទេស ក្នុងទិសដៅផ្គត់ផ្គង់ទឹកបានគ្រប់គ្រាន់ដល់ការងារធ្វើស្រែចំការឈានរហូត ដល់ធ្វើស្រែប្រាំងថែមទៀតផង។សំភារៈឬឧបករណ៍ទាន់សម័យដូចជា ត្រាក់ទ័រ គោយន្ត ម៉ាស៊ីនបូមទឹក ម៉ាស៊ីនច្រូតកាត់ បោកបែន ។ កសិករមានសមត្ថភាពចេះប្រើជីគីមីផ្សំ និងជីធម្មជាតិ ក្រៅពីនេះក្រសួងកសិកម្មបានបង្កើតមជ្ឈមមណ្ឌលធ្វើពិសោធន៍ដំណាំស្រូវ តាមតំបន់ តាមស្រុក តាមខេត្ត ។ សរុបមកឃើញថាទស្សនៈទីពីរមានលក្ខណ:សមស្របពិតៗ។ ប៉ុន្តែយោបល់ដែលប្រជាជនបានលើកឡើងថាកសិកម្មនៅកម្ពុជាគឺជាកសិកម្ម យថាផលនោះពុំមានលក្ខណ:ត្រឹមត្រូវទាំងស្រុងនោះទេពីព្រោះបច្ចុប្បន្នវិស័យកសិកម្មត្រូវបានរាជរដ្ឋាភិបាលយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងពិសេសបានបង្កើតនូវក្រសួងធនធានទឹកដែលរបបមុនៗពុំមានឡើយ។ទាំងផ្នែកធនធានទឹកពូជបច្ចេកទេសទីផ្សាលក់ផលិតផល បណ្ដាញធារាសាស្ត្រ បណ្តាញគមនាគមន៍ទូរគមនាគមន៍ មធ្យោបាយដឹកជញ្ជូន រាជរដ្ឋាភិបាលបាននឹង កំពុងជំរុញយ៉ាងមមាញឹក និងខ្លាំងក្លាហើយជាបណ្ដើរៗកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រ របស់ប្រជាពលរដ្ឋ ប្រទេសធ្លាប់មានកិតិ្តស័ព្ទល្បីល្បាញលើឆាកអន្តរជាតិក្នុងនាមជាពលរដ្ឋខ្មែរពិសេសក្នុងនាមជាសិក្ខាកាមជន យើងនឹងខិតខំរៀនសូត្រលើគ្រប់វិស័យជាពិសេស ផ្នែកកសិកម្មប្រែក្លាយខ្លួនជាធនធានមនុស្សខ្មែរប្រកបដោយសមត្ថភាពនិងថាមពលរួមចំណែកនិងអភិវឌ្ឍប្រទេសជាតិឲ្យថ្គុំថ្កើន។ប្រសើរឡើងនៅក្នុងថាមពលថ្មី [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិកម្ម]] nplug04n2fn5zgze7tvydsmm8hn2mpy 0 19931 335824 321314 2026-05-25T06:35:25Z ~2026-31222-39 51163 ការគ្រប់គ្រងចំណី និងការថែទាំ 335824 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Tomb_of_Nakht_(2).jpg|ស្តាំ|រូបភាព.ការបង្កើតកសិកម្មនៅប្រវត្តិសាស្រ្តគឺមានការជាប់ទាក់ទង់និងការផ្សាំងនៃចម្ការ និងសត្វដែលបានអភិវឌ្ឍជាង ១២,០០០ ឆ្នាំមកហើយ តែយ៉ាងណាក៏ដោយមនុស្សនៅតែបានចាប់ផ្តើមមានការផ្លាស់ប្តូរ រុក្ខជាតិ និងសត្វឱ្យមានការទំនាក់ទំនង់គ្នា និងដើម្បីបង្កើតគុណប្រយោជន៍តាមអត្តន័យទៅតាមការបង្កើតដីស្រែឲ្យមានភាពរាប់ស្មើ។ កសិកម្មបានទទួលរងយ៉ាងសំខាន់ចំពោះការអភិវឌ្ឍន៍នៃពេលមួយដែលគេបានចាប់ផ្តើមបង្កើតវា។ មួយចំហៀងធំដែលមានដីសុទ្ធតែមានជីជាតិនៅទិសខាងលិច [[អាស៊ី]] [[អេហ្សីប]] ហើយ [[ប្រទេសឥណ្ឌា]] បានស្វែងរកទីតាំងដើម្បីសាបព្រួសស្រូវ ហើយការច្រូតកាត់នៃស្រែចំការរបស់ពួកគេដែលពីមុនបានប្រមូលនៅក្នុងព្រៃ។ ឯករាជភាពដែលបានអភិវឌ្ឍន៍នៃដីស្រែកសិកម្មមុនគេនោះបានកើតមានឡើងទិសខាងជើង និងទិខាងត្បួងនៃ[[ប្រទេសចិន]] [[ទ្វីបអាហ្រ្វិក]] ហើយមានពីរ បី ជាតិសាសន៍ទៀតនៅប្រទេសអាមេរិចកាំង។ រឺឯប្រតិបត្តិការនៃកសិកម្មនៃរបៀបបញ្ចូលទឹក ក្នុងដំណាំបែបវិលជំតាមរដូវអាស្រ័យតាមការដាក់ជី ហើយនិង ប្រើថ្នាំសំលាប់សត្វចង្រៃដែលធ្វើឲ្យយើងអភិវឌ្ឍន៍មានរយៈពេលយូរ។ នៅក្នុងសតវត្សរ៏ ដែលកសិកម្មបាន បង្ហាញដោយការបញ្ចូននៃការឲ្យផលទៅលើពួកមនុស្សដែលមាននឿយហត់នៃការដាក់ជី និងការសំលាប់សត្វចង្រៃ ក្នុងការជ្រើសយកពួជមកបណ្ដុះ។ អ្វីដែលនិងកើតមាននៅអតីតៈកាលនៃកសិកម្មដែលបានមានភាពស្និតស្នាលជាមួយនិង នយោបាយបញ្ហាផលដែលបូកបញ្ចូលនិងទឹកដែលមានជីជាតិច្រើនទៅក្នុងស្រែ។ [[ឯកសារ:Roman harvester, Trier.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ]] ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== អ្នកប្រាជ្ញបានដាក់គោលបំណងនៃគោលការណ៍ដើម្បីបញ្ចាក់នៅប្រវត្តិសាស្រ្តដែលបានអភិវឌ្ឍន៍នៃកសិកម្ម។ ការផ្លាស់ប្ដូរដែលបានមកពីប្រមូលផ្ដុំទៅកសិកម្មដែលបានមានការទំនាក់ទំនងគ្នា ដែលពឹងទៅលើភាពជាក់ស្ដែងដែលមកពី [[អាស៊ីខាងកើត]] និង[[ប្រទេសចិន]] បានចង្អល់ថាមានមុនគេ ដែលក្នុងរយៈពេលដែលគេបង្ហាញភាពខ្លាំងខ្លា និងមានកំនើនដែលជាក់លាក់ដែលគេបានស្គាល់នៅក្នុងអាស៊ីប៉ែកនិរតី ហើយនិងជនជាតិចិន។ថ្មីៗនេះគំរូជាច្រើនបានបង្ហាញដែលជំរើសនៃធនធានបានកើតជាច្រើនបន្ថែមទៀត ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតព្រៃឈើ ក៍ដូចជាស្រែដែលបានប្រមូល ច្រូតកាត់នៅខាងមុតស្រាបដែលនិងបានកើតឡើងនៅដីស្រែចំការ។ តាមការជាក់ស្ដែងវានៅតែបានលិចឡើងដែលការធ្វើដំណាំនៅក្នុងព្រៃហើយនិងវាមិនបានធ្វើឲ្យសត្វមកយ៉ាយីបានឡើយ បន្តែដំណាំស្រូវសាលីមិនបានលិចឡើងឲ្យមានភាពធនជាមួយនិងការធ្វើដំណាំកសិកម្មនៅពេលបូរាណ។ជាង៣០០០ ឆ្នាំមកហើយបានក្លាយខ្លួនជាដីស្រែដែលមានភាពធន់ទៅនិងធាតុអាកាស។ រឺឯធាតុអាកាសប្រែប្រួលដែលបាមបង្ហាញថាវាមានដើមហេតុមកពីកសិកម្មដែលបានបង្កើតឡើងច្រើននៅក្នុងព្រៃ និងហេតុការដែលនៅក្នុងស្រែចំការដែលបានបង្កើតឡើងតិចតួចដែលប្រើប្រាស់ដោយឧបករណ៍បូរាណ។នៅពេលដែលអាកាស់ធាតុបានចំនួសកន្លែងមួយទៅកន្លែងបន្ទាប់ពីអាយុកាលនៃទឹកកក (c. 11,000 BC) ដែលផែនដីនិងក្លាយទៅជារដូវប្រាំងដែលមានរយៈពេលយូរ ហើយលក្ខ័ណទាំងនេះគឺបានមកពីប្រចាំងឆ្នាំនៃដីស្រែចំការតែមួយដែលនៅរដូវប្រាំងដែលធ្វើឲ្យដីស្រែទាំងនេះងាប់នៅក្នុងរដូវប្រាំងដែលមានរយៈពេលយូរ ហើយវាបានចាក់ចេញនិងគ្រាប់ពួជដែលគ្នានភាពលូតលាស់ បន្ទាប់ពីព្រៃឈើមិនបានលូតលាស់។ ការកែប្រែ បានលូតលាស់ដោយអ្នកចេះដែលបានបូកបញ្ចូល លោក ដាវិតរិនដូ គឺបានមានគំណិតដែលបង្តើតកសិកម្មនេះ។ នេះគឺជាការកែប្រែដែលបានផ្លាស់ប្តូរនៃដីស្រែចំការ ហើយនិងពួកមនុស្សយើង ដែលបានចាប់ផ្តើមជាមួយភាពធន់មួយដោយការពារនៃព្រៃឈើ។ការដែលមានឯកទេសដែលបានរកឃើញតាំងពីសម័យបូរាណ។ កសិកម្មគឺជាការធ្វើដោយសារតែកំលាំងសត្វ ទៅលើចំការ ហើយនិងជីវិតដ៍ទៃទៀតដែលបានមកចំនីអាហារ និងមានអ្វីច្រើនទៀតសំរាបទ្រទ្រង់ជីវិត<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Vigna_unguiculata_subsp._sesquipedalis</ref>។ វចនានុក្រមបាននិយាយថា កសិកម្មជា វិទ្យាសាស្រ្តសិល្បះ ឫ មុនរបរដែលមានការមម៉ាញឹកជាមួយនិងដីស្រែកសិកម្ម ក្នុងការដាំដុះ ហើយនិងសំរាប់ចញ្ចឹមជីវិតមនុស្ស និងសត្វ។ ទាំងនេះសុទ្ធតែមានអត្តន័យជាក់លាក់ វិទ្យាសាស្រ្តជឿនលឿន។អ្វីដែលសំខាន់នេះគឺអ្វីដែលយើងទាំងអស់គ្នាត្រូវគិតអំពីកសិកម្ម និងអ្នកតំណាងឲ្យកសិករដែលបានចំណាយពេលទៅលើកសិកម្ម។ ==កសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា== កសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជាជាស្រូវ។ សម្រាប់ធ្វើការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ ។ កសិកម្មនៅកម្ពុជា នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺនៅមានការខ្វះខាតនៅឡើយ ដោយសារ ការប្រកបរបរ ទាំងរបស់កសិករភាគច្រើនពឹងផ្អែកទៅលើធម្មជាតិជាធំ ( ធ្វើទៅតាមយថាកម្មនៅឡើយ)។ ចំណែកនៅលើពិភពលោក ប្រទេសមួយចំនួន ដែលមានការរីកចម្រើន ខាងវិស័យកសិកម្ម គេបាន ធ្វើស្រែដោយប្រើប្រាស់ នៅគ្រឿងចក្រទំនើបៗ ជាហេតុធ្វើឱ្យប្រទេសគេមានការរីកចំរើនខាងវិស័យនេះ ។ ចំណែកនៅប្រទេសកម្ពុជាការផលិតស្រូវនៅមានការខ្វះខាតនូវបច្ចេកទេស ដើម្បីធ្វើការលើដាំដុះនៅឡើយ ។ ជាក់ស្តែងនៅរាល់ការពិសោធន៍របស់ និស្សិតនៅតាមសាកលវិទ្យាល័យពុំមានការណែនាំ នៅបច្ចេកទេសដែលសមស្របនៅឡើយ ។ជាក់ស្តែងនិស្សិតតែងតែ ទៅសាក់សួរកសិករដើម្បីប្រមូលឯកសារមកវិញដើម្បីធ្វើការពិសោធន៍ទៅតាមកសិករទៅវិញ ។ ទាំងនេះជាហេតុផលមួយដែលធ្វើឱ្យកសិកម្មនៅកម្ពុជាមានការអន់ថយ<ref>ក្រសូងកសិកម្ម និងការស្រាវជ្រាវពីនិស្សិត នៅសាកលវិទ្យាល័ភូមិន្ទកសិកម្</ref> ។ [[ឯកសារ:ឧទាហរណ៍.jpg|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/ឧទាហរណ៍.jpg]] សហគ្រិនផ្នែកកសិកម្មនៅកម្ពុជា បាននិងកំពុងប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសទំនើបក្នុងការចិញ្ចឹមគោក្របី ដើម្បីបង្កើនផលិតភាពទោះបីក្នុងស្ថានភាពទីផ្សារមានការប្រែប្រួលក៏ដោយ។ ការជ្រើសរើសពូជ ការគ្រប់គ្រងចំណី និងការថែទាំតាមបែបកសិ-ពាណិជ្ជកម្ម បានជួយឱ្យកសិករអាចរក្សាបាននូវភាពចំណេញ និងនិរន្តរភាពអាជីវកម្ម<ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-raising-is-easy-but-can-be-very-profitable/ ការចិញ្ចឹមគោ ក្របី ងាយប៉ុន្តែចំណេញ - AMS Economy]</ref><ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-selection/ គន្លឹះជ្រើសរើសពូជគោ - AMS Economy]</ref><ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/important-tips-for-those-who-want-to-raise-cows-where-to-start-first/ គន្លឹះសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើម - AMS Economy]</ref><ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/smart-farmers-can-survive-despite-falling-cattle-market-prices/ ការរស់រាននៃកសិករក្នុងទីផ្សារ - AMS Economy]</ref>។ ==ស្ថានភាពទូទៅ== ត្រប់ជាដំណាំមួយ ដែលប្រជាជននៅលើពិភពលោកតែងតែបានស្គាល់ និងប្រើប្រាស់ធ្វលម្ហូបអាហារប្រចាំថ្ងៃ យ៉ាងប្រជាប្រិយបំផុតចាប់តាំងពីសតវត្សទី ១៦ មក ម្លេះ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៣ ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្រ្ដជាច្រើន បានកំណត់ ប្រភេទរុក្ខជាតិនេះនៅក្នុងគ្រួសារ (សូឡាណាសេ) លំដាប់ សូឡានូម ។ ហើយមានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តហៅថា Solanum Melongena L. ប៉ុន្តែវាក៏មានឈ្មោះផ្សេងៗទៀតជាច្រើនដូចជា នៅឆ្នាំ ១៧៧៥ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត ឈ្មោះ Forsskal បានអោយឈ្មោះថា Solanum Caglans និងនៅឆ្នាំ ១៨៥២ អ្នកប្រាជ្ញឈ្មោះ Dun Dunal បានអោយឈ្មោះថា Solanum Pressum ។ នៅក្នុងប្រភេទដំណាំត្រប់មានច្រើនប្រភេទដូចជា៖ # ត្រប់ពុតញង ៖ ឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ដហៅថា Solanum Tovum Swarte ឈ្មោះធម្មតាហៅថា Bitter Egg Plant ។ # ត្រប់ស្រួយត្រប់ខារ ឬ ត្រប់ពងមាន់ ៖ ឈ្មោះអ្នកវិទ្យាសាស្រ្ដហៅថា Macrocarpon ឈ្មោះធម្មតាអាចហៅថា Bitter Egg plant បានដែរ ។ # ត្រប់ក្រាំងរមាស ឬ ត្រប់សណ្ដាយ ៖ មានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ដហៅថា Solanum melongena មានឈ្មោះធម្មតាហៅថា Egg plant ឬត្រប់សណ្ដាយ ឬត្រប់ក្រាំងរមាស ដែលមានផ្លែសំប៉ែត ឬមូលតែពណ៌ប្រផេះ ឬ បៃតង ។ ជាទូទៅគេពិនិត្យឃើញមានចំនួន ២២ប្រភេទនៃក្រុម Solanum នៅក្នុងប្រទេស ឥណ្ឌា ។ តាមការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថា ក្រុមនេះមានប្រភពកំណើតនៅតំបន់អាស៊ីដូចជា៖ នៅប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និង ទ្វិបអាហ្រិ្វក ។ ប៉ុន្ដែក្រោយមករីករាលដាលដល់ទ្វិបអាមេរិក និង ពេញពិភពលោក ជាពិសេសនៅតាមតំបន់សីតុណ្ហភាពក្ដៅ ។ នៅប្រទេសកម្ពុជាយើង ត្រប់ជាប្រភេទបន្លែមួយ៉ាងសាមញ្ញ ដែលប្រជាជនគ្រប់គ្នាតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ និងតំបន់ផ្សេងៗទៀតជាច្រើនតែដាំជាលក្ខណះសួនបន្លែចំរុះ ។ ====លក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ==== ដំណាំត្រប់គ្រប់ប្រភេទឆាប់ទទួលរងនូវអំពើអាកាសធាតុ ជាពិសេសនៅពេល សីតុណ្ហភាពត្រជាត់ សំណើមបរិយាកាសខ្ពស់ វាធ្វើឲ្យឥទ្ធិពលនៃការបន្តពូជ ប្រដាប់បន្តពូជញី មិនទទួលយកលំអងផ្កាឈ្មោលក្នុងពេលវេលាដែលបង្កកំនើត ប៉ុន្តែសីតុណ្ហភាពមធ្យមហើយ រយៈពេលវែងក្នុងរដូវដាំដុះធ្វើឲ្យត្រប់ទទួលបានជោគជ័យលើការងារផលិតកម្ម។ ចំពោះប្រភេទនៃពូជមានអាយុកាលលូតលាស់វែងអាចមានកំរិតធន់ទ្រាំ និងបន្សាំបានល្អក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុប្រែប្រួលខ្លាំង។ នៅពេលយប់ត្រជាក់ហើយពេលថ្ងៃក្តៅរយៈពេលខ្លីធ្វើឲ្យត្រប់បាត់បង់ទិន្នន័យច្រើន។ប្រសិនបើសីតុណ្ហភាពមធ្យមប្រចាំថ្ងៃចន្លោះពី១៨-២៥ អង្សាសេ ធ្វើឲ្យការដុះលូតលាស់ និងទិន្នផលខ្ពស់ជាទីបំផុត គឹដុះលូតលាស់លឿនផ្កាចេញស្រុះគ្នាល្អកំរិតបន្តពូជនិងការលូតលាស់បានល្អ។ នៅពេលសីតុណ្ហភាពឡើងខ្ពស់ពី៣០-៣៣ អង្សាសេ និងមានខ្យល់បកខ្លាំងក្នុងអំឡុងពេលត្រប់ចេញផ្កា វាធ្វើឲ្យមានឥទ្ធិពលអាក្រក់ដល់ផ្កា ហើយលទ្ធផលទិន្នន័យថយចុះក៏កាន់តែខ្លាំង ។គ្រាប់ពូជដុះពន្លកបានល្អ គឺជាមធ្យម២៥ អង្សាសេ។ ====អំពីលក្ខខណ្ឌដី==== ត្រប់ជាប្រភេទដំណាំមួយដែលអាចដុះលូតលាស់បានលើផ្ទៃដីស្ទើរគ្រប់ប្រភេទដូចជាំដីខ្សាច់ស្រាល ខ្សាច់មធ្យម ខ្សាច់ធ្ងន់ ដីឥដ្ឋខ្សោយ ដីឥដ្ឋមធ្យម និងដីឥដ្ឋ។ ប្រភេទដីដែលសំស្របសំរាប់ ដំណាំនេះគឺដីឥដ្ឋល្បាយ និងដីល្បាយខ្សាច់ ធ្វើឲ្យត្រប់ទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់។ ប៉ុន្តែដីសំរាប់ដាំត្រប់ គួរតែស្រទាប់ដាំដុះជ្រៅ និងpH ចាប់ពី៥,៥-៦,០ ទើបល្អប្រសើរជាងដីដែលមានស្រទាប់ដាំដុះរាក់ pH ទាបជាង៥ ឬខ្ពស់ជា៨ វាតែងតែធ្វើឲ្យត្រប់ជួបប្រទះនូវបញ្ហាជំងឺកង្វះសារធាតុចិញ្ចឹមលើផ្លែ។ ==បច្ចេកទេសដាំដុះ== * ការជ្រើសរើសពូជ ៖ដំណាំត្រប់ក៏ដូចជាដំណាំដទៃទៀតដែរ ការជ្រើសរើសពូជមាន សារៈសំខាន់បំផុតគឺ សំដៅទៅលើការលូតលាស់ និងឲ្យផល។ ពូជត្រូវដឹងប្រភពត្រឹមត្រូវ ប្រភេទ ពូជបង្កាត់មានជំនាន់ Hybride F1 ឬពូជបង្កាត់សេរី (OPV) ដែលហៅថា ពូជក្នុងស្រុកមានអាយុកាល ដុះលូតលាស់សមស្របនិងតំបន់ដាំដុះព្រមទាំង ពេញនិយមប្រើប្រាស់។ គ្រាប់ពូជមានសុខភាពល្អ ភាពសុទ្ធ ការកំណត់ប្រើជាក់លាក់។ * ការសាបកូននិងការថែទាំកូនត្រប់ ៖ គញរាប់ត្រប់តូចល្អិត សំប៉ែត សំបករឹង ហើយក្រាស់ ជាទូទៅចំនួន២៥០ គ្រាប់ ឲ្យទម្ងន់១ក្រាម។ ដើម្បីដាំលើផ្ទៃដី១ហិចតាគេត្រូវប្រើគ្រាប់ពូជចំនួន ៣៧៥-៥០០ក្រាម។ មិននឹងសាបគ្រាប់ពូជត្រូវយកមកសំអាតជាមិនសិន បន្ទាប់មកយកទៅដាក់ហាលថ្ងៃ រយៈពេល១-២ម៉ោង ក្រោយមកទៀតយកទៅត្រាំទឹកក្តៅឧណ្ហៗរយៈពេល១៥-២០នាទី ទើបត្រាំទឹកត្រជាក់ធម្មតាមួយយប់ ក្រោយមកយកទៅផ្អាប់ ពីយប់ នៅពេលគញរាប់ត្រប់ដុះពន្លកសៗ ដំបូងអាចយកទៅសាបឬដាក់ក្នុងកន្ទោងក៏បាន។ * វិធីសាប និងថ្នាលធម្មតា៖ ដំបូងត្រូវរកទីតាំងថ្នាលសាបគឺស្រឡះ ដីទួលស្រស់ទឹក មានជីជាតិល្អ បន្ទាប់មកត្រូវកាប់ហាលដីឲ្យស្ងួត ទើបលើករងឲ្យបានត្រឹមត្រូវ ដីលើរងគឺត្រូវឲ្យម៉ដ្ឋល្អកៀរឲ្យស្មើ (ធ្វើដំបូលប្រក់ពេលមានភ្លៀង) ទើបយកជីប្រភេទស៊ុពែផូស្វាតមកបាចពីលើចំនួន១៥០ក្រាម សម្រាប់ផ្ទៃថ្នាល១០ម៉ែតការេ ឬជី ១៥ ១៥ ១៥ ចំនួន២០០ក្រាម បន្ទាប់មករាស់លុបជីទាំងនោះឲ្យ កប់ជ្រៅក្នុងដី ។ ការសាបគ្រាប់ពូជត្រូវធ្វើឡើងជាបន្ទាន់ ដោយសាបឲ្យរង្វើលល្មម ក្រោយសាបហើយត្រូវរោយកំទេចចំបើង ចិញ្រ្ចាំខ្លីៗពីលើតាមក្រោយដើម្បីការពារសំណើមដី បន្ទាប់មកស្រោចទឹកឲ្យជោគ ហើយស្រោចសូលុយស្យុង ថ្នាំផ្សិត ដូចជា Mancozeb ការពារជំងឺរលួយកូនឈ្មោះ Damping off នៅពេលវាដុះថ្មីៗ។ ការស្រោចទឹក ដកស្មៅ និងជីបំប៉នជីត្រូវធ្វើឡើងជាប្រចាំ ដើម្បីឲ្យកូនដំណាំលូតលាស់ល្អ ក្រោយពីសាបរយៈពេល ៣-៤អាទិត្យ អាចយកមកទៅដាំបាន។ * ការសាបនិងថ្នាលដីខ្សាច់៖ ដំបូងត្រូវធ្វើឡាំង ឬកេសដែលមានទទឹង០,៥ម បណ្តោយ១ម ជម្រៅ ៥សម បាតកេសត្រូវមានរន្ធតូចៗ ។ យកដីខ្សាចម៉ដ្ឋមកដុតសំលាប់មេរោគជាមុនហើយទុកឲ្យត្រជាក់ ទើបចាក់ចូល ក្នុងកេសឲ្យពេញស្រោចទឹកឲ្យជោគបន្ទាប់មកយកគ្រាប់ដែលដុះពន្លកសៗទៅសាបតាម ដង្អូរជម្រៅ១សម ចន្លោះ ៥សម ក្រោយសាបហើយត្រូវលប់ដីខ្សាច់នោះពីលើឲ្យជិតគ្របចំបើងពីលើ ហើយស្រោចទឹក ឲ្យជោគ ព្រឹក ល្ងាច រយៈពេល២-៣ថ្ងៃអាចបកចំបើនោះចេញ គឺពេលត្រប់ដុះទូល ដីខ្សាច់នោះចេញមក។ ក្រោយពីវាដុះមានសន្លឹកកំណើតពីដំបូង មានអាយុ៧-១០ថ្ងៃ អាចដកកូន ពីកេសដីខ្សាច់ទៅស្ទូងលើថ្នាល ឬកន្ទោងដែលបានបំពេញដោយដីមានជីកំប៉ុស្ត និងអង្កាម។ ការថែទាំ ស្រោចទឹក ស្រោចជី អាចធ្វើឡើងដូចគ្នា និងការសាបថ្នាលធម្មតាដែរ តែការសាប របបនេះប្រើគ្រាប់ពូជចំនួនតិច អាចដាំបានផ្ទៃដីធំ ហើយកូនត្រប់ឆាប់បានទៅដាំ គឺរយៈពេលតែបី អាទិត្យប៉ុណ្ណោះ។ រដូវកាលដាំដុះត្រប់ជាដំណាំមួយដែលលូតលាស់ពេញ១ឆ្នាំ ដោយមិនប្រកាន់រដូវក៏ប៉ុន្តែនៅឭពេល សីតុណ្ហភាពឡើងខ្ពស់ ធ្វើឲ្យត្រប់បន្ថយការចេញផ្កា ឬពេលសំណើមដីមិនគ្រប់គ្រាន់ធ្វើឲ្យត្រប់ផ្លែមិនបានវែង ហើយមានរស់ជាតិល្វីងខារ នៅប្រទេសកម្ពុជាយើង គេបែងចែករដូវដាំដុះជាពីរ គឺ រដូវប្រាំ និងរដូវវស្សា។ នៅតំបន់ទំនាបទន្លេមេគង្គ និងជុំវិញទន្លេសាបការដាំដុះចាប់ផ្តើមពីរដូវទឹកនៅខែតុលា រិច្ឆិកា ដល់ខែកក្កដា និងសីហា នៅតំបន់ខ្ពងរាប និងភ្នំ គឺពីខែឧសភា ដល់ខែវិច្ឆិកា ដែលភាគច្រើនស្រោចស្របដោយទឹភ្លៀង។ * ការរៀបចំដី៖ ការរៀបចំដីមានសារៈសំខាន់បំផុតសំរាប់ការដាំ និងដុះលូតលាស់។ ការភ្ជួរឲ្យជ្រៅ រាស់បំបែកដីឲ្យម៉ដ្ឋ និងច្រើនលើកគឺរឺតតែធ្វើឲ្យដីធូរមានបន្ទុកខ្យល់គ្រប់គ្រាន់ គឺជួយសម្រួលដល់ការដុះលូតលាស់នូវប្រព័ន្ធឫស ជ្រាបទឹកបានរហ័ស សំរួលឲ្យការស្រូបយកជីជាតិបានល្អ។ ការរៀបចំដីអាចធ្វើទៅបានតាមរបៀបផ្សេងៗគ្នា ដូចជាកាប់នឹង ចប ភ្ជួរនង្គ័ល គោយន្ត ឬត្រាក់ទ័រ ទៅតាមលទ្ធភាព និងទំហំផ្ទៃដី។ ដំបូងត្រូវរាស់ប្រមូលយកស្មៅ និងកាកសំណល់ដំណាំចាស់ ដុតឬយកចេញពីចំការ បន្ទាប់មកភ្ជួរ ហាលដីរយៈពេល៥-៧ថ្ងៃ ផឲ្យស្មៅងាប់ និងផ្តាច់ជីវិតពពួកសត្វល្អិតចង្រៃ ផ្សេងៗនៅក្នុងដិ ក្រោយមកទើបរាស់បំបែកដីឲ្យម៉ដ្ឋនិងកៀឲ្យស្មើ។ ដើម្បីលើករងដាំបានត្រូវភ្ជួរ រាស់ដីឲ្យបាន៣-៤លើក។ ការដាំតាមរបៀបកសិករ គេមិនលើករងឡើយ តែដើម្បីឲ្យងាយ ស្រោចគេលើករង។ ការលើករងមានសារៈសំខាន់ បំផុតដូចជានៅរដូវវស្សា ការលើករងឲ្យមានកម្ពស់ខ្ពស់ធ្វើឲ្យទឹក ហូរចេញពីចំការបានរហ័ស។ នៅរដូវប្រាំងករណីរងខ្ពស់ងាយបញ្ចូលទឹក។ រងឬថ្នាល សំរាប់ដាំត្រប់គឺមានទទឹង ១០០សម កំពស់ ២០-២៥សម បណ្តោយតាមលទ្ធភាព ឬសភាពរបស់ដី។ របៀបដាំដុះបន្ទាប់ពីលើករងហើយត្រូវកាប់ជារណ្តៅតាមបណ្តោយរង ឬថ្នាលដាំមួយជួរគឺចន្លោះជួរ១០០-១២០សម ចន្លោះគុម្ព ៧០-៨០សម មួយគុម្ពមួយដើម ។ជម្រៅរណ្តៅដែលកាប់គឺ ៨-១០សម ក្នុងករណីកូនត្រប់សាបលើថ្នាលផ្ទាល់ គេត្រូវស្រោចទឹកកូនត្រប់ឲ្យជោគ រយៈពេល២០-៣០នាទីមុនដក ដើម្បីបន្ធូរនូវការដាច់ឫស។ កូនត្រប់ត្រូវដកពីពេលព្រឹក បន្ទាប់មកយកវាទៅដាក់ក្នុងឧបករណ៍ដូចជា កញ្ចើ ល្អី កញ្ឆេ ....។ ហើយស្រោចទឹកឲ្យជោគរក្សាទុកនៅក្រោមម្លប់ ធ្វើឲ្យកូនត្រប់មានសភាពរឹងមាំធន់នឹងកម្តៅថ្ងៃ ក្រោយមកទើបយកទៅដាំនៅពេលរសៀល ចាប់ពីម៉ោង២ រហូតដល់ពេលល្ងាចត្រជាក់ ក្រោយពីដាំភ្លាមត្រូវស្រោចទឹកឲ្យជោគតាមរណ្តៅនីមួយៗ។ * ការស្រោចស្រព៖ ទឹកជាកត្តាសំខាន់សំរាប់បំលែងសារធាតុចិញ្ចឹម គឺធ្វើឲ្យជីជាតិទាំងឡាយនៅក្នុងដីរលាយ ហើយអាចឲ្យដំណាំស្រូប យកបានទៅចិញ្ចឹមសរីរាង្គ។ ត្រប់ជប្រភេទដំណាំមួយដែលត្រូវការទឹកជាប្រចាំ ដើម្បីរក្សាសំណើមដី ដូចនេះចាប់ពីពេលដាំភ្លាមត្រូវតែស្រោចទឹកជាបន្ទាន់ ហើយបន្តស្រោចជាធម្មតា មួយថ្ងៃ១-២ដង ព្រឹក-ល្ងាច ប៉ុន្តែនៅពេលត្រប់ចាប់ផ្តើមចេញផ្ការហូតដល់ពេលប្រមូលផលវា ត្រូវការទឹកច្រើនជាងពេលដាំ។ ដំណាក់កាលនេះ គេអាចបញ្ចូលទឹកដោយម៉ាស៊ីនទៅតាមចន្លោះរងក៏បាន ហើយបាញ់ឲ្យជោគក៏បាន ធ្វើយ៉ាងនេះដើម្បីឲ្យដីមានសំណើមកាន់តែខ្លាំង ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ឬរដូវប្រាំង។ * ការប្រើប្រាស់ដី៖ ត្រប់ត្រូវការសារធាតុចិញ្ចឹមគ្រប់មុខ គឺវាត្រូការដីដែលមានជីជាតិច្រើន ដែលជាសមាសធាតុសំរាប់ផ្តល់ដល់ការលូតលាស់ និងមានទិន្នផលខ្ពស់។ ដីធម្មជាតិ ដូចជាកំប៉ុស្តផ្សំ លាមកសត្វគ្រប់ប្រភេទ ជីស្រស់ឬជីបៃតង សូទ្ធសឹងជាសមាសធាតុដែលបណ្តាលឲ្យលូតលាស់លឿន និងទន្នផលខ្ពស់។ ជីអាចម៌មាន់គេប្រើកំរិតពី៨-១០តោន/ហត ជីលាមកគោ ក្របី ពី១៥-២០តោន/ហត ជាពោសេសគឺដាក់នៅពេលដាំដាក់ទា្រប់បាត។ ដំណាំនេះត្រូវការសរធាតុសំខាន់ៗដូចជា N, P, K, Ca, S, Fe និងB។ កាលណាកង្វះសារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះ អាចលេចចេញ នូវសញ្ញាដូចតទៅ ៖ # កង្វះធាតុអាសូត N : ធ្វើឲ្យដើមមែកឈរត្រង់ ស្លឹកខៀវស្រអាប់ ហើយតឿមិនបែកមែក។ # កង្វះធាតុផូស្វ័រ P: ស្លឹកប្រផេះស្រអាប់ ហើយធ្វើឲ្យស្លឹកឆាប់ប្រែព៌ណទៅជាលឿង ទុំជ្រុះមុនអាយុ ដើមមែកទន់មិនរឹងមាំ។ # កង្វះធាតុប៉ូតាស្យូម K និងដែក Fe: ធ្វើឲ្យពណ៌បៃតងនៃត្រួយខ្ចីៗរបស់ស្លឹកក្លាយទៅជាពណ៌លឿងព្រមទាំងលូតលាស់មិនពេញលេញឆាប់ទទួលរងនូវជំងឺផ្សេងៗពិសេសជំងឺផ្សិតលើស្លឹក។ ដំណាំនេះគេប្រើជីច្រើនដំណាក់កាលដូចជា៖ ទ្រាប់បាត ប្រើជី ១៥.១៥.១៥ ចំនួនគក្រ/ ហត ក្រោយដាំរយះពេល ៧ ទៅ ១០ ថ្ងៃប្រើជីអ៊ុយរ៉េ ៤៦% ចំនួន ៦៥ គក្រ / ហត ដោយលាយទឹកស្រោចឬដាក់ក្បែរគុម្ព ហើយស្រោចទឹកក៏បាន ។ រយះពេលបីអាទិត្យក្រោយដាំ គេដាក់ជីបំប៉នប្រភេទ ១៥ ១៥ ១៥ ចំនួន ២០០ គក្រ / ហត ដោយធ្វើការដាក់ចន្លោះគុម្ព ហើយលុបដីអោយជិតស្រោចតឹកអោយជោគ ។ លើកចុងក្រោយគឺដាក់ជីប្រភេទអ៊ុយរ៉េចំនួន ៨៤ គក្រ លាយជាមួយជីផូស្វាត ( P2O520%) ចំនួន ១០០គក្រ ដើម្បីដាក់លើផ្ទៃដី ១ ហត នៅពេលត្រប់ចាប់ផ្តើមប្រមូលផលលើកទីមួយមានរយះពេល ៦៥ ដល់៧០ ថ្ងៃ ក្រោយដាំ <ref>សៀវភៅដំណាំត្រប់របស់ក្រសួងកសិកម្ម និង នេសាទ លេខ ១៤៤៥. CAM(SF ) 2005 រ៉េន រដ្ឋា សិស្សកសិកម្ម ( បាត់ដំបង)  </ref>។ * ការកំចាត់ស្មៅ៖ ការកំចាត់ស្មៅ គឺគេចាប់ផ្តើមអនុវត្តន៍តាំងពីចាប់ផ្តើមភ្ជួរដីមក ដោយរាស់ប្រមូល ដុតចោលទើប ។ ការដាំដុះលក្ខណទីផ្សាធំៗ មិនរាស់ត្រូវយកស្មៅចេញ គេប្រើថ្នាំសំលាប់ស្មៅឈ្មោះ Glyphosate ឬ Glycine ៤៨ ១ហត ផ្ទៃដីប្រើ ២.៥លីត្រ ។ វិធីប្រើគឺកំរិត ៦០ និង ៧០ cc លាយជាមួយទឹក២០ លីត្រ បាញ់លើផ្ទៃដី ២០០ម២ ក្រោយបាញ់បានរយះពេល៧ថ្ងៃទើបចាប់ផ្ដើមរាស់ប្រមូលផ្តុំយកស្មៅចេញហើយភ្ជួរហាលដី ។ វិធីសាស្រ្តធ្វើដោយប្រើចបគឺ ក្រោយដំបានរយះពេល២អាទិត្យគេត្រូវជ្រំជ្រោយដីអោយផុសល្អ ហាលដី២ថ្ងៃទើបពូនរងឡើងវិញ ដើម្បើអោយស្មៅចង្រៃងាប់ ។ លើកទី២ គេអាចជំរះយកស្មៅចេញតែមិនជ្រំជ្រោយដីឡើយ ។ == អំពីជំងឹ និងវិធានការការពារ == ត្រប់ជាប្រភេទដំណាំមួយដែលទទួលរងការបំផ្លាញពីជំងឺ ផ្សិត ដូច ដើម ស្លឹក ឬស និងផ្លែ ។ ជំងឺរលួយគល់ត្រប់៖ ឈ្មោះ ( Damping off Pytmium SPP Rhizoc tonia Spp ) តាមធម្មតា ជំងឺផ្សិតតែងតែកើតឡើងដោយលក្ខខណ្ណអាកាសធាតុ និងបណ្ដាលមកកត្ដាពីសំណើមដី ។ ប្រភេទជំងឺរលួយកូនត្រប់ឈ្មោះ DarnPing off នេះគឺបំផ្លាញកូនត្រប់ទើបនិងដុះរហូតដល់កូនត្រប់មានសន្លឹកពិត លក្ខណ ពិសេសរបស់វាគឺ បណ្ដាលមកពីដីដែលមានមេរោគ ៕វិធានការការពារ ត្រូវបាចកំបោរចំនួន ២៥០ ទៅ ៣៥០ គក្រ ក្នុង១ហត ហើយភ្ជួរលុបរយះពេលពីរ សប្ដាស៍ ទើបរៀបចំដីដាំបាញ់ផ្សិតដូចជា Mancozed Maned ឬ Captan មួយអាទិត្យម្ដងៗ ចាប់ពីសាបរហូតដល់ត្រប់ចេញផ្កា និងផ្លែ ។ ===អំពីសត្វល្អិត=== សត្វល្អិតដែលបំផ្លាញដំណាំត្រប់មានេពីរក្រុមធំៗ គឺ ក្រុមចោះ និង ស៊ីបំផ្លាញ ព្រមទាំងក្រុមជញ្ជក់យករុក្ខរស ។ ក្រុមស៊ីបំផ្លាញរួមមាន ដង្កូវស៊ីរូងផ្លែ ដើម ស្លឹក ដូចជា ៖ ដង្កូវស៊ីរូងផ្លែ និងដើម ៖ ឈ្មោះ Egg plant Fruit and Shoot bore ដែលមានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ត Leucinodes Orbonalis នៅក្នុងគ្រួសារ Lepidoptera លំដាប់ Pyralidem លក្ខណះនៃការបំផ្លាញមេរោគមេអំបៅតែងពង ដាក់ស្លឹកផ្នែកខាងក្រោមរាយៗជាក្រុមខ្លះទៀត ពងដាក់លើផ្កា និងដើម ក្រោយមកពងរបស់វាពងញោះហើយចោះចូលទៅក្នុងដើមផ្នែកខ្ចីនៃត្រួយបៃតង ឬក្តិបខ្ចីៗ ធ្វើអោយត្រួយនៃដំណាំត្រប់ស្រពោន ហើយផ្លែត្រប់ស្អុយមិនអាចលូតលាស់បាន ជាបពិសេស វាបង្ករកំណើតនៅលើគ្រប់ដំណាំអំបូរ សូឡាណាសេ ធ្វើអោយមានលទ្ធភាពពង្រីក ប្រជាករបានយ៉ាងលឿនក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុក្ដៅ ។ ដើមើ្បការពារនិងកត្ដាចង្រៃបែបនេះ គេត្រូវអនុវត្តន៍តាមវិធីសាស្រ្តច្រើនយ៉ាងដូចជា ៖ ជ្រើសរើសពូជធន់ទ្រាំ រៀបចំដីអោយបានត្រឹមត្រូវ ផ្លាស់ប្ដូរមុខដំណាំជ្រើសរើសរដូវអោយមានចន្លោះជួរ និងគុម្ព អោយបានត្រឹមត្រូវ កាត់លោះស្លឹកចោលខ្លះ សំអាតស្មៅក្នុងចំការព្រមទាំងមានវិធានការណ៍ប្រើប្រាសើជាតិគីមី ដើមី្បរួមផ្សំពេលសត្វល្អិតទើបនិងកើត ។ ===ការប្រមូលផល=== ត្រប់អាចប្រមូលផលបានក្រោយពីការដាំរយះពេលខុសៗគ្នាទៅតាមប្រភេទរបស់ត្រប់ និងប្រភេទ របស់ពូជ ។ ប្រភេទត្រប់ផ្លែខ្ចីដូចជា៖ ត្រប់ពងមាន់ និង ត្របើក្រាំងរមាស និង ត្រប់សណ្ដាយផ្លែខ្ចី គឺចន្លោះពី ៧០ ទៅ ៧៥ ថ្ងៃ ហើយការប្រមូលផលអាចច្រើនលើក អាស្រ័យលើការថែទាំពិសេសគឺ ការកាត់ស្លឹកចាស់ចោល ដាក់ជីបន្ថែម និងស្រោចទឹក ។ ចំពោះទិន្នផលជាមធ្យមត្រប់ក្រាំងរមាសគឺ ១១ ដល់ ១៣ តោន/ ហត ។ ត្រប់ពងមាន់ទទួលផលពីចន្លោះពី ៨ ទៅ ១០ តោន/ ហត រីឯត្រប់សណ្ដាយផ្លែខ្ចីចន្លោះពី ៧ ដល់ ៩ តោន/ ហត ។ ប្រភេទត្រប់សណ្ដាយផ្លែវែង អាចមានអាយុប្រហែលគ្នានិងត្រប់ខាងលើដែរ អាស្រ័យទៅតាមប្រភេទពូជ ពូជទំនើបចន្លោះពី ៦៥ ដល់ ៧៥ ថ្ងៃ ពូជក្នុងស្រុកចន្លោះពី ៧៥ ដល់ ៨០ ចំពោះទិន្នផលចន្លោះពី ៨ដល់១១ តោន/ ហត ។ ត្រប់អាចប្រមូលផលបានច្រើនសារអាស្រ័យលើការថែទាំ និងការកាត់ស្លឹកចាស់ៗចោលនៅពេលវាបន្ថយផ្កា ។ ដើមើ្បអោយផ្លែត្រប់ទទួលបាននូវ សោភ័ណ្ឌភាពបានល្អ និងគុណភាពគេតែងតែធ្វើការប្រមូលផលពេលព្រឹកព្រលឹម ឬ ល្ងាចត្រជាត់ ក្រោយពិស្រោចទឹកហើយ ។ បេះហើយត្រូវយកទៅផ្សើមទឹកជាចំហាយបន្ដិចៗទើបរៀបចំទុកដាក់ក្នុងឧបករណ៍ដឹកជញ្ជូន ។ ការដោតទំរ និង ការតាក់តែងមែកត្រូវដោតទ្រើងឲ្យរួចរាល់ បន្ទាប់ពីដាំកូនត្រប់បាន២អាទិត្យ ការដោតទ្រើងតាមរបៀបផ្សេងៗគ្នាដែលអាចធ្វើបានដើម្បីទល់ដើម មែកធ្លាក់មកដី កាត់ខ្នែងផ្នែកខាងក្រោម ដើម្បីឲ្យមានខ្យល់ចេញចូលគ្រប់គ្រាន់។ការប្រមូលផលទំហំផ្លែត្រប់បេះទៅតាមតំរូវការទីផ្សារត្រូវបេះផ្លែនៅពេលព្រឹក ដោយប្រើកន្ត្រៃកាត់ទងបេះផ្លែដាក់ក្នុងសំភារៈដែលមានផ្ទៃរលោង ដើម្បីជៀសវៀងការកកិតនិងជាំផ្លែច្រកថង់ដែលមានបរិមាណសមស្របមានគុណភាពស្វិតថង់ត្រូវចោះរន្ធតូចៗ ដើម្បីឲ្យមានខ្យល់ចេញចូលកុំឲ្យស្លោកជៀសវាងច្រកបន្លែហួសបរិមាណ ។ ហាមប្រើសំភារៈគ្មានខ្យល់ចេញចូល ព្រោះវាធ្វើឲ្យបន្លែខូចគុណភាព (ទន់ ប្រែព៌ណលឿង និងងាយរលួយ។ ការចំរាញ់គ្រាប់ #ជំហ៊ានទី១៖ កាត់ទងផ្លែជាចំនិតស្ដែងៗ បន្ទាប់មកពុះផ្លែជាពីរ ចំណែក ។ #ជំហ៊ានទី២: យកសាច់គ្រាប់ចេញពីផ្លែ រួចច្របល់ជាមួយទឹក #ជំហ៊ានទី៣៖ ត្រាំទឹករយះពេល ៣០ វិនាទី បន្ទាប់មកច្របាច់ស្រង់គ្រាប់ចេញពីក្នុងទឹក ។ #ជំហ៊ានទី៤៖ ធ្វើការញែកជាតិរំអិលចេញពីសាច់ផ្លែ អោយបានស្អាតល្អ ។ #ជំហ៊ានទី៥៖ ដាក់ពង្រាយសាច់ផ្លែលើក្រដាស ឬ កន្សែង រក្សាទុកអោយបានស្រស់ល្អ ។ #ជំហ៊ានទី៦៖ ចុងបញ្ចប់ធ្វើការមូលកន្សែងគ្រាប់ ហើយរក្សាទុកនៅកន្លែងដែរមានត្រជាត់ស្អាត ឆ្ងាយពីកំដៅថ្ងៃ អោយរយះពេលចាប់ពី ២ ទៅ ៣ ថ្ងៃ រហូតដល់គ្រាប់មានសភាពស្ងួតល្អ និង អាចយកទៅដាំបាន <ref>សៀវភៅដំណាំត្រប់របស់ក្រសួងកសិកម្ម និង នេសាទ លេខ ១៤៤៥. CAM(SF ) 2005 រ៉េន រដ្ឋា សិស្សកសិកម្ម ( បាត់ដំបង)</ref>។. == អំពីសណ្តែកកួរ == === សេចក្តីផ្តើម === ==== លក្ខណះទូទៅ ==== សណ្តែកគួរគឺជាដំណាំមួយប្រភេទដែលប្រជាជននៅកម្ពុជាក៏ដូចជាបណ្តាប្រទេសផ្សេងៗនិយមចូលចិត្តដាំ និងចាំបាច់សំរាប់ធ្វើជាអាហារ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតប្រូតេអ៊ីនដែលមាន នៅក្នុងសណ្តែក គឺមានថាមពលមួយដែលជួយទ្រទ្រង់សារពាង្គកាយរបស់មនុស្ស។ សណ្តែកកួរគឺវាស្ថិតនៅក្នុង គ្រួសារFabacese ហើយមានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តVignaunguisp. sisquipedalis ឈ្មោះជាអង់គ្លេស YardLongbean .លើសពីនេះទៀតវាមានចំនួនក្រូម៉ូសូម ជាទូទៅគឺ ២n ស្មើ ៤០ ។ ==== ប្រវត្តរបស់សណ្តែកកួរ ==== សណ្តែកកួរចាប់ ផ្តើមមចាប់កំណើតនៅក្នុងប្រទេសអាមេរិកហើយរុក្ខជាតិនេះមានការគាំទ្រនិងជំរុញការនាំចេញនៃពិភពលោក នៅមុនស.វទី១៦ ព្រោះវាមានអត្ថប្រយោជន៍ជាច្រើនដល់សុខភាពមនុស្ស ហើយវាបានផ្តល់វីតាមីនជាច្រើនដូចជា៖ [[វីតាមីន]] Vitamin A, VitaminB2 VitaminB1, iron, phosphorus, and potassium, and a very good source for vitamin C, folate(vetaminb9), magnesium, and manganese. == មូលហេតុនៃការសិក្សា == ការសិក្សានេះជាជំហ៊ានដំបូងដែលយើងបានសំរេចចិត្តដាំពិសោធន៍រកប្រភេទសត្វល្អិតដែលមានឥទ្ធិពលលើសណ្តែកកួរក្នុងលក្ខខ័ណ្ឌ ដីឥដ្ឋល្បាយខ្សាច់ និងមជ្ឈដ្ឌានដែល ស្ថិតនៅក្រោយសាកលវិទ្យាល័យបាត់ដំបង។ វាក៏ជាការស្រាវជ្រាវរកព័តមានថ្មី លើសណ្តែក ដើម្បីពង្រីកចំនេះដឹងបន្ថែម និងទុកជាឯកសារសំរាបការស្រាវជ្រាវដទៃទៀត។ == គោលបំណងនៃការសិក្សា == ដោយយល់ឃើញថាដំណាំសណ្តែកកួរជាដំណាំមួយសំខាន់ក្នុងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនជាអាហារប្រចាំថ្ងៃ និងជាបន្លែដែលគេនិយមបរិភោគនោះក្រុមយើងខ្ញុំបានសិក្សាអំពីលក្ខខ័ណ្ខផ្សេងៗនិងការថែទាំសណ្តែកនេះ តាំងពីការរៀបចំដីរហូតដល់ពេលប្រមូលផលនិងការទុកដាក់ គ្រាប់ពូជ។ដើម្បីជៀសពីការបំផ្លាញពីកត្តាចង្រៃជាពិសេស សត្វល្អិត។ និងដើម្បីរកដំណោះស្រាយឲ្យការដាំដុះមានភាពល្អប្រសើរ ដល់កសិករនិងការសិក្សាផ្សេងៗទៀត។ == សារៈសំខាន់ == ការយល់ដឹងពីកត្តាចង្រៃ ជាការសំខាន់ណាស់ក្នុងការថែទាំនិងការពារដំណាំ។ចំណេះដឹងនេះបានរួមចំណែកដល់ការផលិតកសិផល ទាក់ទងនិងគុណភាព និងបរិមាណនៃទិន្នផល។ ការកំចាត់ ការបង្ការ សុទ្ធតែទាមទារបច្ចេកទេស ខ្ពស់ទើបអាចសំរេចបានល្អ និងមានប្រសិទ្ធិភាព។ វាជាការចាំបាច់ដែលត្រូវយល់ដឹងពីការបំផ្លាញ និងដំណោះស្រាយ លើដំណាំមានបញ្ហា ទើបការដាំដុះសំរេចបានជោគជ័យ។ == ទំហំនៃការសិក្សា == ការធ្វើពិសោធន៍នេះមានការរៀបចំធ្វើជាថ្នាល លើករង និងដោតចំណារ។ ក្នុងនោះយើងបានកំណត់ទំហំ និង ទ្រងទ្រាយដួចខាងក្រោម៖ # រងសណ្តែកធ្វើជា ៤រង មួយរង២ជួរ # ក្នុងមួយរងមានទំហំ ១.២ម គុណនិង៤ម # ក្នុងមួយជួរមាន១៦រណ្តៅ មួយរណ្តៅមាន២គ្រាប់ # ចន្លោះរង ៧០ស.ម ចន្លោះគុម្ព ២៥ស.ម # ប្រើចំណារអស់១២៨ និងគ្រាប់ពូជ២៥៦គ្រាប់ == សំយោគឯកសារ == === បច្ចេកទេសដាំដុះ === ការជ្រើសរើសរដូវ សីតុណ្ហភាពសមស្របសំរាប់ដំណាំនេះមាន សីតុណ្ហភាពដុះពន្លកចន្លោះពី ២៤-២៨ 0Cសីតុណ្ហភាពចេញផ្កាផ្លែចន្លោះពី ២៤-២៦ 0C ល្អបំផុតប៉ុន្ដែអាចកើនលើសពីនេះបានរហូតដល់ ២៨,៥ 0C រដូវដែលសមស្របបំផុតគឺរដូវរំហើយពីខែតុលាដល់ខែកុម្ភៈប្រចាំឆ្នាំ។ចំពោះសីតុណ្ហភាពសណ្ដែកត្រូវការពី២៥ទៅ៣០ អង្សាសេ និងពេលយប់ ១៥អង្សាសេ។ វាអាចដុះលូតលាស់បានល្អនៅរដូវក្ដៅ ប៉ុន្តែត្រូវការខ្យល់ជាចាំបាច់។ ការត្រៀមលក្ខណៈគ្រាប់ពូជ(Seed preparation)។ === គ្រាប់ពូជដែលមានសុខភាពល្អ === ដូចជាដំណាំដ៏ទៃទៀតដែរ សណ្ដែកបារាំងហើយនិងសណ្ដែកផ្សែងៗ គឺត្រូវបានសាយដោយគ្រាប់នោះ ដូច្នោះគ្រាប់មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់ទិន្នផលផ្លែ ។ កសិករនានា គួរតែវិនិច្ឆ័យសំរាប់ការជ្រើសរើសគ្រាប់ពូជដើម្បីយកទៅព្រួស ដូចជាភាពសុទ្ធគ្រាប់ ហើយនិងភាគរយនៃដំណុះ ។តម្រូវការសំរាប់គ្រាប់ពូជាសណ្ដែកគួរគឺភាពស្អាត៩៩% ភាគរយនៃភាពលាយឡំនិងមិនមែនជាគ្រាប់ពូជ0.០៥%។គ្រាប់ពូជគឺត្រូវតែមានពណ៌លឿងក្រម៉ៅ ទម្ងន់នៃគ្រាប់ពូជគួតែមានចន្លោះពី២០០ទៅ៣០០ក្រាមក្នុង១០០០កគ្រាប់។ភាគរយនៃដំណុះគឺ៨៥ % ។ដើម្បីពិនិត្យលទ្ធភាពដំណុះគ្រាប់ពូជនោះរូបមន្ដធម្មតាត្រូបានគេប្រើប្រាស់តាមវិធីដោយគេយកគ្រាប់ពូជប្រហែល១០០ទៅ៥០០គ្រាប់ដាក់ផ្អាប់់លើក្រដាស់អនាម័យឬលើកន្សែងសើមនៅលើចានតូចមួយ។បន្ទាប់មកគ្របវាឲ្យជិតរយៈពេល២៤ម៉ោងក្រោយត្រូវរាប់ចំនួនដំណុះដែលដុះស្រង់ទិន្នន័យបែបនេះរយៈពេល៣ថ្ងៃ។ === ការបង្ករកំណើតរបស់សណ្ដែកគួរ === ការបង្ករកំណើតគឺជាការជូបគ្នារវៀងកាម៉ែតញី និងកាម៉ែតឈ្មោល បង្កើតជាស៊ីកូតក្លាយជាអំប្រ៊ីយ៉ុងហើយពេលនោះអំប្រ៊ីយ៉ុងកា្លយទៅជាគ្រាប់សណ្ដែក ។ការបង្ករកំណើតមានសារៈសំខាន់ណាស់ព្រោះប្រសិនបើរុក្ខជាតិមួយមិនបង្ករកំណើតទេវាមិនអាចវិវត្ដន៍ទៅជាផ្លែឬគ្រាប់បានឡើយ។នៅក្នុងផ្ការបស់សណ្ដែកការបង្ករកំណើតត្រូវបានបកស្រាយ៉ាងលំអិត ដោយលោកTRABURGER ក្នុងឆ្នាំ១៨៨៤។ដំណើរលំអងរបស់សណ្ដែកគួរគឺចាប់ផ្ដើមនៅពេលដែលលំអងធ្លាក់ទៅលើស្ទិចម៉ានៃកេសញីស្រទាប់ខាងក្នុងនៃលំអងពេលនោះនឹងមានដុះចេញនូវបំពងមួយដែលមានឈ្មោះថាពង់ពង់លំអង។ពេលនោះបំពង់បាននាំកាម៉ែតពីទៅដល់មីក្រូហ្វីលហើយជ្រាបចូលណ្វៃយ៉ូបន្ទាប់មកចូលក្នុងថង់អំប្រ៊ីយ៉ុងនឹងកា្លយជាស៊ីកូត។ === ការរៀបចំដី === ត្រូវភ្ជួរហាលដីឱ្យស្ងួត ២ ឬ ៣ សារដើម្បីសំលាប់ស្មៅបំផ្លាញជំរកសត្វល្អិតសំលាប់មេរោគឱ្យដីធូរមានខ្យល់ ចេញចូលល្អបន្ទាប់មករាស់បំបែកដីឱ្យល្អិតប្រមូលយកស្មៅ ឬ វត្ថុកំទិចកំទីរុក្ខជាតិចេញឱ្យស្អាត ត្រូវលើករងឱ្យបានខ្ពស់ កំពស់រងពី ១៥-២០ស.ម រដូវប្រាំងរដូវវស្សា ២៥-៣០ស.ម ទទឹងរង ១២០ស.ម បណ្ដោយទៅតាមសភាពដី ។ ក្រោយពីលើករងហើយត្រូវកៀរដីឱ្យស្មើលើរងនិមួយៗ បន្ទាប់មកយកកូនចបកាប់មុខតូចកាប់ជារណ្ដៅលើករងដោយប្រើចន្លោះជួរ ៧០ស.ម ចន្លោះរណ្ដៅ ៥០ស.ម ហាលចោល ២-៣ថ្ងៃ ។ === ការដាំដុះ === ការដាំដោយគ្រាប់ផ្ទាល់ ត្រូវយកគ្រាប់ពូជដាក់ហាលថ្ងៃរយៈពេល ១-២ម៉ោង បន្ទាប់មកត្រាំគ្រាប់ពូជ៣០ក្រាមរយៈពេល ៣០នាទី រួចទៅដាំក្នុងរណ្ដៅ ២គ្រាប់ ក្នុង១រណ្ដៅ បន្ទាប់មកលប់ដីពីលើកំរាស់ ២-៣ស.ម និងរោយកំទេចចំបើងស្ងួតៗ ចំៗរណ្ដៅមួយចាប់ៗ រួចស្រោចទឹកតាមក្រោយ ។ === ការថែទាំដំណាំ === ការថែទាំដំណាំសណ្ដែកទ្រើងមានជ្រុំជ្រោយដីដកស្មៅស្រោចទឹកដាក់ជីដោតចំណារលើកទង ។ ==== អត្ថបទកូនចំណងជើង ==== ការជ្រុំជ្រោយដី និដកស្មៅ ការជ្រុំជ្រោយដីត្រូវធ្វើឡើងក្រោយពីរយៈពេល ១០-១៥ថ្ងៃ ពេលសណ្ដែកមានសន្លឹកពិត ២ ធាងគឺជ្រុំជ្រោយដីឱ្យធូរហើយពូនរងឡើងវិញនិងហាលដីឱ្យស្ងួត ២-៣ថ្ងៃ ។ លើកទី ២ គឺមិនជ្រុំជ្រោយដីឡើយប៉ុន្ដែត្រូវធ្វើស្មៅចេញឱ្យស្អាតក្រោយពីដាំរយៈពេល ៣៥-៤០ថ្ងៃ កាលណាទុកស្មៅឱ្យវែងជាជំរកសត្វល្អិតដណ្ដើមទឹកជីពន្លឺព្រមទាំងបង្កឱ្យមានជំងឺទៀតផង ។ ==== ការស្រោចស្រព ==== សណ្ដែកទ្រើងត្រូវការទឹកជាប្រចាំប៉ុន្ដែមិនត្រូវការទឹកដក់នៅក្នុងចំការឡើយ ។ ការស្រោចដោយប៉ោតជារៀងរាល់ថ្ងៃព្រឹកល្ងាចៗ ជាការល្អ ។ ចំពោះការបញ្ចូលទឹកត្រូវបញ្ចូល ២ដង ក្នុង១អាទិត្យទៅតាមសភាពដី និងធាតុអាកាស ។ សណ្ដែកត្រូវការទឹកខ្លាំងចាប់ពីវាមានអាយុ ៣០ថ្ងៃ ឡើងទៅព្រោះដំណាក់កាលនេះសណ្ដែកចាប់ផ្ដើមចេញផ្កាជាបណ្ដើរៗ រហូតដល់ពេលប្រមូលផល ។ ==== ការដោតចំណារ ==== ដំណាំសណ្ដែកទ្រើងត្រូវការទ្រើងឬចំណារសំរាប់វាតោងឡើងត្រូវយកមែកឈើឬកូនឫស្សីដែលមានប្រវែង ២,៥-៣ម មកដោតក្បែរៗគុម្ពមួយដើមៗ ហើយចងចុងចំណារគួបគ្នាឱ្យជាប់ បន្ទាប់មកដាក់ស្នួរកណ្ដាលដើម្បីឱ្យជួយជ្រែងគ្នា។ការដោតត្រូវធ្វើឡើងក្រោយពីដាំ ១២-១៨ថ្ងៃ គឺជាដំណាក់កាលដែលដំណាំត្រូវការ ។ នៅពេលខ្នែងរបស់វាចេញយើងត្រូវលើកខ្នែងសណ្ដែកពត់ទៅចងនឹងចំណារតាមទិស បញ្ច្រាស់នឹងទ្រនិចនាឡិកាប្រសិនបើដាក់ ខុសសណ្ដែកមិនតោង ឡើងឡើយ ។ == ការគ្រប់គ្រង ការកំចាត់សត្វល្អិត និងជំងឺ == វិធានការការពារមាន៤ យ៉ាងក្នុងការកំចាត់សត្វល្អិត === វិធីសាស្រ្តដំាដុះ === • ប្រើប្រាស់ពូជធន់ គ្មានជម្ងឺ • ផ្លាស់ប្តូរមុខដំណាំ និងដាំដំណាំបណ្តេញសត្វល្អិតដូចជា ស្លឹកគ្រៃ ជីនាងរង • ដាំដុះអោយទាន់ពេលវេលា សមស្របតាមរដូវកាល • ដាំចំរុះដែលមានក្លិនឆួលខ្លាំង === វិធីសាស្រ្តកំចាត់ === ដោយដៃ វិធីសាមញ្ញៗ ក្នុងការកំចាត់សត្វល្អិតនានា គឺ អនុវត្តន៍ដោយដៃនិងប្រើសំណាញ់ ព្រមទាំងសត្វល្អិតខ្លះៗ អាចបេះវាចេញដោយដៃ ហើយសំលាប់វាចោលបាន។ ជំងឺ: សណ្ដែកទ្រើងរងការបំផ្លាញដោយជំងឺជាច្រើនមានក្រុមជំងឺផ្សិតនិងក្រុមជំងឺវីរ៉ុសដូចជាៈ * ជំងឺរលាកគល់កូនសណ្ដែកៈកូនសណ្ដែកអាយុក្រោម ១០ថ្ងៃ ងាប់បានគឺស្វិតគល់ក្បែរដីដែលបណ្ដាលមកពីដីក្ដៅសំណើមខ្ពស់។ * ជំងឺពកឬសៈធ្វើឱ្យឬសសណ្ដែករលួយសំបកហើយជាំខ្មៅពិសេសនៅដំណាក់កាលលូតលាស់ និងចេញផ្កាបណ្ដាលឱ្យសណ្ដែកងាប់ទាំងគុម្ពៗ។ * ជំងឺស្លឹកអុចៗ: វាច្រើនតែកើតឡើងលើស្លឹកសណ្ដែកចាស់ៗក្បែរដីច្រើននៅរដូវវស្សាមានសំណើមខ្ពស់ និងអាកាសធាតុក្ដៅ។ក្រៅពីនេះមានជំងឺផ្សេងៗទៀតដូចជាៈជំងឺម្សៅលើស្លឹក ជំងឺរួញស្លឹកសំប៉ែតដើម ជំងឺខ្មូរតោងស្លឹកពណ៌លឿងពពាល។សត្វល្អិតៈសត្វល្អិតលើសណ្ដែកទ្រើងមានដង្កវហ្វូង ដង្កូវមូរស្លឹកស៊ីត្រួយ ដង្កូវចោះផ្លែចៃស្រឹងខ្លួនខ្លីនិងស្រឹងខ្លួនវែង។ ចំពោះសត្វល្អិតខាងលើចំពោះថ្នាំគីមីដែលមានប្រសិទ្ធិភាពខ្ពស់គឺប្រភេទអាបាម៉ិចទីនលេខ ៥០ ចំនួន ៣០សេសេ លាយនឹងម្សៅកាបារីល ២ស្លាបព្រាបាយ [[ទឹក]] ១៥-១៨លីត្រ បាញ់នៅម៉ោង ៣-៤ ល្ងាច។ * ដង្កូវហ្វូង វាមានច្រើនប្រភេទដូចជាដង្កូវកាត់ដើម ពេលដង្កូវនៅតូចវាស៊ីស្លឹក កាត់គួរ កាត់ដើម ។ វាញាស់ពីសំបុកជាក្រុមៗ ពេលវាធំលាក់ខ្លួនក្រោមស្លឹក ឬពេលថ្ងៃវាលាក់ខ្លួននៅក្នុងដី ។ * ដង្កូវមូរស្លឹក ដង្កូវប្រភេទនេះ ច្រើនស៊ីរុំត្រួយដើម្បីការពារខ្លួនវា ពេលយប់វាចេញ មកបំផ្លាញ ហើយការបំផ្លាញរបស់វាមិនធន់ធ្ងរឡើយ ។ * ដង្កូវចោះផ្លែឈ្មោះ Bean pod borer ដង្កូវប្រភេទនេះវាចូលចិត្តស៊ីផ្កា និងចោះ ស៊ីនៅក្នុងផ្លែ សណ្តែកធ្វើអោយផ្លែស្អុយដាច់ជាកង់ៗ ។ * ស្រឹងជញ្ជាក់ផ្លែសណ្តែក តែងហើរពីចំការមួយទៀត មានលក្ខណៈជាហ្វូង មាន ពណ៌ខ្មៅអុចៗ ពេលនៅតូចគេចែកស្រឹងជា ២ ប្រភេទ គឺ ស្រឹងបៃតងស្មាធំ និង ស្រឹង ខ្លួនវែង មេរបស់វាពងដាក់លើស្លឹក ក្រោយពីញាស់ហើយវារោមជញ្ជាក់ផ្កា ផ្លែ ការបំផ្លាញទាំងកូនញាស់ និងមេចំណាស់ ។ ស្រឹងជញ្ជក់ផ្លែសណ្តែក តែងតែបំលាស់ទីពីចំការមួយទៅចំការមួយទៀត។ មេរបស់វាពងដាក់លើស្លឹក ក្រោយពីញស់ហើយវារោមជញ្ជក់ផ្កា ផ្លែ ការបំផ្លាញទាំងកូនទើបញស់ និងមេចំណាស់។ * អណ្តើកមាស មិនសូវមានការបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរទេ == ការប្រមូលផល == ការប្រមូលផលប្រព្រឹត្ដ្រិទៅនៅពេលអាយុកាល ៥០ ទៅ ៦០ថ្ងៃ ក្រោយពេលដាំគេអាចប្រមូលផលបានពីរដងក្នុងមួយសប្ដាហ៍។ ត្រូវឧស្សាហ៍ពិនិត្យមើលការលូតលាស់របស់ផ្លែសណ្ដែកមិនត្រូវទុកអោយវាចាស់ជ្រុលពេកទេព្រោះអាចលក់មិនដាច់ ឬ លក់មិនបានថ្លៃ។ យើងត្រូវប្រមូលផលដោយដៃ ឬ ដោយប្រើកន្ដ្រៃសំរាប់កាត់។ == ឯកសារយោង == -http://search.conduit.com/results.aspx?q=crop+management+of+long+bean&Suggest=&stype= Results&FollowOn=True&SSPV=EB_SSPV&SelfSearch=1&SearchType=SearchWeb&SearchSource=15&ctid=CT3072253&octid=CT3072253 -plant Genetic and Breedingរបស់និស្សិតជំនាន់ទី៥ ឆ្នាំទី២ -SEED PROCESSINGAND STORAGE (Copyright © 2004 by Jeffrey H. McCormack, Ph.D.) [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិកម្ម]] osxrii17fin5mx06xn20ji1i9ucrdth 0 20670 335801 329406 2026-05-24T12:06:38Z Asa MILAI 50298 335801 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group = ជនជាតិខ្មែរ | image = <table border="0" style="margin:auto;"> <tr> <td>[[File:Guimet IMG 6009 Jayavarman7.JPG|90x105px]]</td> <td>[[File:King Norodom.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:PolPot.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|90x105px]]</td> <td></td> </tr> <tr> </tr> <tr> <td>[[File:Mu Sochua crop.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Virak Dara.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Rossereysothea.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Hun Sen July 2019.jpg|90x105px]]</td> </tr> <tr> </tr> </table> | caption = <div r style="background-color:#fee8ab">ខាងលើ: ព្រះ​បាទ [[ជ័យវរ្ម័ន​ទី ៧]] • ព្រះ​បាទ [[នរោត្តម]] • លោក [[ប៉ុលពត]] • ព្រះបាទសម្ដេច [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] <br/>ខាងក្រោម: អ្នក​ស្រី [[មូរ សុខហួរ|មូរ-សុខហួ]] • អ្នក​ស្រី [[វីរៈ តារា|វីរៈ-តារា]] • អ្នក​ស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] • សម្តេច [[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន សែន]] | poptime = ១៤ ៣០៥ ១៨៣ នាក់ (ប៉ាន់ប្រ.២០១១)​ <ref name="pop2011">World Bank. [http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm ''Population Estimates and Projections Section''], Population, total. Retrieved 01 Oct 2012. </ref> | region1 = {{flagcountry|កម្ពុជា}} | pop1 = ១៧&nbsp;លាននាក់<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }} Accessed July 14, 2008.</ref> | region2 = {{flag|ថៃ}} | pop2 = >៤,៥&nbsp;លាននាក់ | region3 = {{flagcountry|វៀតណាម}} | pop3 = ២-៥&nbsp;លាននាក់<!--The [[Khmer Krom]] someone puts 1.7&nbsp;million, give reliable reference before you edit it, thanks? Estimates have the population anywhere from 500,000 to 1.5&nbsp;million and even 7.0&nbsp;million from various sources. However, 895,000 was cited from http://www.vietnamembassy.org.uk/population.html which is the Socialist Republic of Vietnam's Embassy in the United Kingdom. The CIA Factbook for Vietnam, Demographics of Vietnam – Wikipedia and official Vietnamese figures has the population as 1.4% of the total population, which is around 1.3&nbsp;million.--> | region4 = {{flagdeco|សហរដ្ឋអាមេរិក}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|ស.រ.អា.]] | pop4 = ២៤១.០២៥ នាក់<ref name="census2005">{{cite web|publisher=[[ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋ]]|title=ការស្ទាបស្ទង់សហគមន៍អាមេរិក២០០៥: សំណុំឯកសារប្រជាជនដែលបានជ្រើសរើសនៅសហរដ្ឋ|url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:034;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:034;ACS_2005_EST_G00_S0201T:034;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:034&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|access-date=2012-09-21|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://archive.today/20200212040204/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:034;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:034;ACS_2005_EST_G00_S0201T:034;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:034&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead|archivedate=2020-02-12|archiveurl=https://archive.today/20200212040204/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:034;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:034;ACS_2005_EST_G00_S0201T:034;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:034&-_lang=en&-redoLog=false&-format=}}</ref> | region5 = {{flagcountry|បារាំង}} | pop5 = ៥០០.០០០ នាក់ | region6 = {{flagcountry|អូស្ត្រាលី}} | pop6 = ២៥.៧១០ នាក់<ref name="census2006">{{cite web|publisher=[[នាយកដ្ឋានអន្តោប្រវេសន៍ និងពលរដ្ឋភាព]]|title=ការស្ទាបស្ទង់ព័ត៌មានសហគមន៍រដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលី២០០៦|url=http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:xXPtflxLMFwJ:www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/_pdf/cambodia.pdf+cambodian+population+australia&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESgR4nhdf1Tg-YPiJHlANgLgLfDp4oPsj3ZeUrG6ZhDiIwDlKMOfldmvFjxMxFSUdAg9rOPz2kxp1hvuTH0UNtCg7hlgmrrc1SIdVIZgRqecz07qxpR05QbgIQSEQNCxb2u-f2jt&sig=AHIEtbQqIjFEPV1Ig1X5rLqM2ns0ccoEYg}}</ref> | region7 = {{flagcountry|កាណាដា}} | pop7 = ២៥.០០០ នាក់ | region8 = {{flagcountry|ម៉ាឡេស៊ី}} | pop8 = ១១.៣៨១ នាក់ | region9 = {{flagcountry|កូរ៉េខាងត្បូង}} | pop9 = ៥០.០០០ នាក់|region10 <ref>{{cite web |url=http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp |title=▒ Cambodia ▒ |publisher=Khm.mofat.go.kr |accessdate=April 29, 2011 |archive-date=តុលា 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005174539/http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp |url-status=dead |archivedate=តុលា 5, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005174539/http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp }}</ref> | region10 = {{flagcountry|នូវែលសេឡង់}} | pop10 = ៦៩១៨ នាក់<ref name="New Zealand census2006">{{cite web|publisher=[[សមោធានវិជ្ជាតេអារ៉ានូវែលសេឡង់]]|title=ជំរឿន ២០០៦: ខ្មែរ- ការពិតនិងតួលេខ|url=http://www.teara.govt.nz/en/cambodians/3}}</ref> | region11 = {{flagcountry|តៃវ៉ាន់}} | pop11 = ៥២១៩ នាក់<ref>{{cite web |url=http://www.japantoday.com/category/world/view/cambodia-halts-marriages-between-s-korean-men-cambodian-women |title=កម្ពុជាបញ្ឈប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ជាបណ្ដោះអាសន្នរវាងបុរសកូរ៉េខាងត្បូង ស្ត្រីកម្ពុជា |publisher=Japantoday.com |accessdate=២៩ មេសា ២០១១ }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region12 = {{flagcountry|លាវ}} | pop12 = ៧៧០០ នាក់ | region13 = {{flagcountry|បែលហ៊្សិក}} | pop13 = ៣៥០០ នាក់ | region14 = {{flagcountry|អាល្លឺម៉ង់}} | pop14 = ១៣០០០ នាក់ | region15 = {{flagcountry|ជប៉ុន}} | pop15 = ១៨០០០ នាក់<ref>{{cite web|author=ឈ្មោះ |url=http://cambodia1.wordpress.com/2011/03/15/no-cambodian-has-been-reported-missing-in-japanese-quake/ |title=គ្មានខ្មែរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបាត់ខ្លួនក្នុងការញ្ជួយរបស់ជប៉ុនទេ |publisher=Cambodia1.wordpress.com |accessdate=២៩មេសា ២០១១}}</ref> | region16 = {{flagcountry|រុស្ស៊ី}} | pop16 = ១១០ នាក់<ref>{{cite web |author=ជូលី-ម៉ាស៊ិស |url=http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/0304/ហេតុអ្វីខ្មែរនិយាយរុស្ស៊ី |title=ហេតុអ្វីខ្មែរនិយាយរុស្ស៊ី |publisher=CSMonitor.com |date=៤ មីនា ២០១០ |accessdate=២៤ កក្កដា ២០១១ }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | rels = [[Image:Dharma Wheel.svg|16px]] [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | langs = [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ|ខ្មែរខាងជើង]] បារាំង | related = ក្រុមជនជាតិ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ី]]ផ្សេងៗទៀត }} '''ជនជាតិខ្មែរ''' ([[អក្ខរក្រមសូរវិទ្យាអន្ដរជាតិ|អ.ស.អ]]: /kʰmae/) គឺ​ជា​ក្រុម​ជន​ជាតិ​ដ៏​ច្រើន​លើស​លប់​នៅ​[[កម្ពុជា]] ដោយ​គណនា​ប្រហែល​ ៩៧% ក្នុង​ចំណោម​ប្រជាជន ១៦ លាន​នាក់<ref name="CIACB"/>​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ។ ពួក​គេ​និយាយ​[[ភាសាខ្មែរ]] ដែល​ជា​ភាសា​ធំ​ជាង​គេទីពីរនៅក្នុង​[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អំបូរ​អូស្ត្រូអាស៊ី]] ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ពាស​ពេញ​[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]]។ ភាគ​ច្រើន​នៃ​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ គឺ​ជា​អ្នក​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​បែប​ខ្មែរ កំណែ​ជំនឿ​រួម​ដ៏​ច្រើន ដែល​ច្របាច់​បញ្ចូល​គ្នា​ធាតុ​ជា​ច្រើន​នៃ​[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វិញ្ញាណនិយម]] និង [[ការ​បូជា​បុព្វការីជន|ការបូជាព្រលឹងដូនតា]]<ref name="HARVARD">[http://www.wcfia.harvard.edu/conferences/truthjustice/Papers/EtchesonFullPaper.pdf ''Faith Traditions in Cambodia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822010040/http://www.wcfia.harvard.edu/conferences/truthjustice/Papers/EtchesonFullPaper.pdf |date=2006-08-22 }}; pg. 8; accessed August 21, 2006</ref>  ។ ប្រជាជន​គួរ​ឲ្យ​កត់​សំគាល់​នៃ​ពួក​ខ្មែរ​តាំង​លំនៅ​ក្នុង​តំបន់​កៀក​កិត​ថៃ ([[ខ្មែរសុរិន្ទ|ខ្មែរខាងជើង]]) និង​តំបន់​[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ក្នុង​​ប្រទេស​[[វៀតណាម]]ជិត​ខាង ([[ខ្មែរក្រោម]])  ។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== តាម​លោក [[ឈឹម ក្រសេម|ឈឹម-ក្រសេម]] ឈ្មោះ​ជាតិ​ខ្មែរ​ហៅ​ត្រឹម​ត្រូវ តាម​សូរ​សព្ទ​ដើម ថា '''កុមេរុ''' ដូច្នេះ​តែ​តាម​សំឡេង​និយាយ​ជា​ធម្មតា​ថា កុមេរុ៍ ទំនង​ដូច​ឈ្មោះ​ភ្នំ​ព្រះ​សុមេរុ គេ​ហៅ​នៅ​ត្រឹម សុមេរុ៍  ។ លុះ​យូរ​មក ឈ្មោះ​នេះ​បាន​ក្លាយ​ចេញ​ទៅ​ទៀត ប្រាកដ​នៅ​សិលា​ចារឹក​របស់​ខ្មែរ​ថា '''ក្មេរ៑''' ទៅ​ជា​សំឡេង​ផ្សំ​ក្រោយ​សម័យ​សិលាចារឹក​មក​​បាន​ប្រែ​ថា​ '''ខ្មែរ'''  ។ បើតាមលោក ពាក្យ​​ថឆ ខ្មែរ​ បាន​ក្លាយ​ពី​ពាក្យ កុមេរុ ដែល​ជា​ឈ្មោះ​សំគាល់​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ និង​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន កាល​ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ម៉្លេះ  ។ '''កុមេរុ>ក្មេរ>ខ្មែរ'''  ។ ទស្សនៈលោក [[ពៅ ឈិន|ពៅ-ឈិន]] ជា​ព្រឹទ្ធបុរស​នៃ​ក្រុម​សាលា​សន្សំ​សុខ សង្កាត់​លេខ ៥ ក្រុង​ភ្នំពេញ យោង​តាម​[[វចនានុក្រម​​សម្តេច​ ជួន ណាត]] សរសេរ​ថា ទំនង​ជា​មក​ពី​ពាក្យ '''ខេមរៈ''' តែពាក្យនេះឃើញមានសរសេរក្នុងសិលាចារឹក​ថា '''ក្មេរ''' ហើយម្យ៉ាងទៀត ពាក្យខេមរៈ មកពី '''ខិ+មៈ+រៈ''' ប្រែជា ក្សេម​ល្អ ការ​រក្សា​នូវ​ប្រយោជន៍​ដែល​បាន​ហើយ  ។ ដោយ​លោក​យោង​តាម​សាស្ត្រា​ស្លឹក​រឹត​ពីបុរាណកាល និយម​ចារ​ប្រកប​ដូច​ជា ត្មា = តាម ថ្មែ​ទាំ្ង = ថែម​ទាំង ផ្មើ = ផើម ។ល។ ដោយហេតុនេះ ខេមរ > ខ្មេរ > ខ្មែរ (ស្រៈអែកើតមក ពីការនិយមរបស់ខ្មែរក្នុងការអានស្រៈ េ -បាលី-សំស្ក្រឹត)  ។ តាម​សន្និដ្ឋាន​របស់​លោក​បណ្ឌិត​សាស្ត្រាចារ្យ មីស្ហែល ឫទ្ធី អង់តែល្ម ពាក្យ​ថា ខ្មែរ ​មក​ពី​បុព្វបទ ក ឬ ខ ដែល​ក្លាយ​មក​ពី​ពាក្យ​មន-ខ្មែរ មាន​ន័យ​ថា មនុស្ស (ដូច​ជា​ កួយ មាន​ន័យ​ថា មនុស្ស​ ក្នុង​ភាសា​កួយ, ពាក្យ​ ខា មាន​ន័យ​ថា មនុស្ស ​ក្នុង​ភាសា​មន-ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​នៅ​ប្រទេស​ឡាវ) ឬ​ក្លាយ​មក​ពី​ពាក្យ កូន ហើយ​និង​ពាក្យ មីរ (ឬ មឺរ ឬ ម៉ារ) ដែល​មាន​ន័យ​ថា ចម្ការ ក្នុង​ភាសា​មន-ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន (មីរ ក្នុង​ភាសា​ព្នង មឺរ ក្នុង​ភាសា​ព្រៅ ម៉ារ ក្នុង​ភាសា​បះណារ) ដោយ​មាន​ការ​វិវត្ត​ទៅ​តាម​សម័យ​កាល ដូច​ត​ទៅ ៖ ក- ឬ ខ- ឬ កូន + មីរ > ក្មីរ > ក្មេរ៑ > ខ្មេរ > ខ្មែរ  ។ ដូច្នេះ ខ្មែរ ប្រហែល​ជា​មាន​ន័យ​ដើម​ថា អ្នក​ចម្ការ ជា​ឈ្មោះ ដែល​ជន​ជាតិ​មន-ខ្មែរ​ដទៃ​ទៀត​ បាន​ដាក់ មុន​នឹង​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ស្រែ​វិញ<ref>Quelques hypothèses sur l'étymologie du terme « khmer », http://www.academia.edu/12069565/Quelques_hypoth%C3%A8ses_sur_l%C3%A9tymologie_du_terme_khmer_{{Dead link|date=មីនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>  ។  ==ប្រវត្តិ== '''''{{main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''''' {{multiple image|perrow=2/2|total_width=300|caption_align=center | title = | image1 = Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg | image2 = Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg | image3 = Bayonmarket01.JPG | footer = ផ្សារខ្មែរដែលឆ្លាក់លើ[[បាយ័ន]]សតវត្សរ៍ទី ១២ }} ការ​ធ្វើ​អន្តោប្រវេសន៍​មក​កាន់​តំបន់​ដី​គោក​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ពី​ភាគ​ខាង​ជើង បាន​បន្ត​យ៉ាង​ល្អ​ ក្នុង​សម័យ​​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ។{{Citation needed|date=មេសា ២០០៧}} ពួក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ភាគ​ច្រើន មាន​ជំនឿ​ថា ពួក​គេ​បាន​មក​នៅ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ ៣០០០ ឆ្នាំ​កន្លង​ទៅ​ដែរ លឿន​ជាង​ពួក​[[តៃ]] ដែល​ឥឡូវ រស់​នៅ​ភាគ​ច្រើន នូវ​អ្វី​ដែល​ដើម​ឡើយ​ជា​ទឹក​ដី[[អាស៊ី​ទក្សនិណ]]  ។ ហេតុផល ដែល​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​អន្តោប្រវេសន៍ ទៅ​កាន់​តំបន់​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ គឺ​ត្រូវ​បាន​ជជែក​ត​ទល់​ជា​ទូទៅ ប៉ុន្តែ​ពួក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​មួយ​ចំនួន មាន​ជំនឿ​ថា [[ខ្មែរ-មន]]ត្រូវ​បាន​រុញ​ច្រាន​ចុះ​មក​ក្រោម ដោយ​ការ​លុក​លុយ​ពី​អំបូរ​[[ចិន-ទីបេ|ពួកចិន-ទីបេ]] ពី​ភាគ​ខាង​ជើង តាម​ភស្តុតាង​ដោយ​វាក្យសព្ទ​អាស៊ី​ទក្សិណ ជា​ភាសា​ចិន ឬ ដោយ​គោល​បំណង​កសិកម្ម​ជា​ភស្តុតាង តាម​ផ្លូវ​អន្តោប្រវេសន៍ របស់ពួ​កគេ តាម​បណ្ដោយ​ទន្លេ​សំខាន់ៗ ជា​ច្រើន  ។ ពួក​ខ្មែរ គឺ​ជា​ញាតិ​សន្តាន​នឹង​ពួក​[[មន]] ដែល​បាន​តាំង​លំនៅ​ឆ្ងាយ​ទៅៗ ទៅ​ភាគ​ខាង​លិច ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​បង្កើត​ឡើង​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ប្រវត្តិ​នៃ​ប្រជាជន​ខ្មែរ ស្រប​នឹង​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]  ។ ក៏​ដូច​ជាម​នុស្ស​ដើម​ដំបូងៗ ផ្សេង​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ដូច​ជា [[ព្យូ]] [[មន]] [[ចាម]] [[ម៉ាឡាយូ]] [[ជ្វា]] ពួក​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​រង​ឥទ្ធិពល ដោយ​ពួក​ឈ្មួញ និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឥណ្ឌា​និង​ស្រី​លង្កា ដែល​ទទួល​យក​សាសនា វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ទំនៀម​ទម្លាប់​ពួក​គេ និង​ខ្ចី​ពី​ភាសា​ពួក​គេ  ។ ខ្មែរ​ក៏​បាន​ទទួល​យក​គំនិត​[[សិវនិយម]] [[ទេវរាជ]] និង​មហាប្រាសាទ​ជា​ភ្នំ​ពិសិដ្ឋ ជា​និមិត្តរូប  ។ ទោះ​បី​ជា​[[នគរ​ចេនឡា|ពួករាជាណាចក្រខ្មែរ]] ដែល​បាន​ចម្រើន និង​សាប​រលាប​ និង​បាន​អាប់​រស្មី​នៅ​ទី​បំផុត ចំណូល​ចិត្ត​របស់​ខ្មែរ ចំពោះ​ការ​កសាង​ប្រាសាទ​នានា​ពី​ថ្ម​ទូទាំង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​នានា​របស់​ខ្លួន បាន​បន្សល់​នូវ​​បូជនីយដ្ឋាន​នានា​ នៅ​មាន​សេស​សល់​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ  ។ [[File:Khmerlladyinblackandwhite1.jpg|thumb|240px|left|ស្ត្រីខ្មែរវណ្ណៈខ្ពស់ៗនៅទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។]] ព្រះ​បាទ [[ជ័យវរ្ម័ន​ទី ២]] (គ.ស. ៨០២-៨៣០) បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​អំណាច​ខ្មែរ​រស់​រាន​ឡើង​វិញ និង​បាន​សាង​នូវ​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ សម្រាប់​ចក្រភព​អង្គរ ដោយ​ការ​ស្ថាបនា​រាជធានី​បី [[ឥន្ទ្របុរៈ (ខ្មែរ)|ឥន្ទ្របុរៈ]] [[ហរិហរាល័យ]] និង[[មហេន្ទ្របវ៌ត]]សំណល់​បុរាណវត្ថុ​ជា​ច្រើន​ក្នុង​នោះ ដែល​បង្ហាញ​ច្រើន​អំពី​សម័យ​កាល​របស់​ទ្រង់  ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ឈ្នះ​សង្គ្រាម​ក្នុង​ស្រុក​ដ៏​យូរ​យារ​មួយ ព្រះ​បាទ​ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី ១]] (បាន​សោយ​រាជ្យ គ.ស. ១០០២-១០៥០) បាន​បង្វែរ​កម្លាំង​របស់​ទ្រង់ ឆ្ពោះ​ទៅ​ខាង​កើត និង​បាន​ដាក់​រាជាណាចក្រ​មន​ទ្វារវតី ក្រោម​អំណាច​របស់​ព្រះ​អង្គ  ​។ ជា​លទ្ធផល ព្រះ​អង្គ​បាន​គ្រប់​គ្រង​លើ​ប៉ែក​ដ៏​ធំ​ជាង​គេ​នៃ​ថៃ​និង​លាវ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ដូច​គ្នា​ដែរ​ ពាក់​កណ្ដាល​ភាគ​ខាង​ជើង​នៃ​ទៀប​កោះ​ម៉ាឡាយូ  ។ សម័យ​នោះ កំលុង​ដែល​[[អង្គរ​វត្ត]]​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​អារ្យធម៌​ខ្មែរ  ។ ព្រះ​រាជាណាចក្រ​ខ្មែរ​ បាន​ក្លាយ​ជា​[[ចក្រភព​ខ្មែរ]] និង​មហាប្រាសាទ​អង្គរ បាន​ចាត់​ទុក​ថា ជា​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ខាង​បុរាណវត្ថុ ដែល​សម្បូរ​បែប​ ជាមួយ​ចម្លាក់​លៀន​ថ្ម ដែល​លំអិត​បង្ហាញ​ទិដ្ឋភាព​​វប្បធម៌​ជា​ច្រើន រួម​មាន​ឧបករណ៍​តន្ត្រី​ខ្លះៗ សេស​សល់​ជា​បូជនីយដ្ឋាន​ចំពោះ​វប្បធម៌​ខ្មែរ  ។ បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​ព្រះ​បាទ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី ២]] (គ.ស. ១១១៣-១១៥០) កម្ពុជា​បាន​ឆ្លង​កាត់​ចលាចល​រហូត​ដល់​ព្រះ​បាទ [[ជ័យវរ្ម័ន​ទី ៧]] (គ.ស. ១១៨១-១២១៨) បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​មាន​ការ​សាង​សង់​ទី​ក្រុង​ថ្មី​មួយ  ។ ព្រះ​អង្គ​គឺ​ជា​ពុទ្ធសាសនិក និង​ចំពោះ​សម័យ​កាល​មួយ ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​បាន​ក្លាយ​ជា​សាសនា​លប់​លើ​នៅ​កម្ពុជា  ។ ជា​សាសនា​រដ្ឋ​មួយ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក៏​សាសនា​នេះ ត្រូវ​បាន​សម្រប​ឲ្យ​សម​នឹង​លទ្ធិ​ទេវរាជជាមួយ​ពុទ្ធរាជការ​ជំនួស​អតីតសិវរាជ ឬ វិស្ណុរាជ  ។ [[File:Angkor-Vat.jpg|thumb|200px|left|អង្គរវត្តនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩០០]] ការ​ងើប​ឡើង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​ថៃ [[នគរ​សុខោទ័យ|សុខោទ័យ]] (គ.ស. ១២៣៨) និង[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]] (គ.ស. ១៣៥០) បាន​ហុច​លទ្ធផល​ជា​សង្គ្រាម​ស្ទើរ​តែ​មិន​ឈប់​ឈរ​ជាមួយ​ពួក​ខ្មែរ និង​បាន​ដឹក​នាំ​ឲ្យ​មាន​វិនាសកម្ម​អង្គរ​នៅ​ឆ្នាំ ១៤៣១  ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​និយាយ​ថា បាន​ទទួល​ពួក​អ្នក​ទោស ៩០.០០០ នាក់ ភាគ​ច្រើន​នៃ​អ្នក​ទាំង​នោះ ដូច​ជា​ពួក​អ្នក​របាំ និង​តន្ត្រីករ  ។<ref>Thailand 1969:151, Blanchard 1958:27</ref> សម័យ​នោះ​បន្ត​មក​ដល់​ឆ្នាំ ១៤៣២ រួម​ជាមួយ​ប្រជាជន​ខ្មែរ ​អស់​​ទ្រព្យសម្បត្តិ ក្បួន​ច្បាប់​របស់​ខ្លួន និង​ពួក​អ្នក​កាន់​វប្បធម៌​មនុស្ស គឺ​ជាមួយ​នៃ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​រហ័ស  ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៤៣៤ ព្រះ​បាទ ពញា​យ៉ាត បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ភ្នំពេញ ក្លាយ​ជា​រាជធានី​របស់​ទ្រង់ និង​អង្គរ​ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ  ។ ដោយ​សារ​ការ​ឈ្លាន​ពាន​របស់​សៀម​និង​យួន កម្ពុជា​ក៏បា​ន​អំពាវ​នាវ​ទៅ​កាន់​បារាំងសែស ដើម្បី​ឲ្យ​មាន​ការ​ការ​ពារ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៣ និង​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ខ្លួន​ជា​អាណាព្យាបាល​មួយ​របស់​បារាំងសែស​ នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៤  ។ កំលុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៨៨០ ត្រសង​គ្នា​នឹង​យួន​ខាង​ត្បូង​និង​លាវ កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ទាញ​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​សហភាព​ឥណ្ឌូចិន ដែល​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​បារាំងសែស  ។ អស់​រយៈ​ពេល​ជិត​មួយ​សតវត្ស ពួក​បារាំងសែស​បាន​ទាញ​ប្រយោជន៍​ខាង​ពាណិជ្ជកម្ម​ពី​កម្ពុជា និង​បាន​ទាម​ទារ​អំណាច​លើ​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង​ជីវភាព​សង្គម  ។ [[File:Cambodia ethnic map-en.svg|250px|right|thumb|ទី​តាំង​ជា​ទូទៅ​នៃ​ក្រុម​ជន​ជាតិ​ខ្លះ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧២  ។]] កំលុង​ពាក់​កណ្ដាល​ទី​ពីរ​នៃ​សតវត្ស​ទី​ម្ភៃ ស្ថានភាព​នយោបាយ​នៅ​កម្ពុជា បាន​ប្រែ​ជា​ច្របូក​ច្របល់  ។ ព្រះ​បាទ នរោត្តម សីហនុ (ក្រោយ​មក ព្រះ​អង្គ​បាន​ដាក់​រាជ្យ និង​មាន​គោរម​ងារ​ជា​សម្ដេច ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទៀត ឡើង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រន​វិញ) បាន​ប្រកាស​ឯករាជភាព​ប្រទេស​​កម្ពុជា​ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៩ (បាន​ទទួល​ពេញ​លេញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣) និង​បាន​ដឹក​នាំ​ប្រទេស​នេះ រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទី ១៨ មីនា ១៩៧០ នៅ​ពេល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​បាន​ទម្លាក់​ពី​ឋានៈ​ជា​ប្រមុខ​រដ្ឋ ​ដោយ​ឧត្តមសេនីយ៍ លន់ នល់ ដែល​បាន​បង្កើត​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ  ។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១៧ មេសា ១៩៧៥ [[ខ្មែរ​ក្រហម]]​ប្រល័យ​ពូជ​សាសន៍ ​ដឹក​​នាំ​ដោយ សាឡុត ស ដែល​គេ​ស្គាល់​ជាង​គេ​ដោយ​ឈ្មោះ​ក្លែង​ក្លាយ [[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បាន​មក​យក​អំណាច​ និង​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ជាក់​ស្ដែង ព្រម​ទាំង​សុខភាព សីលធម៌ ការ​អប់​រំ បរិស្ថាន​​​រូបសាស្ត្រ និង​វប្បធម៌​របស់​ពួក​គេ  ។<br /> នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៧ មករា ១៩៧៩ កង​កម្លាំង​វៀតណាម​បាន​បណ្ដេញ​ខ្មែរ​ក្រហម​ចេញ  ។ ក្រោយ​ពី​ដប់​ឆ្នាំ​ប្លាយ​នៃ​ការ​កសាង​ឡើង​វិញ​យឺតៗ ដោយ​ឈឺ​ចាប់​ជាមួយ​នឹង​ការ​ជួយ​ខាង​ក្រៅ​ស្ដួច​ស្ដើង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ សហប្រជាជាតិ​បាន​ធ្វើ​អន្តរាគមន៍​ ដែល​ហុច​ជា​លទ្ធផល​ក្នុង​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​សន្តិភាព​ប៉ារីស នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៣ តុលា ១៩៩២ និង​បាន​បង្កើត​លក្ខណៈ​ជា​ច្រើន ដល់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​សកល នៅ​ខែ ឧសភា ១៩៩៣ ដែល​ដឹក​នាំ​ដល់​ការ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី​ និង​ការ​ស្ដារ​ឡើង​វិញ​នូវ​សម្ដេច សីហនុ ឲ្យ​សោយ​រាជ្យ​ជា​​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ឡើង​វិញ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣  ។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បន្ត​គ្រប់​គ្រង​ប៉ែក​ខាង​លិច​និង​ខាង​ជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា រហូត​ដល់​ចុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៩០ នៅ​ពេល​ពួក​គេ​បាន​ចុះ​ចូល​​ទៅ​នឹង​កង​កម្លាំង​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​ ក្នុង​ការ​ដោះ​ដូរ​ចំពោះ​ការ​លើក​លែង​ទោស ឬ ការ​សម្រួល​វិញ ចំពោះ​ទី​តំណែង​មួយ​ចំនួន នៅ​ក្នុង​រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា និង​សន្តិសុខ​ខាង​ក្រៅ​រាជធានី​ដែល​នៅ​មាន​បញ្ហា  ។ ==ភូមិសាស្ត្រ និង ប្រជាសាស្ត្រ== ភាគច្រើននៃពួកខ្មែររបស់ពិភពលោករស់នៅកម្ពុជា ប្រជាជនក្នុងនោះគឺខ្មែរ៨០%។ ក៏មានប្រជាជនខ្មែរដើមកំណើតគួរឱ្យកត់សំគាល់នៅ[[ថៃ]]និង[[វៀតណាម]]ដែរ។ មានខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ភាគច្រើននៅខេត្ត[[ខេត្តសុរិន្ទ|សុរិន្ទ]] (សូរ៉េន) [[ខេត្តបុរីរម្យ|បុរីរម្យ]] (បូរីរ៉ាំ) និង[[ខេត្តសិរីសាកេត|សិរីសាកេត រឺ ស្រីសាកេត]] (ស៊ីសាកេត) នៅថៃ។ ការប៉ាន់ស្មានចំពោះចំនួនខ្មែរនៅវៀតណាម (ស្គាល់ថា[[ខ្មែរក្រោម]]) ផ្សេងគ្នាពី១,១&nbsp;លាននាក់បានផ្ដល់ដោយទិន្នន័យរដ្ឋាភិបាលដល់ទៅប្រាំពីរលាននាក់ដែលបានឧបត្ថម្ភគាំទ្រ​ដោយសហព័ន្ធខ្មែរក្រោម។<ref>{{Cite web |url=http://www.khmerkrom.org/en/culture.php?articleID=11 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-21 |archive-date=2006-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509064048/http://www.khmerkrom.org/en/culture.php?articleID=11 |url-status=dead |archivedate=2006-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060509064048/http://www.khmerkrom.org/en/culture.php?articleID=11 }}</ref> ដោយសារតែ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា]] រាប់ពាន់នាក់នៃខ្មែរឥឡូវមានលំនៅជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅសហរដ្ឋ កាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងដូចគ្នា។ ==វប្បធម៌ និង សង្គម== '''''{{main|វប្បធម៌ខ្មែរ}}''''' [[Image:Dancers angkor wat.jpg|thumb|upright|230px|ពួកអ្នករបាំខ្មែរនៅអង្គរវត្ត។]] វប្បធម៌នៃជនជាតិខ្មែរគឺដូចគ្នាសាកសមតាមរយៈលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន។ គ្រាមភាសាតាមតំបន់ជាច្រើនគង់វង្សនៅ ប៉ុន្តែអាចស្ដាប់គ្នាបានទៅវិញទៅមក។ បទដ្ឋាននេះត្រូវពឹងផ្អែកលើការនិយាយនៅភ្នំពេញ ដែលដោយសារតែស្ថានភាពទីក្រុងជាទីរួមជាតិ ដែលត្រូវបានរងឥទ្ធិពលមិនសូវច្រើនដោយឥទ្ធិពលបារាំងនិងវៀតណាមថ្មីៗនេះ។ យ៉ាងណាមិញ ភាពផ្សេងគ្នានៃភាសាខ្មែរដែលនិយាយនៅ[[បាត់ដំបង]]គឺជាតំណាងនៃការនិយាយបន្ថែមទៀតភាគច្រើននៃប្រជាជន។ គ្រាមភាសាផ្សេងទៀតគឺជា[[គ្រាមភាសាខ្មែរភាគខាងជើង]] ហៅថា ''ខ្មែរសុរិន្ទ''ដោយពួកខ្មែរ បាននិយាយដោយខ្មែរនៅថៃ និងខ្មែរក្រោមបាននិយាយដោយខ្មែរដើមកំណើតនៅ[[តំបន់ដីសណ្ដមេគង្គ]]នៅវៀតណាមដែលនៅក្បែរកម្ពុជា។ គ្រាមភាសាដែលគេបានសិក្សាតិចតួចជា[[ខ្មែរខាងលិច]] រឺ [[ខ្មែរក្រវាញ]] ត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជននៅដាច់ឆ្ងាយមួយចំនួនតូចនៅជួរ[[ភ្នំក្រវាញ]]ដែលលាតសន្ធឹងចាប់ពីកម្ពុជាដល់ថៃ។ ទោះបីបានសិក្សាតិចតួច វាក៏មានតែមួយគត់នៅរក្សាទុកប្រព័ន្ធច្បាស់លាស់មួយនៃ[[កម្ពស់សូរ (សូរវិទ្យា)|កម្ពស់សំឡេង]]ដែលមានទាំងអស់ ប៉ុន្តែបានបាត់នៅក្នុងគ្រាមភាសាដទៃទៀតក្នុងខ្មែរទំនើប។ [[File:Khmer New Year GA2010-146.jpg|thumb|left|200px|ស្ត្រីខ្មែរបានតុបតែងខ្លួនកំឡុង​[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីរបស់ខ្មែរ]]។]] ពួកខ្មែរមានជំនឿក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលត្រូវបានយកមកពីហិណ្ឌូសាសនា និងពុទ្ធសាសនា។ ខ្មែរទំនើបបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណជនជាតិរបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងជាមួយជំនឿនិងការបដិបត្តិរបស់ខ្លួនដែលផ្សំនឹងសន្ធាន្ត​នៃពុទ្ធសាសនាថេរវាទដែលមានធាតុផ្សំនៃការបូជាព្រលឹងបុព្វបុរសអ្នកស្រុក វិញ្ញាណនិយម និងគ្រូសិល្ប៍និយមរឺ[[ស្មឹងនិយម]]។<ref name="HARVARD"/> ភាគច្រើននៃពួកខ្មែររស់នៅនៅភូមិនានាតាមជនបទជាអ្នកស្រែ រឺ អ្នកនេសាទនិងជីវិតវិលវល់ក្បែរវត្តអារាម និងពិធីពុទ្ធសាសនានានាពេញមួយឆ្នាំ។ យ៉ាងណាមិញ បើសិនជាមានខ្មែរម្នាក់ឈឺ ពួកគេនឹងទៅជួប''គ្រូខ្មែរ''ជារឿយៗ (ស្មឹង/អ្នកព្យាបាល) ដែលជាអ្នក ពួកគេជឿថាអាចពិនិត្យព្យាបាលដោយព្រលឹងជាច្រើន (អ្នកតា អ្នកដូន) បានធើឱ្យមានជំងឺ និងបង្ហាញផ្លូវដើម្បីផ្គាប់ចិត្តព្រលឹងដែលអាក់អន់ចិត្ត ដោយហេតុនោះក៏ជាសះស្បើយពីជំងឺ។<ref name="MLTCAN">{{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/cambodians_khmer.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-21 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://archive.is/20070928072525/http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/cambodians_khmer.html |url-status=dead |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://archive.is/20070928072525/http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/cambodians_khmer.html }}</ref> ''គ្រូខ្មែរ''ក៏បានរៀននៅក្នុងមុខវិជ្ជាថ្នាំ និងជាញឹកញាប់បានស្វះស្វែងរករៀបចំថ្នាំសង្កូវផ្សេងៗនិងឱសថទឹក រឺ រក[[សាក់យ័ន្ត|សាក់មន្តអាគម]] ទាំងអស់នឹងដើម្បីផ្ដល់នូវរបស់មួយជាមួយវីរកម្មពិសេសនិងរារាំងព្រលឹងបិសាច រឺក៏ សំណាងអាក្រក់ជាទូទៅ។<ref name="MLTCAN"/> ជំនឿខ្មែរក៏ពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើ[[ជ្យោតិស‌៑|ហោរាសាស្ត្រ]] ជាការបន្សល់ទុកនៃហិណ្ឌូសាសនា។ អ្នកប្រាប់ពីជោគវាសនាបានហៅថា''ហោរ'' រឺ ''គ្រូទាយ''ជាភាសាខ្មែរ ត្រូវបានគេប្រឹក្សាជារឿយៗមុនពេលព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ ដូចជាការជ្រើសរើសប្ដីប្រពន្ធ ការចាប់ផ្ដើមនូវដំណើរសំខាន់ រឺ ការរកស៊ី កំណត់ថ្ងៃសម្រាប់រៀបការ និងកំណត់ទីតាំងសមរម្យដើម្បីការកសាងសំណង់ថ្មី។ [[File:Sisowath of Cambodia court ladies.jpg|thumb|230px|right|ពួកស្រីស្នំនៃព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]។]] ពេញមួយឆ្នាំ ខ្មែរប្រារព្ធពិធីបុណ្យជាច្រើន ភាគច្រើនសាសនា រឺ ព្រលឹង ភាគខ្លះក្នុងនោះក៏ត្រូវបានសង្កេតផងដែរ ថាជា[[ថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈនៅកម្ពុជា|ថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈ]]។ ពីរដែលសំខាន់បំផុតគឺ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ]] និង[[ភ្ជុំបិណ្ឌ]] (ថ្ងៃបុព្វបុរស)។ [[ប្រតិទិនពុទ្ធសាសនា]]ខ្មែរត្រូវបានគេបែងចែកជា១២ខែជាមួយឆ្នាំថ្មីតាមបែបប្រពៃណីដែលចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទីមួយ​នៃ''ខែចែត្រ'' ដែលត្រូវនឹង[[ព្រះចន្ទថ្មី]]ទីមួយនៃថ្ងៃ១៣មេសាក្នុងប្រតិទិនលោកខាងលិច។ យ៉ាងណាមិញ ការប្រារព្ធធ្វើនាសម័យទំនើបនេះត្រូវបានធ្វើបមាណីយកម្មឱ្យត្រូវជាមួយថ្ងៃ១៣មេសា។ [[វប្បធម៌ខ្មែរ]]បានជះឥទ្ធិពលដល់[[វប្បធម៌ថៃ]]និង[[វប្បធម៌លាវ|លាវ]]និងត្រឡប់មកវិញ។ ពាក្យកម្ចីខ្មែរជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញក្នុង[[ភាសាសៀម]] និង[[ភាសាលាវ|លាវ]] និងពាក្យកម្ចីសៀមនិងលាវជាច្រើនក៏ត្រូវបានគេរកឃើញក្នុងភាសាខ្មែរដែរ។ [[អក្សរថៃ|អក្ខរក្រមថៃ]]ត្រូវបានយកមកពី[[អក្សរខ្មែរ|អក្ខរក្រមខ្មែរ]] ដែលជាលំដាប់ ត្រូវបានដកចេញពី[[អក្សរបល្លវៈ]]នៅឥណ្ឌាខាងត្បូង។ ==សូមមើលផងដែរ== * [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]] * [[អាណាចក្រខ្មែរ]] * [[ខ្មែរលើ]] * [[បញ្ជីក្រុមជនជាតិនៅវៀតណាម]] * [[ខ្មែរខាងជើង]] ==ឯកសារយោង== # [[បិនចាមិន វ៉ខខឺរ (អ្នកនិពន្ធ)|បិនចាមិន-វ៉ខខឺរ]] ''ចក្រភពអង្គរ: ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា'' ស៊ិហ្គណេតប៉្រិស ខាល់ឃូត្តា ១៩៩៥។ settings ===កំណត់=== {{reflist}} settings ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== * [http://www.khmerstudies.org/ មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា] * [http://www.tamtofi.com/communities/cambodia/khmers-72/ The Khmers via Tamtofi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716191851/http://www.tamtofi.com/communities/cambodia/khmers-72/ |date=2011-07-16 }} {{ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជាតាមអំបូរភាសា}} {{ក្រុមជនជាតិនៅថៃ}} {{ក្រុមជនជាតិនៅវៀតណាម}} [[Category:ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា]] 7al1ezhui208mjkx0d09wpnt13pkgvy 0 36885 335828 285012 2026-05-25T09:46:16Z BVN9999 51165 add references 335828 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #269721;" colspan="3"| === '''<big>បណ្ឌិត សាម អ៊ីន</big>''' === |- style="text-align:center;" |colspan="3"| |- style="text-align:center;" !style="background: #269721;" colspan="3"|ព័ត៌មាន​មួយ​ចំនួន |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''ឈ្មោះ''' |colspan="2"|បណ្ឌិត សាម អ៊ីន |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃ​ខែឆ្នាំ​កំណើត''' |colspan="2"|១៥ ខែវិច្ចិកា​ ១៩៧២ |- style="vertical-align:top;" |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុក​កំណើត''' |colspan="2"|ឃុំរការ ស្រុកពារាំង ខេត្តព្រៃវែង |- style="vertical-align:top;" |'''តួនាទី''' |colspan="2"|សហស្ថាបនិកគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន |- style="vertical-align:top;" |'''ចេះភាសា''' |colspan="2"|អង់គ្លេស អាល្លឺម៉ង់ |- style="vertical-align:top;" |'''គណបក្ស''' |colspan="2"|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន |- style="vertical-align:top;" |'''គេហទំព័រ''' |colspan="2"|http://realsaminn.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180303074141/http://www.realsaminn.com/ |date=2018-03-03 }} |} =='''១. កុមារភាព និងការរៀនសូត្រ [1972 – 1989]'''== លោកកើតនៅឆ្នាំ ១៩៧២ ឃុំរការ ស្រុកពារាំង ខេត្តព្រៃវែង ក្នុងគ្រួសារមួយដែល​ឪពុកមានឈាមជ័រមកពី​ត្រកូល​ជាអ្នក​ជំនួញ និងម្តាយមានឈាមជ័រមកពីត្រកូលជាកសិករ។ នាពេលនោះ សង្គ្រាមសុីវិល​បាន​ចាប់ផ្តើម​​ឆាបឆេះ​ក្នុងប្រទេស​កម្ពុជា​។ លោកចាប់បាន​បទពិសោធន៍​ខ្លះៗ​នៃជីវិត​កុមារភាព​ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ('''១៩៧៥''' ដល់ '''១៩៧៩''') ដែលពេលនោះ​លោក​ត្រូវធ្វើការ​​ខ្លះៗក្នុងក្រុមកុមារ ដូចជាកើបលាមកគោ ក្របី សម្រាប់ធ្វើជី។ ក្រោយការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម គ្រួសារលោកបានមករស់នៅភ្នំពេញ។ លោកបានចូលសិក្សា​នៅ​សាលាសន្ធរម៉ុក ('''១៩៨០''' ដល់ '''១៩៨៦''') និងក្រោយមកទៀត​រៀននៅសាលា​​បាក់ទូក ('''១៩៨៧''' ដល់ '''១៩៨៩''') ​ដោយសារ​បានជាប់​ជា​សិស្សពូកែ​គណិតវិទ្យាប្រចាំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ។ =='''២. ការសិក្សានៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ [1990 – 2002]'''== ដោយសារតែបានជាប់ជាពិសេស​ពូកែទូទាំងប្រទេស​ផ្នែកគណិតវិទ្យា លោកបានជាប់​អាហា​រូបករណ៍ទៅរៀន​នៅប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​ផ្នែករុក្ខកម្ម (វិទ្យាសាស្រ្តព្រៃឈើ) នៅឆ្នាំ '''១៩៩០'''។ នៅឆ្នាំ '''១៩៩៧''' បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិតនៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​បច្ចេកវិទ្យា​ដ្រេសដិន [University of Technology Dresden] លោកបានត្រលប់មកស្រុកខ្មែរ និងធ្វើការ​ជាមួយ​អង្គការអភិវឌ្ឍន៍​អាល្លឺម៉ង់ GTZ ចំនួន ១ ឆ្នាំកន្លះ ហើយក៏ត្រលប់ទៅបន្តការសិក្សាចប់​ថ្នាក់បណ្ឌិត​ផ្នែក​នយោបាយ​ព្រៃឈើនៅអាល្លឺម៉ង់វិញរហូតដល់ឆ្នាំ '''២០០២'''។ ការសិក្សាថ្នាក់អនុបណ្ឌិត និងបណ្ឌិត មានការ​គាំទ្រអាហារូបករណ៍ពីអង្គការរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ (Deutscher Akademischer Austausch Dienst, DAAD)។ =='''៣. បទពិសោធន៍ការងារសង្គម [2003 – 2014]'''== ដោយដឹងច្បាស់ក្នុងខ្លួនថា លោកស្រឡាញ់ស្រុកកំណើតខ្លាំង និងមិនអាចរស់នៅស្រុក​គេដោយរីករាយ និងមាន​មោទនភាព​បាន លោកបានសម្រេចចិត្តវិលមករស់នៅ និងធ្វើការនៅ​ស្រុកខ្មែរវិញនៅដើមឆ្នាំ '''២០០៣'''។ ដោយមានការ​គាំទ្រពី​អង្គការ​សាសនាអាល្លឺម៉ង់​ (Evangelischer Entwicklungsdient, EED) ​លោកបានចូលបម្រើការងារ នៅអង្គការលូថេរ៉ាន​បម្រើ​ពិភពលោក​ (Lutheran World Federation, LWF) ប្រចាំនៅកម្ពុជា។ អង្គការ LWF បានបំពេញបេសកកម្មជួយប្រជាពលរដ្ឋ​កម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ '''១៩៨០''' ជាពិសេសធ្វើការ លើជំនួយមនុស្សធម៌ និងលើកកំពស់ជីវភាព​រស់នៅប្រជាពលរដ្ឋក្រីក្រនៅជនបទ ព្រមទាំងលើកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពីសិទ្ធិមនុស្ស។ លោកពេញចិត្តនឹងការងារនៅទីនេះ ដោយមើលឃើញពីផលប៉ះពាល់ជាវិជ្ជមានដល់ជីវភាព​របស់ប្រជាពលរដ្ឋនៅជនបទ និងបរិយាកាសការងារល្អប្រសើរដោយសារតែមានអ្នកដឹកនាំល្អ។ លោកទទួលបានការចូលចិត្តពីសហការីដទៃទៀត និងការពេញចិត្តពីអ្នកដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ជាពិសេស លោក David Mueller ជាប្រធានអង្គការ។ ការងាររបស់លោកចេះតែបន្តទៅមុខដោយរីករាយ និងជោគជ័យ ព្រមទាំងទទួលបានតួនាទីទទួលខុសត្រូវកាន់តែខ្ពស់ជាបន្តបន្ទាប់ ជាអនុប្រធាន​កម្មវិធី ប្រធានកម្មវិធី និងអនុប្រធានប្រចាំប្រទេសរហូតដល់ឆ្នាំ '''២០១០'''។ ពេលដែលអង្គការ LWF ធ្វើជាតូបនីយកម្មជាផ្លូវការចាប់ពីដើមឆ្នាំ '''២០១១''' ដោយក្លាយជា​អង្គការ​ក្នុងស្រុកមានឈ្មោះថា ជីវិតថ្លៃថ្នូរ (Life With Dignity, LWD) ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលបាន​ជ្រើសរើសលោកជានាយកប្រតិបត្តិ ដែលដឹកនាំក្រុមការងារមួយមានគ្នាសរុបប្រមាណជាង ២០០ នាក់ ក្នុងការបន្តបេសកកម្មជួយប្រជាពលរដ្ឋងាយរងគ្រោះនៅក្នុងខេត្តចំនួនបួន គឺ កំពង់ស្ពឺ កំពង់ឆ្នាំង បាត់ដំលោក និងពោធិ៍សាត់។ ថវិកាប្រចាំឆ្នាំរបស់អង្គការ LWD មានប្រមាណ ៤ ទៅ ៥ លានដុល្លារ​អាមេរិកក្នុង ១ ឆ្នាំ។ លោកបំពេញការងារជានាយកប្រតិបត្តិដែលមានអណត្តិ ៤ ឆ្នាំរហូតដល់ចុងឆ្នាំ ២០១៤។ ក្នុងពេលនោះ លោកក៏បានបម្រើជាប្រធាន អនុប្រធាន និងសមាជិករបស់ក្រុមប្រឹក្សាភិបាល​អង្គការមួយចំនួនផងដែរ ដូចជា MLUP BAITONG, CCC, DPA និង CCBEN។ លោកបានទទួល​ពានរង្វាន់​ភាពជាអ្នកដឹកនាំអាស៊ានលើវិស័យអភិវឌ្ឍន៍ជនបទ និងកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រ ផ្តល់ជូនដោយអគ្គលេខាធិការដ្ឋានអាស៊ាន ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៣។ =='''៤. ការចូលរួមការងារនយោបាយ [2014 – បច្ចុប្បន្ន]'''== នៅឆ្នាំ '''២០១៣''' លោកចាប់ផ្តើមមានចំណាប់អារម្មណ៍រឿងនយោបាយកាន់តែខ្លាំង ជាពិសេស ការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ '''២០១៣''' និងព្រឹត្តិការណ៍តវ៉ា និងទាមទារក្រោយការបោះឆ្នោត។ លោកបាន​ចូលរួមប្រជុំជាមួយអង្គការដែលធ្វើការលើរឿងបោះឆ្នោត និងឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។ លោកចាប់ផ្តើម​មានទំនាក់ទំនងការងារខ្លះៗជាមួយ លោក យ៉េង វីរៈ ដែលកាលនោះគាត់ជានាយកអង្គការ​អប់រំច្បាប់សម្រាប់សហគមន៍ (CLEC) លោក គុល បញ្ញា នាយកអង្គការខុមហ្វែល។ល។ ក្រោយមកទៀត លោកក៏បានជួប និងចូលរួមខ្លះជាមួយក្រុម លោក យ៉ង សាំងកុមារ លោក កែម ឡី លោក ប៉ា ងួនទៀង ដែលក្រុមគាត់មានច្រក​ផ្តល់យោបល់ ផ្តល់គំនិតដល់ថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង។ ក្រុមនេះបាន​ផ្តល់គំនិតឲ្យថ្នាក់ដឹកនាំ​គណបក្សសង្រ្គោះជាតិរៀបយុទ្ធសាស្រ្តដើម្បីការផ្លាស់ប្តូរ​ដោយសន្តិភាព ដោយប្រើសារ​នយោបាយវិជ្ជមាន កុំញុះញង់ កុំប្រមាថ កុំសងសឹក កុំគុំគួន និងស្នើសុំឲ្យគណបក្ស​ប្រឆាំងកែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងផ្តល់គម្រូល្អជាគណបក្សដែលមានប្រជាធិបតេយ្យ​ផ្ទៃក្នុង។ ដោយមានការ​ខកចិត្តចំពោះការធ្វើមិនដឹងមិនឮរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំងចំពោះ​គំនិតយោបល់ ក្រុមការងារយើងក៏ចាប់ផ្តើមមានគំនិតលោក្កើតជាបណ្តាញសង្គមដើម្បីផ្សព្វផ្សាយ​អំពីគោលការណ៍​ប្រជាធិបតេយ្យដល់ប្រជាពលរដ្ឋ និងតស៊ូមតិឲ្យអ្នកនយោបាយកែទម្រង់​គណបក្ស​​ឲ្យមាន​​​លក្ខណៈ​ប្រជាធិបតេយ្យផ្ទៃក្នុង។ បណ្តាញសង្គម '''ខ្មែរដើម្បីខ្មែរ''' ក៏ចាប់កំណើតឡើងពីចុងឆ្នាំ ២០១៤ ដោយមានការចូលរួមដឹកនាំពីលោក បណ្ឌិត កែម ឡី បណ្ឌិត យ៉ង សាំងកុមារ លោក យ៉េង វីរៈ លោក ប៉ា ងួនទៀង លោក (សាម អុីន) និងបញ្ញវន្តមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite web |title=បណ្ឌិត សាម អ៊ីន ចេញពីបក្សមូលដ្ឋាន ហើយបង្វែរទិសដៅទៅរករដ្ឋាភិបាល |url=https://thmeythmey.com/detail/125355 |access-date=2026-05-25 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> យើងបានធ្វើការជួប​ប្រជុំជាមួយប្រជាពលរដ្ឋនៅភ្នំពេញ និងតាមបណ្តាខេត្តមួយចំនួន ជជែកពិភាក្សាអំពី​គោលការណ៍​​ប្រជាធិបតេយ្យ និងប្រជាធិបតេយ្យ​ផ្ទៃក្នុងបក្ស។ ដោយយល់ឃើញថា មិនអាចជំរុញឲ្យមានការកែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងគណបក្សនយោបាយបាន តាមរយៈចលនាបណ្តាញសង្គម ខ្មែរដើម្បីខ្មែរ យើងក៏បានសម្រេចចិត្ត ដោយមានការយល់ព្រម​ពីអ្នកដឹកនាំមូលដ្ឋានមួយចំនួន លោក្កើតជាគណបក្សនយោបាយដែលផ្តល់គំរូឈានមុខ ប្រជាធិបតេយ្យផ្ទៃក្នុងបក្ស។ '''គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន''' ក៏បានកើតជារូបរាងឡើង​ជាផ្លូវការ​នៅថ្ងៃទី ២ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០១៥។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=លោកសាម អ៊ីនមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋានម្នាក់ទៀតសម្រេចចាកចេញពីបក្ស - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/123665-809.html |access-date=2026-05-25 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ទស្សនៈកូនខ្មែរ៖ លោក សាម អ៊ីន ថា «ដេកផ្ទះ ឈ្នះឯង» ជាកំហុសនយោបាយធ្ងន់ធ្ងររបស់ សម រង្ស៊ី! (Video inside) |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/88553-2018-06-01-09-30-45.html |access-date=2026-05-25 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref><br> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ '''២០១៣''' មក លោកចាប់ផ្តើមមានអារម្មណ៍ថាការងារជាមួយអង្គការមិនមែន​រដ្ឋាភិបាលអាចជួយមនុស្សបានមួយចំនួន តែមិនអាចលោកអោយមានការផ្លាស់ប្តូរជាដុំកំភួនសម្រាប់​ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងប្រទេសទេ។ ដោយចង់ឃើញប្រទេសកម្ពុជាមានប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ​ជឿនលឿនដូចគេ មានអភិបាលកិច្ចល្អ និងប្រទេសជាតិមានភាពថ្លៃថ្នូរ លោកគិតថា មានតែចូលរួម ក្នុងវិស័យនយោបាយទេ ទើបអាចជួយលោក្កើតរឿងទាំងនេះបាន។ ដោយមានការចាប់អារម្មណ៍​រឿង​នយោបាយផង លោកក៏សម្រេចចិត្តឈប់បន្តបេសកកម្មជាមួយអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល ក្រោយចប់អណត្តិជានាយកប្រតិបត្តិរបស់ LWD នាចុងឆ្នាំ ២០១៤។​ លោកចាប់ផ្តើមចូលរួម​សកម្មជាមួយបណ្តាញសង្គម ខ្មែរដើម្បីខ្មែរ និងក្រោយមកជាប់ឆ្នោតជា អគ្គលេខាធិការ របស់គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យមូលដ្ឋាន ចាប់តាំងពីថ្ងៃបង្កើតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ == '''ឯកសារយោង''' == {{reflist}} nsz8w6qtrxvmgi57rcaellkpkh47sy8 0 39227 335797 328830 2026-05-24T12:05:31Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ឃុំឫស្សីលក]] ទៅ [[ឃុំឬស្សីលក]] 328830 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកជីក្រែង ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៨ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០៤១០០១ |[[ភូមិសំរោងកញ្ចោច]] |Samraong Kanhchaoch |- |១៧០៤១០០២ |[[ភូមិបឹង]] |Boeng |- |១៧០៤១០០៣ |[[ភូមិស្ពានតូច]] |Spean Touch |- |១៧០៤១០០៤ |[[ភូមិយាង]] |Yeang |- |១៧០៤១០០៥ |[[ភូមិឬស្សីលក|ភូមិប្ញស្សីលក]] |Ruessei Lok |- |១៧០៤១០០៦ |[[ភូមិទទឹងថ្ងៃ]] |Totueng Thngai |- |១៧០៤១០០៧ |[[ភូមិក្រូច]] |Kroch |- |១៧០៤១០០៨ |[[ភូមិត្រពាំងរុន]] |Trapeang Run |} cvazq91do40p8vkr4lgdkg1gogcxni6 335799 335797 2026-05-24T12:06:07Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 335799 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' ជាដែនរដ្ឋបាលស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកជីក្រែង ]] [[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០៨ ភូមិ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដភូមិ ! ភូមិ ! អក្សរឡាតាំង |- |១៧០៤១០០១ |[[ភូមិសំរោងកញ្ចោច]] |Samraong Kanhchaoch |- |១៧០៤១០០២ |[[ភូមិបឹង]] |Boeng |- |១៧០៤១០០៣ |[[ភូមិស្ពានតូច]] |Spean Touch |- |១៧០៤១០០៤ |[[ភូមិយាង]] |Yeang |- |១៧០៤១០០៥ |[[ភូមិឬស្សីលក]] |Ruessei Lok |- |១៧០៤១០០៦ |[[ភូមិទទឹងថ្ងៃ]] |Totueng Thngai |- |១៧០៤១០០៧ |[[ភូមិក្រូច]] |Kroch |- |១៧០៤១០០៨ |[[ភូមិត្រពាំងរុន]] |Trapeang Run |} mu3k0eeloikwdu274orlp5g0xf4v9eh 0 39428 335829 226886 2026-05-25T09:52:07Z BVN9999 51165 ថែមឯកសារយោង 335829 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" !style="background: #123456;" colspan="3"|<p style="font-family:Khmer OS Battambang; font-size:22pt; color:yellow; text-shadow: 2px 1px red;>{{pagename}}</p> |- style="text-align:center;" |colspan="3"|<b>[[ឯកសារ:Image.jpg|thumb|100px|រូបភាព]]</b> |- style="text-align:center;" !style="background: #ABCDEF;" colspan="3"|ជីវប្រវត្តិសង្ខេប |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:top;" |'''នាម​ពេញ''' |colspan="2"|{{pagename}} |- style="vertical-align:top;" |'''រហស្សនាម''' |colspan="2"|កវីខ្លុយដៃមាត់ទិព្វ |- style="vertical-align:top;" |'''សញ្ជាតិ''' |colspan="2"|{{KHM}} |- style="vertical-align:top;" |'''អាជីព''' |colspan="2"| * * |- style="vertical-align:top;" |'''ស្នាដៃ''' |colspan="2"| *[[ខ្យល់បក់ពីត្បូង]] *[[រលឹមស្រិចៗ]] *[[នែប្រាប់អោយត្រង់]] *[[ចំប៉ាផ្សារលើ]] *[[ស្ដាយក្លិនដែលឃ្លាត]] *[[ភូមិក្រាំងដីមាស]] *[[បុផ្ផាមាសស្នេហ៍]] *[[លឺគេងថាបងមក]] *[[បងចេះតែទ្វីស]] *[[រសៀលគងភ្នំ]] * [[ញញឹមៗ]] |- style="vertical-align:top;" |'''បទចម្រៀងរបស់លោក''' |colspan="2"| *[[ស្ទឹងរមាស]] *[[សំបុត្រគ្មានខ្លឹមសារ]] *[[ម៉ាលីដួងជីវិតបង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត''' |colspan="2"|{{birth date and age|1944|04|04| df=dd |MM |yyyy}} |- style="vertical-align:top;" |'''ថ្ងៃទទួលមរណភាព |colspan="2"| {{Start date and age|2004|02|02|df=yes}} {{age|2003|02|02}} ឆ្នាំ |- style="vertical-align:top;" |'''ទទួលមរណភាពដោយសារ''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''ស្រុកកំណើត''' |colspan="2"| * [[ភូមិរមាស]] [[ឃុំចោងម៉ោង]] [[ស្រុកទឹកផុស]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * [[ភូមិរមាស]] បច្ចុប្បន្នត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុង [[ឃុំតាំងក្រសាំង(ស្រុកទឹកផុស)|ឃុំតាំងក្រសាំង]] [[ស្រុកទឹកផុស]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ឪពុក''' |colspan="2"|[[យិន កណ្ដៀង]] |- style="vertical-align:top;" |'''ម្តាយ''' |colspan="2"|[[ប៉ុណ្ណា រី]] |- style="vertical-align:top;" |'''ភរិយា''' |colspan="2"| |- style="vertical-align:top;" |'''បុត្រ''' |colspan="2"| |} == កុមារភាព == កាលពីកុមារភាពលោក {{pagename}}<ref>{{Cite web |title=យិន ឌីកាន – បណ្ណាល័យអេឡិចត្រូនិចខ្មែរ |url=https://www.elibraryofcambodia.org/singer/%E1%9E%99%E1%9E%B7%E1%9E%93-%E1%9E%8C%E1%9E%B8%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93/ |access-date=2026-05-25 |website=www.elibraryofcambodia.org}}</ref> សិក្សានៅឯ បឋមសិក្សារមាស លុះដល់ចម្រើនវ័យមិនបានប៉ុន្មានផងឪពុកលោកដែលជាមន្ត្រីយោធាស័ក្ដិ២ បានលាឈប់ពីការងារ រួចឪពុកលោកក៏ផ្លាស់ទីលំនៅពីភូមិកំណើតមករស់នៅភ្នំពេញ រួចក៏សាងភ្នួសជាព្រះសង្ឃ គង់នៅ [[វត្តបុទមបតី]] ដែលគ្រានោះមានលោក{{pagename}} មកស្នាក់នៅទីនោះដែលដើម្បីរៀនសូត្រនៅក្នុងវត្តនេះ ពេលទំនេរពីការសិក្សា និងកិច្ចការងារវត្តលោក {{pagename}} បានដើរកាន់ចានស្រាក់ធ្វើជាកូនសិស្សលោក ជាមួយឪពុកដែលនិមន្តបិណ្ឌបាតតាមភូមិនៃរាជាធានីភ្នំពេញ៕ == សិល្បះ == លោក {{pagename}} មានចំណង់ចំណូលចិត្តខាងសិល្បះតាំងពីក្មេងមក លុះបានមករស់នៅវត្តជាមួយឪពុក(ព្រះសង្ឃ) លោកក៏មានពេលរៀនភ្លេង។ នៅទសវត្សទី៥០ លោកបានប្រឡងចូលរៀនភ្លេងនៅសាលាវិចិត្រសិល្បះ(សាកលវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បះ) ពេលរៀនលោកស្រឡាញ់ឧបរណ៍តន្ត្រី [[ខ្លុយ]] ជាគេ រួចលោកក៏ចាប់ផ្ដើមជ្រើសយកឧបករណ៍ខ្លុយដៃជាឧបករណ៍សំរាប់រៀន និងតន្ត្រី។ នៅសាលាលោករៀនផ្លុំខ្លុយដៃផង និងរៀនតែងនិពន្ធផង។ វេលាកន្លងផុតទៅ ៤ឆ្នាំនៃការសិក្សារបស់លោកនៅសាវិចិត្រសិល្បះ ដោយខិតខំសិក្សាក្រេបយកចំណេះវិជ្ជាពី គ្រូដែលជាជនជាតិខ្មែរ និងបរទេសផង លោកក៏បានក្លាយជាគ្រូភ្លេងនៅសាលាវិចិត្រសិល្បះនោះទៅដែលបារាំងហៅថា Professeur Monitor Music<ref>{{Citation|title=យិន ឌីកាន, សុខ សុខុម, ឃុន វណ្ណា & ស៊ីន ច័ន្ទឆាយា - ក្បត់ព្រោះខ្ញុំក្រ|url=https://tidal.com/album/520331006|date=2026-04-30|accessdate=2026-05-25|language=en}}</ref> បន្ទាប់មកលោកក៏ឰសិក្សាបន្ត៣ឆ្នាំដើម្បីមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះខាងតន្ត្រីនោះ ក្រោយពីចប់ការសិក្សា៣ឆ្នាំលោកបានក្លាយ សាស្ត្រាចារ្យតន្ត្រី ដែលបារាំងហៅថា Professeur de musique ពេលនោះប្រាក់ខែលោកក៏ទទួលបានច្រើនគួរសម ឆ្លៀតពេលពីការបង្រៀនភ្លេង លោកក៏ដើរប្រលូកនៅក្នុងវិស័យសិល្បះ ដោយធ្វើជាអ្នកចម្រៀងផង និពន្ធផង និងលេងឧបករណ៍ខ្លុយដែលរបស់លោកផង។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} 5r99son9vgits0rbx5zrcpaqcpxmzm8 0 40374 335831 332080 2026-05-25T11:20:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335831 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = ''Deutsches Reich'' |conventional_long_name = រជ្ជៈអាល្លឺម៉ង់ |common_name = សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា |p1 = ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ |flag_p1 = Flag of Germany (1867–1919).svg |s1 = អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី |flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg |image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg{{!}}border |flag_type = '''[[ទង់ជាតិអាល្លឺម៉ង់#សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា (១៩១៨–១៩៣៣)|ទង់ជាតិ]]'''<br/>(១៩១៨–១៩៣៣) |flag_type_article = ទង់ជាតិអាល្លឺម៉ង់#សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា (១៩១៨–១៩៣៣) |image_coat = Wappen_Deutsches_Reich_(Weimarer_Republik).svg |symbol_type = '''[[វរលញ្ឆករអាល្លឺម៉ង់#សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា|វរលញ្ឆករ]]'''<br/> (១៩១៩–១៩២៨) |symbol_footnote = |national_anthem = [[ចម្រៀងនៃអាល្លឺម៉ង់|Deutschlandlied]]"<br />("ចម្រៀងនៃអាល្លឺម៉ង់")<br/>[[File:Deutschlandlied (old recording).oga|center]] |image_map = Weimar Republic 1930.svg |image_map_caption = ផែនទីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ |image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg |image_map2_caption = [[រដ្ននៃសាធារណរដ្ឋវៃម៉ា|រដ្ឋក្នុងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៥ (ទឹកដីព្រុសត្រូវបានបង្ហាញក្នុងពណ៌ខៀវ) |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៊ែរឡាំង]] | official_languages = [[ភាសាអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] | common_languages = {{hidden|'''ក្រៅផ្លូវការ៖'''|[[ភាសាអាល្លឺម៉ង់ក្រោម|អាល្លឺម៉ង់ក្រោម]] [[ភាសាប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] [[ភាសាលីមបួក|លីមបួក]] [[ភាសហ្វ្រីសុង|ហ្វ្រីសុង]] [[ភាសាដាណឺម៉ាក|ដាណឺម៉ាក]] [[ភាសាសូរ៉ាប|សូរ៉ាប]] [[ភាសាស៊ីនទីរ៉ូម៉ានី]] [[ភាសាហ្រ្វីស៊ាន]] [[ភាសាលីទុយអានី|លីទុយអានី]] [[ភាសាយីឌីស|យីឌីស]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} |religion = ជំរឿនឆ្នាំ១៩២៥៖<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=2016-08-09 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser, and Anselm Faust. Munich: Verlag C.H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * ៦៤.១% [[ប្រូតេស្តង់]] ([[លទ្ធិលូទែរ|លូទែរ]] [[លទ្ធិកាល់វីន|កាល់វីន]] [[ព្រះសហគមន៍រួបរួម និងបង្រួបបង្រួម|បង្រួបបង្រួម]]) * ៣២.៤% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]] * ០.៩% [[ប្រវត្តិជនជាតិជ្វីហ្វនៅអាល្លឺម៉ង់|ជ្វីហ្វ]] * ២.៦% សាសនាផ្សេងៗទៀត}} |government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សហព័ន្ធនិយម|សហព័ន្ធ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]] *ក្រោមអំណាចក្រឹត្យប្រធានាធិបតី (១៩៣០–១៩៣៣) |title_leader = [[ប្រធានាធិបតីអាល្លឺម៉ង់ (១៩១៩–១៩៤៥)|ប្រធានាធិបតី]] |year_leader1 = {{nobold|១៩១៩–១៩២៥ }} |leader1 = [[ហ្វ្រីឌ្រិច អ៊ីប៊ឺត]] |year_leader2 = {{nobold|១៩២៥–១៩៣៣}} |leader2 = [[ផោល វន ហ៊ីនដិនប៊ួក]] |title_deputy = [[អធិការបតីអាល្លឺម៉ង់#សាធារណរដ្ឋវៃម៉ា|អធិការបតី]] |year_deputy1 = {{nobold|១៩១៨ {{smaller|(ដំបូង)}}}} |deputy1 = [[ហ្វ្រីឌ្រិច អ៊ីប៊ឺត]] |year_deputy2 = {{nobold|១៩៣៣ {{smaller|(ក្រោយ)}}}} |deputy2 = [[អាដុល ហ៊ីត្លែរ]] |era = [[សម័យអន្តរសង្គ្រាម]] | event_start = [[ការប្រកាសសាធារណរដ្ឋនៅអាល្លឺម៉ង់|ប្រកាស]] | date_start = ៩ វិច្ឆិកា | year_start = ១៩១៨ | event1 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញវ៉ៃម៉ា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | date_event1 = ១១ សីហា ១៩១៩ | event2 = ទទួលចូល[[សង្គមប្រជាជាតិ]] | date_event2 = ៨ កញ្ញា ១៩២៦ | event3 = [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា|ប្រកាសក្រឹត្យអំណាច]] | date_event3 = ២៩ មីនា ១៩៣០<ref name="ThomasAdam"/> | event3 = {{nowrap|[[អាដុល ហ៊ីត្លែរ|ហ៊ីត្លែរ]]ឡើងកាន់អំណាច}} | date_event3 = ៣០ មករា ១៩៣៣ | event4 = {{nowrap|[[ក្រឹត្យអគ្គិភ័យរជ្ជវិមាន|ក្រឹត្យអគ្គិភ័យសភា]]}} | date_event4 = ២៨​ កុម្ភៈ ១៩៣៣ | event_end = [[ច្បាប់ផ្ទេរអំណាចឆ្នាំ១៩៣៣|ច្បាប់ផ្ទេរអំណាច]] | date_end = ២៣ មីនា | year_end = ១៩៣៣<ref>{{cite web |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=William L. |last=Hosch |date=March 23, 2007 |work=Britannica Blog |access-date=2017-03-30 |archivedate=មីនា 11, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=23 March 2013 |website=DW.com |access-date=2017-03-30}}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Mason |first=K.J. |publisher=McGraw-Hill |year= |isbn= |location= |pages= }}</ref> |legislature = [[ប្រព័ន្ធទ្វេសភា|ទ្វេសភា]] |house1 = [[វ៉ៃកស្ត្រាត|រជ្ជក្រុមប្រឹក្សា]]'' |type_house1 = |house2 = ''[[រ៉ៃកស្តាក (វ៉ៃម៉ា)|រជ្ជសភា]]'' |stat_year1 = ១៩២៥<ref>{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |accessdate=26 April 2007}}</ref> |stat_area1 = 468787 |stat_pop1 = ៦២,៤១១,០០០ | population_density_km2 = 133.129 |currency = {{Unbulleted list|item_style=white-space: nowrap | {{smaller|១៩១៩–២៣}} [[ផាភីយែរម៉ាកអាល្លឺម៉ង់|"ផាភីយែរម៉ាក" (ℳ)]] | {{smaller|១៩២៣–៣៣}} [[រ៉ែនធិនម៉ាក]] | {{smaller|១៩២៤–៣៣}} [[រ៉ៃកស្មាក|រ៉ៃកស្មាក (ℛℳ)]]}} |footnotes = {{notelist}} |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=|today=}} '''សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា''' ([[ភាសាអាល្លឺម៉ង់]]៖ ''Weimarer Republik'') គឺជាសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលរដ្ឋប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានប្រែក្លាយពី[[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់|រដ្ឋរាជានិយម]]មក[[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដោយចាប់ផ្ដើមពីថ្ងៃទី១៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៣។ រដ្ឋនេះមានឈ្មោះផ្លូវការថា​ '''រជ្ជៈអាល្លឺម៉ង់''' (''Deutsches Reich'') ហើយនិងមានឈ្មោះដែលសមីខ្លួនបានប្រកាសមួយទៀតគឺ '''សាធារណរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់''' (''Deutsche Republik'') ប៉ុន្តែឈ្មោះទីពីរនេះគឺមិនមានគេទទួលស្គាល់នោះឡើយ។ ចំពោះឈ្មោះក្រៅផ្លូវការនៃរដ្ឋនេះវិញគឺមានប្រភពចេញពីទីក្រុង[[វ៉ៃម៉ា]] ដែលជាទីអាសនៈនៃ[[សភាធម្មនុញ្ញ]]នៃរបបមួយនេះ។ នៅក្នុងភាសាដទៃៗក៏ដូចជាភាសាខ្មែរផងដែរ សាធារណរដ្ឋមួយនេះច្រើនគេហៅសាមញ្ញៗថា "អាល្លឺម៉ង់" ខណៈឈ្មោះថា "សាធារណរដ្ឋវ៉ែម៉ា" នោះវិញ (លើកឡើងដំបូងដោយ[[អាដុលហ្វ៍ ហ៊ីទ្លែរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩) ត្រូវបានគេនិយមប្រើចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ មក។ សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ាមានរដ្ឋាភិបាលដឹកនាំផ្អែកលើ[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]]។ នៅដំណាច់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] (១៩១៤–១៩១៨) សេដ្ឋកិច្ច សង្គម និង​យោធាអាល្លឺម៉ង់ស្ទើរតែដួលរលំរលាយសាបសូន្យបាត់ទៅហើយ​ ជាហេតុជំរុញឱ្យអាល្លឺម៉ង់សុំចុះចាញ់[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត​]]ដើម្បី​ចរចារក​សន្តិភាព។ បរាជ័យ​របស់អាល្លឺម៉ង់បាននាំឱ្យ​ផ្ទុះ[[បដិវត្តន៍អាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ១៩១៨–១៩១៩|​បដិវត្តន៍​អាល្លឺម៉ង់]]ឡើង ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗទៀតដូចជា [[ការ​ដាក់រាជ្យ​របស់ព្រះចៅវិលហែលម៍ទី២]] ការ​ដួលរលំនៃរបបរាជានិយម​ និង​ការ​ប្រកាសបង្កើត​សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ានេះឡើង។<ref>{{cite web |title=Kaiser Wilhelm II |url=https://www.history.com/topics/world-war-i/kaiser-wilhelm-ii |access-date=17 February 2026 |website=history.com |date=August 2019 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234558/https://www.history.com/topics/world-war-i/kaiser-wilhelm-ii |url-status=live }}</ref> នៅដើមរបបវៃម៉ានេះ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិបញ្ហាធំៗជាច្រើន ពិសេសគឺ [[អតិផរណាហួសហេតុ]] និង[[ជ្រុលនិយម|នយោបាយជ្រុលនិយម]] ជាហេតុបង្កឱ្យមានករណីឃាតកម្មនយោបាយ និង[[រដ្ឋប្រហារ]]ប៉ុនប៉ងចំនួនពីរលើកដោយក្រុមយោធាប្រតិព័ន្ធចង់បានអំណាច។ នៅលើឆាកអន្តរជាតិវិញ អាល្លឺម៉ង់ត្រូវរងនឹងភាពឯកោ ឥទ្ធិពលការទូតថមថយ និងមានវិវាទខ្វែងគំនឹងទៅនឹងរដ្ឋមហាអំណាចផ្សេង។ មកដល់ត្រឹមឆ្នាំ១៩២៤ សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយជាតិបានត្រឡប់មករកស្ថេរភាពវិញ ខណៈវិបុលភាពសង្គមបានបន្តស្ទុះឡើងសម្រាប់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំបន្ទាប់ ដោយដូច្នេះ គេក៏បានសម្ដៅលើសម័យកាលនេះថា [[ទសវត្សរ៍មាសទីម្ភៃ]] ដែលអាចសម្គាល់ដោយភាពរីកចម្រើនខាងវប្បធម៌ វឌ្ឍនភាពសង្គម និងប្រក្រតីភាពទំនាក់ទំនងការបរទេសបន្តិចម្តងៗ។ នៅក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាឡូការណូ]]ឆ្នាំ១៩២៥ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្ដាប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនវិញ ដោយទទួលស្គាល់ការផ្លាស់ប្តូរទឹកដីភាគច្រើនស្ថិតក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាវែសៃ]]ឆ្នាំ១៩១៩ និងការប្តេជ្ញាថានឹងមិនធ្វើសង្គ្រាមទៀត។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ អាល្លឺម៉ង់បានប្រឡូកចូលសហគមន៍អន្តរជាតិឡើងវិញតាមរយៈការចុះចូលក្នុងអង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។{{refn|group=ស|ថ្វីបើអាល្លឺម៉ង់ពិតជាបានបំពេញកាតព្វកិច្ចសន្ធិសញ្ញាមួយភាគធំរបស់ខ្លួនមែន ប៉ុន្តែសាមីខ្លួនមិនបានកាត់បន្ថយអាវុធយោធាទាំងស្រុងឡើយ ហើយបានបង់សំណងសង្គ្រាមតែមួយផ្នែកតូចប៉ុណ្ណោះ (តាមរយៈការកំណែប្រែរចនាសម្ព័ន្ធបំណុលរបស់ខ្លួនចំនួនពីរលើកដូចជា ​[[ផែនការដាហ្វស៍]] និង[[ផែនការយ៉ាង]])។}}<ref>Marks, Sally (1976). ''The Illusion of Peace: International Relations in Europe, 1918–1933'', St. Martin's, New York, pp. 96–105.</ref> តែយ៉ាងណា ក្រុមអ្នកនយោបាយស្ដាំនិយមអាល្លឺម៉ង់នៅតែមិនពេញចិត្ត និងស្អប់ខ្ពើមយ៉ាងខ្លាំងចំពោះសន្ធិសញ្ញាដែលអាល្លឺម៉ង់បានចុះ ក៏ដូចជាគ្រប់ភាគីដែលបានចូលរួម និងគាំទ្រពួកវា។ ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋវ៉ៃម៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យអាល្លឺម៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មហាឱនភាព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតសាធារណរដ្ឋនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសក្នុងសម័យអន្តរសង្គ្រាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាល្លឺម៉ង់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩១០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាល្លឺម៉ង់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាល្លឺម៉ង់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាល្លឺម៉ង់ក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ តាមសម័យកាល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាល្លឺម៉ង់ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១]] 5hz5m1miy7u5xlus750vrj76vst0uwb 0 42821 335817 332379 2026-05-25T04:14:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335817 wikitext text/x-wiki {{About|ប្រទេស}} {{Infobox country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | common_name = បេឡារុស | native_name = {{nobold|Рэспубліка Беларусь ([[ភាសាបេឡារុស]])<br/>Республика Беларусь ([[ភាសារុស្ស៊ី]])}} | image_flag = Flag of Belarus.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិបេឡារុស|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg | symbol_type = វរលញ្ឆករ | national_anthem = <br>[[មី បេឡារុស្ស|Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Беларусь<br>''Dziaržaŭny Himn Respubliki Bielaruś'']]<br>{{nowrap|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិបេឡារុស")}}{{center|[[File:Belarusian national anthem, performed by the United States Navy Band.mp3]]}} | image_map = Belarus on the globe (Europe centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសបេឡារុស (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[មីនស្កឹ]] | coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city(2000000)_region:BY}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាបេឡារុស]] និង [[ភាសារុស្ស៊ី]]{{ref|footnote_a|a}} | languages2_type = ភាសាភាគតិចដែលបានទទួលស្គាល់ | languages2 = {{hlist | [[ភាសាប៉ូឡូញ]] | [[ភាសាអ៊ុយក្រែន]] | និង[[ភាសាយីឌីស]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|៨៤.៩% [[ជនជាតិបេឡារុស]]}} | ៧.៥% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី]] | ៣.១% [[ជនជាតិប៉ូឡូញ]] | ១.៧% [[ជនជាតិអ៊ុយក្រែន]] | ២.៨% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = ២០១៩ | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf|title=ចំនួនតួលេខនៅបេឡារុស ឆ្នាំ២០២១|publisher=គណៈកម្មាធិការស្ថិតិជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=2022-01-18|archivedate=2022-10-09|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf|url-status=dead}}</ref> | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space; |៥៥.៤% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៤៨.៣% [[អូស្សូដក់ខាងកើត|និកាយអូស្សូដក់]]<br/>—៧.១% និកាយ[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្ត]]ដទៃទៀត|៤១.១% គ្មានជំនឿសាសនា|២.៤% [[សាសនានៅបេឡារុស|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]|១.១% មិនបានបញ្ជាក់}} | religion_year = ២០១១ | religion_ref = <ref name="mfa">{{cite web |url=https://adsdatabase.ohchr.org/IssueLibrary/MINISTRY%20OF%20FOREIGN%20AFFARIS_Religion%20and%20denominations%20in%20Belarus.pdf |title=សាសនា និងនិកាយសាសនានៅសាធារណរដ្ឋបេឡារុស |date=November 2011 |access-date=18 មករា 2022 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស្ស |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://adsdatabase.ohchr.org/IssueLibrary/MINISTRY%20OF%20FOREIGN%20AFFARIS_Religion%20and%20denominations%20in%20Belarus.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតីនិយម]] អាស្រ័យ[[រដ្ឋឯកភូត|សភាឯកភូត]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]] ([[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២០២១|កំពុងមានជម្លោះ]])<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|website=france24.com|date=23 September 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=BBC News|date=23 September 2020}}</ref> | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបេឡារុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[រ៉ូម៉ាំង ហ្កូលូវឆិនកូ]]<ref>{{Cite web|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-appoints-new-government-132715-2020/|title=Lukashenko appoints new government|date=19 August 2020|website=eng.belta.by}}</ref> | legislature = [[រដ្ឋសភាបេឡារុស|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋ]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្របេឡារុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុស|ទទួលឯករាជ្យ]] | sovereignty_note = ពី[[រុស្ស៊ី]] | established_event2 = [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស|ប្រកាសបង្កើតឡើង]] | established_date2 = ២៥ មីនា ១៩១៨ | established_event3 = {{nowrap|ទទួលឯករាជ្យពី[[សហភាពសូវៀត]]}} | established_date3 = ១០ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event4 = ទទួលស្គាល់ | established_date4 = ២៦ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event5 = {{nowrap|[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | established_date5 = ១៥ មីនា ១៩៩៤ | established_event6 = [[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|កំណែប្រែចុងក្រោយបង្អស់]] | established_date6 = ១៧ តុលា ២០០៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២០៧,៥៩៥ | area_rank = ទី៨៤ | percent_water = ១.៤% | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ៩,៤០៨,៤០០<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl//|title=Численность населения на 1 января 2020 г. по областям Республики Беларусь|website=www.belstat.gov.by|access-date=2021-05-25|archivedate=2019-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191204232117/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl/|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_estimate_year = ២០២០ | population_census = {{DecreaseNeutral}} ៩,៤១៣,៤៤៦ | population_census_year = ២០១៩ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៥.៨ | population_density_sq_mi = ១២០.៨ <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ទី១៤២ | GDP_PPP = {{decrease}} ១៨៥.៨៨៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY">{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=913,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=5 ឧសភា 2020}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២០ | GDP_PPP_rank = ទី៦៩ | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} ១៩,៧៥៨ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៦៦ | GDP_nominal = {{decrease}} ៥៧.៧០៨ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_year = ២០២០ | GDP_nominal_rank = ទី៧៥ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ៦,១៣៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៤ | Gini = 25.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០១៨ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |title=GINI index (World Bank estimate) – Belarus |publisher=World Bank |access-date=22 March 2020 |archivedate=27 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127204140/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.823 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_year = ២០១៩<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ទី ៥៣ | currency = [[រូបបេឡារុស]] | currency_code = BYN | time_zone = [[ម៉ោងម៉ូស្គូ|MSK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/zone/belarus/minsk|title=Time Zone & Clock Changes in Minsk, Belarus|website=www.timeanddate.com}}</ref> | utc_offset = +៣ | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបេឡសរុស|+៣៧៥]] | cctld = {{unbulleted list | [[.by]] | [[.бел]]<ref>{{Cite web | title = Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел | url = http://cctld.by/be/history/bel/ | access-date = 26 August 2014 | archivedate = 4 មីនា 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/ | url-status = dead }}</ref>}} | official_website = [http://belarus.by/ belarus.by] | footnote_a = {{note|footnote_a}} {{cite web|url=http://law.by/document/?guid=3871&p0=V19402875e|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសនៃឆ្នាំ១៩៩៤|access-date=2021-05-25|archivedate=2020-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304132712/http://law.by/document/?guid=3871&p0=V19402875e|url-status=dead}} ផ្នែកទី ១, មាត្រា ១៧ }} '''ប្រទេសបេឡារុស''' (អាចសរសេរបានថា '''បេឡារុស្ស''', ជា[[ភាសាបេឡារុស]] និង[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Беларусь) មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបេឡារុស''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងកើតនិងឥសាន្ត ប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគខាងត្បូង ប្រទេស[[ប៉ូឡូញ]]នៅភាគខាងលិច ហើយនិងប្រទេស[[លីទុយអានី]]និង[[ឡេតូនី]]នៅភាគពាយព្យ។ ប្រទេសបេឡារុសមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ២០៧,៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនចំនួន ៩.៤ លាននាក់ដែលធ្វើឱ្យបេឡារុសក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទីដប់បី]]និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតទីម្ភៃ]]នៅទ្វីប[[អឺរ៉ុប]]។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់រដ្ឋបាលចំនួន ៧ [[តំបន់នៃបេឡារុស|តំបន់]]។ [[មីនស្កឹ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស។ មុនសតវត្សទី២០ ទឹកដីបេឡារុសសព្វថ្ងៃត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋនិងចក្រភពខុសៗគ្នារួមមាន៖ [[រូសកៀវ]] [[ក្សត្របុរីប៉ូឡូស្កឹ]] [[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]] [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]] ហើយនិង[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ មានរដ្ឋមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមប្រជែងគ្នានៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ដើម្បីដណ្តើមឥទ្ធិពលនិងទឹកដីហើយទីបំផុត [[សសស បេឡារុស]]ក៏ត្រូវបង្កើតឡើង ហើយបានបញ្ចូលជាផ្នែកនៃ[[សហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមប៉ូឡូញ–សូវៀត]]បានបញ្ចប់ ទឹកដីបេឡារុសជិតពាក់កណ្តាលត្រូវបានកាត់ទៅឱ្យប្រទេសប៉ូឡូញ។ ទឹកដីបេឡសរុសសព្វថ្ងៃបានលេចចេញជារូបរាងឡើងដំបូងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីសូវៀតបាន[[ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើប៉ូឡូញ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ]]នាអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref name="uni1">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=o85YDMTeMrUC&q=reunification+of+western+belarus| title=National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective| last=Abdelal| first=Rawi| year=2001| publisher=[[Cornell University Press]]| isbn=978-0-8014-3879-0}}</ref><ref name="uni2">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&q=reunification+of+western+belarus&pg=PA713| title=Europa World Year, Book 1| last=Taylor & Francis Group| year=2004| publisher=[[Routledge|Europa publications]] |isbn= 978-1-85743-254-1}}</ref><ref name="uni3"/> ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រតិបត្តិការយោធាជាច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅលើទឹកដីបេឡារុសដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបេឡារុសទទួលរងការខូតខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលបេឡារុសប្រមាណ ១ ភាគ ៤ ត្រូវបាត់បង់ជីវិតហើយធនធានសេដ្ឋកិច្ចខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលត្រូវរលាយរលុត។<ref name="axell">{{cite book| last=Axell| first=Albert| title=Russia's Heroes, 1941–45| publisher=Carroll & Graf Publishers| year=2002| page=[https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247]| isbn=0-7867-1011-X| url=https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247}}</ref> សាធារណរដ្ឋមួយនេះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលសូវៀតជួយអភិវឌ្ឍឡើងវិញបន្ទាប់ពីមហាសង្គ្រាមដ៏ប្រល័យបានបញ្ចប់។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ សសស បេឡារុសបានក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]រួមជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩០ សភានៃសាធារណរដ្ឋបានប្រកាសពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសបេឡារុសហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ បេឡារុសក៏បានប្រកាសឯករាជ្យខណៈដែលសូវៀតកំពុងតែជួប[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|វិបត្តិផ្ទៃក្នុងដ៏ធ្ងន់]]។<ref>{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/| title=The World Factbook| publisher=cia.gov| access-date=4 March 2016| archivedate=9 មករា 2021| archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/| url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីបានអនុម័ត[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ក៏[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ជាប់ឆ្នោត]]ក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់ប្រទេសបេឡារុសហើយលោកបានកាន់តំណែងនេះចាប់តាំងពីពេលនោះមករហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm Profile: Europe's last dictator?] BBC News, 10 September 2001</ref> គេបានចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលលូកាសិនកូថាជារដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមសិទ្ធិមនុស្សក៏បានអះអាងដែរថាសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុសគឺមានកម្រិតទាបបំផុត។<ref>{{Cite book |last1=Levitsky |first1=Steven |url=https://books.google.com/books?id=NZDI05p1PDgC |title=Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War |last2=Way |first2=Lucan A. |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139491488 |series=Problems of International Politics |location=Cambridge |date=2010 |page=203 |chapter=The Evolution of Post-SovietCompetitive Authoritarianism |quote=Unlike his predecessor, Lukashenka consolidated authoritarian rule. He censored state media, closed Belarus's only independent radio station [...]. |author-link=Steven Levitsky |access-date=12 June 2020}}</ref><ref name=amnesty>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/belarus/|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=January 22, 2020}}</ref> បេឡារុសគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបតែមួយគត់ដែលនូវអនុវត្តការកាត់[[ទោសប្រហារជីវិត]]។ លោកលូកាសិនកូគឺនូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលនយោបាយមួយចំនួនខ្លះៗពីសម័យសូវៀតមានដូចជា [[កម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុងវិស័យ[[សេដ្ឋកិច្ច]]...ជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០០ ប្រទេសបេឡារុសនិងប្រទេសរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយដែលនឹងបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងរដ្ឋទាំងពីរហើយជាលទ្ធផល [[រដ្ឋសហភាព]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ប្រទេសបេឡារុសគឺជា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]ហើយជាប្រទេសដែលជាប់លំដាប់ថ្នាក់កំពូលមួយនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]។ ប្រទេសបេឡារុសគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ និងជាសមាជិកនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] និង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]។ ប្រទេសនេះបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនគ្មានបំណងចូលរួមជាសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]នោះឡើយតែបាន[[ទំនាក់ទំនងបេឡារុស–សហភាពអឺរ៉ុប|រក្សាទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីជាមួយ]] ហើយធ្លាប់បានចូលរួមនៅក្នុងគម្រោងអឺរ៉ុបចំនួនពីរ៖ [[ភាពជាដៃគូទិសបូព៌ា]] និង[[កិច្ចផ្តួចផ្តើមទីក្រុងបាគូ]]។ ==ឈ្មោះ== {{See also|ឈ្មោះប្រទេសបេឡារុស}} ឈ្មោះថា ''បេឡារុស'' គឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងពាក្យ ''បេឡាយ៉ា រុស'' ពោលគឺ''[[រូសតេនីស|រុស'ស]]''។<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref> គេបានលើកឡើងនូវអំណះអំណាងមួយចំនួនចំពោះប្រភពដើមនៃឈ្មោះថា ''រុស'ស''។ ទ្រឹស្តីសាសនាពន្ធុសាស្ត្របានបង្ហាញថា ឈ្មោះ''រុស'ស''គឺជាឈ្មោះសម្តៅលើទឹកដីរូសតេនីបុរាណដែលកាលនុះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]ហើយមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ កាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ទឹកដី''រុស'ស''គឺផ្ទុយពី''[[រូសតេនីខ្មៅ|រុស'ខ្មៅ]]''ដែលជាទឹកដីកាន់កាប់ដោយពួក[[បាល់ត៍]]ដែលគ្មានជំនឿលើសាសនាអ្វីនោះទេ។<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь (Eng. "About the Origins of the Names of White and Black Ruthenia"), Язэп Юхо (Joseph Juho), 1956.</ref> ទ្រឹស្តីមួយទៀតបានពន្យល់ថាឈ្មោះនោះគឺសម្តៅទៅលើជនជាតិស្លាវនៅក្នុងតំបន់ដែលតែងស្លៀកបំពាក់ពណ៌ស។<ref name="Zaprudnik 1993 2"/><ref>{{Harvnb|Minahan|1998|p=35}}</ref> ទ្រឹស្តីទីបីបានប្រាប់ថា ប្រជាជនដែលរស់នៅលើទឹកដីរុសបុរាណដែលមិនធ្លាប់បានកាន់កាប់ដោយពួក[[តាតារ]] ត្រូវបានគេច្រើនសម្តៅថា''រុស'ស''។<ref name="Zaprudnik 1993 2"/> ទ្រឹស្តីទីបួនបានបង្ហាញថា ពណ៌សគឺមានទំនាក់ទំនងជិតដិតជាមួយទិសខាងលិចហើយទឹកដីបេឡារុសគឺជាទឹកដីផ្នែកខាងលិចនៃចក្រភព[[រូសកៀវ]]នៅរវាងសតវត្សទី៩–១៣។<ref>{{Cite web|url=https://belarus-travel.com/theconcept-of-whiterussia/|title=Why Is Belarus called White Russia &#124; Belarus Travel|date=5 April 2016|access-date=26 ឧសភា 2021|archivedate=31 ឧសភា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210531113644/https://belarus-travel.com/theconcept-of-whiterussia/|url-status=dead}}</ref> ពាក្យថា ''បេឡារុស្ស៊ីយ៉ា'' គឺតែងនិយមប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិរុស្ស៊ីតាំងពីសម័យចក្រភពរុស្ស៊ីរហូតមកដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩៩១។ ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ ''សាធារណរដ្ឋបេឡារុស'' (ភាសាបេឡសរុស៖ Рэспубліка Беларусь, ភាសារុស្ស៊ី៖ Республика Беларусь)។<ref name="bynamelaw">{{cite web |url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc47159.htm |title=Law of the Republic of Belarus – About the name of the Republic of Belarus |access-date=6 October 2007 |date=19 September 1991 |publisher=Pravo – Law of the Republic of Belarus |language=ru }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |title=Belarus&nbsp;– Government |access-date=22 December 2007 |date=2007 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archivedate=9 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |url-status=dead }}</ref> នៅឯប្រទេសរុស្ស៊ីវិញ ពាក្យថា''បេឡារុស្ស៊ីយ៉ា''គឺនូវតែមានអ្នកប្រើប្រាស់ជារឿយៗ។<ref>{{Cite web|url= https://people.onliner.by/2014/02/26/bel-17|title= "Беларусь" vs "Белоруссия": ставим точку в вопросе|date=26 February 2014|language=ru|work=Onliner}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុស}} ===ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ=== នៅរវាងឆ្នាំ៥០០០ ដល់ឆ្នាំ២០០០ មុនគ.ស [[វប្បធម៌បន្ទាត់កុម្ភភ័ណ]]បានលេចចេញជារូបរាងឡើងនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ក្រៅពីនេះ សំណល់និងមរតកនៃ[[វប្បធម៌ឌីណេព័រ–ដូណេត]]ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានវត្តមាននៅលើទឹកដីបេឡារុសនិងផ្នែកខ្លះទៀតនៃប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]។<ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=Ian|last2=Jameson|first2=Robert|title=A Dictionary of Archaeology|publisher=Wiley|year=2008|pages=203–04|url=https://books.google.com/books?id=8HKDtlPuM2oC&pg=PA203|isbn=978-0-470-75196-1}}</ref> ទឹកដីរបស់ប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃគឺត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិបាលទិក|បាលទិក]]ចូលមកតាំងទីលំនៅនៅអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅជុំវិញសតវត្សទី៥ តំបន់មួយនេះក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកស្លាវ។ ជាលទ្ធផល វប្បធម៌ស្លាវបានហូរចូលមកក្នុងតំបន់នេះដូច្នេះប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃគឺត្រូវជាប្រទេសស្លាវ។<ref>{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Further|រូសកៀវ}} [[File:001 Kievan Rus' Kyivan Rus' Ukraine map 1220 1240.jpg|thumb|upright|ទឹកដីនៃក្សត្របុរី[[រូសកៀវ|រូស]]មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងកូលនិងលីទុយអានី]] នៅសតវត្សទី៩ ទឹកដីបេឡារុសបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃអាណាចក្រ[[រូសកៀវ]]ដែលជារដ្ឋស្លាវខាងកើតដ៏មានអំណាចមួយក្រោម[[រាជវង្សរូរីគ]]។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គ[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] បានសោយទិវង្គត មហារដ្ឋមួយនេះត្រូវបានបែកបាក់ទៅជាក្សត្របុរីឯករាជ្យតូចៗ។<ref>{{cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Origins of the Slavic Nations|publisher=Cambridge University Press|year=2006|pages=94–95|isbn=0-521-86403-8}}</ref> ក្សត្របុរីសំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានទទួលរងនូវការឈ្លានពាននិងបំផ្លិចបំផ្លាញដោយពួកម៉ុងកូលនៅអំឡុងសតវត្សទី១៣ ប៉ុន្តែទឹកដីបេឡារុសបានចៀសផុតពីការឈ្លានពានទាំងនោះហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ព្រមចុះចូលជាផ្នែកនៃ[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]។<ref>{{cite book|last=Robinson|first=Charles Henry|title=The Conversion of Europe|url=https://archive.org/details/conversioneurop00robigoog|publisher=Longmans, Green|year=1917|pages=491–92}}</ref> យោងតាមទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងតំបន់បានបង្ហាញថា បេឡារុសបានចងសម្ព័ន្ធភាពនិងព្រមឯកភាពនឹងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់[[ក្សត្របុរីប៉ូឡូតស្កឹ|ប៉ូឡូតស្កឹ]]និងលីទុយអានីអស់រយៈពេលជាច្រើនទស្សវត្ត។<ref>{{cite book|last1=Michell|first1=Robert|last2=Shakhmaton|first2=A.A|last3=Forbes|first3=Nevill|last4=Beazley|first4=C. Raymond (Charles Raymond)|title=The chronicle of Novgorod, 1016–1471|publisher=London, Offices of the society|year=1914|pages=41|url=https://archive.org/details/chronicleofnovgo00michrich}}</ref> បន្ទាប់ពីដឹងឮថាពួកម៉ុងកូលនូវតែបន្តប្រតិបត្តិការពង្រីកទឹកដីឆ្ពោះមកទិសខាងលិច [[ក្សត្របុរីមីនស្កឹ]]បានសូមជ្រកកោនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់លីទុយអានីហើយនៅឆ្នាំ១២៤២ មីនស្កឹក៏បានក្លាយជាផ្នែកនៃមហាពញារដ្ឋលីទុយអានីតែម្តង។ ការចុះចូលជាមួយមហាពញារដ្ឋលីទុយអានីបានបង្កឱ្យមានការបង្រួបបង្រួមសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ និងវប្បធម៌ជាតិនៃទឹកដីបេឡារុសឡើងវិញ។<ref>{{cite book|last=Ermalovich|first=Mikola|title=Pa sliadakh adnago mifa (Tracing one Myth)|publisher=Minsk: Navuka i tekhnika|year=1991|url=http://www.books-by-isbn.com/5-343/5343008763-Pa-sliadakh-adnaho-mifa-M-Ermalovich-5-343-00876-3.html|isbn=978-5-343-00876-0}}</ref> ក្នុងចំណោមក្សត្របុរីទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លីទុយអានី ក្នុងនោះមានក្សត្របុរីចំនួន ៩ ដែលមានប្រជាជនជា[[ជនជាតិបេឡារុស]]។<ref name="zaprudnik">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=27}}</ref> នាសម័យនោះ មហាពញារដ្ឋលីទុយអានីបានចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការយោធាមួយចំនួនដូចជាការប្រយុទ្ធតតាំងនឹង[[បញ្ជាតួតូនិច|អស្សឫទ្ធិតួតូនិច]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤១០ និងការទទួលជ័យជម្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមួយចំនួនដែលអនុញ្ញាតឱ្យពញារដ្ឋនោះចូលកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែនទិសពាយព្យនៃអឺរ៉ុបខាងកើត។<ref>{{cite book|last=Lerski|first=George Jan|author2=[[Aleksander Gieysztor]]|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|publisher=[[Greenwood Press]]|year=1996|pages=181–82|isbn=0-313-26007-9}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[មហាពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ក៏ចាប់និម្មិតឡើងហើយនៅឆ្នាំ១៤៨៦ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] ម៉ូស្គូបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាដ៏ធំមួយដោយមានគោលដៅចង់ដណ្តើមយកអតីតទឹកដីនៃរូសកៀវមកវិញ ជាពិសេសគឺទឹកដីបេឡារុសនិងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|title=The Russo-Polish Historical Confrontation|access-date=22 December 2007|last=Nowak|first=Andrzej|date=1 January 1997|work=Sarmatian Review&nbsp;XVII|publisher=[[Rice University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218110551/http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|archive-date=18 December 2007|url-status=live}}</ref> ===សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី=== {{Further|សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី}} [[File:GDL Map, 15cent.png|thumb|វិសាលភាពទឹកដី[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៥។ ទឹកដីប្រទេសបេឡារុសទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្នុងមហារដ្ឋមួយនេះ។]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៣៨៦ មហាពញារដ្ឋលីទុយអានីនិង[[រាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]]បានបង្រួមចូលគ្នាជា[[សហភាពបុគ្គល]]តាមរយៈ[[សហភាពក្រេវ៉ូ|ការរៀបអភិសេយរវាងមេដឹកនាំរដ្ឋទាំងពីរ]]។<ref>{{cite book|editor-last=Jones|editor-first=Michael|last=Rowell|first=S.C.|contribution=Baltic Europe|title=The New Cambridge Medieval History (Vol. 6)|publisher=Cambridge University Press|year=2005|page=710|isbn=0-521-36290-3}}</ref> ទីបំផុតនៅឆ្នាំ១៥៦៩ រដ្ឋទាំងពីរក៏យល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើ[[សហភាពលូព្លីន]]ដែលបង្កើតបានជា[[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]។<ref name=Lukowski>{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |author-link1=Jerzy Lukowski |last2=Zawadzki |first2=Hubert |title=A Concise History of Poland |edition=1st |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=9780521559171 |pages=63–64}}</ref><ref name=Riasanovsky>{{cite book |last=Riasanovsky |first=Nicholas V. |title=A History of Russia |year=1999 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780195121797 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=KRjcXHliMpcC&pg=PA137}}</ref> នៅក្នុងវប្បធម៌និងជីវិតសង្គមក្នុងរដ្ឋសហភាពនេះ [[ភាសាប៉ូឡូញ]]គឺជាភាសាដែលគេប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេរីឯ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]វិញគឺជាសាសនាដ៏និយមជាងគេ។ នៅឆ្នាំ១៦៩៦ ភាសារូសតេនីត្រូវបានជំនួសដោយភាសាប៉ូឡូញជាភាសាផ្លូវការ។<ref>[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&menu=00 "Belarusian": UCLA Language Materials Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222171418/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&menu=00 |date=22 December 2015 }}, ucla.edu; accessed 4 March 2016.</ref> តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី ប្រជាជនរូសតេនីនូវតែបន្តនិយាយភាសារបស់ខ្លួននិងនូវតែគោរព[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកក្រិកបេឡារុស]]។ ពីដំបូង ច្បាប់លក្ខន្តិកៈត្រូវបានប្រកាសចេញជាភាសារូសតេនីហើយយូរទៅក៏ផ្លាស់ប្តូរចេញជាភាសាប៉ូឡូញវិញ។ អំឡុងឆ្នាំ១៨៦០ ច្បាប់លក្ខន្តិកៈទាំងនោះត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលដោយស្តេចត្សាររុស្ស៊ីដែលជាលទ្ធផលនៃព្រឹត្តិការណ៍[[ការបះបោរខែវិច្ឆិកា|បះបោរខែវិច្ឆិកា]]។ ===ចក្រភពរុស្ស៊ី=== {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុសនៅក្នុងសម័យចក្រភពរុស្ស៊ី}} [[File:Berezyna.jpg|thumb|កងទ័ពបារាំងណាប៉ូលេអុងកំពុងដកថយពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅលើទឹកដីបេឡារុស]] សហភាពរវាងប៉ូឡូញនិងលីទុយអានីបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥ បន្ទាប់ពីទឹកដីរបស់រដ្ឋសហភាពមួយនេះត្រូវបានបំបែកបែងចែកគ្នាដោយចក្រភពរុស្ស៊ី [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] និង[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]។<ref>{{cite book|last=Scheuch|first=E.K.|author2=David Sciulli|title=Societies, Corporations and the Nation State|publisher=BRILL|year=2000|page=187|isbn=90-04-11664-8}}</ref> ទឹកដីបេឡារុសបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនៅអំឡុងរជ្ជកាលព្រះអធិរាជានី[[កាតឺរីនទី២]]<ref>{{harvnb|Birgerson|2002|page=101}}</ref> ដោយវាបានក្លាយជាតំបន់រដ្ឋបាលមួយរបស់រុស្ស៊ីរហូតដល់សម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] គឺនៅពេលដែល[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]បានចូលឈ្លានពាន។<ref name="olson95">{{harvnb|Olson|Pappas|Pappas|1994|page=95}}</ref> នៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] និងព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]], វប្បធម៌ជាតិបេឡារុសត្រូវបានហាមឃាត់លែងមិនឱ្យអនុវត្តនិងអភិរក្សទៀតឡើយ។ [[ប៉ូឡូញវូបនីយកម្ម]]ពីមុនត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល<ref> [http://www.pravoslavie.ru/arhiv/050513111111 Воссоединение униатов и исторические судьбы Белорусского народа] (''Vossoyedineniye uniatov i istoričeskiye sud'bi Belorusskogo naroda''), [http://www.pravoslavie.ru/ Pravoslavie portal]</ref>ហើយត្រូវជំនួសមកវិញនូវ[[រុស្ស៊ីវូបនីយកម្ម]]វិញ<ref name="zytko-1">Żytko, ''Russian policy&nbsp;...'', p551.</ref>ដូចជា ការប្រែពីកាន់សាសនាកាតូលិកមក[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់ខាងកើត|អូស្សូដក់]]វិញជាដើម...។ ភាសាបេឡារុសត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យប្រើប្រាស់នៅតាមសាលារៀននិងស្ថាប័នអប់រំផ្សេងៗហើយនិស្សិតនិងយុវវ័យបេឡារុសត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យនិយាយនិងប្រើប្រាស់ភាសារុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref name="Корнилов1908">{{cite book|author=Иван Петрович Корнилов|script-title=ru:Русское дєло в Сєверо-Западном крає: материиалы для историии Виленскаго учебнаго округа преимущественно в Муравьевскую эпоху|url=https://books.google.com/books?id=edsGAAAAYAAJ|year=1908|publisher=Тип. А.С. Суворина|language=ru}}</ref> ដោយសារតែសម្ពាធសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌នេះហើយបានជាមាន[[ការបះបោរខែមករា|ការបះបោរ]]មួយផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៦៣។ បន្ទាប់ពីការបះបោរបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយបរាជ័យ រាជរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានណែនាំនូវតួ[[អក្សរស៊ីលីរីក]]មកប្រជាជនបេឡារុសនៅឆ្នាំ១៨៦៤ ហើយឯកសារមួយណាដែលសរសេរចេញជាភាសាបេឡារុសនឹងមិនត្រូវទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីឡើយរហូតដល់ឆ្នាំ១៩០៥។<ref>{{cite book|author=D. Marples|title=Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe|url=https://books.google.com/books?id=evVZCwAAQBAJ&pg=PA26|year=1996|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-37831-5|page=26}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាប្រេស្ត-លីតូវស្ក]] ប្រទេសបេឡារុសបានប្រកាសឯករាជ្យខណៈដែលកំពុងនូវក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៨ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]]។<ref name="birgerson">{{harvnb|Birgerson|2002|pages=105–106}}</ref><ref>{{cite book|last=Ioffe|first=Grigory|title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark|publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc|date=25 February 2008|page=57|url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&q=west+belarus&pg=PA150|isbn=978-0-7425-5558-7}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រកាសបង្កើតរួច [[សង្គ្រាមប៉ូឡូញ–សូវៀត]]ក៏បានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីបេឡារុសត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកដោយមួយផ្នែកស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញនិងមួយផ្នែកទៀតស្ថិតនៅក្រោមសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QJhMhTKw-vgC&q=belarus+partition&pg=PA282|title=The Reconstruction of Nations|author=Timothy Snyder|publisher=Yale University Press |page=282 |year=2002 |isbn=9780300128413}}</ref> ===រដ្ឋដំបូងនិងសម័យចន្លោះសង្គ្រាម=== [[File:Dziejačy BNR.jpg|thumb|right|សមាជិករដ្ឋាភិបាលដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]]គឺជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់បេឡារុស។ វាមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩១៨ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៩។ ទោះជាជាមានការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងណា វត្តមាននៃប្រទេសបេឡារុសគឺនូវមិនទាន់មាននៅឡើយទេព្រោះថាទឹកដីរបស់ខ្លួនត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[កងទ័ពរាជាធិរាជអាល្លឺម៉ង់]]និង[[កងទ័ពរាជាធិរាជរុស្ស៊ី]]មុននិងនៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ហើយក្រោយចប់សង្គ្រាម ទឹកដីរបស់ពួកគេក៏បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[កងទ័ពក្រហម]][[បុលសេវិក]]វិញ។<ref name="Jr.Zaprudnik2010">{{cite book|author1=Vitali Silitski, Jr.|author2=Jan Zaprudnik|title=The A to Z of Belarus|url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&pg=PA308|date=7 April 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4617-3174-0|pages=308–}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩១៩ ទឹកដីបេឡារុសមួយផ្នែកនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីបានលេចឡើងចេញជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុស]] (សសសប)។ ក្រោយបន្តិចមក វាក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលជាមួយទឹកដីលីទុយអានីដោយបង្កើតបាន [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតលីទុយអានីនិងបេឡារុស]]។ ប៉ុន្តែរដ្ឋរណបមួយនេះត្រូវបានបំបែកចែកគ្នារវាងប្រទេសប៉ូឡូញនិង[[សហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២១ ហើយ សសសប ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញរួចវាបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២។<ref name="birgerson"/><ref>{{cite book|last=Marples|first=David|title=Belarus: A Denationalized Nation|publisher=Routledge|year=1999|page=5|url=https://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&q=Belarusian+People%27s+Republic&pg=PA8|isbn=90-5702-343-1}}</ref> នៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ និងឆ្នាំ១៩៣០ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងកសិកម្មសូវៀតបានបង្កឱ្យមានគ្រោះទុរ្ភិក្សនិងវិបត្តិនយោបាយនៅស្ទើរទូទាំងសហភាព។<ref>{{cite web|url=http://www.belarus.by/en/about-belarus/history|title=Belarus history|publisher=Official website of the Republic of Belarus|access-date=17 March 2017|archivedate=4 ឧសភា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504194121/http://www.belarus.by/en/about-belarus/history|url-status=dead}}</ref> ងាកមក[[បេឡារុសខាងលិច|ទឹកដីផ្នែកខាងលិច]]ដែលស្ថិតនៅក្រោម[[សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញទីពីរ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]វិញ,<ref name="ocu1">{{cite book|title=The global and the local: understanding the dialectics of business systems|last=Sorge|first=Arndt|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780191535345}}</ref>{{sfn|Minahan|1998|page=37}}<ref>{{cite book|author1=Nick Baron|author2=Peter Gatrell|title=Homelands|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FCBVPqAWuUsC&pg=PA19|access-date=18 September 2015|date=10 August 2004|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-385-4|page=19|chapter=War, Population Displacement and State Formation in the Russian Borderlands 1914–1924}}</ref> ក្រោយពីសង្គ្រាមជាមួយសូវៀតបានបញ្ចប់ ជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញនិងសមាគមជនជាតិភាគតិចបានផ្ទុះឡើងហើយក្នុងនោះក៏មានជនជាតិបេឡារុសផងដែរ។<ref name="Davies">[[Norman Davies]], ''[[God's Playground]]'' (Polish edition), second tome, p.512-513</ref><ref name="Stosunki">{{Cite web|url=http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=60&&Rozdzial=historia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080623073822/http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=60&&Rozdzial=historia|url-status=dead|title=Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką (1939–1941)|archivedate=23 June 2008}}</ref> [[ប៉ូឡូញវូបនីយកម្ម]]ដែលកំពុងតែប្រព្រឹត្តិទៅគឺត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងដោយចលនា[[ប្រជាធិបតេយ្យជាតិ (ប៉ូឡូញ)|ប្រជាធិតេយ្យជាតិ]]ប៉ូឡូញដោយចលនាមួយនេះបានហាមឃាត់នូវការអនុវត្តនិងការអភិរក្សវប្បធម៌ ប្រពៃណី និងអត្តសញ្ញាណជាតិអ៊ុយក្រែននិងបេឡារុស។<ref>{{cite book |last=Mironowicz |first=Eugeniusz |year=2007 |trans-title=Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego |title=Belarusians and Ukrainians in the policies of the Piłsudski camp |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |location=Białystok |language=pl |pages=4–5 |isbn=978-83-89190-87-1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418000120/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |date=2021-04-18 }}</ref> អង្គការនយោបាយបេឡារុសមួយឈ្មោះថា [[សហភាពកម្មករនិងកសិករបេឡារុស]]ត្រូវបានរំលាយចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរពីរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញហើយបើនរណាហ៊ានប្រឆាំងនោះនឹងត្រូវទទួលបានការគាបសង្កត់គ្រប់បែបយ៉ាង។<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> ដោយសារតែជនជាតិបេឡារុសរស់នៅលើទឹកដីប៉ូឡូញមានចំនួនតិចដូច្នេះ កុបកម្មបះបោរបេឡារុសគឺមិនសូវជាបញ្ហាធំសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញនោះទេ។ រដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញច្រើនតែផ្តោតទៅលើការបង្ក្រាបកុបកម្មរបស់ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយក្រែនដែលមានចំនួនលើសលប់ពីជនជាតិបេឡារុសឆ្ងាយហើយម្យ៉ាងវិញទៀតគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែនរាងសកម្មខាងផ្នែកនយោបាយជាងប្រជាជនបេឡារុស។<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លោក[[ហ្សូសែហ្វ ភីលស៊ូតស្គី]] (ប្រធានាធិបតីប៉ូឡូញ) នៅឆ្នាំ១៩៣៥ រលកនៃការគាបសង្កត់ថ្មីត្រូវបានបញ្ចេញមកលើជនជាតិភាគតិតដូចជា៖ ការបិទព្រះវិហារអូស្សូដក់និងសាលារៀន<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> លែងឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាជាតិ<ref>Bieder, H. (2000): Konfession, Ethnie und Sprache in Weißrußland im 20. Jahrhundert. In: Zeitschrift für Slawistik 45 (2000), 200–214.</ref> ហើយមេដឹកនាំចលនានិងអង្គការគ្រប់ប្រភេទរបស់បេឡារុសត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារ។ល។<ref>Ivan S. Lubachko. ''Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957'' (Lexington: University Press of Kentucky, 1972), 137</ref> ===សង្គ្រាមលោកលើកទី២=== [[File:Підбитий КВ-2 з німецьким вояком верхи. Вітебськ, 1941.jpeg|thumb|right|បុរស​ម្នាក់កំពុងអង្គុយលើកាណុងកាំភ្លើង​រថក្រោះ KV-2 របស់​សូវៀត​នៅ​ទីក្រុង[[វីទិបស្កិ៍]]ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤១។]] នៅឆ្នាំ១៩៣៩ [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]]និងសហភាពសូវៀតបានព្រួតគ្នាវាយចូលឈ្លានពាននិងត្រួតត្រាប្រទេសប៉ូឡូញហើយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឆាកសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុប]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ សូវៀតបានកាត់យកទឹកដីប៉ូឡូញខាងលិចស្ទើរទាំងអស់ដោយមានរួមទាំងទឹកដីបេឡារុសផងដែរ ហើយជាលទ្ធផល សសសប ក៏បានបង្រួបបង្រួមគ្នាឡើងសារជាថ្មី។<ref name="uni1"/><ref name="uni2"/><ref name="uni3"> * Клоков В. Я. Великий освободительный поход Красной Армии. (Освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии).-Воронеж, 1940. * Минаев В. Западная Белоруссия и Западная Украина под гнетом панской Польши.—М., 1939. * Трайнин И.Национальное и социальное освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии.—М., 1939.—80 с. * Гiсторыя Беларусі. Том пяты.—Мінск, 2006.—с. 449–474 </ref><ref name="uni4">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&q=Belarus+map+1945&pg=PA106|title=Belarus: The Last European Dictatorship|author=Andrew Wilson|year=2011|isbn=978-0-300-13435-3}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សាប្រជាជនបេឡារុសត្រូវបានតាងឡើងជារដ្ឋបាលក្នុងតំបន់នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩។ នៅឆ្នាំ១៩៤២ អាល្លឺម៉ង់ក៏សម្រេចចិត្តចូលឈ្លានពានសហភាពសូវៀតដោយគេបានសម្តៅលើប្រតិបត្តិការឈ្លានពាននេះថា [[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា]]។ យោងតាមស្ថិតិ បេឡារុសគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋសូវៀតទាំងអស់ដែលបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។ នៅខណៈពេលកំពុងត្រួតត្រា អាល្លឺម៉ង់បានបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងចំនួន ២០៩ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុបចំនួន ២៩០, ៨៥% នៃឧស្សាហកម្មបេឡារុសត្រូវបានបាត់បង់ និងរួមជាមួយអគារជាងមួយលានខ្នង។<ref name="axell"/> ផែនការ[[ជេនណេរ៉ូលផ្លង់អូស្ត]]របស់អាល្លឺម៉ង់បានបង្កឱ្យមានសកម្មភាពប្រល័យពូជសាសន៍នៅតាមតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្តាល]]និងខាងលិច ពិសេសគឺរដ្ឋបេឡារុសនោះឯង។<ref>[[Timothy Snyder|Snyder, Timothy]] (2010). ''[https://books.google.com/books?id=ks0WBQAAQBAJ&pg=PA160 Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin]''. Basic Books. p. 160. {{ISBN|0465002390}}</ref> ទឹកដីបេឡារុសខាងលិចបានក្លាយជាផ្នែកនៃ[[រ៉ៃស៍ស្កូមីស្សារីអាតអូស្តឡង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤១ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៤៣ អាជ្ញាធរអាល្លឺម៉ង់ក្នុងស្រុកបានសម្រេចបង្កើតរដ្ឋរណបមួយឈ្មោះថា[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលបេឡារុស|រ៉ាដាកណ្តាលបេឡារុស]]។<ref>(German) Dallin, Alexander (1958). ''Deutsche Herrschaft in Russland, 1941–1945: Eine Studie über Besatzungspolitik'', pp. 234–236. Droste Verlag GmbH, Düsseldorf.</ref> សង្គ្រាមរវាងអាល្លឺម៉ង់នឹងសូវៀត (១៩៤១–៤៤) បានផ្តល់វិបត្តិនិងបញ្ហាជាច្រើនដល់ប្រជាជាតិបេឡារុស។ ប្រជាជនបេឡារុសជាង ១,៦ លាននាក់ និងទាហានបេឡារុសប្រមាណ ៦២០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត<ref>Vadim Erlikman. ''Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik.'' Moscow 2004. {{ISBN|5-93165-107-1}} pp.&nbsp;23–35</ref>ហើយបើគិតជាភាគរយគឺស្មើនឹង ២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref>{{cite news |title=This Chart Shows The Astounding Devastation Of World War II |url=https://www.businessinsider.com/percentage-of-countries-who-died-during-wwii-2014-5 |work=Business Insider |date=30 May 2014}}</ref> ប្រជាជនបេឡារុសដែលមានដើមកំណើតជ្វីហ្វត្រូវបានទាហានអាល្លឺម៉ង់ចាប់ធ្វើទារុណកម្មនិងបង្អត់ចំណីអាហារនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងហើយនេះគឺជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលបង្ហាញពីវត្តមានតិចតួចនៃជនជាតិជ្វីហ្វនៅលើទឹកដីប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃ។<ref name="axell"/><ref name="warpop">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/11.htm|title=Belarus&nbsp;– Stalin and Russification|access-date=26 March 2006|last=Fedor|first=Helen|work=Belarus: A Country Study|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=10335986@cmsArticle|title=Потери гражданского населения|website=function.mil.ru|access-date=21 មករា 2022}}</ref> ចំនួនប្រជាជនសរុបនៅបេឡារុសមិនបានទទួលកំណើនអ្វីឡើយក្រោយពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លុះដល់ឆ្នាំ១៩៧១ ទើបកំណើនបានកើនឡើងវិញ។<ref name="warpop"/> ===សម័យក្រោយសង្គ្រាម=== នៅក្រោយសង្គ្រាម បេឡារុសបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកទាំង ៥១ នៃ[[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ហើយដូចនេះទើបបេឡារុសមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតលើអ្វីៗនៅលើឆាកអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ព្រំដែនរវាងប្រទេសប៉ូឡូញនិងបេឡារុសត្រូវបានរៀបចំសារជាថ្មីដោយផ្អែកលើ[[ខ្សែបន្ទាត់កាហ្សុន]]ដែលបានស្នើកាលពីឆ្នាំ១៩១៩។<ref name="olson95"/> មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]បានអនុវត្ត[[សូវៀតវូបនីយកម្ម]]ដើម្បីផ្តាច់បេឡារុសចេញពីឥទ្ធិពល[[លោកខាងលិច]]។<ref name="warpop"/> គោលនយោបាយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈការបញ្ជូនអ្នកនយោបាយរុស្ស៊ីពីគ្រប់ផ្នែកនៃសហភាពសូវៀតទៅកាន់កាប់តំណែងសំខាន់ៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលបេឡារុស។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ស្តាលីននៅឆ្នាំ១៩៥៣ លោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងកាន់តំណែងជាមេដឹកនាំបន្តដោយលោកបានអនុវត្តនូវគោលនយោបាយរបស់ស្តាលីនដដែរ។<ref name="warpop"/> អ្នកនយោបាយកុម្មុយនីស្តសូវៀតបេឡារុសម្នាក់ឈ្មោះ[[អានឌ្រី ក្រូម៉ៃកា]]បានចូលបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសូវៀត (១៩៥៧–៨៥) និងជាប្រធាននៃ[[គណៈប្រធានសូវៀតកំពូល]] (១៩៨៥–៨៨) ដោយលោកជាអ្នកនយោបាយសញ្ជាតិបេឡារុសដ៏សំខាន់បំផុតនាសម័យនោះនិងជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើគោលនយោបាយការបរទេសសូវៀតស្ទើរទាំងស្រុង។<ref>{{cite news |last1=Remnick |first1=David |title=Andrei Gromyko Dies, Was Soviet Diplomat for 50 Years |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1989/07/04/andrei-gromyko-dies-was-soviet-diplomat-for-50-years/dd9bf045-b8e8-4c1c-8527-4e8d079f10e4/ |work=The Washington Post |date=4 July 1989}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៦ បរិយាកាសនៃរដ្ឋបេឡារុសបានទទួលនូវ[[ការធ្លាក់វិទ្យុសកម្មនុយក្លេអ៊ែរ]]ច្រើនបំផុត (៧០%) ពីបន្ទុះរោងចក្រថាមពលនៅ[[ឈើណូប៊ីល]]ដែលមានចម្ងាយ ១៦ គីឡូម៉ែត្រពីទឹកដី[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]]។<ref name="Gorby">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/12.htm|title=Belarus- Perestroika|access-date=26 March 2007|last=Fedor|first=Hele|work=Belarus: A Country Study|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 August 2020|title=Belarus: Five things you may not know about the country|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53727243|access-date=16 August 2020|website=BBC}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ សេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលជាតិនិយមងើបឡើងវិញ ដោយមាន[[រណសិរ្សប្រជាជនបេឡារុស]]ជាកម្លាំងគាំទ្រឯករាជ្យដ៏សំខាន់មួយ។<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1066125.html|title=Post-Soviet Belarus: A Timeline|website=rferl.org|date=24 February 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941637|title=Belarus profile – Timeline|website=BBC News|date=20 August 2018}}</ref> ===ឯករាជ្យភាព=== [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|upright=1|មេដឹកនាំរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន និងបេឡារុសកំពុងអង្គុយចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបេឡាវេហ្សា]]ដែលនឹងរំលាយសហភាពសូវៀតជាផ្លូវការ, ៨ ធ្នូ ១៩៩១]] នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០ ការបោះឆ្នោតដើម្បីអាសនៈនៅក្នុងសភាកំពូលសូវៀតនៃ សសស បេឡារុសត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ទោះបីជា[[រណសិរ្សប្រជាជនបេឡារុស]]បានដណ្តើមអាសនៈបានតែ ១០% ក៏ដោយតែប្រជាជនភាគច្រើនបានចូលរួមគាំទ្រដល់ចលនាមួយនេះ ជាពិសេសគឺសមាជិកដែលបានជ្រើសតាំងនៅក្នុងសភា។<ref name="byind">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/39.htm|title=Belarus&nbsp;– Prelude to Independence|access-date=22 December 2007|last=Fedor|first=Helen|work=Belarus: A Country Study|publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> រដ្ឋបេឡារុសបានប្រកាសពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៣ តាមរយៈការចេញប្រកាសនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីអធិបតេយ្យភាពរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុស]]។<ref>{{cite web |title=History, Belarus |url=https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |website=Belarus.by |access-date=6 April 2021 |archivedate=2 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402173018/https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |url-status=dead }}</ref> ដោយមានការគាំទ្រពីបក្សកុម្មុយនិស្ត ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរមក សាធារណរដ្ឋបេឡារុស នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១។<ref name="byind"/> នៅថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ ប្រធាននៃសភាកំពូលសូវៀតបេឡារុសលោក[[ស្តានីស្លាវ ស៊ូសកេវិច]]បានជួបជាមួយនឹងមេដឹកនាំរុស្ស៊ីលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]និងមេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនលោក[[ឡេអូនីត ក្រាវឈូក]]ដណ្តើមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរំលាយសហភាពសូវៀតចោលជាផ្លូវការនិងការបង្កើត[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]]ឡើង។<ref name="byind"/> [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញជាតិ]]មួយត្រូវបានអនុម័តនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយមុខងារនាយករដ្ឋមន្ត្រីពីមុនត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស]] ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបានប្រព្រឹត្តិទៅចំនួនពីរលើក (២៤ មិថុនា ១៩៩៤ និង ១០ កក្កដា ១៩៩៤)<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950026.txt|title=World Factbook: Belarus|access-date=21 December 2007|date=20 October 1994|format=TXT|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=26 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726033957/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950026.txt|url-status=dead}}</ref> ហើយជាលទ្ធផល លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិថ្មីមួយនេះដោយលោកបានទទួលសម្លេងឆ្នោត ៤៥% ក្នុងដំណើរបោះឆ្នោតលើកទីមួយរួចទទួលបាន ៨០%<ref name="byind"/> ក្នុងដំណើរបោះឆ្នោតលើកទីពីរ។ លូកាសិនកូបានជាប់ឆ្នោតម្តងហើយម្តងទៀតជាបន្តបន្ទាប់គ្នានៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០១|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០០១]], [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០៦|២០០៦]], [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០១០|២០១០]] និង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០១៥|ឆ្នាំ២០១៥]]។ ជាយូរណាស់មកហើយ រដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចមួយចំនួន<ref>{{cite web|url=http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2012/09/25a.aspx?view=d|title=Standing up for Free and Fair Elections in Belarus|access-date=7 January 2013|author1=Foreign Affairs |author2=International Trade Canada|date=25 September 2012|publisher=Government of Canada}}</ref>រួមជាមួយ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]<ref name=amnesty/> និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm |title=Essential Background&nbsp;– Belarus |access-date=26 មីនា 2006 |publisher=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស}}</ref>បានរិះគន់រដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូយ៉ាងខ្លាំងដោយចោតប្រកាន់ថាជារដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ។ [[File:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|thumb|upright=1|លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]បានគ្រប់គ្រងប្រទេសបេឡារុសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសរុស្ស៊ីអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកទីបំផុតលោកលូកាសិនកូក៏បានសម្រេចចិត្តជំរុញនិងគាំទ្រនូវអត្តសញ្ញាណជាតិបេឡារុស។ ជាលើកដំបូង លោកលូកាសិនកូបានថ្លែងសុន្ទរកថាជាភាសាបេឡារុស (ជាជាងភាសារុស្ស៊ីដែលប្រជាជនបេឡារុសមួយចំនួនធំបាននិយាយប្រើប្រាស់ដូចភាសាចម្បងរបស់ពួកគេអញ្ចឹង)។ ក្នុងសុន្ទរកថានោះផងដែរ លោកលូកាសិនកូបានមានប្រសាសន៍ថា "យើងមិនមែនជាប្រជាជនរុស្ស៊ីទេ—តែយើងជាជនជាតិបេឡារុស" ហើយបន្ទាប់មកលោកបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនទាំងឡាយឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាបេឡារុសឱ្យកាន់តែច្រើន។ ជម្លោះពាណិជ្ជកម្ម វិវាទព្រំដែន និងឥរិយាបថថ្មីរបស់ពួកមន្ត្រីដែលចាប់ផ្តើមស្តាប់និងយល់ព្រមនឹងសំលេងប្រឆាំងគឺសុទ្ធតែជាផ្នែកមួយនៃទំនាក់ទំនងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះដុនដាបជាមួយរុស្ស៊ីនាពេលនោះ។<ref>[https://globalvoices.org/2017/02/21/the-strange-death-of-russias-closest-alliance/ The Strange Death of Russia's Closest Alliance], [[Global Voices Online|Global Voices]], 21 February 2017</ref> នៅឆ្នាំ២០១៩ លោកលូកាសិនកូបានជួបពិភាក្សាទ្វេភាគីជាមួយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[វ្លាឌឺមៀរ ពូទីន|ពូទីន]]នៅឯទីក្រុង[[សូឈី]] ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយបានប្រកាសថាប្រទេសទាំងពីរ"អាចបង្រួបបង្រួមនៅថ្ងៃស្អែកដោយគ្មានបញ្ហា"។<ref name="moscow-times-bel">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/02/15/were-ready-unite-with-russia-belarus-leader-lukashenko-says |newspaper=[[The Moscow Times]] |title=Belarus Ready to 'Unite' With Russia, Lukashenko Says |access-date=17 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217194147/https://www.themoscowtimes.com/2019/02/15/were-ready-unite-with-russia-belarus-leader-lukashenko-says |archive-date=17 February 2019 |url-status=live |date=15 February 2019}}</ref> វាគឺជាគំនិតមួយដែលពូទីនតែងតែគាំទ្រកន្លងមក អ្នកសង្កេតការណ៍បានចាត់ទុកផែនការនេះថាជាបំណងប្រាថ្នារបស់ពូទីនដោយវាអាចជួយឱ្យលោកបន្តកាន់អំណាចលើសពីឆ្នាំ២០២៤ ទៅទៀត។<ref name="newsweek-02-19">{{cite news |last1=Brennan |first1=David |title=Russia May Absorb Belarus: 'We're Ready to Unite,' President Says |url=https://www.newsweek.com/russia-belarus-unite-absorb-union-vladimir-putin-alexander-lukashenko-1333800 |access-date=17 February 2019 |work=Newsweek |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216173032/https://www.newsweek.com/russia-belarus-unite-absorb-union-vladimir-putin-alexander-lukashenko-1333800 |archive-date=16 February 2019 |url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយមួយរូបឈ្មោះ[[មីខាអ៊ីល វីណូក្រាដូវ]]បានពន្យល់ថា"លូកាសិនកូនឹងសម្តែងជាអ្នកមាំមួនក្លាហាននៅមុខសាធារណជនខ្លួនតែបែរជាព្យាយាមធ្វើខ្លួនខ្សោយនៅមុខពូទីន" លោកអាតយូម ស្ត្រៃម៉ាន់ដែលមកពី[[មជ្ឈមណ្ឌលម៉ូស្គូកាណេជី]]បានលើកឡើងថា"ម៉ូស្គូអាចទំនងជាបរាជ័យនៅក្នុងការរកមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួននៅក្នុងចំណោមប្រជាជនបេឡារុស"។<ref name="dw-02">{{cite news |last1=Sherwin |first1=Emily |title=Could Russia and Belarus trade oil for national sovereignty? |url=https://p.dw.com/p/3DJWp |access-date=17 February 2019 |work=[[Deutsche Welle|DW]] |date=13 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213221155/https://www.dw.com/en/could-russia-and-belarus-trade-oil-for-national-sovereignty/a-47502343 |archive-date=13 February 2019 |url-status=live |location=Moscow}}</ref> [[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២១|បាតុកម្មដ៏ធំមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសបន្ទាប់ពីការចេញនូវលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០២០]]<ref>{{cite news |title=Belarus's Protests Aren't Particularly Anti-Putin |url=https://foreignpolicy.com/2020/08/19/belarus-protest-not-anti-russian-putin-interfere/ |work=Foreign Policy |date=19 August 2020}}</ref> ដោយគេឃើញថាលោកលូកាសិនកូនឹងកាន់អំណាចមួយអាណត្តិបន្តទៀត។<ref>{{cite news |title=Protests in Belarus continue despite challenger's departure |url=https://apnews.com/dc7ec04bfb73782a094c18ed4e63feaa |work=Associated Press |date=11 August 2020}}</ref> មេដឹកនាំរុស្ស៊ីនិងសហភាពអឺរ៉ុបបានព្រមានថាអាចនឹងមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសំណាក់អន្តរជាតិនៅក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់បេឡារុស។<ref>{{cite news |title=EU leaders to warn Russia against Belarus interference |url=https://euobserver.com/foreign/149166 |work=EUobserver |date=18 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Putin warns western leaders over 'meddling' in Belarus |url=https://www.ft.com/content/f96fdf91-6826-4af2-923d-ff14947fcd15 |work=Financial Times |date=18 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian FM in Syria, meets Assad in first visit since 2012 |publisher=Associated Press |date=7 September 2020 |url=https://www.yahoo.com/news/russian-fm-syria-meets-assad-115535854.html |access-date=7 September 2020 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលលីទុយអានីបានយល់ព្រមផ្តល់នូវទីកន្លែងជ្រកកោនដល់បេក្ខជនបក្សប្រឆាំងបេឡារុសសំខាន់ៗដូចលោកស្រី[[ស្វីតឡាណា ទីកាណូវស្កាយ៉ា]] និងសមាជិកក្រុមប្រឆាំងដទៃទៀត។<ref>{{cite web |title=Belarus asks Lithuania to extradite opposition leader Tsikhanouskaya |url=https://www.euronews.com/2021/03/05/belarus-asks-lithuania-to-extradite-opposition-leader-tsikhanouskaya |publisher=Euronews |access-date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Lithuania to Belarus: 'Rather watch hell freeze over' than deliver Tsikhanouskaya |url=https://www.dw.com/en/lithuania-to-belarus-rather-watch-hell-freeze-over-than-deliver-tsikhanouskaya/a-56787250 |publisher=Deutsche Welle |access-date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Headquarters of Tsikhanouskaya, Coordination Council and National Anti-Crisis Management |url=https://www.voiceofbelarus.com/headquarters-of-tsikhanouskaya/ |publisher=Voice of Belarus |access-date=13 April 2021}}</ref> ប្រទេសប៉ូឡូញក៏បានគាំទ្រក្រុមបក្សប្រឆាំងទាំងនោះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Belarus protests: Why Poland is backing the opposition |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54090389 |work=BBC News |date=10 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Belarus opposition leader: Foreign mediation may be needed |url=https://apnews.com/c70e47ca9c2c3526324c89982c1bac26 |work=Associated Press |date=9 September 2020}}</ref> ក្រោយពីការបោះឆ្នោត លូកាសិនកូមិនត្រូវបានសហភាពអឺរ៉ុបនិងសហរដ្ឋអាមេរិកទទួលស្គាល់ថាជាប្រធានាធិបតីស្របច្បាប់របស់បេឡារុសតទៅទៀតឡើយ។<ref>{{Cite web |date=24 August 2020 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: "Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him" |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |publisher=eeas.europa.eu}}</ref><ref>Dave Lawler, [https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |date=2021-12-21 }}, ''Axios'' (24 September 2020).</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សហភាពអឺរ៉ុបនិងអាមេរិកបានរួមគ្នាដាក់ទណ្ឌកម្មនយោបាយលើមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បេឡារុសមួយចំនួនដោយចោតប្រកាន់មន្ត្រីទាំងនោះថាបានលួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោតនិងគាបសង្កត់មកលើបាតុករ។<ref>{{Cite web |date=24 August 2020 |title= U.S., EU Sanction Belarus in Coordinated Western Action |url= https://www.wsj.com/articles/eu-leaders-agree-to-adopt-sanctions-on-belarus-officials-11601596533 |publisher= The Wall Street Journal}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្របេឡារុស}} ប្រទេសបេឡារុសគឺស្ថិតនៅរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥១|ជ ៥១°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៧|៥៧°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី២៣|ក ២៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៣|៣៣°]]។ ទឹកដីបេឡារុសពីជើងទៅត្បូងគឺមានចម្ងាយ ៥៦០ គម រីឯពីលិចទៅកើតគឺមានចម្ងាយ ៦៥០ គម។<ref name="statistics">{{cite web|url=http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html|title=Coordinates of the extreme points of the state frontier. Main Geographic Characteristics of the Republic of Belarus|publisher=the Scientific and Production State Republican Unitary Enterprise "National Cadastre Agency" of the State Property Committee of the Republic of Belarus|website=Land of Ancestors|access-date=11 កញ្ញា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053717/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html|archive-date=21 កញ្ញា 2013|url-status=dead|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053717/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html}}</ref> ប្រទេសនេះមិនមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រអ្វីនោះទេហើយសណ្ឋានដីគឺមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបដែលសម្បូរទៅដោយ[[វាលភក់|ដីភក់]]ច្រើន។<ref name="ciageo">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=Belarus&nbsp;– Geography|access-date=7 November 2007|publisher=Central Intelligence Agency|work=The World Factbook|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ផ្ទៃដីបេឡារុសប្រមាណ ៤០% គឺគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃឈើ។<ref name="key facts"/><ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf|title=Belarus: Window of Opportunity (see Table 15, page 66)|publisher=United Nations|access-date=22 កញ្ញ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001230713/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf|archive-date=1 តុលា 2008|url-status=dead|archivedate=2015-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110193052/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អេកូឡូស៊ីចំនួន ២ គឺ៖ [[ព្រៃចម្រុះសាម៉ាទិច]]និង[[ព្រៃចម្រុះអឺរ៉ុបកណ្តាល]]។<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> បឹងធំតូចចំនួន ១១,០០០ និងអូរជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងប្រទេសបេឡារុស។<ref name="ciageo"/> ទន្លេធំៗចំនួនបីបានហូរឆ្លងកាត់ប្រទេសនេះមាន៖ [[ទន្លេណេម៉ាន់]] [[ទន្លេព្រីបយ៉ាត់|ព្រីបយ៉ាត់]] និង[[ទន្លេឌីណេព័រ]]។ ទន្លេណាម៉ាន់គឺហូរទៅកាន់ទិសខាងលិចឆ្ពោះទៅសមុទ្របាល់ទិករីឯទន្លេព្រីបយ៉ាត់គឺហូរសម្តៅទៅឌីណេព័រហើយទន្លេឌីណេព័របន្តហូរឆ្ពោះទៅទិសខាងត្បូងចូលទៅក្នុង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="bell">{{cite book|last=Bell|first=Imogen|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003|publisher=Taylor & Francis|year=2002|page=132|isbn=1-85743-137-5}}</ref> [[File:Strusta Lake - Panorama.jpg|thumb|upright=|[[បឹងស៊្រូស្តា]]នៅក្នុង[[តំបន់វីតិបស្ក៍]]]] ចំណុចខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[ភ្នំឌីស៊ែរជីនស្គី]] (៣៤៥ ម៉ែត្រ) រីឯចំណុចទាបបំផុតគឺស្ថិតនៅលើទន្លេណេម៉ាន់ (៩០ ម៉ែត្រ)។<ref name="ciageo"/> កម្ពស់មធ្យមរបស់បេឡារុសគឺ ១៦០ ម៉ែត្រ[[កម្ពស់លើនីវ៉ូទឹក|លើនីវ៉ូទឹក]]។<ref>{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=xix}}</ref> អាកាសធាតុក្នុងប្រទេសនេះមានលក្ខណៈជាអាកាសធាតុត្រជាក់មធ្យមនិងត្រជាក់ខ្លាំងដោយនៅខែមករាមានសីតុណ្ហភាពអប្បបរមាចាប់ពី -៤°C នៅតំបន់និរតីទៅ -៨°C នៅតំបន់ពាយព្យ។ ប្រទេសនេះក៏មានរដូវក្តៅសើមផងដែរដោយមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យម ១៨°C។<ref name="locclimate">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/15.htm |title=Belarus&nbsp;– Climate |access-date=22 December 2007 |last=Fedor |first=Helen |work=Belarus: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] }}</ref> ប្រទេសបេឡារុសទទួលទឹកភ្លៀងជាមធ្យមពី ៥៥០ ទៅ ៧០០ [[មីល្លីម៉ែត្រ]] (mm) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="locclimate"/> ធនធានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេសនេះមានដូចជា៖ [[រុក្ខជាតិពុក]] ចំនួនបរិមាណតិចតួចនៃប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ [[ថ្មក្រានីត]] [[ថ្មកំបោរ]] ដីស ដីខ្សាច់ ដីក្រួស និងដីឥដ្ឋ។ល។<ref name="ciageo"/> ឥទ្ធិពលវិទ្យុសកម្មប្រហែល ៧០% ពី[[គ្រោះមហន្តរាយឈើណូប៊ីល|បទ្ទវហេតុនុយក្លេអ៊ែរទីក្រុងឈើណូប៊ីល]]នៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានរសាត់ចូលមកក្នុងប្រទេសបេឡារុសដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទៃដីបេឡារុសមួយភាគប្រាំ (ដីស្រែចម្ការនិងព្រៃឈើនៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍) ទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំង។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4485003.stm|work=BBC News|title=Belarus cursed by Chernobyl|first=Sarah|last=Rainsford|date=26 April 2005|access-date=26 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060424152147/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4485003.stm| archive-date= 24 April 2006|url-status=live}}</ref> អង្គការសហប្រជាជាតិនិងទីភ្ញាក់ងារផ្សេងៗទៀតបានចាត់វិធានការកាត់បន្ថយកម្រិតវិទ្យុសកម្មនៅក្នុងតំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ ជាពិសេសគឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ធាតុ[[សេស្យូម]]និងការដាំដុះគ្រាប់កាណូឡាដើម្បីកាត់បន្ថយកម្រិត[[សេស្យូម-១៣៧]] នៅក្នុងផ្ទៃដី។<ref name="uncher">{{cite web|url=http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084709/http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|archive-date=6 May 2008|publisher=United Nations|title=The United Nations and Chernobyl&nbsp;– The Republic of Belarus|access-date=4 October 2007|archivedate=6 ឧសភា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506084709/http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|url-status=dead}}</ref><ref name="iaea">{{cite news|first=Marilyn|last=Smith|title=Ecological reservation in Belarus fosters new approaches to soil remediation|publisher=International Atomic Energy Agency|url=http://tc.iaea.org/tcweb/news_archive/Chernobyl/ecoreserve/default.asp|access-date=19 December 2007}}</ref> បេឡារុសមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ឡេតូនី]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[លីទុយអានី]]នៅភាគពាយព្យ ប្រទេស[[ប្រទេសប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងជើងនិងកើត និងប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគខាងត្បូង។ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៩៥ និងឆ្នាំ១៩៩៦ បានកំណត់ព្រំដែនបេឡារុសជាមួយនឹងប្រទេសឡេតូនីនិងលីទុយអានី ហើយបន្ទាប់មក បេឡារុសបានធ្វើសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៩៧ ដោយបង្កើតបានព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែននៅឆ្នាំ២០០៩។<ref>{{cite web|url=https://www.uef.fi/documents/428549/854028/countryreport-belarus-borders.pdf/751f5e6f-b72f-468e-999e-e1988a790aa7|title=Country Report: Belarus Borders: Borders and policy in Belarus|author=Larissa Titarenko|access-date=9 February 2017|publisher=University of Eastern Finland|page=14}}</ref> បេឡារុសនិងលីទុយអានីបានធ្វើសច្ចាប័នជាលើកចុងក្រោយលើឯកសារកំណត់ព្រំដែននៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៧។<ref>{{cite web|url=https://www.uef.fi/documents/428549/854028/countryreport-belarus-borders.pdf/751f5e6f-b72f-468e-999e-e1988a790aa7|title=Country Report: Belarus Borders|author=Larissa Titarenko|access-date=12 November 2018|publisher=[[សាកលវិទ្យាល័យហ្វាំងឡង់ខាងកើត]]}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|នយោបាយនៅបេឡារុស}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg | caption1 = '''[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]'''<br />{{small|[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]]}} | width1 = 115 | image2 = Roman Golovchenko (2020-09-03)(portrait).jpg | caption2 = '''[[រ៉ូម៉ាំង ហ្គូលូវឆិនកូ]]'''<br />{{small|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបេឡារុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]}} | width2 = 120 | total_width = }} [[File:House of Representatives of Belarus.jpg|thumb|[[វិមានរដ្ឋាភិបាល (មីនស្កឹ)|វិមានរដ្ឋាភិបាល]], រដ្ឋធានីមីនស្កឹ]] បេឡារុសគឺជាសាធារណរដ្ឋ[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]]និង[[រដ្ឋសភាជាតិបេឡារុស|រដ្ឋសភា]]។ ប្រធានាធិបតីនីមួយៗអាចបម្រើការបានរយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្នុងមួយអាណត្តិ។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៤ ប្រធានាធិបតីអាចបម្រើការបានតែពីរឆ្នាំប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែ[[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|កំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]នៅឆ្នាំ២០០៤ បានលុបចោលនូវការកំណត់អាណត្តិនោះ។<ref name="bbclukapro">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|title=Profile: Alexander Lukashenko|access-date=30 April 2010|date=9 January 2007|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420191928/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm| archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]បានបម្រើការជាប្រធានាធិបតីបេឡារុសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤ មកម្លេះ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកលូកាសិនកូបានអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតចម្រូងចម្រាសមួយដើម្បីពន្យាររយៈពេលនៃអាណត្តិប្រធានាធិបតីពី ៥ ឆ្នាំទៅ ៧ ឆ្នាំហើយជាលទ្ធផល[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០១|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]]ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ ត្រូវបានរុញច្រានមកនៅឆ្នាំ២០០១ ទៅវិញ។ [[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ១៩៩៦|ប្រជាមតិក្នុងការពន្យាអាណត្តិ]]នោះត្រូវបានប្រធានការិយាល័យបោះឆ្នោតលោក[[វិចទ័រ ហាន់ឆា]]ប្រកាសថាមានការក្លែងបន្លំដ៏"អស្ចារ្យ" ដោយឮដូច្នេះ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលបានដកលោកចេញពីតំណែងភ្លាមៗ។<ref>{{cite book|author=Jeffries, Ian|year=2004|title=The countries of the former Soviet Union at the turn of the twenty-first century: the Baltic and European states in transition|publisher=Routledge|isbn=0-415-25230-X|page=274}}</ref> រដ្ឋសភាជាតិគឺជា[[ប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់|សភាពីរថ្នាក់]]ដែលមានសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្ត្របេឡារុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ចំនួន ១១០ រូប (សភាជាន់ទាប) និងសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ៦៤ រូប (សភាជាន់ខ្ពស់)។<ref>[[Constitution of Belarus]] Chapter 4, Art. 90 and 91</ref> [[File:Victory square, Minsk 01.jpg|thumb|[[ទីជ័យជម្នះ (មីនស្កឹ)|ទីជ័យជម្នះនៅទីក្រុងមីនស្ក៍]]]] សភាតំណាងរាស្រ្តមានអំណាចក្នុងការតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្រ្តី ធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតទុកចិត្តលើនាយករដ្ឋមន្រ្តី និងផ្តល់យោបល់លើគោលនយោបាយការបរទេសនិងក្នុងស្រុក។<ref>{{cite web|title=Belarus 1994 (rev. 2004)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Belarus_2004?lang=en|website=Constitute|access-date=17 March 2015}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋគឺមានអំណាចក្នុងការជ្រើសរើសមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗ ធ្វើការប្តឹងប្តលប្រធានាធិបតី និងទទួលយកឬបដិសេធវិក័យប័ត្រដែលអនុម័តដោយសភាតំណាងរាស្រ្ត។ អង្គជំនុំជម្រះនីមួយៗមានសមត្ថភាពក្នុងការបដិសេធនូវច្បាប់ណាមួយដែលបានអនុម័តដោយមន្រ្តីមូលដ្ឋានប្រសិនបើវាផ្ទុយនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref name="conby">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19332.html#doc|title=Section&nbsp;IV:The President, Parliament, Government, the Courts|access-date=22 December 2007|work=[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217035445/http://www.president.gov.by/en/press19332.html|archive-date=17 ធ្នូ 2007}}</ref> ទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសបេឡារុសដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៥ រូប។<ref>{{cite web|url=http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|title=(អង់គ្លេស) ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=21 មេសា 2010|publisher=ទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304020325/http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|archive-date=4 មីនា 2010|archivedate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304020325/http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|url-status=dead}}</ref> សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីហើយពួកគេមិនចាំបាច់ជាសមាជិកសភានោះឡើយ។ ស្ថាប័នតុលាការមានតុលាការកំពូលនិងតុលាការសំខាន់ៗមួយចំនួនដូចតុលាការធម្មនុញ្ញជាដើមដែលមានតួនាទីដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ធុរកិច្ចផ្សេងៗ។ ចៅក្រមនៃតុលាការជាតិគឺត្រូវបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីនិងត្រូវទទួលយល់ព្រមពីក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋ។ តុលាការដែលទទួលខុសត្រូវលើករណីព្រហ្មទណ្ឌគឺតុលាការកំពូល។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុសបានហាមឃាត់មិនឱ្យមានវត្តមានតុលាការក្រៅប្រព័ន្ធពិសេសនោះទេ។<ref name="conby"/> ===ការបោះឆ្នោត=== [[File:Solidarity with Belarus concert.jpg|thumb|អតីតទង់ជាតិបេឡារុស (ធ្លាប់បានប្រើនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨, ១៩៤៣–៤៤ និង ១៩៩១–១៩៩៥) សព្វថ្ងៃវាគឺជានិមិត្តសញ្ញានៃការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូ។]] ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយខ្លះៗនិងរួមទាំងអ្នកនយោបាយមួយចំនួនបានចាត់ទុកប្រទេសបេឡារុសថាជា"ប្រទេសផ្តាច់ការចុងក្រោយបង្អស់នៃទ្វីបអឺរ៉ុប"<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship|access-date=7 August 2014 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |location=London |work=The Guardian|first=Sigrid|last=Rausing|date=7 October 2012}}</ref><ref name="reuters1">{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2012/03/04/us-belarus-dicator-idUSTRE8230T320120304 | work=[[Reuters]] | title=Belarus's Lukashenko: 'Better a dictator than gay' | quote=...German Foreign Minister's branding him 'Europe's last dictator' | location=Berlin | date=4 March 2012 | access-date=30 June 2017 | archive-date=6 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151006194656/http://www.reuters.com/article/2012/03/04/us-belarus-dicator-idUSTRE8230T320120304 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Liabedzka |first1=Anatoly |title=Europe's Last Dictatorship |journal=European View |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=81–89 |doi=10.1007/s12290-008-0029-7|s2cid=154655219 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Marples |first1=David R |title=Europe's Last Dictatorship: The Roots and Perspectives of Authoritarianism in 'White Russia' |journal=Europe-Asia Studies |date=2005 |volume=57 |issue=6 |pages=895–908 |doi=10.1080/1080/09668130500199509|s2cid=153436132 }}</ref> ចំណែកឯលូកាសិនកូវិញបានអះអាងនិងចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលលោកថាជារដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យដែលមាន"របៀបដឹកនាំបែបផ្តាច់ការ"។<ref name="bbclukapro"/> [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]បានដកប្រទេសបេឡារុសចេញពីថ្នាក់រដ្ឋសង្កតការណ៍របស់ខ្លួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧ មកម្លេះបន្ទាប់ពីយល់ឃើញថាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៦ មានភាពមិនប្រក្រតី។<ref name="CoE">{{cite web |url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm |title=Belarus suspended from the Council of Europe |date=17 January 1997 |publisher=Press Service of the Council of Europe |access-date=26 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm |archive-date=26 April 2006 |archivedate=26 មេសា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1997/belarus/Belarus-04.htm |title=Republic of Belarus |work=[[Human Rights Watch]] |access-date=9 December 2020}}</ref> ដើម្បីក្លាយជាសមាជិកពេញលេញ ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបបានតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសចូលគោរព[[សិទ្ធិមនុស្ស]] [[នីតិរដ្ឋ]] និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/programmes/belarus |title=Belarus – Office of the Directorate General of Programmes |website=coe.int |access-date=9 December 2020}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|ការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ២០០៤]] គ្មានគណបក្សប្រឆាំងនិងគណបក្សគាំទ្រលូកាសិនកូណាដណ្តើមបានអាសនៈសម្បីតែមួយ។ [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងសហប្រតិបត្ដិការអឺរ៉ុប]] (OSCE) បានសម្រេចថាការបោះឆ្នោតនោះមិនមានភាពយុត្តិធម៌នោះទេពីព្រោះបេក្ខជនខាងបក្សប្រឆាំងត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបដិសេដមិនឱ្យចូលរួមហើយដំណើរនៃការបោះឆ្នោតត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីតែគាំទ្រអ្នកកាន់អំណាចប៉ុណ្ណោះ។<ref name="OSCE">{{cite web|url=http://www.osce.org/odihr/elections/belarus/38658|format=PDF|title=OSCE Report on the October 2004 parliamentary elections|date=December 2004|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe|access-date=21 March 2007|archivedate=6 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606092902/http://www.osce.org/odihr/elections/belarus/38658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០៦]] លូកាសិនកូត្រូវបានតវ៉ាប្រឆាំងដោយលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ មីលីនកេវិច]]ដែលជាអ្នកតំណាងក្រុមសម្ព័ន្ធនៃបក្សប្រឆាំង និងលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ កាស៊ូលីន]]នៃបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកកាស៊ូលីនត្រូវបានកងកម្លាំងនគរបាលវាយដំនិងចាប់ខ្លួននៅអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនៅជុំវិញ[[សភាប្រជាជនបេឡារុសរួម]]។ លោកលូកាសិនកូក៏បានជាប់ឆ្នោតនាឆ្នាំនោះដែរដោយទទួលបានសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៨០%, សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនិងបណ្តាប្រទេស [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|ស.រ.ឯ]] បានចាត់ទុកការបោះឆ្នោតនោះជាការបោះឆ្នោតត្រឹមត្រូវនិងយុត្តិធម៌<ref>{{cite web|url=http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf|title=Belarus in the aftermath of the Presidential election of 19 March 2006|access-date=25 May 2010|date=11 April 2006|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111084334/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf|archive-date=11 January 2012|archivedate=11 មករា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084334/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf}}</ref> ខណៈដែល OSCE និងអង្គការមួយចំនួនទៀតបានគិតផ្ទុយទៅវិញដោយរួមគ្នាហៅការបោះឆ្នោតនោះថាអយុត្តិធម៌និងមិនស្មើភាព។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4766024.stm|date=2 March 2006|title=Belarus rally marred by arrests|work=BBC News|access-date=26 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060313155728/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4766024.stm|archive-date=13 March 2006|url-status=live}}</ref> លោកលូកាសិនកូបានទទួលសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៨០% ម្តងទៀតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០២០]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោកបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី។ បេក្ខជនខាងបក្សប្រឆាំងគឺលោក[[អានឌ្រី សាននីកូវ]]បានទទួលសម្លេងគាំទ្របានតែ ៣% ប៉ុណ្ណោះខណៈដែលអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យនិងអ្នកតំណាងប្រទេសផ្សេងៗបាននិយាយរិះគុណការបោះឆ្នោតនេះថាមានការបន្លំសន្លឹកឆ្នោតធ្ងន់ធ្ងរ។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងលទ្ធផល ប្រជាជនបេឡារុសរាប់ពាន់នាក់បាននាំគ្នាចេញទៅធ្វើបាតុកម្មនៅឯទីក្រុងមីនស្កឹ។ បាតុករនិងបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងជាច្រើនរូបត្រូវបានកម្លាំងកងជីវពលរដ្ឋបង្ក្រាបនិងចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ឃុំឃាំងនៅតាមគេហដ្ឋានរៀងៗខ្លួន។<ref name="telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belarus/8224956/Police-guard-threatened-to-rape-Belarus-Free-Theatre-director-after-election-protest.html|title=Police guard threatened to rape Belarus Free Theatre director after election protest|last=Oliphant|first=Roland|date=25 December 2010|work=The Daily Telegraph|access-date=22 April 2011|location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311053243/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belarus/8224956/Police-guard-threatened-to-rape-Belarus-Free-Theatre-director-after-election-protest.html|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref><ref name="SannikovSentenced">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13400666 Belarus opposition leader Andrei Sannikov jailed], [[BBC News Online]] (14 May 2011)</ref><ref name="kyi">{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/russia/detail/93334|title=Belarus: 7 presidential candidates face 15 years|newspaper=[[Kyiv Post]]|date=22 December 2010|access-date=23 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119193447/http://www.kyivpost.com/news/russia/detail/93334|archive-date=19 January 2011|url-status=live}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់បេឡារុស}} [[File:Putin with Alexander Lukashenko 2015.jpg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីបេឡារុសលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ជាមួយនឹង[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]]លោក[[វ្លាឌឺមៀរ ពូទីន]], ២០១៥]] សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុសគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋសូវៀតចំនួនពីរ (រួមជាមួយអ៊ុយក្រែន) ដែលបានចុះចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2006/org1469.doc.htm|title=UNITED NATIONS MEMBER STATES &#124; Meetings Coverage and Press Releases|website=www.un.org}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលបែកបាក់ពីសហភាពសូវៀតមក បេឡារុសនិងប្រទេសរុស្ស៊ីបានរក្សាទំនាក់ទំនងជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មនិងជាសម្ព័ន្ធមិត្តការទូតដ៏ជិតស្និទ្ធ។ បេឡារុសច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រទេសរុស្ស៊ីសម្រាប់ការនាំចូលវត្ថុធាតុដើមនិងសម្រាប់ទីផ្សារនាំចេញរបស់ខ្លួន។<ref name="stategov">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5371.htm|title=Background Note: Belarus|access-date=7 វិច្ឆិកា 2007|publisher=ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក|author=រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក}}</ref> [[សហភាពរដ្ឋ|សម្ព័ន្ធភាពរុស្ស៊ីនិងបេឡារុស]]គឺជាសម្ព័ន្ធភាពកំពូលមួយដែលបានបង្កើតឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៦–៩៩ បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយចំនួនដែលអំពាវនាវឱ្យមានសហភាពរូបិយវត្ថុ សិទ្ធិស្មើភាពគ្នា សញ្ជាតិតែមួយ គោលនយោបាយការបរទេសនិងការការពារជាតិរួម។ ទោះយ៉ាងណា អនាគតនៃសម្ព័ន្ធភាពនេះត្រូវបានគេកើតការសង្ស័យថានឹងអាចដួលរលំដោយសារតែការពន្យារពេលម្តងហើយម្តងទៀតនៃសហភាពរូបិយវត្ថុពីខាងបេឡារុស កង្វះកាលបរិច្ឆេទនៃការធ្វើប្រជាមតិសម្រាប់សេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងជម្លោះស្តីពីពាណិជ្ជកម្មប្រេងកាត។<ref name=stategov/><ref>{{Cite web|url=https://www.orfonline.org/expert-speak/russia-belarus-relations-future-union-state-65288|title=Russia-Belarus relations: The future of the union state|last=|first=|website=orfonline.org|language=en|accessdate=2025-11-23}}</ref> បេឡារុសក៏ជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] (ស.រ.ឯ) មួយដែរ។<ref name="cisstrained">{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html|title=CIS: Foreign Ministers, Heads Of State Gather In Minsk For Summit|access-date=7 វិច្ឆិកា 2007||author=វិទ្យុអឺរ៉ុបសេរី| archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014000/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html|archive-date= 16 វិច្ឆិកា 2007|url-status=live}}</ref> បេឡារុសគឺនូវតែរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុប (ទោះជាជម្លោះរវាងមេដឹកនាំបេឡារុសនិងមេដឹកនាំប្រទេសសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបខ្លះកំពុងតែកើនឡើងក្តៅគគុកក្តី)<ref name="euban">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2492939.stm|title=EU imposes Belarus travel ban|access-date=3 ធ្នូ 2007|publisher=BBC |date=19 November 2002|work=BBC News}}</ref> មានដូចជា ឡេតូនី លីទុយអានី និងប៉ូឡូញ។ល។<ref name="foreignrelations">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217002512/http://mfa.gov.by/en/foreign-policy/|archive-date=17 កុម្ភៈ 2008|title=(អង់គ្លេស) គោលនយោបាយការបរទេស|access-date=22 ធ្នូ 2007||publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានលើកការហាមឃាត់នៃការធ្វើដំណើរលើរដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូចេញវិញដើម្បីឱ្យលោកលូកាសិនកូអាចចូលរួមក្នុងកិច្ចប្រជុំការទូតឬក្នុងកិច្ចពិភាក្សាផ្សេងៗរវាងរដ្ឋាភិបាលលោកនិងបក្សពួកប្រឆាំង។<ref name="Belarus president visits Vatican">{{cite news|title=Belarus president visits Vatican|date=27 April 2009|publisher=British Broadcasting Corporation|url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/8021513.stm|work=BBC News|access-date=30 April 2010}}</ref> [[File:Normandy format talks in Minsk (February 2015) 03.jpeg|thumb|left|មេដឹកនាំនៃប្រទេសបេឡារុស រុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងអ៊ុយក្រែននៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលមួយនៅ[[ពិធីការនៃទីក្រុងមីនស្កឹ|ទីក្រុងមីនស្កឹ]], ១១–១២ កុម្ភៈ ២០១៥]] ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរបស់បេឡារុសជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃគឺមានភាពតានតឹងណាស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកគឺមិនដែលមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅទីក្រុងមីនស្កឹទេហើយបេឡារុសវិញក៏មិនដែលមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនដែរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក។<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/12/belarus-lukashenko-elections-protests-united-states-diplomatic-relations/|title=The U.S. Was Set to Send an Ambassador to Belarus. Then Came the Crackdown.|first=Robbie Gramer, Amy|last=Mackinnon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jamestown.org/program/modest-advances-us-belarus-relations/|title=Modest Advances in US-Belarus Relations|website=Jamestown}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័ត[[ច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|ច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យបេឡារុស]]ដែលនឹងផ្តល់មូលនិធិទៅកាន់អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសហើយហាមឃាត់ប្រាក់កម្ចីទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសលើកលែងតែក្នុងករណីមនុស្សធម៌។<ref>{{cite news|title=Belarus Democracy Act Will Help Cause of Freedom, Bush Says|date=22 October 2007|publisher=United States State Department|url=http://usinfo.state.gov/dhr/Archive/2004/Oct/22-739373.html|work=USINO|access-date=22 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016052521/http://usinfo.state.gov/dhr/Archive/2004/Oct/22-739373.html|archive-date=16 October 2007}}</ref> ទំនាក់ទំនងចិន–បេឡារុសបានទទួលការលូតលាស់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៥ មកម្លេះ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/business/feedarticle/9003481|title=China's Xi promises Belarus $1 billion in loans|newspaper=Guardian|access-date=4 March 2016|location=London|date=7 May 2008}}</ref>ពោលគឺនៅពេលដែលលោកលូកាសិនកូបានទៅធ្វើទស្សនកិច្ចនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។<ref>{{cite news|first=Letian|last=Pan|title=China, Belarus agree to upgrade economic ties|date=6 December 2005|publisher=Xinhua News Agency|url=http://english.gov.cn/2005-12/06/content_119410.htm|access-date=22 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928011456/http://english.gov.cn/2005-12/06/content_119410.htm|archive-date=28 September 2007}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសក៏មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេស[[ស៊ីរី]]ផងដែរ<ref>{{cite news|title=Syria and Belarus agree to promote trade|date=13 March 1998|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/65106.stm|work=BBC News|access-date=22 December 2007}}</ref>ដោយបានចាត់ទុកស៊ីរីជាដៃគូដ៏សំខាន់មួយនៅតំបន់បជ្ឈឹមបូព៌ា។<ref>{{cite news|title=Belarus-Syria report substantial progress in trade and economic relations|date=31 August 2007|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|url=http://www.president.gov.by/en/press32193.html|access-date=22 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080120063008/http://www.president.gov.by/en/press32193.html|archive-date=20 January 2008|url-status=dead}}</ref> ក្រៅពីសមាជិក ស.រ.ឯ ប្រទេសនេះក៏ជាសមាជិកនៃអង្គការសំខាន់ៗមួយចំនួនផងដែរដូចជា៖ [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] (អឺរ៉ាស៊ី) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]]<ref name="foreignrelations"/> [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៨)<ref name="byintorgs">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/international-organizations/a25183575d762f8b.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205033317/http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/international-organizations/a25183575d762f8b.html |archive-date=5 December 2007 |title=(អង់គ្លេស) សមាជិកភាពនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិ|access-date=4 វិច្ឆិកា 2007|author=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> និង[[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]]។ល។ ប្រទេសបេឡារុសត្រូវបានបញ្ចូលក្នុង[[គោលនយោបាយសង្កាត់អឺរ៉ុប]] (European Neighbourhood Policy–ENP) របស់សហភាពអឺរ៉ុបដោយគោលដៅនៃគោលនយោបាយនេះគឺបង្រួមប្រជាជាតិអឺរ៉ុបទាំងឡាយឱ្យកាន់តែជិតស្និទ្ធលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនិងភូមិសាស្រ្តនយោបាយ។<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/international-affairs/european-neighbourhood-policy_en|title=European Neighbourhood Policy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110131542/https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/international-affairs/european-neighbourhood-policy_en|archivedate=2017-01-10}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបេឡារុស}} [[File:RIAN archive 1047080 Work of "Kamenyuki" frontier post on Belarus border with Poland.jpg|thumb|ទាហានល្បាតនៅរវាងព្រំដែនបេឡារុស–ប៉ូឡូញ។]] បច្ចុប្បន្ន លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[វីចទ័រ ក្រេនីន]]គឺជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិខណៈដែលលោកអាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ (ប្រធានាធិបតី) មានងារជាអង្គមេបញ្ជាការ។<ref name="conby"/> កងកម្លាំងជាតិបេឡារុសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩២ បន្ទាប់ពីផ្តាច់ខ្លួនចេញពី[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសូវៀត]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៧ កងកម្លាំងនេះបានឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើនដោយមានទាហានសរុបចំនួន ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html|title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិសាស្ត្រ|access-date=22 ធ្នូ 2007|publisher=ក្រសួងការពារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217010640/http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html|archive-date=17 ធ្នូ 2007|url-status=dead|archivedate=2007-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217010640/http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html}}</ref> សមាជិកបម្រើសេវាយោធាភាគច្រើនជាមនុស្សដែលកេណ្ឌ (មិនស្ម័គ្រចិត្ត) អ្នកដែលមានការអប់រំថ្នាក់ខ្ពស់អាចបម្រើការបានរយៈពេល ១២ ខែ (ពេញ ១ ឆ្នាំ) ចំណែកអ្នកដែលមានការអប់រំថ្នាក់ទាបត្រូវចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែ។<ref>Routledge, [[International Institute for Strategic Studies|IISS]] Military Balance 2007, pp. 158–59</ref> ដោយសារតែចំនួនប្រជាជនធ្លាក់ចុះទើបបានបង្កឱ្យមានការកេណ្ឌយុទ្ធជនមិនគ្រប់គ្រាន់ ដូច្នេះ សារៈសំខាន់នៃទាហានជាប់កិច្ចសន្យាបានកើនឡើងដោយមានកម្លាំងចំនួន ១២,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="conscripts">{{cite web|url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2001/dp/mdafb|title=Military Development and the Armed Forces of Belarus|access-date=9 October 2007|last=Bykovsky|first=Pavel|author2=Alexander Vasilevich|date=May 2001|work=Moscow Defense Brief|archivedate=5 កក្កដា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705204122/http://mdb.cast.ru/mdb/5-2001/dp/mdafb/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៥ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេសបេឡារុសប្រមាណ ១.៤% ត្រូវបានចំណាយទៅលើផ្នែកយោធា។<ref name="ciabymil">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=Belarus&nbsp;– Military|access-date=9 តុលា 2007|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសមិនដែលបង្ហាញពីបំណងចង់ចូល[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]នោះទេប៉ុន្តែធ្លាប់បានចូលរួមក្នុងកម្មវិធីភាពជាដៃគូឯកត្តលក្ខណៈចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/multilateral/c21ec980e0def482.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130171113/http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/multilateral/c21ec980e0def482.html |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2007 |title=(អង់គ្លេស) បេឡារុស និងណាតូ|access-date=9 តុលា 2007|publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> បេឡារុសបានចាប់ផ្តើមធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដំបូងជាមួយអង្គការណាតូបន្ទាប់ពីបានចុះហត្ថលេខាលើឯកសារដើម្បីចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/c6f560f2f8d745ee.html|title=NATO Council adopted individual partnership program with Belarus|access-date=30 April 2010|date=11 March 2002|publisher=The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus}}</ref> បេឡារុសអាចចូលជាសមាជិកណាតូបានលុះត្រាតែខ្លួនត្រូវចុះចេញពីអង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួមជាមុនសិន។ ភាពតានតឹងរវាងណាតូនិងប្រទេសបេឡារុសបានឈានចូលដល់កម្រិតកំពូលនៅអំឡុងឆ្នាំ២០០៦ ដែលជាលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនាឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite web|url=http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020091957/http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities|url-status=dead|archive-date=20 October 2013|title=Nato and Belarus: partnership, past tensions and future possibilities|access-date=25 November 2010|date=21 November 2010|author=Laurie Walker|archivedate=6 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306080201/http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្សនិងអំពើពុករលួយ=== {{Further|សិទ្ធិមនុស្សនៅបេឡារុស}} ចំណាត់ថ្នាក់[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ប្រទេសបេឡារុសគឺទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសទាំងអស់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងត្រូវបានអង្គការ [[:en:Freedom House|Free House]] សម្តៅលើថា"គ្មានសេរីភាព"។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]]ក៏បានដាក់ប្រទេសបេឡារុសនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គាបសង្កត់"ផងដែរហើយម្យ៉ាងវិញទៀត បេឡារុសត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានសេរីភាពសារព័ត៌មានទាបបំផុតប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មាន|សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៣–១៤]] បោះផ្សាយដោយ [[:en:Reporters Without Borders|Reporters Without Borders]] ដោយឈរនៅលេខរៀងទី ១៥៧ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៨០។<ref>{{citation| publisher=[[Reporters Without Borders]]| title=Press Freedom Index 2013/2014| date=January 2014| url=https://rsf.org/en/ranking/2014| access-date=6 March 2014| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php| archive-date=14 February 2014| df=dmy-all| archivedate=14 កុម្ភៈ 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php| deadurl=yes}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបេឡារុសតែងតែត្រូវទទួលរងការរិះគន់ជារឿយៗចំពោះការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល អ្នកសារព័ត៌មានឯករាជ្យ ជនជាតិភាគតិច និងអ្នកនយោបាយប្រឆាំង។ល។<ref name="amnesty"/><ref name="HRW"/> បេឡារុសគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបតែមួយប៉ុណ្ណោះដែលនូវប្រកាន់ខ្ជាប់ច្បាប់កាត់[[ទោសប្រហារជីវិត]]ដោយបានអនុវត្តទោសប្រហារជីវិតចុងក្រោយគេបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/act50/001/2012/en/ Death sentences and executions in 2011] Amnesty International March 2012</ref> ប្រព័ន្ធតុលាការនៅប្រទេសនេះគឺនូវមានកង្វះឯករាជ្យភាពហើយច្រើនទាក់ទងទៅនឹងរឿងនយោបាយ។<ref>{{cite web|title=2012 Human Rights Reports: Belarus|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eur/204263.htm|work=The US Department of State|publisher=The US Department of State|access-date=17 November 2013}}</ref> អំពើពុករលួយមានដូចជាការសូកប៉ាន់ជាដើមដែលច្រើនប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅអំឡុងពេលដំណើរការដេញថ្លៃ ការការពារអ្នកស៊ើបអង្កេតជាតិ និងកង្វះមន្ត្រីស៊ើបការណ៍នៅក្នុងប្រព័ន្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយរបស់ប្រទេស។<ref>{{cite web|title=Snapshot of the Belarus Country Profile|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/europe-central-asia/belarus/snapshot.aspx|work=Business Anti-Corruption Portal|publisher=GAN Integrity Solutions}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០ [[ការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]បានប្រកាសថាអ្នកជំនាញរបស់ខ្លួនបានទទួលរបាយការណ៍ចំនួន ៤៥០ ករណីនៃការធ្វើទារុណកម្មនិងការធ្វើទុក្ខទោសដល់មនុស្សដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនក្នុងអំឡុងពេលបាតុកម្មតវ៉ាប្រឆាំងនឹង[[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២០២១|លទ្ធផលការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]]។ ក្នុងរបាយការណ៍របស់អ្នកជំនាញទាំងនោះក៏មានករណីហិង្សាច្រើនគួរសមដែលត្រូវបានប្រព្រឹត្តិមកលើស្ត្រីនិងកុមាររួមទាំងការរំលោភបំពានផ្លូវភេទនិងការរំលោភសេពសន្ថវៈផងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26199&LangID=E |title=UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances |date=1 September 2020 |access-date=1 September 2020 |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]}}</ref> ===បំណែកចែករដ្ឋបាល=== {{Further|តំបន់នៃបេឡារុស|ភូមិភាគនៃបេឡារុស}} [[File:Belarus, administrative divisions - en - colored.png|thumb|ផែនទីបំណែកចែករដ្ឋបាលនៃប្រទេសបេឡារុស]] ប្រទេសបេឡារុសត្រូវបានបែងចែកទៅជា ៦ [[តំបន់នៃបេឡារុស|តំបន់]] ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ вобласць) ហើយតំបន់នីមួយៗគឺមានឈ្មោះតាមទីក្រុងនានាដែលបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃតំបន់នោះមានដូចជា៖ [[ប្រេស្ត]] [[កូមែល]] [[ហ្គ្រតណូ]] [[ម៉ូហ្គីលេវ]] [[មីនស្កឹ]] (ឬអាចសរសេរបានថា"មីនស្ក៍") និង[[វីទិបស្ក៍]]។<ref name="s1">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19329.html|title=Section&nbsp;I: Principles of the Constitutional System. Published 1994, amended in 1996|access-date=22 December 2007|work=[[Constitution of Belarus]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217035739/http://www.president.gov.by/en/press19329.html|archive-date=17 December 2007|archivedate=29 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://archive.today/20121129071008/http://www.president.gov.by/en/press19329.html%23doc|url-status=dead}}</ref> តំបន់នីមួយៗមានអាជ្ញាធរនីតិប្បញ្ញត្តិថ្នាក់ខេត្តដែលហៅថា"ក្រុមប្រឹក្សាតំបន់" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ абласны Савет Дэпутатаў) ហើយសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាម្នាក់ៗត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយប្រជាជនរស់នៅតាមតំបន់នីមួយៗនិងរួមទាំងអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិខេត្តហៅថា"រដ្ឋបាលតំបន់" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ абласны выканаўчы камітэт), ប្រធាននៃរដ្ឋបាលតំបន់គឺត្រូវជ្រើសតាំងដោយប្រធានាធិបតីផ្ទាល់។<ref name="s5">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19333.html|title=Section&nbsp;V: Local government and self-government|access-date=22 December 2007|work=[[Constitution of Belarus]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071105204240/http://president.gov.by/en/press19333.html|archive-date=5 November 2007}}</ref> ក្នុងតំបន់នីមួយៗត្រូវបានបែងចែកទៅជា"ភូមិភាគ" (ស្រុក) តូចៗជាច្រើនទៀត ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ раён)។<ref name="s1"/> ភូមិភាគនីមួយៗគឺមានអាជ្ញាធរនីតិប្បញ្ញត្តិរៀងៗខ្លួនឬត្រូវបានហៅថា"ក្រុមប្រឹក្សាភូមិភាគ" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ раённы Савет Дэпутатаў), សមាជិកម្នាក់ៗគឺត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយប្រជាជនរស់នៅតាមភូមិភាគចំណែកឯអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិឬរដ្ឋបាលភូមិភាគត្រូវបានតែងតាំងដោយអំណាចប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់។ តំបន់ទាំងប្រាំមួយមានភូមិភាគសរុបចំនួន ១១៨។<ref name="key facts">{{cite web|title=Key Facts|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|url=http://president.gov.by/en/facts-en/|access-date=2021-06-24|archivedate=2020-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201125091057/http://president.gov.by/en/facts-en/|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងមីនស្កឹត្រូវបានគេបែងចែកបន្តទៅជា ៩ សង្កាត់និងជាតំបន់ដ៏ពិសេសមួយក្នុងនាមជារដ្ឋធានីនៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.minsk.gov.by/en/tempage/minsk|title=About Minsk|access-date=27 April 2010|date=16 December 2009|publisher=Minsk City Executive Committee|archivedate=22 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522052906/http://minsk.gov.by/en/tempage/minsk/|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិហើយគេបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យដឹកនាំដោយផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_ind.pl?lang=eng|title=About Minsk|access-date=20 December 2007|publisher=Minsk City Executive Committee}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចបេឡារុស}} ប្រទេសបេឡារុសមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសជាង ១៨០ នៅទូទាំងពិភពលោក។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មចម្បងរបស់បេឡារុសគឺប្រទេសរុស្ស៊ីដោយការនាំចេញនិងការនាំចូលភាគច្រើនគឺប្រព្រឹត្តិទៅរវាងប្រទេសទាំងពីរនេះខណៈពេលដែលសហភាពអឺរ៉ុបទទួលបានការនាំចេញ ២៥% និងការនាំចូល ២០%។ នៅឆ្នាំ២០១៩ ចំណែកនៃផលិតកម្មនៅក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបមាន ៣១% ដោយជាងពីរភាគបីនៃចំនួននេះគឺស្ថិតនៅក្នុងផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម។ ក្នុងចំណោមប្រជាជនធ្វើការទាំងអស់ មាន ៣៧.៤% ជាអ្នកធ្វើការក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម។<ref>{{cite web |last1=O'Neill |first1=Aaron |title=Belarus GDP Distribution Across Economic Sectors |url=https://www.statista.com/statistics/446138/belarus-gdp-distribution-across-economic-sectors/ |website=Statista |access-date=6 មេសា 2021}}</ref> អត្រាកំណើនគឺទាបជាងសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលប្រហែល ២.២% ក្នុងឆ្នាំ២០២១។ បន្ទាប់បានបែកបាក់ពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បេឡារុសគឺធ្លាប់ជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលមានការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយគិតជាភាគរយនៃ ផសស ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋសមាជិក ស.រ.ឯ ដែលមានបំផុតផងដែរ។<ref name="wb97">[[ធនាគារពិភពលោក]]. "Belarus: Prices, Markets, and Enterprise Reform," [https://books.google.com/books?id=0jCvjCHPHpcC&pg=PA83&dq=ISBN0821339761#PPA1,M1 p. 1]. World Bank, 1997; {{ISBN|0-8213-3976-1}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប្រជាជនបេឡារុសប្រមាណ ៣៩.៣% គឺធ្វើការនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋខណៈដែល ៥៧.២% ធ្វើការឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជន (ក្នុងនេះ រដ្ឋាភិបាលមានភាគហ៊ុន ២១.១%) និង ៣.៥% ធ្វើការនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបរទេស។<ref name="econstats">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/publications/statistical-publications-data-books-bulletins/public_compilation/index_4921/|title=Belarus in Figures, 2016|website=www.belstat.gov.by|access-date=2021-06-25|archivedate=2021-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221122356/https://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/publications/statistical-publications-data-books-bulletins/public_compilation/index_4921/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រទេសរុស្ស៊ីក្នុងការនាំចូលផលិតផលមួយចំនួនដូចជាប្រេងកាត។<ref name="natotrade">{{cite web|url=http://www.nato.int/acad/fellow/99-01/martinsen.pdf|title=The Russian-Belarusian Union and the Near Abroad|access-date=7 November 2007|publisher=ណាតូ|author= Kaare Dahl Martinsen|work=វិទ្យាស្ថានន័រវែសសម្រាប់ការសិក្សាការពារជាតិ| archive-url=https://web.archive.org/web/20071127003300/http://www.nato.int/acad/fellow/99-01/martinsen.pdf|archive-date=27 វិច្ឆិកា 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russia may cut oil supplies to ally Belarus&nbsp;– Putin|date=25 October 2006|work=Reuters|url=http://uk.reuters.com/article/2006/10/25/energy-russia-belarus-idUKL2556634020061025|access-date=8 October 2007|archive-date=24 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114942/http://uk.reuters.com/article/2006/10/25/energy-russia-belarus-idUKL2556634020061025|url-status=dead}}</ref> ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗរួមមាន៖ ដំឡូង និងអនុផលគោក្របីមានសាច់ជាដើម។<ref name="ciaecon"/> នៅឆ្នាំ១៩៩៤ ផលិតផលនាំចេញសំខាន់ៗរបស់បេឡារុសរួមមាន គ្រឿងម៉ាស៊ីនធុនធ្ងន់ (ពិសេសគឺត្រាក់ទ័រ) ផលិតផលកសិកម្ម និងផលិតផលថាមពល។<ref name="byexports">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/36.htm|title=Belarus&nbsp;– Exports|access-date=4 November 2007|author=Library of Congress|work=Country Studies}}</ref> និយាយជារួម នៅខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះច្រើនទាក់ទងជាមួយ ស.រ.ឯ [[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] និង[[រដ្ឋសហភាព|សម្ព័ន្ធមិត្តរុស្ស៊ី]]។ល។<ref>{{cite web |title=Belarus and CIS countries and Georgia |url=https://mfa.gov.by/en/bilateral/cis/ |website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus |access-date=6 មេសា 2021 |archivedate=2021-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418001701/https://mfa.gov.by/en/bilateral/cis/ |url-status=dead }}</ref> នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ ផលិតកម្មឧស្សាហកម្មបានថយចុះដោយសារតែការធ្លាក់ចុះការនាំចូលការ ការវិនិយោគ និងតម្រូវការផលិតផលបេឡារុសពីដៃគូពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/30.htm|title=Belarus&nbsp;– Industry|access-date=8 October 2007|work=Country Studies|publisher=Library of Congress}}</ref> ផសស បានចាប់ផ្តើមមានកំណើនឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦<ref name="bybriefwb06">{{cite web|url=http://lnweb18.worldbank.org/eca/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument|title=Belarus&nbsp;– Country Brief 2003|access-date=9 November 2007|author=ធនាគារពិភពលោក|archive-url=https://web.archive.org/web/20071210182026/http://lnweb18.worldbank.org/ECA/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument|archive-date=10 ធ្នូ 2007|url-status=dead|archivedate=10 ធ្នូ 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210182026/http://lnweb18.worldbank.org/ECA/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យបេឡារុសក្លាយជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់លឿនជាងគេនៅក្នុងចំណោមអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតទាំងអស់។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bDx0Ak4xnOQC&q=Belarus+GDP+1996&pg=PA328|title=Transition: The First Decade|first1=Mario I.|last1=Bléjer|first2=Director of the Centre for Central Banking Studies Mario I.|last2=Blejer|first3=Marko|last3=Skreb|date=9 May 2001|publisher=MIT Press|isbn=9780262025058|via=Google Books}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៦ ផសស បានកើនឡើងដល់ ៨៣.១ ពាន់លានដុល្លារក្នុង[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (PPP) ឬប្រហែល ៨,១០០ ដុល្លារក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref name="ciaecon">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=The World Factbook&nbsp;– Belarus&nbsp;– Economy|access-date=8 October 2007|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៥ ផសស បានកើនឡើង ៩.៩% ខណៈដែលអត្រាអតិផរណាជាមធ្យមស្មើនឹង ៩.៥%។<ref name="ciaecon"/> ចាប់តាំងពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំមក ប្រទេសបេឡារុសដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លូកាសិនកូបានរក្សាការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្មសំខាន់ៗនិងបានត្រួតត្រាឯកជនភាវូបនីយកម្មខ្នាតធំ។ រឿងស្រដៀងៗគ្នាត្រូវបានគេមើលឃើញកើតមាននៅក្នុងអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Sharon |first1=Omondi |title=What Are The Biggest Industries In Belarus? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-biggest-industries-in-belarus.html |website=World Atlas |access-date=6 April 2021}}</ref> ដោយសារតែការបរាជ័យក្នុងការការពារសិទ្ធិការងារនិងរួមទាំងការអនុម័តច្បាប់ហាមឃាត់ការគ្មានការងារធ្វើឬការធ្វើការងារនៅក្រៅវិស័យគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/no-job-pay-up-belarus-imposes-fines-for-being-unemployed/518581.html|title=(អង់គ្លេស) No Job? Pay Up. Belarus Imposes Fines for Being Unemployed – News|work=The Moscow Times}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសបានបាត់បង់ឋានៈ[[ប្រព័ន្ធអនុគ្រោះពន្ធទូទៅ]]របស់][សហភាពអឺរ៉ុប]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ដែលជាហេតុនាំឱ្យបេឡារុសតម្លើងអត្រាពន្ធលើប្រទេសដែលខ្លួនពេញចិត្តជាងគេ។<ref name="eutrade">{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/external_relations/belarus/pdf/belarus_trade_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325112636/http://ec.europa.eu/external_relations/belarus/pdf/belarus_trade_en.pdf|title=The EU's Relationship With Belarus&nbsp;– Trade|archive-date=25 មីនា 2009}}</ref> បេឡារុសបានដាក់ពាក្យចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣។<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/English/thewto_e/acc_e/a1_belarus_e.htm|title=Accessions – Belarus|publisher=Wto.org|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> កម្លាំងពលកម្មរបស់ប្រទេសមានចំនួនជាង ៤ លាននាក់ដែលក្នុងនោះស្ត្រីមានការងារធ្វើច្រើនជាងបុរសបន្តិច។<ref name="econstats"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ប្រជាជនជិតមួយភាគបួនត្រូវបានជួលឱ្យធ្វើការនៅក្នុងរោងចក្រឧស្សាហកម្ម។ អត្រាចំនួនអ្នកធ្វើការនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម ផលិតកម្ម ជំនួញទំនិញ និងការអប់រំគឺមានកម្រិតខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ យោងតាមស្ថិតិរបស់រដ្ឋាភិបាលបានឱ្យដឹងថា អត្រាអ្នកឥតការងារធ្វើមានប្រមាណ ១,៥% ត្រឹមក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ អ្នកគ្មានការងារធ្វើចំនួន ៦៧៩,០០០ នាក់ដែលពីរភាគបីជាស្ត្រី។ អត្រាគ្មានការងារធ្វើបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៣ មកហើយអត្រាការងារសរុបគឺមានកម្រិតខ្ពស់បំផុតចាប់តាំងពីស្ថិតិត្រូវបានចងក្រងដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name="econstats"/> រូបិយប័ណ្ណប្រទេសបេឡារុសគឺ[[រូបបេឡារុស]]។ រូបិយប័ណ្ណនេះត្រូវបានគេណែនាំឱ្យប្រើប្រាស់នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩២ ដើម្បីជំនួសលុយរូបរបស់សូវៀត។ កាក់ដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសត្រូវបានចេញឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៦។<ref>{{cite web|title=(អង់គ្លេស) Banknotes and Coins of the National Bank of the Republic of Belarus|url=http://www.nbrb.by/engl/CoinsBanknotes/|publisher=ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> ប្រាក់រូបត្រូវបានណែនាំឡើងវិញជាមួយតម្លៃថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០០០ ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសកម្មចាប់តាំងពីពេលនោះមក។<ref>{{cite web|url=http://www.nbrb.by/engl/CoinsBanknotes|title=(អង់គ្លេស) History of the Belarusian ruble|publisher=ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> ក្នុងនាមជា[[រដ្ឋសហភាព|សមាជិកសហភាពជាមួយរុស្ស៊ី]] រដ្ឋទាំងពីរធ្លាប់បានពិភាក្សាគ្នាអំពីការប្រើប្រាស់រូបិយវត្ថុតែមួយដូចគ្នានឹងប្រាក់អឺរ៉ូដែរ។ ទាំងនេះបាននាំឱ្យមានសំណើស្នើឱ្យជំនួសលុយរូបបេឡារុសជាមួយលុយរូបរបស់រុស្ស៊ីវិញ (RUB) ដោយចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៨។ [[ធនាគារជាតិបេឡារុស]]បានទម្លាក់ចោលផែនការប្តូរប្រាក់រូបបេឡារុសទៅជាប្រាក់រូបរបស់រុស្ស៊ីនៅអំឡុងខែសីហានៃឆ្នាំ២០០៧។<ref>{{cite web|url=http://english.pravda.ru/world/ussr/23-08-2007/96292-belarus_russia-0|title=Belarus abandons pegging its currency to Russian ruble|publisher=English.pravda.ru|date=23 August 2007|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> រូបិយប័ណ្ណថ្មីត្រូវបានណែនាំនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ ជំនួសលុយបេឡារុសចាស់ក្នុងអត្រា ១:១០,០០០ (១០,០០០ រូបចាស់ = ១ រូបថ្មី)។<ref name="currency-iso.org">{{cite web|url=http://www.currency-iso.org/dam/downloads/dl_currency_iso_amendment_161.docx |format=DOC |title=ISO 4217 Amendment Number 161 |website=Currency-iso.org |access-date=16 តុលា 2021}}</ref> ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ រូបិយប័ណ្ណចាស់និងថ្មីកំពុងចរាចរស្របគ្នានិងស៊េរីក្រដាសប្រាក់និងកាក់ឆ្នាំ២០០០ អាចប្តូរបានសម្រាប់លុយស៊េរីឆ្នាំ២០០៩ ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។<ref name="currency-iso.org"/> ទង្វើបែបនេះអាចចាត់ទុកថាជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអត្រាអតិផរណាខ្ពស់ដែលខ្លួនកំពុងជួបប្រទះ។<ref>{{cite web|url=http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|title=(រុស្ស៊ី) Международное обозначение белорусского рубля меняется на BYN после деноминации – Новости республики – Минский район-Минск-Новости Минска-Новости Минского района-Минский райисполком|access-date=16 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325023542/http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|archive-date=25 មីនា 2016|archivedate=2016-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325023542/http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489/|title=(រុស្ស៊ី) Новости – Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2021-10-16|archivedate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316165641/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489|url-status=dead}}</ref> ប្រព័ន្ធធនាគារបេឡារុសមានពីរកម្រិតគឺ៖ ធនាគារកណ្តាល (ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស) និងធនាគារពាណិជ្ជចំនួន ២៥។<ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|title=Heritage Foundation's Index of Economic Freedom&nbsp;– Belarus|access-date=16 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223175533/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|archive-date=23 កុម្ភៈ 2007|archivedate=2007-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070223175533/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១១ តម្លៃប្រាក់បេឡារុសបានធ្លាក់ចុះ ៥៦% បើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក។ តំហយតម្លៃនៅលើទីផ្សារងងឹតគឺមានលក្ខណៈកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងហើយការដួលរលំផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុហាក់ដូចជាខិតជិតមកដល់ខណៈដែលប្រជាពលរដ្ឋនីមួយៗបានប្រញាប់ប្រញាល់ចេញដូរប្រាក់រូបរបស់ខ្លួនទៅជាប្រាក់ដុល្លារ អឺរ៉ូ ឬទំនិញប្រើប្រាស់និងផលិតផលកំប៉ុងផ្សេងៗ។<ref>{{cite news|author=Yuras Karmanau |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2015143616_apeubelaruscrisis.html|title=(អង់គ្លេស) Belarus devaluation spreads panic|newspaper=Seattle Times|date=25 May 2011|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១១ បេឡារុសបានស្នើសុំកញ្ចប់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ចពី[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]។<ref>[http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110601/CP01/306019917/-1/sag08/with-economy-in-tatters-belarus-appeals-to-imf-for-rescue-loan-of-up&template=cpArt With economy in tatters, Belarus appeals to IMF for rescue loan of up to $8&nbsp;billion] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114172921/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110601/CP01/306019917/-1/sag08/with-economy-in-tatters-belarus-appeals-to-imf-for-rescue-loan-of-up%26template%3DcpArt |date=14 January 2014 }}, Associated Press, 1 June 2011; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃទី16 តុលា 2021</ref><ref>[https://news.yahoo.com/belarus-appeals-imf-8bln-rescue-loan-161455781.html Belarus Appeals To IMF For $8bln Rescue Loan.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307072633/http://news.yahoo.com/belarus-appeals-imf-8bln-rescue-loan-161455781.html |date=7 March 2016 }} Associated Press, 1 June 2011; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃទី16 តុលា 2021</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្របេឡារុស}} យោងទៅតាមជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១៩ ប្រទេសបេឡារុសមានប្រជាជនចំនួន ៩,៤១ លាននាក់<ref name=":0">{{Cite web|title=Национальный состав населения Республики Беларусь|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_18090/|access-date=17 តុលា 2021|website=www.belstat.gov.by|archivedate=2021-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017054127/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_18090/|url-status=dead}}</ref> ដោយក្នុងនោះមានជនជាតិបេឡារុសប្រមាណ ៨៤,៩%។<ref name=":0" /> ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសនេះរួមមាន៖ [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] (៧.៥%), [[ជនជាតិប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] (៣.១%) និង[[ជនជាតិអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] (១.៧%)។ បេឡារុសមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយ ៧០% នៃប្រជាជនសរុបរស់នៅតំបន់ទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web|url=http://un.by/en/aboutbelarus/population|title=About Belarus&nbsp;– Population|access-date=17 តុលា 2021|publisher=United Nations Office in Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017223223/http://un.by/en/aboutbelarus/population|archive-date=17 តុលា 2007|archivedate=2007-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017223223/http://un.by/en/aboutbelarus/population|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុង[[មីនស្កឹ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតហើយមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១,៩៣៧,៩០០ នាក់បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/|title=(រុស្ស៊ី) О демографической ситуации в январе-марте 2015 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504020547/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/|archive-date=4 ឧសភា 2015|access-date=2021-10-17|archivedate=2015-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517235651/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មានដូចជា៖ [[កូមែល]] (៤៨១,០០០), [[ម៉ូគីលេវ]] (៣៦៥,១០០), [[វីទិបស្ក៍]] (៣៤២,៤០០), [[រ្ហូដណា]] (៣១៤,៨០០) និង[[ប្រេសត៍ (បេឡារុស)|ប្រេសត៍]] (២៩៨,៣០០)។<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|title=Largest Cities of Belarus (2007)|publisher=World-gazetteer.com|access-date=17 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001000814/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|archive-date=1 តុលា 2007|archivedate=2007-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071001000814/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|url-status=dead}}</ref> បេឡារុសមានអត្រាកំណើនប្រជាជនអវិជ្ជមាននិងអត្រាកំណើនធម្មជាតិអវិជ្ជមានដូចនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតដទៃទៀតដែរដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនបេឡារុសបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ០,៤១% ហើយ[[អត្រាលទ្ធភាពមានកូនសរុប|អត្រាលទ្ធភាពមានកូន]]របស់ប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ១,២២<ref name="demographics">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=CIA World Factbook (2007)&nbsp;– Belarus&nbsp;– People|access-date=17 តុលា 2021|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ដែលជាចំនួនទាបជាង[[លទ្ធភាពមានកូនជំនួស|អត្រាលទ្ធភាពកូនជំនួស]]ទៅទៀត។ [[អត្រាធ្វើចំណាកស្រុកអសទិសភាព]]បេឡារុសគឺស្មើនឹង +០.៣៨ ក្នុងមនុស្សចំនួន ១,០០០ នាក់ នេះបានបង្ហាញថាបេឡារុសមានជនអន្តោប្រវេសន៍ចូលស្រុកច្រើនជាងអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកបន្តិច។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ប្រជាជនបេឡារុសដែលមានអាយុពី ១៤ ទៅ ៦៤ ឆ្នាំមានចំនួនស្មើនឹង ៦៩,៩% នៃប្រជាជនសរុប, អ្នកអាយុក្រោម ១៤ ឆ្នាំមាន ១៥.៥% និងអ្នកដែលមានអាយុ ៦៥ ឆ្នាំឬលើសពីនេះមាន ១៤.៦%។<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/population/international/data/idb/informationGateway.php|title=International Programs: International Data Base|access-date=17 តុលា 2021|publisher=U.S. Census Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208114205/http://www.census.gov/population/international/data/idb/informationGateway.php|archive-date=8 កុម្ភៈ 2017}}</ref> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]ក្នុងប្រទេសនេះគឺ ៧២.១៥ ឆ្នាំ (៦៦.៥៣ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.១ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)។<ref name="demographics"/> ប្រជាជនបេឡារុសជាង ៩៩% ដែលមានអាយុចាប់ពី ១៥ ឆ្នាំឡើងទៅគឺសុទ្ធតែចេះអាននិងសរសេរអក្សរ។<ref name="demographics"/> ===សាសនា និងភាសា=== {{Main|សាសនានៅបេឡារុស|ភាសានៃបេឡារុស}} [[File:Полацк. Сафійскі сабор.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសាំងសូហ្វីយ៉ា]]គឺជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុស]] យោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០១១ បានបង្ហាញថា៖ ៥៨.៩% នៃប្រជាជនបេឡារុសទាំងអស់បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវជំនឿសាសនាអ្វីមួយ។ នៅក្នុងចំណោមនោះ អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់បេឡារុស|និកាយអូស្សូដក់]]ខាងកើត មានប្រមាណ ៨២%។<ref name="mfa"/> [[និកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅបេឡារុស|និកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]ត្រូវបានអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិច ហើយប្រទេសនេះក៏មានវត្តមាននៃប្រភេទនិកាយប្រូតេស្តង់ខុសៗពីគ្នាផងដែរ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&q=belarus+catholics&pg=PA39|title=Understanding Belarus and how Western Foreign Policy Misses the Mark|isbn=9780742555587|last1=Ioffe|first1=Grigoriĭ Viktorovich|last2=Ioffe|first2=Grigorij V.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion|title=Belarusian Religion statistics, definitions and sources|website=Nation Master|access-date=19 មករា 2022}}</ref> ប្រជាជនភាគតិចបានអនុវត្ត[[លទ្ធិកាតូលិកក្រិក]] លទ្ធិយូដា ឥស្លាមសាសនា និងនិកាយប៉ាកានីសសម័យជាដើម។ សរុបមក ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨.៣% នៃប្រជាជនសរុបគឺប្រកាន់គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់, ៤១.១% មិនមានជំនឿសាសនា, ៧.១% ជាអ្នកកាន់និកាយកាតូលិក និង ៣.៣% ជាអ្នកកាន់សាសនាក្រៅផ្សេងទៀត។<ref name=mfa/> ប្រជាជនកាតូលិកនៃប្រទេសបេឡារុសច្រើនប្រមូលផ្តុំគ្នារស់នៅក្នុងទឹកដីភាគខាងលិចនៃប្រទេស ជាពិសេសនៅជុំវិញទីក្រុង[[ហ្រូដណា]] ហើយពួកគេនីមួយៗអាចជាជនជាតិបេឡារុស ឬជនជាតិភាគតិចប៉ូឡូញ និងលីទុយអានីជាដើម។<ref name="Belarus – Religion">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/20.htm|title=Belarus – Religion|publisher=Country Studios}}</ref> បេឡារុសធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់សម្រាប់ជនជាតិយូដានៅទ្វីបអឺរ៉ុបដោយវាបានដើរតួជាជម្រកដល់ជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០% នៅទូទាំងពិភពលោកកាលនុះ។ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ចំនួនជនជាតិយូដាឬជ្វីហ្វត្រូវបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលបណ្តាលមកពីមូលហេតុចម្បងៗដូចជា ការសម្លាប់រង្គាល ការនិរទេស និងការធ្វើចំណាកស្រុកដោយបង្ខំ។ សព្វថ្ងៃនេះ បេឡារុសមានជនជាតិជ្វីហ្វក្រោមមួយភាគរយប៉ុណ្ណោះ។<ref>Minsk Jewish Campus [http://www.meod.by/en/belarus-info/jewish-belarus.html Jewish Belarus] {{webarchive|url=https://archive.today/20130824171216/http://www.meod.by/en/belarus-info/jewish-belarus.html|date=24 August 2013}}; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 19 មករា 2021.</ref> ជនជាតិភាគតិច[[តាតារបាល់ទិក (ជនជាតិ)|តាតារតំបន់បាល់ទិក]]ដែលមានចំនួនជាង ១៥,០០០ នាក់គឺជាក្រុមប្រកាន់សាសនាឥស្លាម។ យោងតាមមាត្រា ១៦ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុសបានបញ្ជាក់ថា ប្រទេសបេឡារុសគឺមិនមានសាសនាផ្លូវការនោះទេ។ ខណៈពេលដែលសេរីភាពនៃការគោរពជំនឿសាសនាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងក្រមមាត្រាជាមួយគ្នា រីឯអង្គការសាសនាណាដែលចាត់ទុកថាមានគ្រោះថ្នាក់ដល់រដ្ឋាភិបាល ឬសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមអាចត្រូវបានហាមឃាត់។<ref name="s1"/> ភាសាពីរផ្លូវការរបស់ប្រទេសបេឡារុសគឺ [[ភាសារុស្ស៊ី]] និង[[ភាសាបេឡារុស]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/belarusian.shtml|title=Languages across Europe.|publisher=Bbc.co.uk|access-date=19 មករា 2022}}</ref> ដោយភាសារុស្សីជាភាសាសាមញ្ញបំផុតដែលច្រើនប្រើនៅតាមគេហដ្ឋាន ៧០% ខណៈភាសាបេឡារុសវិញដែលត្រូវជាភាសាផ្លូវការទីមួយ ត្រូវបានគេអនុវត្តនិយាយនៅតាមគេហដ្ឋានតែ ២៣% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="2009-census-languages" /> ជនជាតិភាគតិចបេឡារុសក៏អាចនិយាយ[[ភាសាប៉ូឡូញ]] [[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] និង[[យីឌីសខាងកើត]]បានដែរ។<ref>Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, TX: SIL International. Online version: [http://www.ethnologue.com/ Ethnologue.com].</ref> ភាសាបេឡារុស ថ្វីត្បិតតែមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយដូចភាសារុស្សីក្តីប៉ុន្តែវាជាភាសាកំណើតរបស់ប្រជាជនប្រមាណ ៥៣.២% ចំណែកឯភាសារុស្សីមានត្រឹមតែ ៤១.៥% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="2009-census-languages">{{cite web|url=http://belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city|title=Population classified by knowledge of the Belarusian and Russian languages by region and Minsk City|website=Belstat.gov.by|access-date=19 មករា 2022|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803170716/http://www.belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city/|url-status=dead}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌បេឡារុស}} [[File:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|thumb|[[ល្ខោនអូប៉េរ៉ានិងរបាំបាឡេជាតិបេឡារុស|រោងល្ខោនអូប៉េរ៉ានិងរបាំបាឡេ]]នៅទីក្រុងមីនស្កិ៍]] ចាប់តាំងពីទទួលឯករាជ្យមក រដ្ឋាភិបាលបេឡារុសតែងតែឧបត្ថម្ភពិធីបុណ្យវប្បធម៌ប្រចាំឆ្នាំមានដូចជា បុណ្យ[[ស្លាវានស្គីបាហ្សារនៅទីក្រុងវីទិបស្កិ៍]]ជាដើម<ref>{{cite web|title=The Slavianski Bazaar in Vitebsk amazes with its artistic atmosphere, popular artistes, hundreds of events and thousands of reasons to enjoy|url=http://www.sb.by/en-belarus-magazine/culture/article/vitebsk-of-all-times.html|website=sb.by|access-date=20 មករា 2022}}</ref> ដែលក្នុងពិធីបុណ្យនេះគេតែងតែបង្ហាញសិល្បៈសម្តែងមានការចូលរួមពី សិល្បករ អ្នកនិពន្ធ តន្ត្រីករ និងតារាសម្ដែងជនជាតិបេឡារុសជាច្រើន។ ថ្ងៃឈប់សម្រាករបស់រដ្ឋមានដូចជា៖ ទិវាឯករាជ្យជាតិ និង[[ទិវាជ័យជម្នះ (៩ ឧសភា)|ទិវាជ័យជំនះ]]។ល។ ទិវាទាំងនោះបានទាក់ទាញហ្វូងមនុស្សយ៉ាងច្រើនកុះករ ហើយជារឿយៗរួមបញ្ចូលសកម្មភាពសម្តែងដូចជា ការបាញ់កាំជ្រួច និងក្បួនដង្ហែរយោធាជាដើម ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងវីទិបស្កិ៍ និងរដ្ឋធានីមីនស្កឹ។<ref name="festivals">{{cite web|url=http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|title=Belarusian National Culture|publisher=Embassy of the Republic of Belarus in the United States of America|access-date=20 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060210203549/http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|archive-date=10 កុម្ភៈ 2006|archivedate=2009-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213020222/http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|url-status=dead}}</ref> ===ម្ហូបអាហារ=== [[File:Potato pancakes.jpg|thumb|right|[[ផេនខេកដំឡូង|ដ្រានិគី]], ជាអាហារជាតិបេឡារុស]] ម្ហូបអាហាររបស់បេឡារុសច្រើនផ្សំឡើងពីបន្លែ សាច់ (ជាពិសេសសាច់ជ្រូក) និងនំប៉័ង។ អាហារជាធម្មតាត្រូវបានចម្អិនឱ្យយូរ ឬចំហុយ។ ជាធម្មតា ជនជាតិបេឡារុសតែងទទួលទានអាហារពេលព្រឹកស្រាលៗ និងអាហារចម្អែតក្រពះពីរពេលក្រោយៗ។ [[ស្រូវសាលី]] និងនំបុ័ង[[រ៉ៃ]] ត្រូវបានគេនិយមបរិភោគនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុស ប៉ុន្តែអាហារផលិតពីស្រូវរ៉ៃគឺគេនិយមបំផុតព្រោះតែលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនៅក្នុងតំបន់មិនសូវជាមានអំណោយផលសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវសាលី។ ដើម្បីបង្ហាញបដិសណ្ឋារកិច្ច ម្ចាស់ផ្ទះតែងតែប្រគល់ថ្វាយ[[នំប៉័ងនិងអំបិល|នំប៉័ង និងអំបិល]]ទុកជាការស្វាគមន៍ភ្ញៀវ អ្នកមកលេង។<ref>Canadian Citizenship and Immigration&nbsp;– [http://www.cp-pc.ca/english/belarus/eating.html Cultures Profile Project&nbsp;– Eating the Belarusian Way] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070320041709/http://www.cp-pc.ca/english/belarus/eating.html |date=20 March 2007 }} (1998); ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 20 មករា 2022.</ref> ===កីឡា=== [[បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាដ៏ពេញនិយមជាងគេនៅប្រទេសបេឡារុស។ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបេឡារុស|ក្រុមជម្រើសជាតិបេឡារុស]]មិនដែលបានចូលរួមនៅក្នុងពានរង្វាន់ធំៗនោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់[[ក្លិបបាល់ទាត់បេតបូរីសូវ]]របស់ប្រទេសនេះវិញធ្លាប់បានចូលរួមប្រកួតនៅក្នុងពានរង្វាន់[[យូអេហ្វាឆាមពានលីគ|ឆាមពានលីគ]]ដែលជាកម្មវិធីប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់រវាងក្លិបធំៗមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ កីឡានិយមប្រជាប្រិយបន្ទាប់ពីបាល់ទាត់គឺកីឡា[[ហុកគីទឹកកក]]។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋសហភាព]] *[[រុស្ស៊ី]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{notelist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{refbegin}} * {{cite book|last=Birgerson|first=Susanne Michele|title=After the Breakup of a Multi-Ethnic Empire|publisher=Praeger/Greenwood|year=2002|isbn=0-275-96965-7}} * {{Cite book|last=Minahan|first=James|title=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States|publisher=Greenwood|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=RSxt-JB-PDkC&q=White+Rus&pg=PA35|isbn=0-313-30610-9}} * {{cite book|last1=Olson|first1=James Stuart|first2=Lee Brigance|last2=Pappas|first3=Nicholas C. J.|last3=Pappas|title=Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|publisher=Greenwood Press|year=1994|isbn=0-313-27497-5}} * {{Cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine|publisher=Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=NCzzxNisc1MC&q=white+rus+commonwealth&pg=PA327|isbn=0-19-924739-0}} * {{Cite book|last=Richmond|first=Yale|title=From Da to Yes: Understanding the East Europeans|publisher=Intercultural Press|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC&q=Byelorussia+name&pg=PA260|isbn=1-877864-30-7}} * {{Cite book|last1=Vauchez|first1=André|first2=Richard Barrie|last2=Dobson|first3=Michael|last3=Lapidge|title=Encyclopedia of the Middle Ages|publisher=Routledge|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=qtgotOF0MKQC&q=White+Ruthenia&pg=PA163|isbn=1-57958-282-6}} * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|publisher=Westview Press|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&q=Belarusia+name&pg=PA1|isbn=0-8133-1794-0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502113012/https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&pg=PA1&dq=Belarusia+name&cd=3#v=onepage|archive-date=2 ឧសភា 2016}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin}} * Bennett, Brian M. ''The Last Dictatorship in Europe: Belarus under Lukashenko'' (Columbia University Press, 2011) * Frear, Matthew. ''Belarus Under Lukashenka: Adaptive Authoritarianism'' (Routledge, 2015) * Korosteleva, Elena A. (June 2016). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13510347.2015.1005009 "The European Union and Belarus: Democracy Promotion by Technocratic Means?"] ''Democratization'' '''23''': 4 pp.&nbsp;678–698. {{doi|10.1080/13510347.2015.1005009}}. * {{Cite book|last1=Levy|first1=Patricia|first2=Michael|last2=Spilling|title=Belarus|publisher=Benchmark Books|year=2009|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=KTwkKhg1BbsC&q=Belarusian+name&pg=PA95|isbn=978-0-7614-3411-5|ref=none}} * Marples, David. '''Our Glorious Past': Lukashenka's Belarus and the Great Patriotic War'' (Columbia University Press, 2014) * Parker, Stewart. ''The Last Soviet Republic: Alexander Lukashenko's Belarus'' (Trafford Publishing, 2007) * Rudling, Pers Anders. ''The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906–1931'' (University of Pittsburgh Press; 2014) 436 pages * {{Cite book|last=Ryder|first=Andrew|title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|publisher=Routledge|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC&q=Belarus+name+law+1991&pg=PA183|isbn=1-85743-058-1|ref=none}} * {{cite book|author1=Silitski, Vitali|author2=Jan Zaprudnik|name-list-style=amp|title=The A to Z of Belarus|url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&pg=PA1|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461731740|ref=none}} * Snyder, Timothy (2004). [https://www.google.co.uk/books/edition/The_Reconstruction_of_Nations/xSpEynLxJ1MC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover ''The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999''] * {{Cite book|last=Szporluk|first=Roman|title=Russia, Ukraine, and the Breakup of the Soviet Union|publisher=Hoover Institution Press|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=oLWeUoWEAGgC&q=Belorussia&pg=PA113|isbn=0-8179-9542-0|ref=none}} * {{Cite book|last1=Treadgold|first1=Donald|first2=Herbert J.|last2=Ellison|title=Twentieth Century Russia|publisher=Westview Press|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=Xs8sYy1vIS0C&q=belorussia+nationalists+name&pg=PA230|isbn=0-8133-3672-4|ref=none}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Vakar, Nicholas Platonovich. ''Belorussia: The Making of a Nation: A Case Study'' (Harvard UP, 1956). * Vakar, Nicholas Platonovich. ''A Bibliographical Guide to Belorussia'' (Harvard UP, 1956) {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Belarus|បេឡារុស|collapsible=collapsed}} * [http://www.belarus.by/en/ គេហទំព័រនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115201716/http://www.belarus.by/en/ |date=2018-01-15 }} ដោយទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន[[ទីភ្ញាក់ងារទូរលេខបេឡារុស|ប៊ែលតា]] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការសម្ងាត់]]. * [http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BLR&subj=1&paia= FAO Country Profiles: Belarus] {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បេឡារុស| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] inmsk29j33pxu9csfh66fnep6ufm9ub 0 46006 335820 274883 2026-05-25T05:57:55Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335820 wikitext text/x-wiki {{infobox hill|coordinates={{coord|19|53|25|N |102|08|13|E|display=inline,title}}|location=[[ហ្លួងព្រះបាង]], ប្រទេសឡាវ|photo=Mount_Phou_Si_from_the_Mekong.jpg|elevation={{convert|100.|m}}}} [[File:Wat Chom Si stupa (2009a).jpg|thumb|200px|left|ចេតិយមាស​នៃ​ វត្ត​ចោមស៊ី នៅ​លើ​ភ្នំ​ភូស៊ី។]] '''ព្រះធាតុភូស៊ី ឬ ភ្នំភូសុី''' គឺជាភ្នំខ្ពស់ ១០០ ម៉ែត្រ (៣២៨ ហ្វីត) ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលទីក្រុងចាស់<ref>{{Cite web|url=https://www.mountain-forecast.com/peaks/Phu-Si-Lung|title=Phu Si Lung Mountain Information|website=www.mountain-forecast.com|access-date=2017-05-15}}</ref> [[ហ្លួងព្រះបាង]]  ក្នុង [[ប្រទេសឡាវ]] ។ វា​ស្ថិត​នៅ​ចំ​កណ្តាល​នៃ​ឧបទ្វីប​ទីក្រុង​ចាស់ ហើយ​មាន​ព្រំប្រទល់​ម្ខាង​ជាប់​នឹង ​ទន្លេមេគង្គ និង​ម្ខាង​ទៀត​ជាប់​នឹង ​ទន្លេ [[ណាម ខាន|ណាមខាន]] ។ ភ្នំ​នេះ​ជា​កន្លែង​សាសនា​ក្នុង​តំបន់ ហើយ​មាន​ទីសក្ការៈ​បូជា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ​ចំនួន។ នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​ផ្លូវ​ឡើង​ភ្នំ បើមើលពីទន្លេណាមខាន គេ​អាច​មើល​ឃើញ '''វត្តធម្មភូស៊ី''' ដែលជាព្រះវិហារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​មួយស្ថិត​នៅ​ទីនោះ។ ហើយ​បើ​គេ​មើលទីប្រជុំជន​និង​តំបន់​ក្បែរៗ​នោះ​វិញ គេ​អាច​មើល​ឃើញ​ '''វត្ត​ចោមស៊ី''' ដែល​ស្ថិត​លើ​កំពូលភ្នំ​នោះ ដែល​នោះ​ជា​ព្រះវិហារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជា​ចំណុច​ទាក់ទាញទេសចរណ៍នៅ [[ហ្លួងព្រះបាង]] ផងដែរ។ តម្លៃ​ចូល​ទស្សនាភ្នំភូស៊ីគឺ 20,000 គីប គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ 2018 ។<ref>{{cite web|url=http://www.coupletraveltheworld.com/mount-phousi/|title=Why Hiking Mount Phousi is always a good idea|first=Nadia|last=Coupletraveltheworld|date=August 30, 2018|website=Couple Travel the World|access-date=July 30, 2018|archivedate=តុលា 31, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211031044902/https://coupletraveltheworld.com/mount-phousi/|url-status=dead}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} [[File:Phou si - Mekong River - Luang Prabang Laos プーシーの丘、メコン川 ラオス・ルアンプラバーン DSCF6803.jpg|800px|thumb|right|ទិដ្ឋភាព​ពី​ភ្នំភូស៊ី៖ ទន្លេមេគង្គ​និង​ទន្លេ​ណាមខាន]] 9vj7bjsfhjwqix7ioivms8eqe6824w8 0 47850 335811 327140 2026-05-24T20:14:42Z Cicihwahyuni6 39496 335811 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ក្រុមហ៊ុន នីនថេនដូ | logo = Nintendo.svg | logo_alt = ឡូហ្គោនៅក្នុងពណ៌សលើផ្ទៃខាងក្រោយពណ៌ក្រហមចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៦ | logo_caption = ឡូហ្គោជាពណ៌សនៅលើផ្ទៃខាងក្រោយពណ៌ក្រហមតាំងពីឆ្នាំ ២០១៦ | image = Headquarters of Nintendo Co., Ltd.jpg | image_size = | image_alt = ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅក្យូតុ, ជប៉ុន | image_caption = ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅក្យូតុ, ជប៉ុន | trading_name = នីនថេនដូ | native_name = 任天堂株式会社 | native_name_lang = ja | romanized_name = Nintendō kabushiki gaisha | former_name = {{Unbulleted list | នីនថេនដូការូតា (Nintendo Karuta) (១៨៨៩) | {{Collapsible list|title=ឈ្មោះអតីតផ្សេងទៀត | យ៉ាម៉ាអូឈីនីនថេនដូ (Yamauchi Nintendo) (១៨៨៩–១៩៣៣) | យ៉ាម៉ាអូឈីនីនថេនដូនិងក្រុមហ៊ុន (Yamauchi Nintendo & Co.) (១៩៣៣–១៩៤៧) | ក្រុមហ៊ុនម៉ារូហ្វូគូ (Marufuku Co., Ltd.) (១៩៤៧–១៩៥១) | ក្រុមហ៊ុនកាតលេងនីនថេនដូ (Nintendo Playing Card Co. Ltd.) (១៩៥១–១៩៦៣) }} }} | type = [[ក្រុមហ៊ុន​សាធារណៈ|សាធារណៈ]] | traded_as = {{Unbulleted list | {{Tokyo Stock Exchange|7974}} | [[TOPIX]] Core30 component (៧៩៧៤) | [[Nikkei 225]] component (TYO) }} | ISIN = JP3756600007 | ISIN2 = | industry = {{Unbulleted list | [[ឧស្សាហកម្មវីដេអូហ្គេម]] | [[ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់អេឡិចត្រូនិក]] }} | founded = {{Start date and age|1889|09|23|df=yes}} in [[ស៊ីម៉ូហ្ក្យូគុ, ក្យូតុ|ស៊ីម៉ូហ្ក្យូគុ]], [[ក្យូតុ]], ជប៉ុន | founder = [[ហ្វូជីសារ៉ូ យ៉ាម៉ាអ៊ូជី]] | hq_location = ១១–១ កាមីតុបា ហូកូដាតិចូ | hq_location_city = [[មីណាមីគុ, ក្យូតុ|មីណាមីគុ]], ក្យូតុ | hq_location_country = | num_locations = | num_locations_year = | area_served = ទូទាំងពិភពលោក | key_people = {{Unbulleted list | [[ស៊ុនតារ៉ូ ហ្វូរុកាវ៉ា]] {{Small|([[ប្រធាន (ចំណងជើងសាជីវកម្ម)|ប្រធាន]])}} | [[ស៊ីហ្គេរុ មីយ៉ាមូតុ]] {{Small|([[មិត្ត]])}} }} | products = | brands = | production = {{Unbulleted list | '''ហាដវែរ'''<br/>{{Increase}} {{Nowrap|២៨.៨៣ លាន}}<!-- 2020: 690,000 (3DS) + 21,030,000 (NS) = 21,720,000; 2021: 20,320,000 (NS) + 8,510,000 (NSLite) = 28,830,000 --> | '''កម្មវិធីសូហ្វវែរ'''<br/>{{Increase}} {{Nowrap|២៣០.៨៨ លាន}}<!-- 2019: 13,220,000 (3DS) + 118,550,000 (NS) = 131,870,000; 2020: 4,990,000 (3DS) + 168,720,000 (NS) = 173,710,000 --> }} | production_year = ២០២១ | services = | revenue = {{Increase}} ១.៧៥៩ ពាន់ពាន់លានយេន (១៣.៧១ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | revenue_year = ២០២១ | operating_income = {{Increase}} ៦៤០.៦៣៤ ពាន់លានយេន (៤.៩៩ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | income_year = ២០២១ | net_income = {{Increase}} ៤៨០.៣៧៦ ពាន់លានយេន (៥.៣០ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | net_income_year = ២០២១ | assets = {{Increase}} ២.៤៤៧ ពាន់ពាន់លានយេន (១៩.០៧ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | assets_year = ២០២១ | equity = {{Increase}} ១.៨៧៥ ពាន់ពាន់លានយេន (១៤.៦១ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | equity_year = ២០២១ | num_employees = ៦,៥៤៧ នាក់ | num_employees_year = ២០២១ | divisions = | subsid = | website = {{URL|nintendo.com}} | footnotes = <ref name="Company History" /><ref name="Company History JP" /><ref name="Company History NOE" /><ref name="Company Profile" /><ref name="Financial 2021" /><ref name="Shares" /> }} ក្រុមហ៊ុន '''នីនថេនដូ''' ({{Lang-en|Nintendo}}, {{Lang-ja|任天堂株式会社}}) គឺជាក្រុមហ៊ុនវីដេអូហ្គេមពហុជាតិរបស់ជប៉ុន មានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង[[ក្យូតុ]] ប្រទេសជប៉ុន ក្រុមហ៊ុននេះមានការអភិវឌ្ឍវីដេអូហ្គេម និងកុងសូលវីដេអូហ្គេម ក្រុមហ៊ុននីនថេនដូបានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៨៨៩ ជាឈ្មោះ {{nihongo|'''នីនថេនដូ ការូតា'''|任天堂骨牌|Nintendō Karuta|lead=yes|extra=}} ដោយលោក[[ហ្វូសាជីរ៉ូ យ៉ាម៉ាអ៊ូជី]] អ្នកសិប្បករ និងសន្លឹកបៀដែលផលិតដោយដៃផ្ទាល់[[ហាណាហ្វូដា]] បន្ទាប់​ពី​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​មុខ​ជំនួញ​ផ្សេង​ៗ​ក្នុង​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៦០ និងទទួលបានឋានៈស្របច្បាប់ជា[[ក្រុមហ៊ុនសាធារណៈ]] ក្រុមហ៊ុននីនថេនដូចែកចាយកុងសូលដំបូង Color TV-Game ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ក្រុមហ៊ុននេះទទួលបានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិជាមួយនឹងការចេញផ្សាយគឺហ្គេម ''[[ដុងគីកុង]] (Donkey kong)'' ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ និង[[ហ្វេមីកុំ]] និងហ្គេម ''[[ស៊ូភ័រម៉ារីអូប្រាថឺរ]] (Super Mario Bros.)'' ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ == ឯកសារយោង == <references />{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមហ៊ុន]] a2gadg6rkfu997tsutokkaba3qklh20 0 51808 335830 317627 2026-05-25T09:55:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335830 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា|abbot=พระอธิการจำเนียร สิริธมโม}}'''វត្ត​ស្រះ​ទន្លេ''' (วัดสระทะเล) ជាវត្ត [[វត្ត|​ហ្លួង]] ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​បញ្ជា​របស់​ព្រះសង្ឃ [[មហានិកាយ|​មហានិកាយ]] ដែល​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង [[ตำบลสระทะเล|​ឃុំ​ស្រះ​ទន្លេ]] ស្រុក​ពយុហគិរី [[ខេត្តនគរសួគ៌|ខេត្តនគរសុវណ៌]] មានផ្ទៃដី 60 រ៉ៃ 1 ngan 78 ការ៉េ វត្ត​ស្រះទន្លេសា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​សគ១៨០៤57 ស្ថិតនៅភូមិស្ទន្លេឡី។ ពីមុនឈ្មោះ ណនទន្លេ។ ព្រោះនៅជាប់ស្រះទឹក ក្រោយមក ព្រះតេជគុណបិតា ថេត បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ភូមិ ហើយសុំឱ្យបង្កើតវត្តមួយនៅខាងត្បូងវាលភក់។ ហើយ​បាន​ធ្វើ​វាលភក់​ក្លាយជា​ស្រះ​ទឹក​ដែល​មាន​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ​២០​រ៉ៃ ទើប​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ពី​ស្រះ​ទឹក​ទៅជា​ស្រះទន្លេ ហើយ​វត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម។ <ref>{{Cite web |title=วัดสระทะเล ตำบลสระทะเล อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ |url=http://nakorns.nfe.go.th/phayuhakhilee/SaThale/index.php/2021-02-08-14-49-32/2021-02-09-07-56-29/17-2021-02-23-02-53-30 |publisher=กศน. ตำบลสระทะเล |access-date=2025-01-08 |archivedate=2025-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250928145606/http://nakorns.nfe.go.th/phayuhakhilee/SaThale/index.php/2021-02-08-14-49-32/2021-02-09-07-56-29/17-2021-02-23-02-53-30 |url-status=dead }}</ref> វត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិសំខាន់មួយគឺ ហ្លួងផដាំ នៃវត្តស្រះទន្លេ អ្នកភូមិបានឃើញព្រះពុទ្ធបដិមាធំបីនៅកណ្តាលព្រៃស្រោង។ បច្ចុប្បន្ននេះនៅសល់តែមួយ។ អ្នក​ភូមិ​ហៅ​ថា ''ហ្លួងផដាំ'' គ្មាន​នរណា​ដឹង​ពី​ប្រវត្តិ​នៃ​វត្ត​ស្រះ​ទន្ល ដែល​ក្លាយ​ជា​ប្រាសាទ​ដែល​គេ​បោះ​បង់​ចោល​នោះ​ទេ រហូតដល់ពេល ឆ្នាំ 1955 មេភូមិ Poon Kaewkong បានបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកភូមិឱ្យយកស័ង្កសីមកគ្របរូបព្រះពុទ្ធ។ ក្រោយ​មក​ក៏​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​អ្នក​ជឿ​បាន​រួម​គ្នា​សាង​សង់​អគារ​សម្រាប់​បាំង​រូប​ព្រះពុទ្ធ។ ហើយ​បាន​ជួយ​ពង្រីក​ជុំវិញ <ref>{{Cite web |title=พุทธศาสนสถานหลวงพ่อดำ |url=https://thai.tourismthailand.org/Attraction/%E0%B8%9E%E0%B8%B8%E0%B8%97%E0%B8%98%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%99%E0%B8%AA%E0%B8%96%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%9E%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%94%E0%B8%B3 |publisher=การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.)}}</ref> ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​អគារ​ពហុ​បំណង​សម្រាប់​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​សកម្មភាព​ពុទ្ធសាសនា ហ្លួងផដាំប្រហែលជាត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យសុខោទ័យ ហើយមានអាយុកាលប្រហែល 700 ឆ្នាំ <ref>{{Cite web |title=วัดสระทะเล (วัดหลวงพ่อดำ) |url=https://culturalenvi.onep.go.th/site/detail/465 |publisher=แหล่งศิลปกรรมอันควรอนุรักษ์ - สิ่งแวดล้อมศิลปกรรม }}{{Dead link|date=មីនា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ព្រះវិហារមានព្រះសង្ឃ គឺ ហ្លួងផថេត ដែល​អ្នក​ភូមិ​គោរព​យ៉ាង​ខ្លាំង ព្រះអង្គ​មាន​ជំនាញ​ខាង​វេទមន្ត​ទឹក​បរិសុទ្ធ មាន​សុន្ទរកថា​ត្រឹមត្រូវ ហើយ​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​វិបស្សនា​សមាធិ។ វត្តនេះមានបំណែកឥដ្ឋនិងថ្មដែលជាសំណល់សិល្បះខ្មែរ ប្រហែលក្នុងរចនាបថបាភួន។ == យោង == oq34o2re4mp2bsbo479z37ninu2ct29 0 52194 335805 335765 2026-05-24T12:15:40Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* រដ្ឋបាល */ 335805 wikitext text/x-wiki '''ក្រុងរុនតាឯក''' គឺជាទីក្រុងដែលទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីហើយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]និង[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងរុនតាឯក | official_name = | other_name = | native_name = Run Ta Ek City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = ប្រាសាទភ្នំបូក.jpg | border = | total_width = | image_style = | perrow = | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់រុនតាឯក]] [[ក្រុងរុនតាឯក]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = អ៊ឹង សុភ័ណ | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_rank = | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១៥ | website = | footnotes = }} == ប្រវត្តិ == នៅថ្ងៃទី ១១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៤ [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ០៧ អនក្រ.បក ស្ដីពីការបង្កើតក្រុងរុនតាឯក [[ខេត្តសៀមរាប]]ដោយកាត់យក[[សង្កាត់រុនតាឯក|ឃុំរុនតាឯក]]ពី[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]និង[[សង្កាត់បល្ល័ង្ក|ឃុំបល្ល័ង្គ]]ពី[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]]ហើយទីតាំងរដ្ឋបាលក្រុងរុនតាឯកគឺស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់រុនតាឯក]]។<ref>{{Cite web |url=https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2026-03-12 |archivedate=2025-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250508212945/https://pressocm.gov.kh/archives/89635 |url-status=dead }}</ref> == រដ្ឋបាល == ក្រុងរុនតាឯក ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ០២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Run Ta Aek Techo Sen District postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/run-ta-aek-techo-sen-municipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- |១៧១៥០១ | [[សង្កាត់រុនតាឯក]] | Run Ta Ek Sangkat | តាឯក, ត្មាតពង, តានី, រុន, ជ័យ, ថ្នល់, ស្រែចង្ហូត |- |១៧១៥០២ | [[សង្កាត់បល្ល័ង្ក]] | Ballangk Sangkat | ធ្លកកំបុត, គោកឬស្សី, ស្នារសង្រ្កាម, ក្រពើ, តាកុយ, ព្រំកុដ្ឋ, ត្រាច, ពពេល, ស្នារតេជោ ៣១៧ |} == ឯកសារយោង == sctvftnht7cuj6y255j6tm11qt5k6t4 0 52211 335809 335292 2026-05-24T18:44:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335809 wikitext text/x-wiki = ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ឬ FMIS = {{Short description|Government ministry of Cambodia}} {{Infobox government agency |nativename = {{native name|km|គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ}} |agency_name = Financial Management Information System (FMIS) |seal = File:FMIS Logo.png|thumb|ឡូហ្គូរបស់ FMIS |seal_width = 150px |seal_caption = |formed = ២០១៤ |jurisdiction = {{flagdeco|Cambodia}} [[ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] |headquarters = ទីស្តីការក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ, [[ភ្នំពេញ]], កម្ពុជា |employees = ១៨០ រូប |budget = |deputyminister1_name = ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[ហ៊ាន_សាហុីប|ហ៊ាន សាហ៊ីប]] |deputyminister1_pfo = |parent_agency = ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ |facebookpage = [https://www.facebook.com/fmis.khmer] |child2_agency = |website = [https://fmis.gov.kh/ https://fmis.gov.kh/] |footnotes = |minister1_name=ឯកឧត្តមអគ្គបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[អូន ព័ន្ធមុនីរ័ត្ន]]}} [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បានចាប់ផ្តើមធ្វើការកែទម្រង់ស្ទើគ្រប់វិស័យអាទិភាព ដើម្បីបង្កើន ពង្រីក និងពង្រឹងគុណភាពអប់រំ សុខមាលភាព គណនេយ្យភាព សង្គតិភាព សមភាព និងអភិបាលកិច្ចល្អ។ ក្នុងនោះរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានដាក់ចេញជាកម្មវិធីកែទម្រង់រយៈពេលវែងជាច្រើនលើគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសការដាក់ចេញនូវកម្មវិធីកែទម្រង់ពាក់ព័ន្ធនឹងការបង្កើនគុណភាពអភិបាលកិច្ច ឬការកែទម្រ់ងលើរចនាសម្ព័ន្ធ ឬនិយាយម្យ៉ាងទៀតថា ការកែទម្រង់ដែលមានលក្ខណៈជាប្រព័ន្ធ ដែលមានចំនួន ៥ សំខាន់ៗ គឺ[https://www.mcs.gov.kh/training2016/con-sources/training-1-2-3/10-11-%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%8A%E1%9F%84%E1%9E%99_%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98_%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%86%E1%9E%A2%E1%9E%BF%E1%9E%93_%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84_%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98_%E1%9E%84%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B_%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%93.pdf ១.កម្មវិធីជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅថ្នាក់ក្រោមជាតិ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240721121059/https://www.mcs.gov.kh/training2016/con-sources/training-1-2-3/10-11-%E1%9E%94%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9E%8A%E1%9F%84%E1%9E%99_%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98_%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%8B_%E1%9E%9F%E1%9F%86%E1%9E%A2%E1%9E%BF%E1%9E%93_%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%84_%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%A7%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%98_%E1%9E%84%E1%9F%89%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%8B_%E1%9E%85%E1%9F%86%E1%9E%9A%E1%9E%BE%E1%9E%93.pdf |date=2024-07-21 }}, [https://www.pfm.gov.kh/ ២.កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ] [https://www.cd-center.org/wp-content/uploads/2022/11/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%92%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%88%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9F%A2%E1%9F%A0%E1%9F%A1%E1%9F%A9-%E1%9F%A2%E1%9F%A0%E1%9F%A3%E1%9F%A0.pdf ៣.កម្មវិធីជាតិកែទម្រង់រដ្ឋបាលសាធារណៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601222657/https://www.cd-center.org/wp-content/uploads/2022/11/%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%8B%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9F%92%E1%9E%8B%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%9B%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%92%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%8E%E1%9F%88%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9F%86%E1%9F%A2%E1%9F%A0%E1%9F%A1%E1%9F%A9-%E1%9F%A2%E1%9F%A0%E1%9F%A3%E1%9F%A0.pdf |date=2023-06-01 }} [https://pressocm.gov.kh/archives/112774 ៤.កម្មវិធីកំណែទម្រង់ច្បាប់]{{Dead link|date=មករា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} និង[https://www.naaa.gov.kh/userfiles/image/download/1709541507156.pdf ៥.កម្មវិធីកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌]។ [https://pfm.gov.kh/171-%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9F%83%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%80%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%84%E1%9F%8B កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250517175702/https://pfm.gov.kh/171-%25E1%259E%259F%25E1%259E%25B6%25E1%259E%259C%25E1%259E%258F%25E1%259E%25B6%25E1%259E%2593%25E1%259F%2583%25E1%259E%2580%25E1%259E%2598%25E1%259F%2592%25E1%259E%2598%25E1%259E%259C%25E1%259E%25B7%25E1%259E%2592%25E1%259E%25B8%25E1%259E%2580%25E1%259F%2582%25E1%259E%2591%25E1%259E%2598%25E1%259F%2592%25E1%259E%259A%25E1%259E%2584%25E1%259F%258B |date=2025-05-17 }} ត្រូវបានចាប់ផ្តើមតាំងពីឆ្នាំ២០០៤ មក ដែលដឹកនាំដោយគណៈកម្មាធិការដឹកនាំការកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ មានរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុជាប្រធាន។ កម្មវិធីកែទម្រង់នេះត្រូវបានកំណត់ជា ៤ ដំណាក់កាល តាំងពីការចាប់ផ្តើមដំបូង ពោលគឺត្រូវអនុវត្តរហូតដល់ឆ្នាំ២០២៥ ដើម្បីសម្រេចចក្ខុវិស័យប្រែក្លាយប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈកម្ពុជា ឆ្ពោះទៅកាន់ប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ផ្តោតលើលទ្ធផល ឬសមិទ្ធកម្ម និងវិមជ្ឈការ ស្របតាមស្តង់ដានិងឧត្តមានុវត្តន៍អន្តរជាតិ។ == សាវតារ FMIS == '''"ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ហៅកាត់ថា [https://www.facebook.com/fmis.khmer/ FMIS]"''' បានចាប់បដិសន្ធិឡើងនៅដើមឆ្នាំ ២០១៤ ដែលស្ថិតនៅក្នុងដំណាក់កាលទី២ “ការបង្កើនគណនេយ្យភាពហិរញ្ញវ​ត្ថុ” ដោយផ្ដោត​ជាសំខាន់​លើការ​​រៀបចំ ការកែលម្អ ព្រមទាំង​ការពង្រឹង​ការកត់ត្រា និងការធ្វើរបាយការណ៍​គណនេ​យ្យ​និង​ហិរញ្ញវត្ថុឱ្យ​បានកាន់​តែត្រឹ​ម​ត្រូ​​វ ច្បាស់លាស់ សុក្រឹត និងទាន់ពេលវេលា នៃកម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ របស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។<br> កាតព្វកិច្ចរបស់ FMIS គឺជួយពង្រឹងការគ្រប់គ្រងថវិកាជាតិ និងការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈប្រកបដោយគណនេយ្យភាព តម្លាភាព និងប្រសិទ្ធភាព ដូចជាការសម្រួលដល់នីតិវិធីនៃប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុឱ្យមានភាពប្រសើរឡើង ទូទាត់ជូនអ្នកផ្គត់ផ្គង់បានទាន់ពេលវេលា លើកកម្ពស់តម្លៃនៃការប្រើប្រាស់ថវិកាឱ្យអស់សក្តានុពល ផ្តល់ជូននូវព័ត៌មានហិរញ្ញវត្ថុគ្រប់គ្រាន់ និងទាន់ពេលវេលាសម្រាប់ការសម្រេចចិត្តរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំនៅតាមវិស័យនីមួយៗ។ តាមរយៈនីតិវិធីអនុវត្តការងារទាំងស្រុងនៅក្នុងប្រព័ន្ធ, FMIS នឹងកាន់តែជួយពន្លឿននិងផ្តល់ភាពងាយស្រួលដល់មន្ត្រី ក្នុងការផ្តល់សេវាសាធារណៈជូនប្រជាពលរដ្ឋបានឆាប់រហ័ស និងទាន់ពេលវេលាបន្ថែមទៀត។ FMIS នឹងក្លាយជាឧបករណ៍ដ៏សំខាន់របស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាសម្រាប់គ្រប់គ្រងព័ត៌មានចំណូលចំណាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ ដើម្បីប្រែក្លាយកម្ពុជាឈានទៅសម្រចបានជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់នៅឆ្នាំ ២០៣០ និងចំណូលកម្រិតខ្ពស់នៅឆ្នាំ ២០៥០។ [https://data.opendevelopmentcambodia.net/km/laws_record/law-on-public-financial-system/resource/50604479-5c39-43a9-b2a5-c7e70e72e251 យោងតាមច្បាប់ស្តីពីប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ] ដែលរដ្ឋសភាបានអនុម័តកាលពីថ្ងៃទី ៨ ខែ កុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៣ ក្នុងជំពូកទី២ មាត្រា១៣ បានចែងថា '''ការគ្រប់គ្រង ការរៀបចំ ការអនុវត្ត ការតាមដាន ការត្រួតពិនិត្យលើការអនុវត្តចំណូលនិងចំណាយថវិការដ្ឋ និងកិច្ចប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុនិងគណនេយ្យនៃថវិការដ្ឋ ព្រមទាំងការគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ ត្រូវប្រើប្រាស់និងឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈតែមួយគត់។''' FMIS ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា ជាឆ្អឹងខ្នងគន្លឹះពុំអាចខ្វះបានសម្រាប់គាំទ្រដល់កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈនៅគ្រប់ដំណាក់កាល ក្នុងការគ្រប់គ្រង និងអនុវត្តប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុនៅតាមអង្គភាពថវិកា ដើម្បីតម្លាភាព គណនេយ្យភាព ប្រសិទ្ធភាព និងស័ក្តសិទ្ធភាព ក្នុងការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈនៅកម្ពុជា។ គោលបំណងនៃការអនុវត្តគម្រោង FMIS គឺដើម្បីធ្វើវិមជ្ឈការលើការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈនៅរដ្ឋបាលថ្នាក់ជាតិ និងរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិ ព្រមទាំងពន្លឿននីតិវិធីអនុវត្តប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុ ប្រកបដោយគណនេយ្យភាព តម្លាភាព និងប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។<br> {| class="wikitable sortable" |+ ដំណាក់កាលនៃការអនុវត្តគម្រោង FMIS<br> |- ! កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ !! ឈ្មោះដំណាក់កាល !! ជំហាននៃការអនុវត្តគម្រោង FMIS !! ឆ្នាំចាប់ផ្តើម !! ឆ្នាំបញ្ចប់ |- | ដំណាក់កាលទី១ ||ភាពជឿទុកចិត្តបាននៃថវិកា || || || |- | ដំណាក់កាលទី២ ||ការបង្កើនគណនេយ្យភាពហិរញ្ញវត្ថុ || ជំហានទី១ ||២០១៤ || ២០១៦ |- | ដំណាក់កាលទី៣ || ការផ្សារភ្ជាប់ថវិកាទៅនឹងគោលនយោបាយ || ជំហានទី២ ||២០១៧ || ២០២០ |- | ដំណាក់កាលទី៤ || គណនេយ្យភាពសមិទ្ធកម្ម || ជំហានទី៣ ||២០២១ || ២០២៥ |- | ដំណាក់កាលទី៤ || គណនេយ្យភាពសមិទ្ធកម្ម || ជំហានទី៤ ||២០២៦ || ២០៣០ |}<br> ចាប់តាំងពីការអនុវត្តជំហានទី១ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន, ការដ្ឋានដែលកំពុងប្រើប្រាស់ FMIS សរុបមានចំនួន ៣១១ការដ្ឋាន, មុខងារប្រព័ន្ធដែលកំពុងដំណើរការមានចំនួន ៨មុខងារ, សន្ធានកម្មជាមួយប្រព័ន្ធខាងក្រៅមានចំនួន ១៦ប្រព័ន្ធ, របាយការណ៍ផលិតចេញពីប្រព័ន្ធសរុបមានចំនួន ៧២របាយការណ៍ និងអ្នកប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធសរុបមានចំនួន ៣.៧៩៨រូប។ ជាមួយគ្នានេះ, ការប្រើប្រាស់ FMIS បានក្លាយជាកម្លាំងចលនា ក្នុងការជួយជំរុញដល់ដំណើរការ នៃការកែទម្រង់ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈនៅកម្ពុជា ឱ្យសម្រេចបានលទ្ធផលយ៉ាងល្អប្រសើរ។ == '''មុខងាររបស់ FMIS''' == === មុខងារស្នូល === បច្ចុប្បន្ននេះ FMIS បានធ្វើដំណើរមកដល់ជំហានទី៣ (២០២១-២០២៥) ដោយពង្រីកវិសាលភាពក្នុងការប្រើប្រាស់នៅស្ទើតែគ្រប់អង្គភាពអនុវត្តហិរញ្ញវត្ថុទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធទំនើបកម្មនេះ មានមុខងារចំនួន ៨ រួមមាន៖ [https://fmis.gov.kh/budget-planning មុខងាររៀបចំផែនការថវិកា] (Budget Planning), [https://fmis.gov.kh/budget-allocation មុខងារវិភាជន៍ថវិកា] (Budget Allocation), [https://fmis.gov.kh/account-receivable មុខងារគណនីត្រូវទារ] (Accounts Receivable), [https://fmis.gov.kh/purchase-order មុខងារការទិញ]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Purchasing), [https://fmis.gov.kh/full-procurement មុខងារលទ្ធកម្មពេញលេញ] (Full Procurement), [https://fmis.gov.kh/account-payable មុខងារគណនីត្រូវសង] (Accounts Payable), [https://fmis.gov.kh/cash-management មុខងារគ្រប់គ្រងសាច់ប្រាក់] (Cash Management), និង [https://fmis.gov.kh/general-ledger មុខងារសៀវភៅធំ] (General Ledger)។<br> === មុខងារផ្សេងៗ === ក្រៅពីមុខងារស្នូលដែលអនុវត្តនៅតាមក្រសួង-ស្ថាប័ន, FMIS ក៏មានមុខងារបន្ថែមផ្សេងទៀត ដែលជួយគាំទ្រលើការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផងដែរ ក្នុងនោះរួមមាន៖ '''របាយការណ៍ហិរញ្ញវត្ថុ ([https://www.indeed.com/career-advice/career-development/what-is-financial-reporting Financial Report]), មុខងារផ្ទេរសិទ្ធិនិងទទួលសិទ្ធិអនុម័តប្រតិបត្តិការ (Delegation), កម្មវិធីតាមដានស្ថានភាពប្រតិបត្តិការ (FMIS Transaction Monitoring), កម្មវិធីត្រួតពិនិត្យការអនុវត្តថវិកា (FMIS Performance Monitoring), មុខងារជូនដំណឹង (Notification), និងមុខងារផ្ទេរសាច់ប្រាក់តាមអេឡិចត្រូនិច ([https://en.wikipedia.org/wiki/Electronic%20funds%20transfer EFT])។''' === FMIS Portal ជំនាន់ទី១ === [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.itd.fmisportal&hl=en FMIS Portal ជំនាន់ទី១] ត្រូវបានរៀបចំដោយលេខាធិការដ្ឋានក្រុមការងារគ្រប់គ្រងគម្រោង FMIS គឺដើម្បីបង្កើនភាពងាយស្រួលជូនទៅដល់មន្ត្រីទទួលបន្ទុកហិរញ្ញវត្ថុនៅរដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិ ដែលមានទីតាំងនៅឆ្ងាយពីរតនាគារខេត្ត ដូចជា រដ្ឋបាលឃុំ និងរដ្ឋបាលស្រុកនៅតាមបណ្តាខេត្តនានា នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ក្នុងការទំនាក់ទំនង និងបញ្ជូនឯកសារទៅវិញទៅមក មានភាពងាយស្រួលនិងទាន់ពេលវេលាក្នុងការអនុវត្តចំណូលនិងចំណាយជាដើម។<br> បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិទូទាំងប្រទេស មានចំនួន ១,៨៧០ការដ្ឋាន ដែលមានរដ្ឋបាលក្រុងចំនួន ៣១ រដ្ឋបាលស្រុក ចំនួន ១៦៣ រដ្ឋបាលឃុំចំនួន ១,៤១៦ និងរដ្ឋបាលសង្កាត់ចំនួន ២៦០ កំពុងប្រើប្រាស់ FMIS Portal ជំនាន់ទី១ ហើយអ្នកប្រើប្រាស់សរុបមានចំនួន ៣,៣៧២រូប ដើម្បីសម្រួលដល់ការអនុវត្តការងារហិរញ្ញវត្ថុប្រចាំថ្ងៃ។<br> FMIS Portal ជំនាន់ទី១ ត្រូវបានប្រកាសដាក់អោយប្រើប្រាស់នៅគ្រប់រដ្ឋបាលថ្នាក់ក្រោមជាតិ ក្រោមអធិបតីភាព '''ឯកឧត្តមអគ្គបណ្ឌិតសភាចារ្យ អូន ព័ន្ធមុនីរ័ត្ន ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ'''។ === កម្មវិធីកញ្ចក់ថវិកាតាមទូរសព្ទដៃជំនាន់ទី១ (Budget Mirror Mobile Application Version 1) === '''កម្មវិធីកញ្ចក់ថវិកា''' គឺជាកម្មវិធីរបាយការណ៍ឌីជីថលឆ្លាតវៃ ដែលនឹងក្លាយជាថ្នាលប្រមូលផ្តុំនូវទិន្នន័យឌីជីថលច្រើនប្រភេទទាំងទិន្នន័យហិរញ្ញវត្ថុ និងមិនមែនហិរញ្ញវត្ថុ ហើយបំប្លែងទិន្នន័យ ( Data Transforming) ជាទម្រង់ព័ត៌មានដែលអាចអានបាន, យល់បាន និងប្រើប្រាស់បាន សម្រាប់តាមដាន និង គ្រប់គ្រងការអនុវត្តហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ព្រមទាំងជួយដល់ការសម្រេចចិត្តជាយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងធុរកិច្ចរបស់ស្ថាប័ន និងរាជរដ្ឋាភិបាល។ ===== អត្ថប្រយោជន៍ចម្បងៗ៖ ===== * បង្ហាញទិន្នន័យជាការវិភាគតាមទូរសព្ទដៃ * បង្ហាញទិន្នន័យតាមចំណាត់ថ្នាក់ថវិកាសំខាន់ៗ * ផែនការថវិកា, ធានាចំណាយ, ចំណាយអនុវត្ត, សមតុល្យ * ការប្រៀបធៀបចំណាយ-ចំណូលត្រីមាស, ឆមាស និងប្រចាំឆ្នាំ === កម្មវិធីចំណាត់ថ្នាក់ថវិកា (FMIS Classification) === [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.fmwg.fmisclassificationprod&hl=en ចំណាត់ថ្នាក់ថវិកាក្នុង FMIS] ត្រូវបានរចនាឡើង ក្នុងគោលបំណងដើម្បីជួយដល់អ្នកប្រើប្រាស់ក្នុងការរុករក និងយល់ដឹងអំពីរចនាសម្ព័ន្ធនិងគោលបំណងនៃប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ (FMIS) ដោយងាយស្រួល។ ជាទូទៅ ម៉ូឌុលចំណាត់ថ្នាក់នីមួយៗរួមមាន៖ លេខកូដសម្គាល់ ឈ្មោះ និងការពណ៌នាខ្លី ដែលផ្តល់ឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់នូវព័ត៌មានច្បាស់លាស់ និងងាយស្រួលប្រើប្រាស់។ '''ចំណាត់ថ្នាក់ទាំងនេះរួមមាន៖''' * ចំណាត់ថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ច * ចំណាត់ថ្នាក់ភូមិសាស្ត្រ * ចំណាត់ថ្នាក់រដ្ឋបាល * ចំណាត់ថ្នាក់កម្មវិធី * ចំណាត់ថ្នាក់មូលនិធិ * ចំណាត់ថ្នាក់គម្រោង * ចំណាត់ថ្នាក់មុខងារ === អ៊ីនត្រាណិត (Intranet) === ក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមប្រកបដោយចក្ខុវិស័យវែងឆ្ងាយរបស់ '''ឯកឧត្តមអគ្គបណ្ឌិតសភាចារ្យ អូន ព័ន្ធមុនីរ័ត្ន''' ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តី រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញវត្ថុ និងការដឹកនាំដោយផ្ទាល់របស់ '''ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ ហ៊ាន សាហ៊ីប''' រដ្ឋលេខាធិការ, គម្រាងស្ថាបនាអ៊ីនត្រាណិត ត្រូវបានដាក់ឱ្យអនុវត្តចាប់ពីថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៩ ជាផ្លូវការនៅតាមអង្គភាពប្រើប្រាស់ក្រោមឱវាទក្រសួង-ស្ថាប័ន និងអង្គភាពពាក់ព័ន្ធនានាចំនួន ១៧៧ការដ្ឋាន ដើម្បីបំពេញតម្រូវការជាក់ស្តែង រួមមាន ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ, ប្រព័ន្ធកៀរគរចំណូលពន្ធគយ និងប្រព័ន្ធកៀរគរចំណូលពន្ធដារ ជាដើម។ គម្រោងនេះ នឹងបន្តពង្រីកវិសាលភាព និងសេវានានាបន្ថែមទៀតរបស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ជូនដល់ស្ថាប័នទទួលសេវាជាមូលដ្ឋាន និងក្រសួង-ស្ថាប័នជាដៃគូ រួមទាំងប្រជាពលរដ្ឋ។ === FMIS Portal ជំនាន់ថ្មី === FMIS Portal ជំនាន់ថ្មី គឺជាប្រព័ន្ធទំនើបកម្ម ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់សម្រួល និងបន្ថែមភាពងាយស្រួលដល់ដំណើរការប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុ តាមរយៈការកាត់បន្ថយនូវផ្ទាំងបំពេញព័ត៌មាន និងកាត់បន្ថយភាពស្មុគស្មាញនៃប្រតិបត្តិការ ដោយប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណេត (Internet) បានដោយផ្ទាល់លើទូរសព្ទដៃ, ថេប្លេត (tablet) និងកុំព្យូទ័រយួរដៃ ជាដើម។ FMIS Portal ជំនាន់ថ្មី ត្រូវបានរៀបចំឡើង ក្នុងគោលបំណងជម្រុញប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រើប្រាស់ FMIS សម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ នៅតាមបណ្តារដ្ឋបាលក្រុង ស្រុក និងខណ្ឌ ក្នុងការចុះប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុជាច្រើន រួមមាន៖ ប្រតិបត្តិការស្នើសុំធានាចំណាយ ប្រតិបត្តិការការអនុវត្តកិច្ចលទ្ធកម្ម ប្រតិបត្តិការទូទាត់ចំណាយ និងការទាញយករបាយការណ៍ផ្សេងៗ តាមរយៈ ប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណេត (Internet) ដោយផ្ទាល់លើទូរសព្ទដៃ, ថេប្លេត (tablet) និងកុំព្យូទ័រយួរដៃ។ អត្ថប្រយោជន៍នៃការប្រើប្រាស់ FMIS Portal ជំនាន់ថ្មី៖ * បន្ថែមភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការចុះប្រតិបត្តិការប្រចាំថ្ងៃ * ជំរុញប្រសិទ្ធភាពការងារ * អាចប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណេត (Internet) បាន * កាត់បន្ថយពេលវេលាក្នុងការចុះប្រតិបត្តិការប្រចាំថ្ងៃ * កាត់បន្ថយនូវផ្ទាំងបំពេញព័ត៌មាននៃប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុ * កាត់បន្ថយភាពស្មុគស្មាញក្នុងការបញ្ចូលព័ត៌មាននៃប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុ។<br> === កម្មវិធីអនុម័ត FMIS === កម្មវិធីអនុម័ត FMIS គឺជាកម្មវិធីដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់ក្នុងការបង្កើនប្រសិទ្ធភាព និងតម្លាភាពលើដំណើរការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ==== អត្ថប្រយោជន៍ ==== * អនុម័តបានលឿន ទោះនៅក្រៅការិយាល័យ * កាត់បន្ថយការប្រើឯកសារក្រដាស * តាមដានស្ថានភាពអនុម័តបានច្បាស់ * បង្កើនភាពតម្លាភាព និងទំនួលខុសត្រូវ<br> === កម្មវិធីប្រតិទិន FMIS === FMIS-Calendar (ប្រតិទិន អេហ្វអឹមអាយអេស) ត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយក្រុមការងារ FMIS ក្នុងគោលបំណងបំពេញនូវតម្រូវការប្រចាំថ្ងៃរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ ដោយអាចតាមដាន កំណត់ចំណាំលើកាលបរិច្ឆេទសម្រាប់បំពេញកិច្ចការងារ និងកាលបរិច្ឆេទផ្សេងៗរួមមាន បុណ្យជាតិ ព្រឹត្តិការណ៍ ឬថ្ងៃសំខាន់ផ្ទាល់ខ្លួន។ កម្មវិធីនេះ ត្រូវរចនាឡើងជាលក្ខណៈទម្រង់អេឡិចត្រូនិកបែបទំនើបកម្ម ដោយរួមបញ្ចូលននូវព័ត៌មាន និងថ្ងៃល្អនិងថ្ងៃមិនល្អ តាមបែបហុងស៊ុយស្របតាមជំនឿ ដែលសម្រួលដល់អ្នកប្រើប្រាស់ក្នុងការចងចាំ និងពិសេសទទួលព័ត៍មានពីថ្ងៃសំខាន់ៗ និងព្រឹត្តិការណ៍ពិសេសៗអំពីគម្រោង FMIS តាមរយៈសារជូនដំណឹង។ កម្មវិធីនេះអាចប្រើប្រាស់បានសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ iOS, Android ដោយអាច ប្រើប្រាស់បានតាមរយៈទូរសព្ទចល័ត កុំព្យូទ័រ និង ឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យាផ្សេងៗ បានដោយឥតគិតថ្លៃ។<br> ==== អត្ថប្រយោជន៍របស់ប្រតិទិន មានដូចជា ==== * បង្ហាញកាលបរិច្ឆេទសំខាន់ៗនៃដំណើរការ FMIS * រចនាតាមបែបទំនើបកម្ម និង ហុងស៊ុយតាមជំនឿ * ជួយរៀបចំផែនការងារបានប្រសើរជាងមុន === កម្មវិធីកញ្ចក់ថវិកាជំនាន់ថ្មី === === ប្រព័ន្ធជំនួយគាំទ្រ (PK Bot) === ប្រព័ន្ធជំនួយគាំទ្រ FMIS Help Desk គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលរួមមួសម្រាប់ទទួល ចាត់ចែង និងគ្រប់គ្រងរាល់បញ្ហា សំណើ និងសំណូមពររបស់អ្នកប្រើប្រាស់ប្រាស់ FMIS និងដោះស្រាយស្របតាមប្រភេទ កម្រិត និងស្ថានភាព នៃបញ្ហាដោយធានាថា ការដោះស្រាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព មានតម្លាភព និងការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់។<br> ប្រព័ន្ធជំនួយគាំទ្រ ជា Web Application ដែលបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងគាំទ្រអ្នកប្រើប្រាស់នៅតាមការដ្ឋាន FMIS ដែលជួយបបញ្ហាប្រឈមផ្សេងៗ ទាក់ទងនឹងការប្រើប្រាស់ FMIS ការស្នើសុំ ឬសំណូមពរផ្សេងៗ មកកាន់ក្រុមការងារដើម្បីដោះស្រាយ។ ក្រុមការងារ បានរៀបចំឡើងដោយមានតំណរភ្ជាប់ជាមួយកម្មវិធីតេលេក្រាម ក្នុងការបង្កើតសំបុត្រ ក្នុងប្រព័ន្ធជំនួយគាំទ្រ។<br> ==== អត្ថប្រយោជន៍សម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ មានដូចជា ==== * អាចដាក់សំណើ ឬរាយការណ៍បញ្ហាបានភ្លាមៗ នៅពេលត្រូវការជំនួយដោះស្រាយ * ទទួលបានការឆ្លើយតបទាន់ពេលវេលា * មានការកំណត់ពេលវេលាច្បាស់លាស់ពីរយៈពេលដោះស្រាយ * អាចតាមដានស្ថានភាពសំបុត្រសំណើដែលបានស្នើ * មានប្រវត្តិក្នុងការស្នើសុំច្បាស់លាស់ * មិនពិបាកក្នុងការស្វែងរកព័ត៌មានសំណើ ឬមិនបាត់សំណើ * មានការចុះកំណត់ត្រា និងការឆ្លើយតបជាផ្លូវការ (ចំពោះសំណើជាលិខិត) * បង្កើនភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រើប្រាស់ ដោយអាចប្រើប្រាស់បានគ្រប់ប្រភេទ Devices តាមរយៈ Web application នៅគ្រប់ទីកន្លែង និងអាចប្រើប្រាស់បាននៅពេលកំពុងប្រើប្រាស់ FMIS ព្រមទាំងពេលភ្ជាប់អ៊ីនធឺណិត។ == អង្គភាពអនុវត្តគម្រោង FMIS == ==== ១. ក្រសួង-ស្ថាប័ន ==== គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៥ នេះ មាន[https://opendevelopmentcambodia.net/km/topics/ministries-and-national-bodies/ ក្រសួង-ស្ថាប័នចំនួន ៣៧] បាននិងកំពុងចូលរួមអនុវត្តគម្រោង FMIS ស្ថិតនៅក្នុងជំហានទី៣ (២០២១-២០២៥)។ FMIS ត្រូវបានដាក់ឱ្យអនុវត្តជាជំហានៗ ទៅតាមការដ្ឋាន ដោយផ្អែកទៅលើចំនួនមន្ត្រីទទួលបន្ទុកហិរញ្ញវត្ថុរបស់ក្រសួង-ស្ថាប័នសាម៉ី ដែលក្នុងនោះរួមមាន៖ អ្នកទទួលបន្ទុកបញ្ចូលប្រតិបត្តិការ អ្នកត្រួតពិនិត្យប្រតិបត្តិការ អ្នកត្រួតពិនិត្យជំនួស អ្នកអនុម័ត អ្នកអនុម័តជំនួស តាមមុខងាររៀងៗខ្លួន។<br> ក្រសួង-ស្ថាប័នខាងលើ បានចូលរួមអនុវត្តនីតិវិធីការងារតាម FMIS លើមុខងារស្នូល ដូចជា៖ មុខងារគណនីត្រូវសង (Accounts Payable), មុខងារគណនីត្រូវទារ (Accounts Receivable), មុខងារការទិញ (Purchasing), មុខងារលទ្ធកម្មពេញលេញ (Procurement), មុខងារវិភាជន៍ថវិកា (Budget Allocation), មុខងាររៀបចំផែនការថវិកា (Budget Planning), របាយការណ៍ (Report), មុខងារផ្ទេរសិទ្ធិ និងទទួលសិទ្ធិអនុម័តប្រតិបត្តិការ (Delegation)។<br> ==== ២. រដ្ឋបាលរាជធានី-ខេត្ត ==== រដ្ឋបាលរាជធានី-ខេត្តទាំង ២៥ បានចូលរួមអនុវត្តនីតិវិធីការងារប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុតាម FMIS ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២២ ដែលមានមុខងារចំនួន ៤ ក្នុងនោះរួមមាន៖ មុខងារវិភាជន៍ថវិកា (Budget Allocation), មុខងារគណនីត្រូវសង (Accounts Payable), មុខងារគណនីត្រូវទារ (Accounts Receivable) និងមុខងារការទិញ (Purchase Order)។<br> ==== ៣. មន្ទីរសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុរាជធានី-ខេត្ត ==== [https://www.mefshv.gov.kh/171-%E1%9E%A2%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9E%B8%E1%9E%98%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%9A_%E1%9E%9F%E1%9E%A0%E1%9E%9C. មន្ទីរសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុរាជធានី-ខេត្តទាំង ២៥] បានចូលរួមអនុវត្តប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុតាម FMIS ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៩ មក ហើយត្រូវបានបន្តដាក់ឱ្យអនុវត្តនូវមុខងារចំនួន៥ ក្នុងនោះរួមមាន មុខងារគណនីត្រូវសង (Accounts Payable), មុខងារសៀវភៅធំ (General Ledger), មុខងារគ្រប់គ្រងសាច់ប្រាក់ (Cash Management), មុខងារការទិញ (Purchase Order), និងមុខងារវិភាជន៍ថវិកា (Budget Allocation)។<br> ==== ៤. គ្រឹះស្ថានសាធារណៈរដ្ឋបាល ==== បច្ចុប្បន្ននេះ [https://www.fmis.gov.kh/five-new-public-administration-institutions-will-soon-be-involved-in-the-implementation-of-fmis-financial-procedures/ គ្រឹះស្ថានសាធារណៈរដ្ឋបាលចំនួន ៩]{{Dead link|date=មករា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} បានចូលរួមអនុវត្តប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុតាម FMIS ក្នុងនោះគ្រឹះស្ថានសាធារណៈរដ្ឋបាលចំនួន ៤ បានចាប់ផ្តើមអនុវត្តនៅឆ្នាំ២០២៣ រួមមាន៖ មជ្ឈមណ្ឌលបណ្តុះធុរកិច្ចថ្មីតេជោ, វិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជា, រាជ្យបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍កសិកម្មកម្ពុជា។ គ្រឹះស្ថានសាធារណៈរដ្ឋបាលចំនួន ៥ បន្ថែមថ្មី បានចាប់ផ្តើមអនុវត្តនៅឆ្នាំ២០២៥ រួមមាន៖ ១. សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទកសិកម្ម, ២. សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទនីតិសាស្រ្តនិងវិទ្យាសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច, ៣. សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្រ្តសុខាភិបាល, ៤. សាកលវិទ្យាល័យជាតិបាត់ដំបង និង៥. វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។ គ្រឹះស្ថានសាធារណៈរដ្ឋបាលទាំង ៩ នេះ ត្រូវអនុវត្តមុខងារចម្បងចំនួន ៦ រួមមាន៖ មុខងារគណនីត្រូវសង (Accounts Payable), មុខងារគណនីត្រូវទារ (Accounts Receivable), មុខងារសៀវភៅធំ (General Ledger), មុខងារគ្រប់គ្រងសាច់ប្រាក់ (Cash Management), មុខងារការទិញ (Purchase Order), មុខងារវិភាជន៍ថវិកា (Budget Allocation), របាយការណ៍ (Report), មុខងារផ្ទេរសិទ្ធិ និងទទួលសិទ្ធិអនុម័តប្រតិបត្តិការ (Delegation)។<br> ==== ៥. រដ្ឋបាលក្រុង-ស្រុក-ខណ្ឌ ==== រដ្ឋបាលក្រុង-ស្រុក-ខណ្ឌចំនួន ៤៤ ត្រូវបានប្រកាសដាក់ឱ្យអនុវត្តគម្រោង FMIS នៅត្រីមាសទី១ ឆ្នាំ២០២៤ ក្រោមអធិបតីភាព [[ហ៊ុន_ម៉ាណែត|សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ក្នុងនោះមាន៖ រដ្ឋបាលក្រុងទាំង ២៨, រដ្ឋបាលស្រុកខ្សាច់កណ្តាល, រដ្ឋបាលស្រុកមុខកំពូល និងរដ្ឋបាលខណ្ឌទាំង ១៤ នៅរាជធានីភ្នំពេញ។ រដ្ឋបាលក្រុង-ស្រុក-ខណ្ឌទាំង ៤៤ នេះ ត្រូវអនុវត្តមុខងារចម្បងចំនួន ៣ ដោយអនុវត្តនីតិវិធីការងារតាម FMIS ទាំងស្រុង មានដូចជា មុខងារគណនីត្រូវសង (Accounts Payable), មុខងារការទិញ (Purchase Order), និងមុខងារវិភាជន៍ថវិកា (Budget Allocation)។<br> នៅក្នុងត្រីមាសទី៤ ឆ្នាំ២០២៥ រដ្ឋបាលក្រុង-ស្រុកចំនួន ៥១ បន្ថែមថ្មី នឹងចូលរួមអនុវត្តនីតិវិធីចំណាយថវិកាចរន្តតាម FMIS ទាំងស្រុងតាមមុខសញ្ញាតាម FMIS Portal ជំនាន់ថ្មី មានដូចជា៖ '''នីតិវិធីស្នើសុំធានាចំណាយកិច្ចលទ្ធកម្ម, នីតិវិធីស្នើសុំធានាចំណាយមិនមែនកិច្ចលទ្ធកម្ម និង គ្រប់មុខសញ្ញាអាណត្តិទូទាត់''' នៅរដ្ឋបាលក្រុងចំនួន ៥ និងរដ្ឋបាលស្រុកចំនួន ៤៦ នៃខេត្តចំនួន ៦ រួមមាន៖ ១. រដ្ឋបាលខេត្តកណ្តាល៖ ក្រុងចំនួន ២ និងស្រុកចំនួន ៨, ២. រដ្ឋបាលខេត្តកំពង់ស្ពឺ៖ ក្រុងចំនួន ១ និងស្រុកចំនួន ៧, ៣. រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប៖ ក្រុងចំនួន ១ និងស្រុកចំនួន ១១, ៤. រដ្ឋបាលខេត្តព្រះសីហនុ៖ ក្រុងចំនួន ១, ៥. រដ្ឋបាលខេត្តព្រៃវែង៖ ស្រុកចំនួន ១២ និង៦. រដ្ឋបាលខេត្តកំពង់ធំ៖ ស្រុកចំនួន ៨។<br> ==== ៦. រតនាគាររាជធានី-ខេត្ត ==== [https://www.facebook.com/fmis.khmer/posts/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%92%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9E%BE%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%BC%E1%9E%9A-%E1%9 រតនាគាររាជធានី-ខេត្តទាំង ២៥] បានចូលរួមអនុវត្តទៅលើមុខងារចំនួន ៦ រួមមាន៖ មុខងារគណនីត្រូវសង (Accounts Payable), មុខងារគណនីត្រូវទារ (Accounts Receivable), មុខងារសៀវភៅធំ (General Ledger), មុខងារគ្រប់គ្រងសាច់ប្រាក់ (Cash Management), មុខងារការទិញ (Purchase Order), និងមុខងារវិភាជន៍ថវិកា (Budget Allocation)។<br> ==== ៧. មន្ទីរអប់រំ យុវជន និងកីឡារាជធានី-ខេត្ត ==== [https://moeys.gov.kh/kh/organization-structure/ មន្ទីរអប់រំ យុវជន និងកីឡារាជធានី-ខេត្តទាំង ២៥] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250620123705/https://moeys.gov.kh/kh/organization-structure |date=2025-06-20 }} នឹងចាប់ផ្តើមអនុវត្តជាផ្លូវការ នៅដើមឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខនេះ ដែលត្រូវផ្សាភ្ជាប់ជាមួយការអនុវត្តនីតិវិធីតាមប្រព័ន្ធទាំងស្រុង សម្រាប់នីតិវិធីចំណាយលើការបើកផ្តល់បៀវត្សនិងចំណាយលើបន្ទុកបុគ្គលិកផ្សេងៗ ដែលមានគោលរបបកំណត់ច្បាស់លាស់, នីតិវិធីចំណាយទូទាត់ត្រង់ដែលមានហានិភ័យកម្រិតទាប, នីតិវិធីចំណាយថវិកាចរន្ត, និងនីតិវិធីបង្កើតឬកែសម្រួលរជ្ជទេយ្យបុរេប្រទាននិងចលនាឥណទានថវិកាចរន្ត ដើម្បីសម្រួលដល់ការធ្វើប្រតិបត្តិការដែលបានអនុវត្តនៅក្រៅប្រព័ន្ធ និង មាននីតិវិធីស្មុគស្មាញជាមួយនឹងការប្រើប្រាស់ឯកសារក្រដាស។<br> ==== បណ្តាញទំនាក់ទំនងសង្គមនានា ==== <br> 1. គេហទំព័រផ្លូវការ ៖ https://fmis.gov.kh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250503043137/https://www.fmis.gov.kh/ |date=2025-05-03 }}<br> 2. បណ្តាញសង្គមហ្វេសប៊ុក ៖ https://www.facebook.com/fmis.khmer/<br> 3. តេលេក្រាម ៖ https://t.me/FMIS_CAMBODIANEWS<br> 4. យូធូប ៖ https://www.youtube.com/@FMISCambodia ==== ឯកសារយោង ==== <br> 1. [[:en:Aun Pornmoniroth|His Excellency Dr. Aun Pornmoniroth]], Deputy Prime Minister and Minister of Economy and Finance and the Leading Sponsor of FMIS<br> 2. [[:en:Hean Sahib|His Excellency Dr. Hean Sahib]], Secretary of State of the Ministry of Economy and Finance and Chairman of the FMIS Working Group<br> 3. [https://www.coj.gov.kh/wp-content/uploads/2023/03/0323-001.pdf ច្បាប់ស្តីពីការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈឆ្នាំ ២០២៣] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508100824/https://www.coj.gov.kh/wp-content/uploads/2023/03/0323-001.pdf |date=2025-05-08 }}<br> 4. [https://pfm.gov.kh/document/publication/2022-12-08/Vision%20and%20Strategy%20on%203%20Plus%201%20Reforms%20Harmonization%20of%20Royal%20Government%20of%20Cambodia.pdf ចក្ខុវិស័យ និង យុទ្ធសាស្ត្រស្តីពី សុខដុមនីយកម្មការកែទម្រង់ ៣ បូក ១] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508093418/https://pfm.gov.kh/document/publication/2022-12-08/Vision%2520and%2520Strategy%2520on%25203%2520Plus%25201%2520Reforms%2520Harmonization%2520of%2520Royal%2520Government%2520of%2520Cambodia.pdf |date=2025-05-08 }}<br> 5. ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ (MEF Cambodia)៖ https://en.wikipedia.org/wiki/Ministry_of_Economy_and_Finance_(Cambodia)<br> 6. គេហទំព័រផ្លូវការរបស់គម្រោង FMIS៖ https://fmis.gov.kh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250503043137/https://www.fmis.gov.kh/ |date=2025-05-03 }}<br> 7. អំពីគម្រោង FMIS៖ https://fmis.gov.kh/about-fmis/{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br> 8. ក្រុមការងារ FMWG(https://fmis.gov.kh/storage/filepdf/212.pdf{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br> 9. កម្មវិធីជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅថ្នាក់ក្រោមជាតិ៖ https://data.opendevelopmentcambodia.net/km/library_record/national-program-on-sub-national-democratic-development-phase-2-2021-2030/resource/3f405840-b056-4674-b943-bc17d7abc95a<br> 10. Fresh News Asia: [https://fna.asia/eaa81b9 មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់៖ រាជរដ្ឋាភិបាលនឹងឈានដល់ ការគ្រប់គ្រងថវិកាជាតិ បានកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព មានតម្លាភាពជាលំដាប់ តាមរយៈការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល]<br> 11. Fresh News Asia: [https://fna.asia/be3ca37 មន្ដ្រីជាន់ខ្ពស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ស្នើឱ្យគណៈប្រតិភូអ៊ុយក្រែន បន្តសិក្សាស៊ីជម្រៅលើលទ្ធភាពនៃការជំរុញកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ឱ្យកាន់តែជិតស្និទ្ធ រវាងប្រទេសទាំងពីរ]<br> 12. Fresh News Asia: [https://freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/346233-2024-06-25-15-11-16.html មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់៖ ការអនុវត្ត និងពង្រីកការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ពីថ្នាក់ជាតិដល់ថ្នាក់ក្រោមជាតិ ជាកត្តាគន្លឹះជួយកម្ពុជា សម្រេចចក្ខុវិស័យកែទម្រង់ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ]<br> 13. Fresh News Asia: [https://freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/343380-2024-06-04-04-09-32.html ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការបញ្រ្ជាបការយល់ដឹងលើ «ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈតាម FMIS ជូនអង្គភាពថវិកាអាណាប័កផ្ទេរសិទ្ធិពេញលេញនៃក្រសួង-ស្ថាប័នចំនួន១១»]<br> 14. Fresh News Asia: [https://freshnewsasia.com/index.php/en/localnews/331692-2024-03-07-10-06-29.html ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ រៀបចំកម្មវិធីបញ្ជ្រាបការយល់ដឹង ស្តីពីនីតិវិធីចំណាយ និងចលនាឥណទានថវិកាចរន្តតាម FMIS ទាំងស្រុង ជូនក្រសួង-ស្ថាប័នចំនួន១០បន្ថែម]<br> 15. FMIS Cambodia News: [https://fmis.gov.kh/building-a-modern-budget-system-that-responds-to-international-best-practices-cannot-be-achieved-without-the-use-of-digital-technology-systems-as-support/ ការកសាងប្រព័ន្ធថវិកាទំនើបដែលឆ្លើយតបទៅនឹងឧត្តមានុវត្តន៍អន្តរជាតិនឹងមិនអាចសម្រេចទៅបាននោះទេ ដរាបណាមិនមានការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលជាជំនួយ]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br> 16. FMIS Cambodia News: [https://fmis.gov.kh/awareness-program-on-the-use-of-fmis-core-functions-and-new-generation-fmis-portal-for-51-additional-municipal-district-administrations កម្មវិធីបញ្រ្ជាបការយល់ដឹងស្តីពីការប្រើប្រាស់មុខងារស្នូល FMIS និង FMIS Portal ជំនាន់ថ្មី សម្រាប់រដ្ឋបាលក្រុង-ស្រុក ចំនួន ៥១បន្ថែមថ្មី]{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fyzmcsg9jadpd8mtwd77izks8wm9r1l 0 53651 335816 335654 2026-05-25T03:49:02Z TheRandomGoober 27248 /* សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា) */ 335816 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – បច្ចុប្បន្ន | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | status = គាំងដំណើរ<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/us-reviews-latest-iranian-proposal-to-end-war-stalemate|title=US reviews latest Iranian proposal to end war stalemate|date=April 28, 2026|agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|work=The Straits Times}}</ref> <br>{{bulleted list|[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្ន]]|[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]|[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការវិវត្តនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេស្បុលឡា]]|[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សេដ្ឋកិច្ចសកលត្រូវរំខាន]]រួមទាំង[[វិបត្តឥន្ធនៈសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិឥន្ធនៈ]]}} | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៣៨ នាក់បានរងរបួស *** ទីតាំង ១២+ កន្លែងបានរងការខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/03/11/world/middleeast/iran-us-military-bases-strikes-map.html|title=At Least 17 U.S. Sites Damaged in War With Iran, Analysis Shows|date=11 March 2026|access-date=12 May 2026|work=The New York Times}}</ref> ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ១៩ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៨,៥៩៨ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ៧៦៤ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,៩០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-severely-wounded-as-hezbollah-drones-target-troops-in-southern-lebanon/|title=IDF soldier severely wounded as Hezbollah drones target troops in southern Lebanon}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ២,៧៥៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៨,៥១២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|date=8 May 2026 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon nears 2,760 — Health Ministry|url=https://tass.com/world/2128625|archive-url=https://web.archive.org/web/20260509020136/https://tass.com/world/2128625|archive-date=9 May 2026|website=Tass}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៧ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៣២ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ និងបារាំងចំនួន ២ នាក់<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="AJ30032026">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=Two more UN peacekeepers killed in explosion in southern Lebanon: UNIFIL |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/two-more-un-peacekeepers-killed-in-southern-lebanon-unifil |work=Al Jazeera English}}</ref><ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" /> និងបារាំង ៣ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="f24-22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=French soldier dies of wounds after attack on UN force in Lebanon |url=https://www.france24.com/en/french-soldier-dies-of-wounds-after-attack-on-un-force-in-lebanon |work=France 24 |access-date=12 May 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>អូម៉ង់៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៧ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref name="Oman">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Two drones crash in Oman, killing two workers amid U.S.-Israeli-Iran conflict |url=https://sana.sy/en/international/2302291/ |website=Syrian Arab News Agency}}</ref> <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref>{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== {{Main|ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==អរិភាព== {{Main|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} ===សប្តាហ៍ដំបូង (២៨ កុម្ភៈ – ៦ មីនា)=== [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|២៨ កុម្ភៈ៖​ ត្រាំកំពុងថ្លែងដំណឹងទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកអំពីដំណើរការវាយប្រហាររបស់អាមេរិក។]] នៅម៉ោង ៣:៣៨ រសៀល ([[តំបន់ម៉ោងខាងកើត|ម៉ោងនៅអាមេរិក]] ឬត្រូវនឹងម៉ោង ១១:០៨ យប់នៅអ៊ីរ៉ង់) នៃថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')។<ref name="FT01">{{cite news |title=Inside the plan to kill Ali Khamenei |url=https://www.ft.com/content/bf998c69-ab46-4fa3-aae4-8f18f7387836 |work=Financial Times |access-date=21 May 2026 |date=2 March 2026}}</ref> គ្រាប់មីស៊ីល ដ្រូនអាមេរិក និងយន្តហោះចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលជាច្រើនគ្រឿង បានផ្តើមការវាយប្រហារមកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃបន្ទាប់ នាវេលាម៉ោងប្រមាណ ៩:៤៥ ព្រឹក ម៉ោងនៅអ៊ីរ៉ង់ (ឬម៉ោង ១:១៥ រំលងអធ្រាត្រ ម៉ោងនៅអាមេរិក)។<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/us-weapons-used-to-attack-iran-fend-off-retaliation-2026-2?IR=T |title=Here are the weapons America used to strike Iran — and shield against retaliation |work=Business Insider |first=Jake |last=Epstein |date=28 February 2026 |access-date=21 May 2026}}</ref> វេលាផ្ដើមការវាយប្រហារនេះបានកើតឡើងនៅដំណាលស្របនឹងពេលកំពុងតែមានកិច្ចចរចាជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's foreign minister says he's unsure why U.S. attacked during nuclear talks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-attack-us-israel-regime-change-trump-netanyahu-araghchi-rcna261124 |access-date=21 May 2026 |work=NBC News }}</ref> ប្រតិបត្តិការនេះដែរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រសិទ្ធនាមថា ប្រតិបត្តិការតោគ្រហឹម។{{refn|group=ស|[[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מִבְצַע שְׁאָגַת הָאֲרִי}}<ref>{{cite news |last=Munitz |first=Shmuel |date=6 March 2026 |title=From ancient Israel to modern Iran: the enduring symbolism of the lion |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/sk0ujovk11l |access-date=21 May 2026 |work=Ynet }}</ref> [[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បានថ្លែងថា កម្លាំងខ្លួនបានបើកវាយប្រហារលើគោលដៅយោធាចំនួន ៥០០ កន្លែងនៅភាគខាងលិច និងកណ្តាលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយនេះត្រូវជាសមយុទ្ធប្រយុទ្ធដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=IDF says 200 jets involved in Air Force's largest-ever attack sortie |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-200-jets-involved-in-air-forces-largest-ever-attack-sortie/ |access-date=21 May 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ខណៈកងនាវាអ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងនូវការវាយប្រហារទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Satellite images show Iranian warship burning after US Israel strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-show-iranian-warship-burning-after-us-israel-strikes-2026-2 |work=Business Insider |access-date=21 May 2026}}</ref> ក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាក់ថា ដំណើរវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនបានប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកជាង ១,២០០ គ្រាប់នៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Israel claims to have dropped over 1,200 bombs on Iran in one day |url=https://aje.news/p4rw7y?update=4349719 |work=Al Jazeera English |access-date=21 May 2026 }}</ref> មន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយថា ការវាយប្រហាររាប់សិបលើករបស់អាមេរិកត្រូវបានអនុវត្តដោយយន្តហោះចម្បាំងដែលចេញពីមូលដ្ឋានយោធានៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងពីនាវាដឹកយន្តហោះមួយ ឬច្រើនគ្រឿង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442 |access-date=21 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន Iran International ដែលដកស្រង់សម្តីរបស់[[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មាននិស្សិតអ៊ីរ៉ង់]] បុគ្គលិកដែលបម្រើការក្នុង[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]ប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនផងដែរ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Senior Revolutionary Guards commanders killed in US-Israel strikes – Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202602284254 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ត្រូវបានសម្លាប់ ឬត្រូវរងរបួស ខណៈដែលមូលដ្ឋានយោធាជាច្រើនកន្លែងបានរងការវាយប្រហារ។<ref name="Iran International-2026a">{{cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ទាំងត្រាំ​ និង[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានព្រមានអំពីហានិភ័យដែលអាចកើតមានពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ចូលរួមជាធ្លុងដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់គេ។<ref name="CBS Major-Combat-Operations">{{cite news |date=28 February 2026 |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |work=CBS News |access-date=21 May 2026}}</ref> បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារដោយអាវុធ អ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងការវាយប្រហារតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតផងដែរទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងកម្មវិធីទូរស័ព្ទរបស់ខ្លួន រួមជាមួយនឹងសារដែលអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលខ្លួន។<ref name = "JPost hack">{{cite news |last=Gal |first=Itai |date=28 February 2026 |title=Israel plunges Iran into darkness with largest cyberattack in history during attack against Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888271 |access-date=21 May 2026 |work=The Jerusalem Post }}</ref> ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនោះថែមទាំងបានផ្ដាច់ចរន្តអគ្គិសនីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងទៀតផង ដោយវាបានអូសបន្លាយជាង ៦០ ម៉ោង បង្កជាការរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ និងសេវាកម្មសាធារណៈផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=The digital front: Iran's internet down for second day amid reports of U.S.-Israel cyberattacks |url=https://www.cnbc.com/2026/03/02/irans-internet-down-amid-reports-of-us-israel-cyberattacks.html |access-date=21 May 2026 |work=CNBC}}</ref><ref name = "JPost hack"/> ចាប់តាំងពីថ្ងៃផ្ទុះសង្គ្រាមនេះមក អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់បានរឹតបន្តឹងការចូលប្រើប្រាស់បណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដោយអនុញ្ញាតការប្រើប្រាស់ចំពោះតែអ្នកដែលរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="bm">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran's 'chosen users' get 'privileged access' despite internet blackout for masses |url=https://www.theregister.com/2026/03/17/iran_internet_blackout/ |work=The Register}}</ref> [[File:US bases in the Middle East.svg|thumb|[[បញ្ជីរាយឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក|មូលដ្ឋាននិងឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក]]ធំៗនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រួមមានមូលដ្ឋានដែលបើកការវាយប្រហារទៅលើអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ]] កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះដោយការបាញ់គ្រាប់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក។ ​​អ៊ីរ៉ង់បានដាក់រហស្សនាមប្រតិបត្តិការយោធាវាយតបតរបស់ខ្លួនថា [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន]]។{{refn|group=s|អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានប្រកាសនិងអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីមួយ]] [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីពីរ|ពីរ]] និង[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន|បី]]រួចទៅហើយ តែប្រតិបត្តិការទាំងបីគឺស្ថិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចប៉ុណ្ណោះ។}}{{refn|group=ស|[[ភាសាពែរ្ស]]៖ عملیات وعده صادق ۴}} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សង្គ្រាមរ៉ាម៉ាដាន" ក៏ព្រោះតែដំណើរវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកើតឡើងនៅកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាន។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran to mark Eid Al-Fitr on Saturday: state TV |url=https://www.arabnews.com/node/2636982/middle-east |access-date=22 May 2026 |work=Arab News |agency=Agence France-Presse}}</ref> គោលដៅវាយតបតរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាចម្បងសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ពិសេសចំពោះទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]និង[[ហៃហ្វា]]<ref name="BBC Tehran response">{{cite news |title=(ជាភាសាពែរ្ស)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ چرا واکنش تهران این‌بار تنها چند ساعت طول کشید؟ |url=https://www.bbc.com/persian/articles/ce94dk4yy2eo |work=BBC News Persian |date=28 February 2026 |access-date=22 May 2026}}</ref> និងបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនទៀតនៅក្នុងតំបន់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ គោលដៅសំខាន់ៗដែលអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហាររួមមាន រាជធានី[[ម៉ាណាណា]]របស់ប្រទេសបារ៉ែន<ref>{{cite news |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិគុយវ៉ែត]] រាជធានី[[អាប៊ូដាប៊ី]]របស់អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Explosions reported in Kuwait and UAE |url=https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=22 May 2026 |work=Armenia News }}</ref> និងរាជធានី[[រីយ៉ាដ]]និង[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តខាងកើត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតជាដើម។ល។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f |access-date=22 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://france24.com/en/middle-east/20260228-what-we-know-about-us-military-bases-mideast-gulf-targeted-iran-retaliatory-strikes |title=Iran targets US military bases in the Middle East with retaliatory strikes |date=28 February 2026 |work=France 24 |access-date=22 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើអ៊ីរ៉ង់<ref name="Reuters-2026">{{cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=Reuters}}</ref> ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនតបតវិញទៅលើប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី គុយវ៉ែត កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{cite news |last1=Gambrell |first1=Jon |last2=Lidman |first2=Melanie |last3=Boak |first3=Josh |first4=Eric |last4=Tucker |date=1 March 2026 |title=Iran fires missiles at Israel and Gulf states after US-Israeli strike kills Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |access-date=22 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ប្រទេសកាតាបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ស៊ូខយស៊ូ-២៤|ស៊ូ-២៤]] របស់អ៊ីរ៉ង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលនាំឱ្យកាតាក្លាយជាប្រទេសដំបូងដែលបានបាញ់យន្តហោះអ៊ីរ៉ង់ទម្លាក់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Kent |first2=Lauren |date=2 March 2026 |title=Qatar says it shot down two Iranian bomber aircraft |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk?post-id=cmm9dkjpf00003b6ps4g5qwvo |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ខណៈយន្តហោះចម្បាំង F-15E ចំនួនបីគ្រឿងរបស់អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយការភាន់ច្រឡំដោយគ្នាឯង។<ref name="Reals">{{cite news |last=Reals |first=Tucker |date=2 March 2026 |title=Live updates: U.S. military confirms 4 troops killed in Iran war; Kuwait downs 3 U.S. jets in 'friendly fire' |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |access-date=22 May 2026 |work=CBS News }}</ref> ដំណាលគ្នានោះ ក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]បានចាប់ផ្តើមបាញ់រ៉ុក្កែត និងគ្រាប់មីស៊ីលទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាវាជា "សកម្មភាពការពារខ្លួន" បន្ទាប់ពីរង[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការវាយប្រហារ]]ពីអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅលីបង់ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមពៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់កាលឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងចូលជាធរមានក្ដី។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims attack on Israel was 'defensive act' after year of Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-claims-attack-on-israel-was-defensive-act-after-year-of-israeli-strikes/ |access-date=22 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=The Times of Israel}}</ref> [[File:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|២ មីនា៖ ឃ្លីបវីដេអូខ្លីៗអំពីការវាយប្រហារដោយ[[បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកអ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍បានអនុញ្ញាតបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការឈ្លានពានចូលក្នុងប្រទេសលីបង់]]។<ref>{{cite news |last=McShane |first=Asher |date=3 March 2026 |title=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |access-date=22 May 2026 |work=LBC }}</ref>​ ក្រៅពីនេះ មន្ត្រីអាមេរិកបានថ្លែងថា កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានបំផ្លាញកងនាវារបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើន ពិសេសនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ក៏ដូចជាមូលដ្ឋានជើងទឹកសំខាន់ៗផងដែរ។<ref>{{cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=22 May 2026 |website=Naval News }}</ref> ចូលមកថ្ងៃទី៤ ខែមីនា អាមេរិកបានប្រកាសថានឹងបន្ថែមការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់កាន់តែខ្លាំងជាងមុន ហើយនៅក្នុងថ្ងៃដដែរនេះ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចំទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់កងកម្លាំង[[បាស៊ីគ]]​ ខណៈលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]បានរួចផុតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=22 May 2026 |work=Reuters}}</ref> មីស៊ីលបាលីស្ទិកមួយគ្រាប់ដែលបាញ់ចេញពីទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសរួមរបស់ណាតូ ខណៈវាបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី ខណៈតួកគីបានព្រមានថាខ្លួនមានសិទ្ធិការពារអធិបតេយ្យភាពខ្លួន រីឯអង្គការណាតូវិញបានថ្លែងពីការប្តេជ្ញាចូលរួមការពារប្រទេសតួកគីដែលជាសមាជិក។<ref>{{cite web |date=5 March 2026 |title=Secretary General Mark Rutte condemns violation of Turkish airspace |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_2026_03_05.htm |website=NATO Official Website}}</ref> [[File:Indian Ocean Iranian vessel (998184).webm|thumb|៤ មីនា៖ វីដេអូបង្ហាញពីការបាញ់ពន្លិចនាវាអ៊ីរ៉ង់ ''ដេណា'' ពីនាវាមុជទឹកអាមេរិក ''ឆារលត្ត'']] នាវាចម្បាំង​មួយគ្រឿង​របស់​កងទ័ពជើងទឹក​អ៊ីរ៉ង់​ឈ្មោះ ''ដេណា'' ត្រូវបានបាញ់ពន្លិច​នៅក្នុង​មហាសមុទ្រឥណ្ឌា​ដោយ​នាវាមុជទឹកឈ្មោះឆារលត្តរបស់អាមេរិក ក្នុងចម្ងាយ​ប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង​ទីក្រុង[[កាល្លេ]] ប្រទេស​ស្រីលង្កា បន្ទាប់ពីនាវាមួយ​នេះ​បានកំពុង​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​វិញ​ក្រោយបានចូលរួម​សមយុទ្ធ​កងនាវា​អន្តរជាតិនៅទីក្រុង[[វិសាខបណម]]នៃប្រទេសឥណ្ឌា។<ref>{{cite web |last=Rana |first=Javaria |date=2 March 2026 |title=Sri Lanka responds to distress call from Iranian warship returning from Vizag Fleet Review |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/sri-lanka-responds-to-distress-call-from-iranian-warship-returning-from-vizag-fleet-review |access-date=22 May 2026 |website=The New Indian Express }}</ref> យោងតាមកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ នាវិកអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១០៤ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ និង ៣២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍លិចនាវានេះ។<ref>{{cite news |last1=Magee |first1=Caolán |last2=Kelliher |first2=Fiona |date=8 March 2026 |title='Projectile' kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=22 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា)=== [[File:P20260307DT-1619 The Dignified Transfer of Remains of Six U.S. Soldiers.jpg|thumb|249x249px|សាកសពទាហានអាមេរិកចំនួនប្រាំពីរនាក់កំពុងត្រូវបញ្ជូនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ, ៧ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូននាវាដឹកយន្តហោះទីបីរបស់ខ្លួនមកមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |first=Ilgar |last=Khudiyev |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=23 May 2026 |website=Azerbaijani Press Agency}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោកប៉េហ្សេស្សខ្ចន់បានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា អ៊ីរ៉ង់នឹងឈប់វាយប្រហារប្រទេសជិតខាងចាប់ពីថ្ងៃនោះតទៅទៀត ប៉ុន្តែលុះត្រាតែការវាយប្រហារមកលើអ៊ីរ៉ង់លែងមានប្រភពចេញពីទឹកដីរបស់ប្រទេសជិតខាងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> យ៉ាងណាមិញ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]ក្រោយមកបានរងការវាយប្រហារដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=23 May 2026 |work=Euronews }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា កូនប្រុសទីពីររបស់លោកហាមេនៃគឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ|មោជតាបា]]ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=9 March 2026 |title=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |access-date=23 May 2026 |work=NPR }}</ref> ឃ្លាំងស្តុកប្រេងឥន្ធនៈនៅក្បែររដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារ ខណៈភ្លើងឆេះពីការវាយប្រហារនេះបានបង្កបង្កើតជាផ្សែងពពកខ្មៅក្រាស់គ្របដណ្ដប់ស្ទើរពេញទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងថែមទាំងបណ្ដាលឱ្យកើតមានភ្លៀងអាស៊ីតពុលខ្មៅធ្លាក់នៅតំបន់ជុំវិញនោះផងដែរ។<ref name="b673">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |first2=Kay Armin |last2=Serjoie |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |title='The Air is Unbreathable': Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |magazine=Time |date=8 March 2026 |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីមរណភាពរបស់សមាជិកយោធាអាមេរិកទីប្រាំពីរក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=US troop dies from wounds sustained in Iran attack |url=https://aje.news/64yl8m?update=4379695 |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងទៅតាម[[សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់]] សាលារៀនសរុបចំនួន ៦៥ និងមណ្ឌលសុខភាពចំនួន ៣២ (ដូចជាមន្ទីរពេទ្យ និងឱសថស្ថាន) ត្រូវបានរងការវាយប្រហារចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើង ហើយទីតាំងស៊ីវិលជាង ១០,០០០ កន្លែងត្រូវរងការខូចខាត។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=More on civilian sites attacked in Iran: Red Crescent |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue?update=4379534 |work=Al Jazeera English |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា អង្គការណាតូបានបញ្ជាក់ពីករណីស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិកទីពីរមកលើដែនអាកាសប្រទេសតួកគី<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=23 May 2026 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ខណៈតួកគីបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-16 ចំនួនប្រាំមួយគ្រឿង និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសទៅ[[ស៊ីបខាងជើង]]ក្នុងគោលបំណងការពារសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=(ជាភាសាតួកគី) MSB: 6 Türk F-16'sı KKTC'ye konuşlandırıldı |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/msb-6-turk-f-16si-kktcye-konuslandirildi-937063.html |access-date=23 May 2026 |work=TRT Haber }}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|{{center|ដំណើរដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍បានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite web |url=https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title=Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website=PortWatch |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=23 May 2026 |date=28 February 2026}}</ref>}}]] ការគាំងប្រព័ន្ធផ្កាយរណបនាវាចរណ៍សកលដែលមិនមានប្រភពដើមច្បាស់លាស់បានបង្កជាការរំខានដល់នាវាចរណ៍នៅក្បែរច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ហើយបង្កឱ្យកើតមានករណីគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដល់នាវាដឹកប្រេងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ewwlx9e1xo |title=GPS jamming: The invisible battle in the Middle East |last=Baraniuk |first=Chris |work=BBC News |date=10 March 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបាននិយាយថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងប្រើប្រាស់បាញ់តែគ្រាប់មីស៊ីលខ្លួនដែលមានទម្ងន់ចាប់ពី ១០០០ គីឡូក្រាមឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ។<ref name="ndtv10march">{{cite news |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972 |title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran |work=NDTV |date=10 March 2026 |access-date=25 May 2026 |last=Srinivasan |first=Chandrashekar}}</ref> ឧត្តមនាវីឯកអាមេរិក លោក[[ប្រាដ ឃូពើរ]]បានរាយការណ៍ថា អត្រាបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិករបស់អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩០% បើប្រៀបនឹងថ្ងៃដំបូងៗនៃសង្គ្រាម ហើយអត្រាបាញ់បង្ហោះដ្រូនរបស់ពួកគេបានធ្លាក់ចុះ ៨៣%។<ref>{{cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=25 May 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ថា កុមារជាង ១,១០០ នាក់បានទទួលរងរបួស ឬត្រូវបាត់បង់ជីវិត (២០០ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅអ៊ីរ៉ង់, ៩១ នាក់នៅលីបង់, ៤ នាក់នៅអ៊ីស្រាអែល និង ១ នាក់នៅគុយវ៉ែត) ខណៈកុមាររាប់រយពាន់នាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ រីឯរាប់លាននាក់ទៀតមិនអាចចូលរៀនបានដោយភ្លើងសង្គ្រាមកំពុងបានឆាបឆេះ។<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Sabah |first2=Zaid |date=12 March 2026 |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Salalah Port Ablaze.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបដែលបង្ហាញពីផ្សែងខ្មៅហុយឡើងចេញពី[[កំពង់ផែសាឡាឡោះ]]ក្នុងប្រទេសអូម៉ង់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ក្រោយរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចប្រេង សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកបម្រាមរឹតបន្តឹងលើការទិញប្រេងពីរុស្ស៊ីជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តម្លៃប្រេងមិនបានផ្លាស់ប្ដូរអ្វីច្រើននោះទេ។<ref name="Cooper">{{cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់រលកមីស៊ីល និងដ្រូនជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើប្រទេសនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្លៃប្រេងកើនឡើងកាន់តែខ្ពស់។ ប្រទេសបារ៉ែនបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារលើទីតាំងស្តុកទុកប្រេងរបស់ខ្លួន។ អាជ្ញាធរគុយវ៉ែតវិញបានរាយការណ៍បញ្ជាក់ថា គ្រឿងឧបករណ៍ការពារមីស៊ីលនិងអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់ ខណៈសូរសំឡេងផ្ទុះគ្រាប់ត្រូវបានឮរំពងនៅជាយទីក្រុងឌូបៃ ហើយទីប្រជុំជនស្ទើរទាំងអស់ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបានបន្លឺស៊ីរ៉ែនព្រមានពីការវាយប្រហារដោយអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាលើកទីបីនៅក្នុងសង្គ្រាម មីស៊ីលបាលីស្ទិកប៉ុន្មានគ្រាប់ទៀតបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី មុនពេលត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារ ដោយសំឡេងផ្ទុះពីវាអាចត្រូវបានស្ដាប់ឮបានដោយប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុង[[អាដាណា]]។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=25 May 2026 |work=The Independent }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបី (១៤–២០ មីនា)=== [[File:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg|thumb|[[កោះខាក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ភ្លើងដែលបាញ់ចេញពីបំពង់នៅក្នុងរូបភាពនេះគឺជាលទ្ធផលនៃដំណើរការធម្មតានៃការចម្រាញ់ប្រេងប៉ុណ្ណោះ]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] 9vkptmjrmp9kivgbo4hmiku1h2bc5pl 0 53721 335819 335712 2026-05-25T04:57:59Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335819 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg | caption = Official portrait, 2024 | order = 8th | office = President of Indonesia | termstart = 20 October 2024 | termend = 1 December 1995 | vicepresident = [[Gibran Rakabuming Raka]] | predecessor = [[Joko Widodo]] | successor = | order1 = 26th | office1 = List of ministers of defense (Indonesia){{!}}Minister of Defence | termstart1 = 23 October 2019 | termend1 = 20 October 2024 | president1 = Joko Widodo | deputy1 = {{ubl|[[Sakti Wahyu Trenggono]] (2019–2020)|[[Muhammad Herindra]] (2020–2024)}} | predecessor1 = [[Ryamizard Ryacudu]] | successor1 = [[Sjafrie Sjamsoeddin]] | order2 = 2nd | office2 = Gerindra Party#Chairpersons{{!}}General Chairman of Gerindra | termstart2 = 20 September 2014 | termend2 = | predecessor2 = {{ill|Suhardi|id|v=ib}} {{Collapsed infobox section begin|Military offices|titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}} | term_end6 = 20 March 1998 | birth_name = Prabowo Subianto Djojohadikusumo | birth_date = {{birth date and age|1951|10|17|df=y}} | birth_place = [[Jakarta]], Indonesia | death_date = | death_place = | party = [[Gerindra Party|Gerindra]] (since 2008) | otherparty = {{ubl|[[Golkar]] (2004–2008)|[[Advanced Indonesia Coalition Plus|KIM Plus]] (since 2023)<ref>{{cite web | url=https://www.tempo.co/politik/alasan-parpol-kim-plus-dukung-ide-prabowo-bentuk-koalisi-permanen-1209630 | title=Alasan Parpol KIM Plus Dukung Ide Prabowo Bentuk Koalisi Permanen }}</ref>}} | spouse = {{marriage|[[Titiek Suharto|Siti Hediati Hariyadi]]|8 May 1983|May 1998|end=sep.}} | children = [[Didit Hediprasetyo]] | education = {{ubl|[[Victoria Institution]]|[[American School in London]]}} | alma_mater = [[Indonesian Military Academy]] | cabinet = [[Red and White Cabinet]] | signature = Prabowo Subianto signature.svg | website = *{{URL|presidenri.go.id|Presidential website}} *{{URL|https://prabowosubianto.com/|Personal website}} | nickname = | branch = [[Indonesian Army]] | serviceyears = 1974–1998 | rank = [[General officer|General]] ([[Titular and honorary rank|honorary]]) | unit = [[Kopassus]] ([[special forces]]) | commands = {{hlist|Kopassus|[[Kostrad]]}} | battles = {{tree list}} *[[Indonesian invasion of East Timor|Invasion of East Timor]] **[[Indonesian occupation of East Timor|Insurgency in East Timor]] *[[Papua conflict]] **[[Mapenduma hostage crisis]]{{tree list/end}} | military_blank1 = [[Central Registration Number|Service no.]] | military_data1 = 27082 }} '''លោក ប្រាបូវ៉ូ ស៊ូប៊ីយានតូ ចូយ៉ូហាឌីគូស៊ូម៉ូ''' {{Efn|{{IPAc-en|US|p|ɹ|ɑː|ˈ|b|oʊ|w|oʊ|_|s|uː|b|iː|ˈ|ɑː|n|t|oʊ|audio=En-us-Prabowo Subianto from Indonesia pronunciation (Voice of America).ogg}}; {{IPA|id|praˌbowo subiˌanto|lang}}}} {{Efn|Under modern [[Indonesian orthography]], his last name would be spelled as '''Joyohadikusumo''', {{ipa|id|d͡ʒojohadikuˈsumo|lang}}}} (កើតថ្ងៃទី ១៧ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥១) គឺជាអ្នកនយោបាយ អ្នកជំនួញ និងជាមន្ត្រីយោធាចូលនិវត្តន៍ជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលបានបម្រើការជា[[ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ី|ប្រធានាធិបតីទីប្រាំបីរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤។ ពីមុនលោកបានបម្រើការជា[[បញ្ជីឈ្មោះរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ (ឥណ្ឌូនេស៊ី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ]]ទី២៦ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ប្រធានាធិបតី [[ចូកូ វីដូដូ]] ពីឆ្នាំ ២០១៩ ដល់ឆ្នាំ ២០២៤។ លោក គឺជាប្រធានាធិបតីទីបីរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីដែលមានប្រវត្តិយោធាបន្ទាប់ពី [[ស៊ូហារតូ|ស៊ូហាតូ]] និង [[ស៊ូស៊ីឡូ បាំបាំង យូដូយ៉ូណូ]] ហើយជាប្រធានាធិបតីអាណត្តិទីមួយដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូនេស៊ី។ លោក បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[សាលាយោធាឥណ្ឌូនេស៊ី]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ហើយបានបម្រើការជាចម្បងនៅក្នុងកងកម្លាំងពិសេស ( [[កូប៉ាសុះស]] ) រហូតដល់លោកត្រូវបានតែងតាំងឱ្យដឹកនាំបញ្ជាការបម្រុងយុទ្ធសាស្ត្រ ( [[កូស្ត្រាត]] ) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែលនោះ លោកត្រូវបានរំសាយចេញពីយោធា ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចូល[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ពីបទរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស។ <ref name=":24">{{Cite web |date=4 August 2025 |title=President Prabowo Receives Honorary Medal from US Special Operations Command at Merdeka Palace |url=https://setkab.go.id/en/president-prabowo-receives-honorary-medal-from-us-special-operations-command-at-merdeka-palace/ |access-date=14 January 2026 |website=Sekretariat Kabinet Republik Indonesia}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Slater|first=Dan|date=2024|title=Indonesia's High-Stakes Handover|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/922832|journal=Journal of Democracy|volume=35|issue=2|pages=40–51|doi=10.1353/jod.2024.a922832|issn=1086-3214|url-access=subscription}}</ref> <ref name="NYT Paddock">{{Cite news|last=Paddock|first=Richard C.|date=14 October 2020|title=Indonesian Defence Chief, Accused of Rights Abuses, Will Visit Pentagon|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/10/14/world/asia/indonesia-prabowo-subianto-us-visit.html|url-status=live|access-date=14 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022080937/https://www.nytimes.com/2020/10/14/world/asia/indonesia-prabowo-subianto-us-visit.html|archive-date=22 October 2020|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Cite web |title=KPU Resmi Tetapkan Prabowo-Gibran Menang Pilpres 2024 |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20240320213140-617-1076907/kpu-resmi-tetapkan-prabowo-gibran-menang-pilpres-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320165111/https://www.cnnindonesia.com/nasional/20240320213140-617-1076907/kpu-resmi-tetapkan-prabowo-gibran-menang-pilpres-2024 |archive-date=20 March 2024 |access-date=21 March 2024 |website=nasional |language=id-ID}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០០៨ សមាជិក​ខាងក្នុង​របស់លោក បានបង្កើត [[គណបក្សហ្គេរីនដ្រា]] ។ ក្នុង [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ីឆ្នាំ ២០០៩|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០៩]] លោកបានឈរឈ្មោះជាអនុប្រធានាធិបតីដោយមិនបានជោគជ័យ ក្នុងនាមជាបេក្ខជនឈរឈ្មោះជាអនុប្រធានាធិបតីរបស់លោក [[មេហ្គាវ៉ាទី ស៊ូកាណូបុត្រី]] ។ <ref>{{Cite web |title=PDI-P hails Prabowo as Megawati's running mate |url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065242/http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html |archive-date=18 January 2012 |website=The Jakarta Post |access-date=23 ឧសភា 2026 |archivedate=18 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065242/http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html }}</ref> លោកបានប្រកួតប្រជែងក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០១៤]] <ref name="Prabowo Runs for President-2011">{{Cite web |last=Media |first=Kompas Cyber |date=22 November 2011 |title=Prabowo Runs for President |url=https://nasional.kompas.com/read/2011/11/22/10510072/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125013819/http://english.kompas.com/read/2011/11/22/10510072/Prabowo.Runs.for.President |archive-date=25 November 2011 |access-date=23 November 2011 |website=KOMPAS}}</ref> ហើយត្រូវបានអភិបាលក្រុងហ្សាកាតា [[ចូកូ វីដូដូ]] ចាញ់ ដែលដំបូងឡើយលោកបានជំទាស់។ <ref name="PresidentWidodo">{{Cite news|title=Jakarta governor Widodo wins Indonesian presidential election|publisher=Indonesia News|url=http://www.indonesianews.net/index.php/sid/224021039/scat/f9295dc05093c851/ht/Jakarta-governor-Widodo-wins-Indonesian-presidential-election|url-status=dead|access-date=23 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020050428/http://www.indonesianews.net/index.php/sid/224021039/scat/f9295dc05093c851/ht/Jakarta-governor-Widodo-wins-Indonesian-presidential-election|archive-date=20 October 2014}}</ref> លោកបានឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីដោយមិនបានជោគជ័យម្តងទៀតនៅ[[ការបោះឆ្នោតជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីឆ្នាំ ២០១៩|ឆ្នាំ ២០១៩]] ប្រឆាំងនឹងប្រឆាំងនឹង ចូកូ វីដូដូ ដោយមាន [[សានឌីអាហ្គា អ៊ូណូ]] ជាបេក្ខជនឈរឈ្មោះជាអនុប្រធានាធិបតី និងដោយមានការគាំទ្រពីគណបក្សហ្គេរីនដ្រា [[គណបក្សយុត្តិធម៌រីកចម្រើន]] (PKS) [[គណបក្សអាណត្តិជាតិ]] (PAN) [[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ឥណ្ឌូនេស៊ី)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]] (Demokrat) និង [[គណបក្សការងារច្នៃប្រឌិត]] ។ <ref name="PrabowoSandiaga">{{Cite news|date=10 August 2018|title=Dihadiri AHY, Prabowo-Sandiaga Uno resmi mendaftar di KPU|language=id|work=BBC News Indonesia|url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-45140911|url-status=live|access-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826214418/https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-45140911|archive-date=26 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Ghaliya|first=Ghina|date=21 May 2019|title=KPU names Jokowi winner of election|work=The Jakarta Post|url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/05/21/kpu-names-jokowi-winner-of-election.html|url-status=live|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521215411/https://www.thejakartapost.com/news/2019/05/21/kpu-names-jokowi-winner-of-election.html|archive-date=21 May 2019}}</ref> ការបដិសេធរបស់លោកក្នុងការទទួលយកលទ្ធផលនេះបានធ្វើឱ្យអ្នកគាំទ្ររបស់លោកធ្វើការតវ៉ាដែលបានបង្កឱ្យមាន[[ការតវ៉ា និងកុបកម្មនៅក្រុងចាកាតា ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩|កុបកម្មនៅក្រុងចាកាតា]] ។ <ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|date=22 May 2019|title=Prabowo Subianto's loss in Indonesia's election sparks deadly protests in Jakarta|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2019-05-22/jakarta-protests-joko-widodo-re-election-turn-deadly/11138636|url-status=live|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021543/https://www.abc.net.au/news/2019-05-22/jakarta-protests-joko-widodo-re-election-turn-deadly/11138636|archive-date=25 May 2019}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពីការប្រកួតប្រជែងដ៏ក្តៅគគុកមួយ ប្រាបូវ៉ូ បានចូលរួមជាមួយ [[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌូនេស៊ីបន្ត|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] របស់ ចូកូ វីដូដូ ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិសម្រាប់រយៈពេល ២០១៩ ដល់ ២០២៤។ <ref>{{Cite news|title=Prabowo jadi menteri pertahanan, pengamat militer: Pandangannya 'berbahaya'|language=id|work=BBC News Indonesia|url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-50136600|url-status=live|access-date=8 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208015652/https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-50136600|archive-date=8 December 2023}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២១ គណបក្សហ្គេរីនដ្រា បានប្រកាសលោកជាបេក្ខជនរបស់ពួកគេនៅក្នុង [[ការបោះឆ្នោតជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីឆ្នាំ ២០២៤|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០២៤។]] <ref>{{Cite web |date=10 October 2021 |title=Sekjen Gerindra: Insyaallah Prabowo Maju Pilpres 2024 |url=https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010040559/https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 |archive-date=10 October 2021 |access-date=10 October 2021 |website=detiknews |language=id-ID |archivedate=10 តុលា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010040559/https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 }}</ref> នៅថ្ងៃទី ១២ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២២ លោកបានប្រកាសថាលោកបានទទួលយកការតែងតាំងរបស់គណបក្សហ្គេរីនដ្រា។ <ref>{{Cite news|last=Teresia|first=Ananda|last2=Lamb|first2=Kate|last3=Suroyo|first3=Gayatri|date=12 August 2022|title=Indonesia defence minister Prabowo accepts party's nomination to run for president|work=Reuters|editor-last=Kapoor|editor-first=Kanupriya|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-defence-minister-prabowo-accepts-partys-nomination-run-president-2022-08-12/|url-status=live|access-date=13 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007215059/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-defence-minister-prabowo-accepts-partys-nomination-run-president-2022-08-12/|archive-date=7 October 2022}}</ref> លោក បានប្រកាសជ័យជម្នះក្នុងការបោះឆ្នោតនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២៤ ដោយសារការស្ទង់មតិក្រៅផ្លូវការដំបូងបានបង្ហាញថាលោកនាំមុខគេក្នុងជុំទីមួយនៃការបោះឆ្នោត។ <ref>{{Cite news|date=15 February 2024|title=Indonesia election 2024: Prabowo Subianto hails 'victory for all Indonesians' as early counts show him in lead with 58%|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3251920/indonesia-election-2024-polls-close-race-defence-minister-prabowo-subianto-favoured-win?module=feature_package&pgtype=homepage|url-status=live|access-date=16 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215043201/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3251920/indonesia-election-2024-polls-close-race-defence-minister-prabowo-subianto-favoured-win?module=feature_package&pgtype=homepage|archive-date=15 February 2024}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២០ ខែមីនា គណៈកម្មការរៀបចំការបោះឆ្នោតទូទៅ (KPU) បានបញ្ជាក់លទ្ធផល ហើយបានប្រកាសលោកជា [[ប្រធានាធិបតីជាប់ឆ្នោត]] នៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ <ref name=":12">{{Cite web |date=19 March 2024 |title=Pemilu 2024: KPU umumkan Prabowo-Gibran raih suara terbanyak, bagaimana nasib dugaan kecurangan? |url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/c6p4l4plx34o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320065755/https://www.bbc.com/indonesia/articles/c6p4l4plx34o |archive-date=20 March 2024 |access-date=20 March 2024 |website=BBC News Indonesia |language=id}}</ref> [[តុលាការធម្មនុញ្ញឥណ្ឌូនេស៊ី|តុលាការធម្មនុញ្ញ]] (MK) បានបញ្ជាក់ឋានៈរបស់លោកនៅថ្ងៃទី ២២ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៤។ <ref>{{Cite web |last=Rahmawati |first=Dwi |last2=Sari |first2=Brigitta Belia Permata |last3=Muliawati |first3=Anggi |title=MK Tolak Gugatan Sengketa Pilpres 2024 dari Anies-Cak Imin! |url=https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509213940/https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin |archive-date=9 May 2024 |access-date=22 April 2024 |website=detiknews |language=id-ID |archivedate=9 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509213940/https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Sari |first=Brigitta Belia Permata |last2=Rahmawati |first2=Dwi |last3=Muliawati |first3=Anggi |title=MK Juga Tolak Gugatan Hasil Pilpres 2024 dari Ganjar-Mahfud! |url=https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509214906/https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud |archive-date=9 May 2024 |access-date=22 April 2024 |website=detiknews |language=id-ID |archivedate=9 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509214906/https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Rosseno Aji |last2=Emir Yanwardhana |title=MK Tolak Gugatan Anies-Ganjar, Kapan Prabowo Ditetapkan Jadi Presiden? |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240422152052-4-532303/mk-tolak-gugatan-anies-ganjar-kapan-prabowo-ditetapkan-jadi-presiden |access-date=22 April 2024 |website=CNBC Indonesia |language=id-ID}}</ref> លោក បាន[[ពិធីសម្ពោធ Prabowo Subianto|ស្បថចូលកាន់តំណែង]]ជាប្រធានាធិបតីទី ៨ របស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៤។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីឥណ្ឌូនេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] 9ju9vq1yyejo6cacbixk4u1c70bsi4p 0 53726 335821 335786 2026-05-25T06:17:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335821 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Kanbawzathadi_Palace_-_Bago,_Myanmar_20130219-01.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះរាជវាំងកម្ភៅសាទី]] '''ព្រះរាជវាំងកម្ពុជាធានី''' ឬ '''ព្រះរាជវាំងកម្ភៅសាទី''' ( [[អក្សរភូមា|ភូមា]] : ကမ္ဘောဇသာဒီ နန်းတော်,អានថា : កាំ-បោ-សា-ឌី ) គឺជា[[រាជវាំង|ព្រះរាជវាំង]]មួយនៅក្នុងក្រុង[[បាហ្គោ,មីយ៉ាន់ម៉ា|បាហ្គោ]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ។ ព្រះបរមរាជវាំងដើម ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងសម្រាប់ស្ដេច[[បឹយីនណោន|ប៊ឹយីនណោន]] ក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៦ មានផ្ទះល្វែងជាន់លើ និងសាលចំនួន ៧៦។ វាត្រូវបានដុតបំផ្លាញនៅឆ្នាំ ១៥៩៩។ អគារបច្ចុប្បន្នត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៩០ និងបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ១៩៩២។ <ref>{{Cite web |title=Ministry of Culture |url=http://culturemyanmar.org/pages/doa_royal_palace.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803074057/http://culturemyanmar.org/pages/doa_royal_palace.html |archive-date=2012-08-03 |access-date=2012-02-19 |archivedate=2012-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120803074057/http://culturemyanmar.org/pages/doa_royal_palace.html }}</ref> វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញតាមការរចនាដើម ដោយផ្អែកលើចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីការជីកកកាយ និងគំនូរដើមនៃអគារ។ ព្រះបរមរាជវាំងដ៏ប្រណិតនេះផ្តល់នូវចំណាប់អារម្មណ៍អំពីភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិនៃចក្រភពភូមាទីពីរ។ ព្រះរាជវាំងដែលបានកសាងឡើងវិញនេះមិនមានគ្រឿងសង្ហារិមដើម និងរបស់របរផ្ទាល់ខ្លួនដែលប្រើប្រាស់ដោយរាជវង្សច្រើននោះទេ ព្រោះភាគច្រើននៃវាត្រូវបានបាត់បង់នៅពេលដែលព្រះរាជវាំងត្រូវបានលួចប្លន់ និងបំផ្លាញនៅឆ្នាំ ១៥៩៩។ មានច្បាប់ចម្លងជាច្រើនដែលត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញ ដូចជាច្បាប់ចម្លងនៃរទេះមាសរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដែលតុបតែងដោយក្ងោកពីរ និងដំបូលរចនាបថ [[ប្រាសាទ]] ។ == ឯកសារយោង == 61xhq1qw6eei2kh2aa9qk70nsvnpdca 0 53727 335822 335738 2026-05-25T06:17:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 335822 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន អាគារ|name=Mandalay Palace|native_name=မန္တလေး နန်းတော်|native_name_lang=[[Burmese language|Burmese]]|former_names=|alternate_names=Mya Nan San Kyaw Golden Palace|status=|image=Mandalay Palace, Myanmar.jpg|image_alt=|image_size=|caption=Mandalay Palace grounds|location=[[Mandalay]]|address=|location_town=|location_country={{flag|Myanmar}}|coordinates={{coord|21|59|34.59|N|96|5|45.28|E|display=inline}}|groundbreaking_date=|construction_start_date=1857 (original) <br> 1989 (reconstruction)|completion_date=1859 (original) <br> 1991 (reconstruction)|opened_date=|inauguration_date=|demolished_date=|destruction_date=|architect=|landlord=|owner=Government of Myanmar|floor_area=|top_floor=|floor_count=|awards=|url=|embedded=|references=|map_caption=Location in Myanmar|altitude=|building_type=Official Residence of the King of Konbaung Dynasty|architectural_style=Burmese|structural_system=|renovation_date=|height=|architectural=|tip=|antenna_spire=|roof=|observatory=|other_dimensions=|seating_type=|seating_capacity=|elevator_count=|architecture_firm=|main_contractor=|designations=|ren_architect=}} [[ឯកសារ:Mandalay_Palace_wall_-_view_towards_Mandalay_Hill.jpg|រូបភាពតូច|ជញ្ជាំងព្រះរាជវាំងនៅលើកសិណទឹកដែលមានភ្នំម៉ាន់ដាឡេនៅឆ្ងាយ]] '''ព្រះរាជវាំងម៉ាន់ដាឡេ''' ឬ '''ព្រះរាជវាំងមន្តៈល័យ''' ([[អក្សរភូមា|ភូមា]]:မန္တလေး နန်းတော်) ដែលមានទីតាំងនៅក្រុង[[ម៉ាន់ដាឡាយ|ម៉ាន់ដាឡេ]],[[មីយ៉ាន់ម៉ា]] គឺជា[[រាជវាំង|ព្រះរាជវាំង]]ចុងក្រោយនៃ[[រាជវង្សកូនបោន|រាជាធិបតេយ្យភូមាចុងក្រោយ]] ។ ព្រះបរមរាជវាំងនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងរវាងឆ្នាំ ១៨៥៧ និង ១៨៥៩ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការបង្កើតរាជធានីថ្មីរបស់ស្ដេច[[មិនដូនមិន]] ។ ផែនការនៃព្រះបរមរាជវាំងម៉ាន់ដាឡេភាគច្រើនធ្វើតាមការរចនាព្រះបរមរាជវាំងប្រពៃណីភូមា។ វាស្ថិតនៅក្នុងបន្ទាយដែលមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញដោយកសិណទឹក។ ព្រះបរមរាជវាំងខ្លួនឯងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃកំពែង ហើយបែរមុខទៅទិសខាងកើត។ អគារទាំងអស់នៃព្រះរាជវាំងមានកម្ពស់មួយជាន់។ ចំនួនកំពូលនៅពីលើអគារមួយបានបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃតំបន់ខាងក្រោម។ <ref name="falconer">{{Cite book|title=Burmese design & architecture|author1=John Falconer|author2=Luca Invernizzi|author3=Daniel Kahrs|author4=Elizabeth Moore|author5=Luca Invernizzi Tettoni|author6=Alfred Birnbaum|author7=Joe Cummings|page=70|year=2000|publisher=Tuttle Publishing|isbn=9789625938820}}</ref> ព្រះបរមរាជវាំងម៉ាន់ដាឡេ គឺជាព្រះរាជដំណាក់ចម្បងរបស់ស្ដេច[[មិនដូនមិន|មិនដូន]] និងស្ដេចិង [[ស៊ីប៊មីន|ស៊ីប៊]] ដែលជាព្រះមហាក្សត្រពីរអង្គចុងក្រោយនៃប្រទេស។ អគារនេះលែងជាព្រះរាជដំណាក់ និងជាទីតាំងរដ្ឋាភិបាលនៅថ្ងៃ[[ស៊ីប៊មីន|២៨]] 28 ខែវិច្ឆិកា ឆ្ន[[ស៊ីប៊មីន|១៨៨៥]]885 នៅពេលដែលក្នុងអំុង [[សង្គ្រាមអង់គ្លេស–ភូមាទី៣|សង្គ្រាមអង់គ្លេស-ភូមាលើ]]៣[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស–ភូមាទី៣|ីបី]] កងទ័ពនៃកងកម្លាំងភូមាបានចូលទៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ហើយចាប់យករាជវង្ស។ អង់គ្លេសបានប្រែក្លាយបរិវេណព្រះបរមរាជវាំងទៅជាបន្ទាយង់គ្លេសបានប្រែក្លាយបរិវេណ្រះបរមរាជវំងទៅ [[ឡត ឌុហ្វឺរីន|ឌូហ្វឺរីន]] ដែលដាក់ឈ្មោះតាម [[អគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌា]] នៅពេលនោះ។ ពេញមួយ[[អាណានិគមអង់គ្លេសនៅភូមា|សម័យអាណានិគមអង់គ្លេស]] ព្រះបរមរាជវាំងនេះត្រូវបានជនជាតិភូមាមើលឃើញថាជានិមិត្តរូបចម្បងនៃអធិបតេយ្យភាព និងអត្តសញ្ញាណ។ បរិវេណព្រះបរមរាជវាំងភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ២]] ដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត។ មានតែរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវរាជវង្ស និងប៉មយាមប៉ុណ្ណោះដែលនៅសេសសល់។ ច្បាប់ចម្លងនៃព្រះបរមរាជវាំងត្រូវបានសាងសង់ឡើងវិញនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ជាមួយនឹងសម្ភារៈទំនើបមួយចំនួន។ ព្រះបរមរាជវាំងម៉ាន់ដាឡេ គឺជានិមិត្តរូបចម្បងរបស់ម៉ាន់ដាឡេ និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់មួយ។ នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៥ [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥|ការរញ្ជួយដីនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ ២០២៥]] បានបំផ្លាញផ្នែកខ្លះនៃព្រះបរមរាជវាំង។ <ref>{{Cite web |last=Dhingra |first=Kriti |date=2025-03-28 |title=Photos Show Quake Damage to Historic Royal Palace in Mandalay |url=https://www.newsx.com/world/great-knife-cut-into-the-earth-photos-show-quake-damage-to-historic-royal-palace-in-mandalay |access-date=2025-03-30 |website=NewsX World |language=en }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ឯកសារយោង == 20raia1gm5ei6qfmwzuimqhgr6hqsn7 0 53732 335798 2026-05-24T12:05:31Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ឃុំឫស្សីលក]] ទៅ [[ឃុំឬស្សីលក]] 335798 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ឃុំឬស្សីលក]] 9eno5kkhehxm7xbl4g2xww9txssopmg 0 53733 335807 2026-05-24T16:27:50Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1355559923|Clovis I]]" 335807 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Clovis I | title = [[Patrician (post-Roman Europe)#The patricius in Late Antiquity and the Early Middle Ages|Patricius]] and [[Roman consul|consul of Gaul]]{{Sfn|Mathisen|2012|p=88}} | image = Saint Remy baptise Clovis détail.jpg | caption = Baptism of Clovis, ivory book cover from {{c.|870}} | succession = [[List of Frankish kings|King of the Franks]] | reign = {{circa}} 509 – 27 November 511 | successor = {{Collapsible list|title={{nobold|''See list''}}|[[Theuderic I]] ([[Reims]])<br/>[[Chlodomer]] ([[Orléans]])<br/>[[Childebert I]] ([[Paris]])<br/>[[Chlothar I]] ([[Soissons]])}} | birth_date = {{c.}} 466 | birth_place = [[Tournai]], [[Western Roman Empire]] (present-day [[Belgium]]) | death_date = 27 November 511<br/>(aged about 45) | death_place = [[Paris]], [[Francia]] | burial_date = | burial_place = Originally [[Abbey of St Genevieve|St. Genevieve Church]]; now [[Saint-Denis Basilica]] | spouse = [[Clotilde]] | issue = {{plainlist| *[[Ingomer]] *[[Chlodomer]] *[[Childebert I]] *[[Chlothar I]] *[[Clotilde (died 531)|Clotilde]] *[[Theuderic I]]}} | house = [[Merovingian]] | house-type = Dynasty | father = [[Childeric I]] | mother = [[Basina of Thuringia]] | religion = Initially [[Frankish paganism]], later converted to [[Chalcedonian Christianity]] | succession1 = King of the Salian Franks | reign1 = {{circa}} 481 – 509 | predecessor1 = [[Childeric I]] }} '''ក្លូវីសទី១''' (ឆ្នាំ៤៦៦ – ថ្ងៃទី២៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ៥១១) គឺជា[[បញ្ជីឈ្មោះព្រះមហាក្សត្របារាំង|ស្តេចហ្វ្រង់]]ដំបូងគេដែលបានបង្រួបបង្រួម[[ហ្វ្រង់]]ដោយបានផ្លាស់ប្តូរទម្រង់នៃការដឹកនាំពីក្រុមស្តេចតូចៗទៅជាស្តេចគ្រប់គ្រងតែមួយអង្គ និងធានាថារាជវង្សត្រូវបានបន្តទៅអ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកនៃ[[រាជវង្សមេរូវីងជៀន]] ដែលបានគ្រប់គ្រងនគរហ្វ្រង់អស់រយៈពេលពីរសតវត្សបន្ទាប់។ ក្លូវីសគឺជាឥស្សរជនសំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ។ យោងតាម [[ហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល|ហ្សាល ដឺ ហ្គ៊ោល]] ព្រះអង្គគឺជា "ស្តេចដំបូងនៃអ្វីដែលនឹងក្លាយជាប្រទេសបារាំង"។ {{Efn|General [[Charles de Gaulle]] is cited in {{harvtxt| Schoenbrun|1965|p=40}} as having said "For me, the history of France begins with Clovis, elected as king of France by the tribe of the Franks, who gave their name to France. Before Clovis, we have Gallo-Roman and Gaulish prehistory. The decisive element, for me, is that Clovis was the first king to have been baptized a Christian. My country is a Christian country and I reckon the history of France beginning with the accession of a Christian king who bore the name of the Franks." ({{lang|fr|Pour moi, l'histoire de France commence avec Clovis, choisi comme roi de France par la tribu des Francs, qui donnèrent leur nom à la France. Avant Clovis, nous avons la Préhistoire gallo-romaine et gauloise. L'élément décisif pour moi, c'est que Clovis fut le premier roi à être baptisé chrétien. Mon pays est un pays chrétien et je commence à compter l'histoire de France à partir de l'accession d'un roi chrétien qui porte le nom des Francs.}})}} ក្លូវីស បានឡើងគ្រងរាជ្យបន្តពីឪពុករបស់គាត់ គឺ [[ជីលឌេរីក ទី១|ជីលឌេរីកទី១]] ក្នុងនាមជាស្តេចនៃពួក[[ពួកហ្វ្រង់សាលីយាង|ហ្វ្រង់សាលីយាង]] ក្នុងឆ្នាំ ៤៨១ ហើយនៅទីបំផុតបានមកគ្រប់គ្រងតំបន់មួយដែលលាតសន្ធឹងពីអ្វីដែលបច្ចុប្បន្ននេះជា[[ហុល្លង់|ប្រទេសហូឡង់]] ភាគខាងត្បូងដល់ភាគខាងជើង [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ដែលត្រូវគ្នានឹង [[ហ្គាល ប៊ែលហ្សិក]] (ភាគខាងជើង [[ហ្គាល]] ) ជាភាសារ៉ូម៉ាំង។ នៅក្នុង [[សមរភូមិស្វ៊សុន (៤៨៦)|សមរភូមិសូសុន (៤៨៦)]] លោកបានបង្កើតការគ្រប់គ្រងលើ[[រាជាណាចក្រសូសុន|រដ្ឋតូច]]មួយនៃ[[ចក្រភពរ៉ូមខាងលិច]] ដែលកំពុងបែកបាក់ ដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់[[ស្យាគ្រីយូស]] ។ នៅពេលដែលលោកស្លាប់នៅឆ្នាំ ៥១១ ក្លូវីស បានសញ្ជ័យនគរហ្វ្រង់តូចៗជាច្រើននៅភាគឦសាននៃហ្គាល ដែលលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងអ្វីដែលបច្ចុប្បន្ននេះជាប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។ ក្លូវីស ក៏បានវាយបង្ក្រាបបាន [[ពួកអាលេម៉ានី]] នៅភាគខាងកើតហ្គាល និងនគរ [[ពួកវីស៊ីហ្គោត]] នៃ[[អាក្វីតានីយ៉ា]]នៅភាគនិរតី។ យុទ្ធនាការទាំងនេះបានបន្ថែមយ៉ាងសំខាន់ដល់ដែនហ្វ្រង់របស់លោក និងបានបង្កើតរាជវង្សរបស់លោកជាវត្តមាននយោបាយ និងយោធាដ៏សំខាន់មួយនៅអឺរ៉ុបខាងលិច។ ក្លូវីស ក៏មានសារៈសំខាន់ផងដែរ ដោយសារតែ[[ពិធីបុណ្យជ្រមុជទឹក]]របស់លោករវាងឆ្នាំ ៤៩៨ និង ៥០៦ <ref name=":4">{{Cite journal|last=Danuta|first=Shanzer|date=March 1998|title=Dating the baptism of Clovis: the bishop of Vienne vs the bishop of Tours|url=https://www.academia.edu/455620|journal=Early Medieval Europe|volume=7|issue=1|pages=29–57|doi=10.1111/1468-0254.00017}}</ref> ដែលភាគច្រើនតាមការបញ្ជារបស់ភរិយារបស់លោក គឺ [[ក្លូទីល]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានគោរពបូជាជា[[ពួកបរិសុទ្ធ]] សម្រាប់ទង្វើនេះ ដែលត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃនេះទាំងនៅក្នុង[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|ព្រះវិហារកាតូលិក]] និង [[ព្រះវិហារគ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើត]] ។ ការទទួលយក [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]] (ផ្ទុយពី [[លទ្ធិអារីយ៉ានីសឹម]] នៃកុលសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ភាគច្រើនផ្សេងទៀត) ដោយ ក្លូវីស បាននាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរសាសនាយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមពួកហ្វ្រង់បាននាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរសាសនាយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមពួក ហើបច្ចុប្បី្ននបំផុតបាននាំឱ្យមានការបង្រួបបង្រួមសាសនានៅទូទាំងអ្វីដែលឥឡូវនេះជាប្រទេសបារាំងសម័យទំនើប [[បណ្ដាប្រទេសទំនាប]] និងអាល្លឺម៉ង់។ សម្ព័ន្ធភាពរវាងពួកហ្វ្រង់ និងសាសនាកាតូលិកនៅទីបំផុតបាននាំឱ្យ [[សារឡឺម៉ាញ]] ឡើងគ្រងរាជ្យដោយសម្តេចប៉ាបជាអធិរាជនៅឆ្នាំ ៨០០ និងកំណើតជាបន្តបន្ទាប់នៃ[[ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ|ចក្រភពរ៉ូមពិសិដ្ឋ]] ដំបូងនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១០។ == ឯកសារយោង == ipcvvhe5m1f48lqcog0ojs435h0d3x2 0 53734 335818 2026-05-25T04:30:59Z Soksophat 51129 គំរូសម្រាប់សហគ្រិនថ្មីៗ ជួយដល់កសិករ 335818 wikitext text/x-wiki លោក យិន បូរ៉ាន់ (អង់គ្លេស: [https://youtube.com/@YinBoran Yin Boran]) ជាសហគ្រិន និងផលិតមាតិកាលើបណ្តាញសង្គម ភាពលេចធ្លោរបស់គាត់នៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម និងបច្ចេកវិទ្យា។ សហគ្រិនរូបនេះ ជាម្ចាស់កសិដ្ឋានមួយកន្លែងក្នុងនៅស្រុកព្រៃឈរ ខេត្តកំពង់ចាម មានឈ្មោះ [https://youtube.com/@RanDadaFarm RanDada Farm] ឬ [[កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម]]។ == ជីវប្រវត្តិ និងការងារ == សហគ្រិនរូបនេះ ចាប់ផ្តើមអាជីវកម្មកសិកម្មដោយផ្តោតលើការជ្រើសរើសគោពូជយកទៅចិញ្ចឹម ដូចជាគោខ្មែរ គោកាត់ និងដាំស្មៅកសិកម្មដែលជាប្រភពចំណីចំបង។ តាមរយៈការផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹងនៅលើ[[ការប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណែត|បណ្តាញសង្គម]] គេទទួលស្គាល់ថាជាបុគ្គលម្នាក់ដែលបានចូលរួមចំណែក ចែករំលែកបច្ចេកទេសចិញ្ចឹមសត្វដល់កសិករ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៦ គាត់មាន[https://facebook.com/YINBORANN ហ្វេសបុកផេកផ្ទាល់ខ្លួន]ជាង១០ម៉ឹននាក់ និង[https://facebook.com/RanDadaFarm ផេកចិញ្ចឹមគោ]មានជិត១២ម៉ឹននាក់។ == ការទទួលស្គាល់ពីស្ថាប័ន == កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់ ត្រូវបានចុះផ្សាយជាបន្តដោយប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាតិ រួមមាន៖ • កិច្ចសម្ភាសន៍អំពីសក្តានុពលនៃការចិញ្ចឹមគោ ក្របី សម្រាប់អាជីវកម្ម។ • ការចែករំលែកគន្លឹះយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើមអាជីវកម្មចិញ្ចឹមសត្វ និងស្នាដៃផ្សេងទៀតជាមួយសង្គមជាតិ។ == ឯកសារយោង == # [https://economy.ams.com.kh/business/news/cattle-raising-is-easy-but-can-be-very-profitable/ ការចិញ្ចឹមគោ ក្របី ងាយប៉ុន្តែចំណេញ] - AMS Economy # [https://economy.ams.com.kh/business/news/important-tips-for-those-who-want-to-raise-cows-where-to-start-first/ គន្លឹះសម្រាប់អ្នកចង់ចិញ្ចឹមគោ] - AMS Economy # [https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-selection/ ជ្រើសរើសគោចិញ្ចឹមដែលទទួលបានផលលឿន] - AMS Economy # [https://youtube.com/@YinBoran YouTube channel] - [https://drive.google.com/file/d/1X4pgrCVJGS2F7pC5VIuvZecSsmTpojKd/view យិន បូរ៉ាន់ Boran Yin] # [https://theorg.com/org/yinboran The Cattle Farm] - TheOrg # [https://drive.google.com/file/d/12-qpq328UVzeUPNni-oL8C8a8ea0xPHN/view ស្នាដៃជាមួយសង្គមជាតិ] - [https://drive.google.com/file/d/1RRDryXeNzH_8oTjnrHp3nNFCY0TskDq0/view Road Care Mobile App] # [https://drive.google.com/file/d/1TipgohAQj1VBUl7smFcmpJUNMvmFf7zO/view ស្នាដៃចូលរួមចំណែកអភិវឌ្ឍន៍ប្រព័ន្ធស្វ័យប្រវត្តកម្មចុះបញ្ជីយានយន្ត និងផ្ញេរកម្មសិទ្ធយានយន្ត - MPWT] == External links == [https://solo.to/yinboran Official accounts] kdwckcducazvk5zvquml0881mcf2cop 335826 335818 2026-05-25T08:41:34Z Soksophat 51129 កែ references និងដកពាក្យស្ទួន 335826 wikitext text/x-wiki យិន បូរ៉ាន់ (អង់គ្លេស: Yin Boran<ref>{{Cite web |title=យិន បូរ៉ាន់ |url=https://www.youtube.com/channel/UCiUV3t-fJi0qxLN0yy2hV6A |access-date=2026-05-25 |website=YouTube |language=km-KH}}</ref>) ជាសហគ្រិន និងផលិតមាតិកាលើបណ្តាញសង្គម ច្រើនឃើញចែករំលែកក្នុងវិស័យកសិកម្ម បច្ចេកវិទ្យា។ កសិដ្ឋាន គោក្របី ស្មៅកសិកម្ម របស់គាត់ស្ថិតក្នុងនៅស្រុកព្រៃឈរ ខេត្តកំពង់ចាម<ref>{{Cite web |title=Yin Boran {{!}} The Org |url=https://theorg.com/org/yinboran |access-date=2026-05-25 |website=THE ORG |language=en}}</ref> ហៅ RanDada Farm<ref>{{Cite web |title=កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម |url=https://www.youtube.com/channel/UCSZmhIw6KG1JbBE9uPuA_YQ |access-date=2026-05-25 |website=YouTube |language=km-KH}}</ref>។ == ជីវប្រវត្តិ និងការងារ == [[កសិដ្ឋានគោ ក្របី ស្មៅកសិកម្ម|កសិដ្ឋានគោក្របី ស្មៅកសិកម្ម]] លោកចាប់ផ្តើមអាជីវកម្មដោយផ្តោតលើការជ្រើសរើសគោពូជ គោខ្មែរយើង គោកាត់ទៅចិញ្ចឹម និងដាំស្មៅកសិកម្មដែលជាប្រភពចំណីចម្បង។ [[ការប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណែត|បណ្តាញសង្គម]] គាត់បានជួយបង្ហាញកសិករខ្មែរឲ្យធ្វើបាន។ == ការទទួលស្គាល់ពីស្ថាប័ន == កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះ ត្រូវបានចុះផ្សាយដោយប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាតិ មាន៖ • កិច្ចសម្ភាសន៍អំពីសក្តានុពលនៃការចិញ្ចឹមគោ ក្របី សម្រាប់អាជីវកម្ម។<ref>{{Cite web |last=Huyleang |first=កញ្ញា ម៉ាន់ ហ៊ុយលាង {{!}} Ms Mann |date=2022-06-07 |title=មុខរបរចិញ្ចឹមគោ ងាយៗ ប៉ុន្តែអាចទទួលបានផលចំណេញកប់ក្តោង |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/cattle-raising-is-easy-but-can-be-very-profitable/ |access-date=2026-05-25 |website=AMS ECONOMY |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Huyleang |first=កញ្ញា ម៉ាន់ ហ៊ុយលាង {{!}} Ms Mann |date=2024-08-19 |title=ទោះបីតម្លៃទីផ្សារគោធ្លាក់ចុះ ប៉ុន្តែសម្រាប់កសិករវ័យឆ្លាតនៅតែអាចយករួចខ្លួនបាន និងមិនខាតបង់ |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/smart-farmers-can-survive-despite-falling-cattle-market-prices/ |access-date=2026-05-25 |website=AMS ECONOMY |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Huyleang |first=កញ្ញា ម៉ាន់ ហ៊ុយលាង {{!}} Ms Mann |date=2024-03-12 |title=គន្លឹះសំខាន់ៗសម្រាប់អ្នកចង់ចិញ្ចឹមគោ គួរមាន៥ចំណុចត្រៀមទុកជាមុន |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/important-tips-for-those-who-want-to-raise-cows-where-to-start-first/ |access-date=2026-05-25 |website=AMS ECONOMY |language=en-US}}</ref> • ការចែករំលែកគន្លឹះយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើមអាជីវកម្មចិញ្ចឹមសត្វ។<ref>{{Cite web |last=Huyleang |first=កញ្ញា ម៉ាន់ ហ៊ុយលាង {{!}} Ms Mann |date=2022-06-17 |title=ម្ចាស់កសិដ្ឋានបង្ហើបពីការជ្រើសរើសគោចិញ្ចឹមដែលទទួលបានផលលឿន និងចំណេញច្រើន |url=https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-selection/ |access-date=2026-05-25 |website=AMS ECONOMY |language=en-US}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [https://solo.to/YinBoran ព័ត៌មានបណ្ដាញសង្គមផ្លូវការរបស់លោក យិន បូរ៉ាន់ (Solo.to)] * [https://www.facebook.com/RanDadaFarm ទំព័រហ្វេសប៊ុកកសិដ្ឋាន RanDada Farm] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិដ្ឋានគោ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិកម្ម]] aub9adssgber8amkidzbcivu90jrs0h