វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 11066 336806 320075 2026-06-20T14:02:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336806 wikitext text/x-wiki នៅថ្ងៃទី ១២ ខែកក្តដា ឆ្នាំ២០០៧ មានការវាយប្រហារដែនអាកាសមួយនៅ[[ទីក្រុងបេកដាត]] [[ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់]] នៅពេលឧទ្ធម្ភាចក្ររបស់​ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចបានវាយប្រហារសម្លាប់មនុស្ស ១២នាក់ដែលមិនមែនជាទាហានដែលគ្មានអាវុធ នៅក្រុមនោះមានអ្នកកាសែតពីរនាក់​ដែលធ្វើការនៅអង្គការព័ត៌មាន រ៉ូតធើរ៍ (Reuters)<ref>United States Department of the Army (2007-07-17) Investigation into Civilian Casualties Resulting from an Engagement on 12 July 2007 in the New Baghdad District of Baghdad, Iraq , Washington DC, United States: United States Central Command. (Report).</ref> [[File:CollateralMurder.ogv|center|thumb|360px|វីដេអូផ្សាយនៅវីគីលីកស៍ ដែលបង្ហាញពេលឧទ្ធម្ភាចក្របាញ់សម្លាប់មនុស្ស<br /> ពីរនាក់ ហើយនឹងមានសំលេងដែរ<small>^{[[:wikisource:July 12, 2007 Baghdad airstrike transcript|[Full audio transcript]]]}</small>|alt=Military helicopter gunsight footage of civilian humans and vehicle being destroyed by airstrike]] អ្នកកាសែតពីរនាក់នោះឈ្មោះ នាម៊ែ ណូអ៊ែឌែន​ (Namir Noor-Eldeen) និង សាអ៊ីល ឈឺម៉ា (Saeed Chmagh)<ref>Cohen, Tom (2010-04-07). "Leaked video reveals chaos of Baghdad attack". CNN. http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/04/06/iraq.journalists.killed {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410041443/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/04/06/iraq.journalists.killed/ |date=2010-04-10 }}. Retrieved 2010-04-07. "The two photojournalists were Saeed Chmagh and Namir Noor-Eldeen. ... Chmagh surviving the initial shooting, but apparently he died when the gunship opened fire on people attempting to get him to a van that arrived, apparently to collect the wounded."</ref> ទោះបីជា មនុស្សទាំងនោះមិនបង្កសង្រ្គាមជាមួយគ្នាក៏មានបុរសពីរនាក់មានកាំភ្លើង AK-47 និង RPG។<ref>[# ^ http://www.foxnews.com/politics/2010/04/07/military-raises-questions-credibility-leaked-iraq-shooting-video/ Foxnews: Military raises questions credibility leaked Iraq shooting video]</ref> ក៏ប៉ុន្តែទាហាន[[សហរដ្ឋអាមេរិច]] គិតដែលម៉ាស៊ីនថតរបស់អ្នកកាសែតពីរនាក់ គឺជាកាំភ្លើងដែរ ។ ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចទទួលអនុញ្ញាតិភ្ជុងក្រុមនោះហើយនឹងគេសម្លាប់មនុស្សច្រើន​ មានម្នាក់ដែលរបួសព្យាយាមរត់គេច និងមានដឹកទំនិញ​ពណ៌ខៀវដែលចូលនៅកន្លែងនោះដើម្បីជួយមនុស្សរបួស នៅក្នុងឡានមានក្រុមបុរសផ្សេងទៀតដែលគ្មានកាំភ្លើងដែរហើយនឹងមានក្មេងពីរ នាក់ ។ ទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចបានសុំអនុញ្ញាតិម្តងទៀតភ្ជុងបាញ់ឡាននោះដែរ នៅពេលទទួលការអនុញ្ញាតិគេសម្លាប់អ្នករបួសនិងអ្នកដែល​ព្យាយាមជួយពួកគេ អំពីក្មេងពីរនាក់ដែលនៅខាងក្នុងគេមានរបួសខ្លាំងណាស់ ។ បន្ទាប់មកមេទាហានសហរដ្ឋអាមេរិចនៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ បានប្រកាសដែលឧទ្ធម្ភាចក្ររបស់ទាហាននោះកំពុងតាមអ្នកបះបោរជាច្រើន និងទាហាន​ដែលគ្មានទោសទាំងនោះ ។<ref>United States Department of the Army (2007-07-17) Investigation into Civilian Casualties Resulting from an Engagement on 12 July 2007 in the New Baghdad District of Baghdad, Iraq , Washington DC, United States: United States Central Command. (រាយការណ៍).</ref>​ អង្គការព័ត៌មានរ៉ូតធើរ៍ (Reuters)​ សួរទាហានអាមេរិចអោយវីដេអូ និងសំលេងរបស់ការវាយប្រហារនោះ ក៏ប៉ុន្តែ​ពួកគេបានបដិសេធន៍ <ref>Cohen, Noam; Stelter, Brian (2010-04-06). "Video expands notoriety of WikiLeaks site". Seattle Times. http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2011540341_wikileaks07.html. Retrieved 2010-04-07. "left 12 people dead, including two Reuters news-agency employees ... (The Pentagon defended the killings and said no disciplinary action was taken at the time of the incident. ... Reuters had tried for 2 ½ years through the Freedom of Information Act to obtain the Iraq video, to no avail. ... WikiLeaks .. used the label "Collateral Murder""</ref> នៅថ្ងៃទី ៥ ខែ មេសា ឆ្នាំ ២០១០ វិបសាយ វីគីលីកស៍ (Wikileaks) បានផ្សាយវីដេអូរបស់ការវាយប្រហារដែលហៅ ''Collateral Murder'' (ឧក្រិតជន) វីគីលីកស៍ អត់បានប្រាប់នរណាអោយវីដេអូនោះ<ref>Kingstone, Steve (2010-04-06). "WikiLeaks posts video of 'US military killings' in Iraq" (video + text). BBC News. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8606402.stm. Retrieved 2010-04-07. "WikiLeaks ... would not reveal who gave it to them. ... unnamed US military officials as confirming the video was genuine." </ref> មានទាហាសហរដ្ឋអាមេរិចម្នាក់ដែលប្រាប់​អង្គការរ៉ូតធើរ៍ (Reuters) ដែលវីដេអូនោះគឺជាការពិត ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានអោយឈ្មោះរបស់ទាហាននោះ ។ <ref>"[http://www.reuters.com/article/idUSTRE6344FW20100406 Leaked U.S. video shows deaths of Reuters' Iraqi staffers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206100740/http://www.reuters.com/article/idUSTRE6344FW20100406 |date=2010-12-06 }}". Reuters. 2010-04-05. . យកមកពីរ 2010-04-07.</ref> == ឯកសារយោង == === ភ្ជាប់សម្ព័ន្ធទៅខាងក្រៅ === * [http://www.collateralmurder.com/ Collateral Murder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409000837/http://collateralmurder.com/ |date=2010-04-09 }} - វិបសាយនេះ ជារបស់វីគីលីកស៍ រួមទាំងវីដេអូផង] * [http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2010/04/the-wikileaks-video-and-the-rules-of-engagement.html វីដេអូវីគីលីកស៍ ហើយនឹងកិច្ចសន្យា] {{coord|33.3137|44.512|scale:2000_dim:200_region:IQ_type:event_source:us-military-video-MGRS-38SMB5458086170|display=title|name=Airstrike of 2007-07-12}} <!--Location given as "Mike Bravo five-four-five-eight eight-six-one-seven" (MB 5458 8617 abbreviated form) in the [[Military grid reference system]]--> === ចំណាំ === {{reflist}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:សហរដ្ឋអាមេរិច]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្រ្គាម]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកកាសែត]] h17kxo9ye447goql5zn6wpa3v4yfc70 0 16173 336813 336741 2026-06-20T23:32:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336813 wikitext text/x-wiki {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|Mars}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{Infobox Planet | bgcolour = #E8AB79 | name = ភពអង្គារ<br /> ព្រះអង្គារ | symbol = [[ឯកសារ:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]] | image = [[ឯកសារ:Mars Hubble.jpg|frameless|center|The planet Mars]] | caption = ទិដ្ឋភាពនៃព្រះអង្គារពី កែវពង្រីកអវកាស Hubble ([[Hubble Space Telescope]]) | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> | epoch = [[J2000]] | aphelion = 249,209,300 km<br /> 1.665&nbsp;861 [[Astronomical unit|AU]] | perihelion = 206,669,000 km<br /> 1.381&nbsp;497 AU | semimajor = 227,939,100 km<br /> 1.523&nbsp;679 AU | eccentricity = 0.093&nbsp;315 | period = 686.971 day<br /> 1.8808 [[julian year (astronomy)|Julian years]]<br /> 668.5991 [[Timekeeping on Mars|sols]] | synodic_period = 779.96 day<br /> 2.135 Julian years | avg_speed = 24.077 km/s | inclination = 1.850° to [[ecliptic]]<br />5.65° to [[Sun]]'s [[equator]]<br />1.67° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[invariable plane]])</ref> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = ២ | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 3,396.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; et al. | title= Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br /> 0.533 Earths | polar_radius = 3,376.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Earths | flattening = 0.005&nbsp;89 ± 0.000&nbsp;15 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;km²<br /> 0.284 Earths | volume = 1.6318{{e|11}} km³<br /> 0.151 Earths | mass = 6.4185{{e|23}} kg<br /> 0.107 Earths | density = 3.934 g/cm³ | surface_grav = 3.69 [[Acceleration|m/s²]]<br /> 0.376 ''[[g-force|g]]'' | escape_velocity = 5.027 km/s | sidereal_day = 1.025&nbsp;957 day<br /> 24.622&nbsp;96 h<ref name=nasa/> | rot_velocity = {{convert|868.22|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 h 10 min 44 s<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[Geometric albedo|geometric]]) or 0.25 ([[Bond albedo|bond]]) | magnitude = +1.8 to −2.91 | angular_size = 3.5—25.1" | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa>{{cite web | title = Mars: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 0.6–1.0 [[Pascal (unit)|kPa]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Carbon dioxide]]<br /> 2.7% [[Nitrogen]]<br /> 1.6% [[Argon]]<br /> 0.2% [[Oxygen]]<br /> 0.07% [[Carbon monoxide]]<br /> 0.03% [[Water]] vapor<br /> 0.01% [[Nitric oxide]]<br /> 2.5 [[Parts per million|ppm]] [[Neon]]<br /> ៣០០ [[Parts per billion|ppb]] [[Krypton]]<br /> ១៣០ ppb [[Formaldehyde]]<br /> ៨០ ppb [[Xenon]]<br /> ៣០ ppb [[Ozone]]<br /> ១០ ppb [[Methane]] }} '''ភពអង្គារ''' ({{lang-en|Mars}} ម៉ាស្ស) ជា[[ភព]]ទីបួន ពី[[ព្រះអាទិត្យ]] និង ភពដែលតូចជាងគេបំផុតទីពីរ ក្នុង [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] បន្ទាប់ពី[[ភពព្រះពុធ]]។ ជនខ្លះហៅព្រះអង្គារថា "ភព​ក្រហម​" <ref>Zubrin, Robert; Wagner, Richard (1997). [[iarchive:caseformarsplant00zubr|The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must.]]. New York: Touchstone. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-684-83550-1|<bdi>978-0-684-83550-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]] 489144963.</ref> <ref>Rees, Martin J., ed. (October 2012). ''Universe: The Definitive Visual Guide''. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-7566-9841-6|<bdi>978-0-7566-9841-6</bdi>]].</ref>ពីព្រោះ​អុក​ស៊ី​ដ​ជាតិ​ដែក​ដ៏ទូទៅ​ផ្ទៃកំពូលរបស់ភពនេះ ធ្វើឱ្យ​វាមានរូបរាង​ពណ៌ក្រហម​​។ ភពអង្គារ​មានបរិយាកាស​ស្ដេីង។ ផ្ទៃ​របស់​ភព​នេះ​មានដី​ក្រហូង​ស្រដៀង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះច័ន្ទ]]​ ព្រមទាំង​ [[វាលខ្សាច់​|វាលខ្សាច់]]​ និង​ [[ប៉ូល​ទឹកកក]]​ ស្រដៀង​ទៅនឹង​ [[ភពផែនដី|ភព​ផែនដី]]​។ ថ្ងៃនិងរដូវកាលរបស់ភព​នេះ​ គឺអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដីបានពីព្រោះរយៈពេលវិលជុំ​ ក៏ដូចជាភាពទ្រេត​ នៃអ័ក្សរង្វិល​​របស់​ភព​​ទាំងពីរ​ គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​។ នៅលេីភពអង្គារ មាន Olympus Mons​ ដែល​ជា​[[​ភ្នំ​ភ្លើង​|ភ្នំ​ភ្លើង]]​ ធំ​ជាង​គេ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​ និង Valles Marineris ដែល​ជា​អន្លង់​ធំ​ជាង​គេ​មួយ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ។​ អាង​ Borelis ដែល​នៅ​អឌ្ឍគោល​ខាងជើងគ្របដណ្តប់ ៤០% នៃភពនេះ​ ហើយ​ប្រហែល​ជា​កេីត​ឡើង​ពី​ ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​ កាល​ពីរាប់លាន​ឆ្នាំ​មុន។ <ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"].​ London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August 2008.</ref>​<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822025633/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2011-08-22 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref> ភពព្រះអង្គារមានព្រះចន្ទចំនួនពីរគឺ [[ផូបូស]] និង [[ឌីម៉ូស]]​ ដែលមានរាងតូចនិងមិនទៀងទាត់។<ref>Millis, John P. [https://www.thoughtco.com/mars-moon-mystery-3073184 "Mars Moon Mystery"]. About.com. Space.</ref>​<ref>Adler, M.; Owen, W.; Riedel, J. (June 2012). [https://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return] (PDF). Concepts and Approaches for Mars Exploration. 12–14 June 2012. Houston, Texas. 4337. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012LPICo1679.4337A 2012LPICo1679.4337A].</ref> ភពអង្គារត្រូវបានរុករកដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកជាច្រើន។ យាន​ [[ម៉ារីនេី​ទី៤]]​ (Mariner 4) ជាយានអវកាសដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់ភពព្រះអង្គារ។ វាត្រូវបានបង្ហោះ​ឡេីង​ដោយ​អង្គការ[[ណាស​ា]] (NASA) នៅថ្ងៃទី​២៨ ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ១៩៦៤​។ វាបានខិតទៅជិតភព​អង្គារ​បំផុត​នៅ​ ថ្ងៃទី​១៥ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៦៥។ ម៉ារីនេី​ទី​៤​ បាន​ចាប់​យក​បាន​ ខ្សែក្រវាត់​វិទ្យុសកម្ម​ខ្សោយ​របស់​ភព​អង្គារ​ ដែល​ស្មេី​នឹង​ ០.១% របស់​ភពផែន​ដី​ ព្រម​ទាំង​ចាប់​យក​បាន​រូបភាព​របស់​ភព​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ទី​អវកាស​ជ្រៅ។ <ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-04/in-depth/ "In Depth | Mariner 04"]. NASA Solar System Exploration. Retrieved 9 February 2020. "The Mariner 4 mission, the second of two Mars flyby attempts launched in 1964 by NASA, was one of the great early successes of the agency, and indeed the Space Age, returning the very first photos of another planet from deep space."​ ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''; [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-077A "NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904174225/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A |date=2018-09-04 }}. ''nssdc.gsfc.nasa.gov''. Retrieved 9 February 2020. "Mariner 4...represented the first successful flyby of the planet Mars, returning the first pictures of the martian surface. These represented the first images of another planet ever returned from deep space."  ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''</ref>បេសកកម្ម​[[ភពអង្គារទី៣]]របស់[[សូវៀត]]បានទៅដល់ភពអង្គារនៅ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧១ ប៉ុន្តែវាបានបាត់បង់ទំនាក់ទំនងជាមួយភពផែនដីបន្ទាប់ពីវាបានចុះចតលេីភពនេះ។<ref>Shea, Garrett (20 September 2018). [https://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html “Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration”]. ''NASA. pp. 101-102. Retrieved 9 February 2020.'' “Mars 3…Immediately after landing, at 13:50:35 UT, the lander probe began transmitting a TV image of the Martian surface although transmissions abruptly ceased after 14.5 seconds (or 20 seconds according to some sources).” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ យាន វ៉ៃឃីងទី១ (Viking 1) បានចុះចតលើផ្ទៃនៃភពអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/viking-1/in-depth “In Depth | Viking 1”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “NASA’s Viking 1 made the first truly successful landing on Mars. The Soviet Mars 3 lander claimed a technical first with a survivable landing in 1971, but contact was lost seconds after it touched down.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី ៤ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៩៧ យានអវកាស Mars Pathfinder បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ ហើយនៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា វាបានបញ្ចេញ យានរ៉ូបូតរបស់ខ្លួនឈ្មោះ សូជូន័រ (Sojourner) ដែល ជាយានរ៉ូបូតដំបូងគេដែលដំណើរការនៅលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mars-pathfinder/in-depth “In Depth | Mars Pathfinder”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “Landing time for Pathfinder was 16:56:55 UT July 4, 1997, at 19 degrees 7 minutes 48 seconds north latitude and 33 degrees 13 minutes 12 seconds west longitude in Ares Vallis, about 12 miles (19 kilometers) southwest of the original target. The next day, Pathfinder deployed the Sojourner rover on the Martian surface via landing ramps. Sojourner was the first wheeled vehicle to be used on any planet.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> យានអវកាស Mars Express ជាយានអវកាសរបស់ [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប]] (ESA) ដំបូងគេដែលបានទៅដល់ភពអង្គារ។ វាបានចូលក្នុងគន្លងភពនេះនៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣។<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Frequently_asked_questions2 “Frequently asked questions”]. ''www.esa.int.'' Retrieved 10 February 2020. “Mars Express reached Mars at the end of December 2003. Six days before entering into orbit around Mars, Mars Express ejected the Beagle 2 lander. The orbiter was inserted into orbit around Mars on 25 December 2003.”</ref> នៅខែមករាឆ្នាំ ២០០៤ យានរុករកភពព្រះអង្គាររបស់អង្គការណាសាដែលមានឈ្មោះថា ''Spirit'' និង ''Opportunity'' បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ។ ''Spirit'' បានដំណើរការរហូតដល់ថ្ងៃទី ២២ ខែមីនាឆ្នាំ ២០១០ ហើយ ''Opportunity'' បានបន្តរហូតដល់ថ្ងៃទី ១០ ខែមិថុនាឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover-status/spirit/2010/all/ "Rover Update: 2010: All"]. ''mars.nasa.gov''. Retrieved 14 February 2019. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].;'' Northon, Karen (12 February 2019). [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-share-results-of-effort-to-recover-mars-opportunity-rover "NASA to Share Results of Effort to Recover Mars Opportunity Rover"]. ''NASA''. Retrieved 9 February 2020. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ណាសាបានចុះចតយាន ''Curiosity'' របស់ខ្លួនកាលពីថ្ងៃទី ៦ ខែសីហាឆ្នាំ ២០១២ ដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្មមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រភពអង្គារ (MSL) ដើម្បីស៊ើបអង្កេតអាកាសធាតុ និងភូគព្ភសាស្ដ្រ របស់ភពអង្គារ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/resources/20060/curiosity-has-landed "Curiosity Has Landed"]. ''NASA’s Mars Exploration Program''. Retrieved 21 February 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០១៤ អង្គការស្រាវជ្រាវអវកាសឥណ្ឌា (ISRO) បានក្លាយជាទីភ្នាក់ងារអវកាសទី ៤ ដែលបានបញ្ជូនយានអវកាសទៅកាន់ភពអង្គារនៅពេល យានដែលបញ្ជូនទៅដោយបេសកកម្ម ''Mars Orbiter Mission'' របស់ខ្លួនបានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពនេះ។<ref>[https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit "Mars Orbiter Mission Completes 1000 Days in Orbit - ISRO"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723141822/https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit |date=2021-07-23 }}. ''isro.gov.in''. Retrieved 10 February 2020. “Mars Orbiter Mission (MOM), the maiden interplanetary mission of ISRO, launched on November 5, 2013 by PSLV-C25 got inserted into Martian orbit on September 24, 2014 in its first attempt.”; [https://www.bbc.com/news/science-environment-24729073 “India launches spacecraft to Mars”]. ''BBC News''. 5 November 2013. Retrieved 10 February 2020. <q>India's space agency will become the fourth in the world after those of the United States, Russia and Europe to undertake a successful Mars mission.</q></ref> នៅថ្ងៃទី ៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ យានអវកាសរបស់ប្រទេស''អារ៉ាប់រួម'' បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពព្រះអង្គារដោយជោគជ័យ។<ref>[https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848 “UAE successfully inserts orbiter to Mars orbit”]. ''BBC News.'' 9 February 2021.</ref> យានអវកាស [[ធៀនវេន-១]] របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន (CNSA) បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពអង្គារនៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56013041 "Tianwen-1 arrives in Mars orbit"]. ''BBC News''. 10 February 2021.</ref> រ៉ូបូត ''Perseverance'' និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ ''Ingenuity'' របស់អង្គការណាសានៃសហរដ្ឋអាមេរិក បានចុះចតដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១។<ref>[https://mars.nasa.gov/mars2020/ "Nasa Website"]. ''Nasa Mars''. from the original on 22 February 2021. Retrieved 23 March2019.</ref> ''Ingenuity'' បានក្លាយជាយានយន្តដំបូងគេ ដែលហោះហើរនៅភពក្រៅពីភពផែនដីនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១។<ref>Palca, Joe (19 April 2021). [https://www.npr.org/2021/04/19/985588253/success-nasas-ingenuity-makes-first-powered-flight-on-mars "Success! NASA's Ingenuity Makes First Powered Flight On Mars"]. [[National Public Radio]]. Retrieved 19 April 2021.</ref><ref>Hotz, Robert Lee (19 April 2021). [https://www.wsj.com/articles/nasas-ingenuity-helicopter-successfully-makes-historic-first-flight-on-mars-11618830461 "NASA's Mars Helicopter Ingenuity Successfully Makes Historic First Flight"]. ''Wall Street Journal''. [[ISSN (identifier)|ISSN]] [[issn:0099-9660|0099-9660]]. Retrieved 19 April 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភាឆ្នាំ ២០២១ រ៉ូបូត ''ស៊ូរ៉ុង (Zhurong)'' របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិនបានចុះចតដោយជោគជ័យលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-57122914 "China's Zhurong rover lands on Mars"]. ''BBC News''. 15 May 2021.</ref> ''ស៊ូរ៉ុង'' ចាប់ផ្ដើមដំណើរការ ថ្ងៃទី ២២ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២១ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទី ២ ដែលដាក់ រ៉ូបូត ដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-57211001 "China's Zhurong rover starts driving on Mars"]. ''BBC News''. 22 May 2021.</ref> មានការស៊ើបអង្កេតមួយចំនួនបានធ្វើឡើង ព្រោះគេចង់ដឹងថាភពអង្គារមានលទ្ធភាពទ្រទ្រង់ជីវិតបានឬទេ កាលពីអតីតកាល។ បេសកកម្មមួយចំនួនទៀតកំពុងត្រូវគ្រោងទុក ដូចជា យានរុករក ''រ៉ូសាលីន'' ''ហ្វ្រេងឃ្លីន (Rosalind Franklin rover)'' របស់ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប។<ref>Jarell, Elizabeth M (26 February 2015). [http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html "Using Curiosity to Search for Life"]. ''Mars Daily''. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151010130653/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf “The Mars Exploration Rover Mission”] (PDF). NASA. November 2013. p. 20. Archived from [http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf the original] (PDF) on 10 October 2015. Retrieved 9 August 2015.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Wilks, Jeremy (21 May 2015). [http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/ "Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet"]. EuroNews. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>Howell, Elizabeth (5 January 2015). [http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out "Life on Mars? NASA's next rover aims to find out"]. ''The Christian Science Monitor''. Retrieved 9 August 2015.</ref> ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសនៃភពនេះខ្សោយ តូចជាង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសរបស់ភពផែនដី។ <ref name="nasa.gov">[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html “NASA — NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars’s Atmosphere”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20 |date=2018-12-26 }}. NASA.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20040123051850/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts "NASA, Mars: Facts & Figures".] Archived from [http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts the original] on 23 January 2004. Retrieved 28 January 2010. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":1">Heldmann, Jennifer L.; et al. (7 May 2005). "Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions" (PDF). ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''110''' (E5): Eo5004.  [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H 2005JGRE..11005004H] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905224813/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H |date=2019-09-05 }}. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.596.4087 10.1.1.596.4087]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2004JE002261|10.1029/2004JE002261]]. Retrieved 17 September 2008. 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]]<nowiki/>of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 “Mars’ South Pole Ice Deep and Wide”]. NASA. 15 March 2007. Archived from [http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 the original] on 20 April 2009. Retrieved 16 March 2007. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ ''NASA'' បានប្រកាសពីការរកឃើញកំណប់ទឹកកកដ៏ធំមួយនៅក្រោមដីនៃភពអង្គារ។<ref>[https://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/ "Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA"]. ''The Register''. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299 "Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior"]. NASA. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Staff (22 November 2016). [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136 "Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars"]. NASA. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេអាចមើលឃើញភពពណ៍ក្រហមនេះយ៉ាងងាយពីភពផែនដី។ វាមាន [[:en:Apparent_magnitude|apparent magnitude]] ដល់ −២.៩៤ តូចជាង [[ភពសុក្រ]] [[ព្រះចន្ទ]] និង[[ព្រះអាទិត្យ]]។<ref>Mallama, Anthony; Hilton, James L. (October 2018). "Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac". ''Astronomy and Computing''. '''25''': 10–24. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:[[arxiv:1808.01973|1808.01973]]. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018A&C....25...10M 2018A&C....25...10M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ascom.2018.08.002|10.1016/j.ascom.2018.08.002]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:69912809 69912809].</ref> == រូបរាង == ភពអង្គារមានអង្កត់ផ្ចិតស្មើនឹង ប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃភពផែនដី។<ref>Williams, David R. (1 September 2004). [https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "Mars Fact Sheet"]. ''National Space Science Data Center''. NASA. Archived from [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html the original] on 12 June 2010. Retrieved 24 June 2006. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ភពនេះមានមាឌស្មើនឹង ប្រហែល ១៥% នៃមាឌរបស់ភពផែនដី និងម៉ាសស្មើនឹង ប្រហែល ១១% នៃម៉ាសរបស់ភពផែនដី ធ្វើឱ្យភពនេះមានទំនាញស្មើនឹងប្រហែល ៣៨% នៃទំនាញរបស់ភពផែនដី។ ផ្ទៃនៃភពអង្គារមានផ្ទៃពណ៍ក្រហម ព្រោះតែ [[ដែកIIIអុកស៊ីត]] ឬ [[ច្រែះ]]។<ref>Peplow, Mark (6 May 2004). [http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html "How Mars got its rust"]. ''Nature'': news040503–6. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/news040503-6|10.1038/news040503-6]]. Retrieved 10 March 2007.</ref> {{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=ការប្រៀបធៀប: [[ភពផែនដី]] និងភពអង្គារ|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=[[:File:Mars.ogv|Animation (00:40)]] រូបជីវចលបង្ហាញពីផ្នែកផ្សេងៗនៃភពអង្គារ|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=[[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|Video (01:28)]] វីដេអូបង្ហាញពីដែនទំនាញរបស់ភពអង្គារ}} === ផ្នែកខាងក្នុង === ផ្នែកខាងក្នុងនៃភពអង្គារមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងផ្នែកខាងក្នុងនៃភពផែនដីដែរ។<ref>Nimmo, Francis; Tanaka, Ken (2005). [https://semanticscholar.org/paper/b213a6234bb52448addb3f155b8663c1e63924a4 "Early Crustal Evolution of Mars"]. ''Annual Review of Earth and Planetary Sciences''. '''33''' (1): 133–161. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005AREPS..33..133N 2005AREPS..33..133N]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|10.1146/annurev.earth.33.092203.122637]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:45843366 45843366].</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា ស្នូលនៃភពនេះសម្បូរទៅដោយ [[ដែក]] និង [[នីកែល]] ព្រមជាមួយនឹង [[ស៊ុលផួរ]] ១៦–១៧%។<ref>Rivoldini, A.; Van Hoolst, T.; Verhoeven, O.; Mocquet, A.; Dehant, V. (June 2011). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00756913/document "Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars"]. ''Icarus''. '''213''' (2): 451–472. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011Icar..213..451R 2011Icar..213..451R]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.icarus.2011.03.024|10.1016/j.icarus.2011.03.024]].</ref> ស្នូលរបស់ភពនេះត្រូវព័ទ្ធដោយ [[ម៉ង់តូ]] ស៊ីលីកាត ដែលបង្កើតបានជា [[ផ្លាកតិចតូនិច]] និង [[ភ្នំភ្លើង]]ផ្សេងៗ ដែលសព្វថ្ងៃនេះគ្មានសកម្មភាពឡើយ។ ក្រៅពីស៊ីលីកូន និងអុកស៊ីសែន ធាតុដែលសម្បូរជាងគេក្នុងភពព្រះអង្គារ គឺ [[ដែក]] [[ម៉ាញេស្យូម]] [[អាលុយមីញ៉ូម]] [[កាល់ស្យូម]] និង[[ប៉ូតាស្យូម]]។ កម្រាស់មធ្យមរបស់សម្បកភពព្រះអង្គារគឺ ៥០ គ.ម; កម្រាស់ក្រាស់បំផុត ១២៥ គ.ម។<ref>Jacqué, Dave (26 September 2003). [https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm "APS X-rays reveal secrets of Mars' core"]. Argonne National Laboratory. Archived from [http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm the original] on 21 February 2009. Retrieved 1 July 2006.</ref> ភពអង្គារមានសកម្មភាពរញ្ជួយដីច្រើន ដែលនៅឆ្នាំ២០១៩ យានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' បានកត់ត្រាសកម្មភាពរញ្ជួយផ្សេងៗ ជាង៤៥០ដង។<ref>Golombek, M.; Warner, N. H.; Grant, J. A.; Hauber, E.; Ansan, V.; Weitz, C. M.; Williams, N.; Charalambous, C.; Wilson, S. A.; DeMott, A.; Kopp, M.; Lethcoe-Wilson, H.; Berger, L.; Hausmann, R.; Marteau, E.; Vrettos, C.; Trussell, A.; Folkner, W.; Le Maistre, S.; Mueller, N.; Grott, M.; Spohn, T.; Piqueux, S.; Millour, E.; Forget, F.; Daubar, I.; Murdoch, N.; Lognonné, P.; Perrin, C.; Rodriguez, S.; Pike, W. T.; Parker, T.; Maki, J.; Abarca, H.; Deen, R.; Hall, J.; Andres, P.; Ruoff, N.; Calef, F.; Smrekar, S.; Baker, M. M.; Banks, M.; Spiga, A.; Banfield, D.; Garvin, J.; Newman, C. E.; Banderdt, W. B. (24 February 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 "Geology of the InSight landing site on Mars"]. ''[[Nature Geoscience]]''. '''11''' (1014): 1014. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatCo..11.1014G 2020NatCo..11.1014G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41467-020-14679-1|10.1038/s41467-020-14679-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 7039939]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32094337 32094337].</ref><ref>Banerdt, W. Bruce; Smrekar, Suzanne E.; Banfield, Don; Giardini, Domenico; Golombek, Matthew; Johnson, Catherine L.; Lognonné, Philippe; Spiga, Aymeric; Spohn, Tilman; Perrin, Clément; Stähler, Simon C.; Antonangeli, Daniele; Asmar, Sami; Beghein, Caroline; Bowles, Neil; Bozdag, Ebru; Chi, Peter; Christensen, Ulrich; Clinton, John; Collins, Gareth S.; Daubar, Ingrid; Dehant, Véronique; Drilleau, Mélanie; Fillingim, Matthew; Folkner, William; Garcia, Raphaël F.; Garvin, Jim; Grant, John; Grott, Matthias; et al. (2020). [[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|"Initial results from the in ''Sight'' mission on Mars"]]. ''Nature Geoscience''. '''13''' (3): 183–189. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatGe..13..183B 2020NatGe..13..183B]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|10.1038/s41561-020-0544-y]].</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ ដោយយោងទៅតាមការរញ្ជួយដីដែលមានប្រេកង់ទាប១១លើក ដែលចាប់យកបាន ដោយយានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' គេប៉ាន់ស្មានថាស្នូលនៃភពអង្គារជា សារធាតុរាវ ដែលមានកាំប្រហែល ១៨៣០ ±៤០ km (គ.ម) និងមានសីតុណ្ហភាពប្រហែល ១៩០០–២០០០ K (កែលវិន)។ កាំនៃស្នូលរបស់ភពអង្គារ ស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃកាំរបស់ភពនេះទាំងមូល ឬស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃស្នូលរបស់ភពផែនដី។ ស្នូលនៃភពអង្គារត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយ ម៉ង់តូ។ ប៉ុន្តែម៉ង់តូរបស់ភពនេះ មិនមានស្រទាប់ម៉ង់តូមួយផ្សេងទៀតនៅខាងក្រោម ដូចរបស់ភពផែនដីឡើយ។ ម៉ង់តូរបស់ភពអង្គារមានសភាពតាន់រហូតដល់ជម្រៅ ៥០០ km(គ.ម)។<ref>Khan, Amir; Ceylan, Savas; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Lognonné, Philippe; Samuel, Henri; Schmerr, Nicholas C.; Stähler, Simon C.; Duran, Andrea C.; Huang, Quancheng; Kim, Doyeon; Broquet, Adrien; Charalambous, Constantinos; Clinton, John F.; Davis, Paul M.; Drilleau, Mélanie; Karakostas, Foivos; Lekic, Vedran; McLennan, Scott M.; Maguire, Ross R.; Michaut, Chloé; Panning, Mark P.; Pike, William T.; Pinot, Baptiste; Plasman, Matthieu; Scholz, John-Robert; Widmer-Schnidrig, Rudolf; Spohn, Tilman; Smrekar, Suzanne E.; Banerdt, William B. (23 July 2021). "Upper mantle structure of Mars from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 434–438. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf2966|10.1126/science.abf2966]].</ref> សម្បកទ្វីបនៃភពអង្គារមានកម្រាស់ជាមធ្យមប្រហែល ២៤–៧២&nbp;km។<ref>Knapmeyer-Endrun, Brigitte; Panning, Mark P.; Bissig, Felix; Joshi, Rakshit; Khan, Amir; Kim, Doyeon; Lekić, Vedran; Tauzin, Benoit; Tharimena, Saikiran; Plasman, Matthieu; Compaire, Nicolas; Garcia, Raphael F.; Margerin, Ludovic; Schimmel, Martin; Stutzmann, Éléonore; Schmerr, Nicholas; Bozdağ, Ebru; Plesa, Ana-Catalina; Wieczorek, Mark A.; Broquet, Adrien; Antonangeli, Daniele; McLennan, Scott M.; Samuel, Henri; Michaut, Chloé; Pan, Lu; Smrekar, Suzanne E.; Johnson, Catherine L.; Brinkman, Nienke; Mittelholz, Anna; Rivoldini, Attilio; Davis, Paul M.; Lognonné, Philippe; Pinot, Baptiste; Scholz, John-Robert; Stähler, Simon; Knapmeyer, Martin; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Banerdt, W. Bruce (23 July 2021). "Thickness and structure of the martian crust from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 438–443. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf8966|10.1126/science.abf8966]].</ref> === ភូគព្ភសាស្ត្រនៃផ្ទៃភពអង្គារ === [[ឯកសារ:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ផែនទីភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារ ([[USGS]], 2014)<ref name="USGS-20140714">{{cite web|last1=Tanaka|last7=Platz|url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/|publisher=[[USGS]]|title=Geologic Map of Mars – 2014|date=14 July 2014|first9=Trent M.|last9=Hare|first8=Gregory G.|last8=Michael|first7=Thomas|first6=Corey M.|first1=Kenneth L.|last6=Fortezzo|first5=Eric J.|last5=Kolb|first4=Rossman P. III|last4=Irwin|first3=James M.|last3=Dohm|first2=James A. Jr.|last2=Skinner|access-date=22 July 2014}} {{PD-notice}}</ref>]] ផ្ទៃនៃភពអង្គារសម្បូរទៅដោយសារធាតុរ៉ែដែលផ្ទុក ស៊ីលីកូន អុកស៊ីសែន លោហធាតុ និងធាតុផ្សេងៗដែលបង្កើតជាថ្ម។ ផ្ទៃនៃភពនេះភាគច្រើនបង្កើតឡើងដោយ បាសាល់តូលៃអ៊ីទីក (tholeiitic basalt)។<ref>McSween, Harry Y.; Taylor, G. Jeffrey; Wyatt, Michael B. (May 2009). "Elemental Composition of the Martian Crust". ''Science''. '''324''' (5928): 736–739. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...324..736M 2009Sci...324..736M]. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.654.4713 10.1.1.654.4713]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1165871|10.1126/science.1165871]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19423810 19423810]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12443584 12443584].</ref> ផ្នែកភាគច្រើននៃភពនេះ ត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយកម្ទេច ដែកIIIអុកស៊ីត។<ref>Christensen, Philip R.; et al. (27 June 2003). [https://authors.library.caltech.edu/51864/7/Christensen.pdf "Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results"] (PDF). ''Science''. '''300''' (5628): 2056–2061. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.2056C 2003Sci...300.2056C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1080885|10.1126/science.1080885]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12791998 12791998]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:25091239 25091239].</ref><ref>Golombek, Matthew P. (27 June 2003). "The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks". ''Science''. '''300''' (5628): 2043–2044. [[Doi (identifier)|doi]]: [[doi:10.1126/science.1082927|10.1126/science.1082927]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12829771 12829771]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:8843743 8843743].</ref> ថ្វីត្បិតតែភពអង្គារគ្មានភស្តុតាងនៃដែនម៉ាញ៉េទិចសកល<ref>Valentine, Theresa; Amde, Lishan (9 November 2006). [http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html "Magnetic Fields and Mars"]. Mars Global Surveyor @ NASA. Retrieved 17 July 2009.  ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ការសង្កេតបង្ហាញថាផ្នែកខ្លះនៃសំបករបស់ភពអង្គារមានលក្ខណៈម៉ាញេទិច មានន័យថាការបញ្ច្រាសរវាងប៉ូលផ្ទុយគ្នានៃវាលឌីប៉ូលរបស់វាបានកើតឡើងកាលពីអតីតកាល។ ការសិក្សាផ្នែកប៉ាលេអូម៉ាញេទិចសាស្ត្រ នៃធាតុរ៉ែដែលងាយនឹងទទួលលក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងសំបកនៃភពអង្គារ បង្ហាញថាវាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងការឆ្លាស់លក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងបាតសមុទ្រនៃភពផែនដីដែរ។ តាមទ្រឹស្ដីមួយដែលត្រូវលើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៩ និងពិនិត្យឡើងវិញនៅ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ (ដោយមានជំនួយពីផ្កាយរណប ''Mars Global Surveyor'') ការផ្លាស់ប្ដូរលក្ខណៈម៉ាញេទិចនេះ បង្ហាញថា ភពអង្គារមានសកម្មភាពផ្លាកតិចតូនិចកាលពីពេល ៤ ពាន់លានឆ្នាំមុន មុនពេលឌីណាម៉ូនៃភពជាប់គាំងលែងដំណើរការ ហើយដែនម៉ាញេទិចនៃភពត្រូវបានបាត់បង់។<ref>Neal-Jones, Nancy; O'Carroll, Cynthia. [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html "New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822190621/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |date=2021-08-22 }}. NASA/Goddard Space Flight Center. Retrieved 4 December 2011. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេគិតថា នៅពេលប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យកំពុងកកើតឡើង ភពព្រះអង្គារត្រូវបង្កើតឡើងដោយដំណើរការស្តូកាស្ទីក នៃវត្ថុនានាដែលស្ថិតក្នុងគន្លងព្រះអាទិត្យនៅពេលនោះ។ ភពអង្គារមានលក្ខណៈធាតុគីមីប្លែកពីភពផែនដីដោយសារទីតាំងរបស់វានៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ធាតុដែលមានចំណុចរំពុះទាប ដូចជា [[ក្លរ]] [[ផូស្វរ]] និង[[ស៊ុលផួរ]] មាននៅភពអង្គារច្រើនជាងនៅភពផែនដី។ ធាតុទាំងនេះប្រហែលជាត្រូវរុញច្រានទៅខាងក្រៅដោយ[[ខ្យល់ព្រះអាទិត្យ]] ដែលមានថាមពលខ្លាំងកាលពីព្រះអាទិត្យនៅក្មេង។<ref>Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. (2001). "The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 197–230. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..197H 2001SSRv...96..197H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011997206080|10.1023/A:1011997206080]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:55559040 55559040].</ref> បន្ទាប់ពីភពនីមួយៗត្រូវបង្កើតឡើង វាត្រូវប៉ះទង្គិចជាមួយ[[អាចម៍ផ្កាយ]]ជាច្រើន។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបគេរកឃើញថា ប្រហែល៦០% នៃភពអង្គារមានស្នាមបង្ហាញពីការប៉ះទង្គិច។<ref>Zharkov, V. N. (1993). "The role of Jupiter in the formation of planets". ''Evolution of the Earth and Planets''. Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series. '''74'''. pp. 7–17. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1993GMS....74....7Z 1993GMS....74....7Z]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/GM074p0007|10.1029/GM074p0007]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-1-118-66669-2|<bdi>978-1-118-66669-2</bdi>]].</ref><ref>[[Jonathan Lunine|Lunine, Jonathan I.]]; Chambers, John; [[Alessandro Morbidelli (astronomer)|Morbidelli, Alessandro]]; [[Laurie Leshin|Leshin, Laurie A.]] (2003). "The origin of water on Mars". ''Icarus''. '''165''' (1): 1–8. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165....1L 2003Icar..165....1L]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0019-1035(03)00172-6|10.1016/S0019-1035(03)00172-6]].</ref><ref>[[Nadine G. Barlow|Barlow, Nadine G.]] (5–7 October 1988). H. Frey (ed.). ''Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record''. ''MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04''. Easton, Maryland: Lunar and Planetary Institute. p. 15. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B 1989eamd.work...15B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609162253/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B |date=2019-06-09 }}.</ref> ចំណែកឯផ្ទៃដែលនៅសល់ ស្ថិតនៅក្រោមអាងដ៏ធំផ្សេងៗដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចដែរ។ គេមានភស្តុតាងបង្ហាញពីអាងដ៏ធំមួយដែលកើតពីការប៉ះទង្គិច នៅអឌ្ឍគោលខាងជើងនៃភពអង្គារ លាតសន្ធឹង ១០,៦០០ ​​គុណនឹង ៨,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ស្មើនឹងបួនដងនៃទំហំ ប៉ូលខាងត្បូង-អាងអែទគេន (South Pole — Aitken basin) នៃព្រះចន្ទរបស់ភពផែនដី ហើយវាជាអាងធំជាងគេដែលគេធ្លាប់រកឃើញ។<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017082521/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2012-10-17 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref><ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"]. London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August2008.</ref> ទ្រឹស្ដីមួយបានលើកឡើងថា ភពអង្គារបានប៉ះទង្គិចនឹងវត្ថុមួយដែលមានទំហំប្រហែលនឹងភព[[ព្លុយតុង]] កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតនូវភាពខុសគ្នារវាងអឌ្ឍគោលទាំងពីរនៃភពអង្គារ និងបង្កើតអាងបូរ៉េអាល់ (Borealis basin) ដែលគ្របដណ្ដប់ផ្ទៃ ៤០%នៃភព។<ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened "Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest"]. ''Scientific American''. Retrieved 27 June 2008.</ref><ref>Chang, Kenneth (26 June 2008). [https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A "Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say"]. ''The New York Times''. Retrieved 27 June 2008.</ref> [[ឯកសារ:Eso1509a_-_Mars_planet.jpg|រូបភាពតូច|ភពអង្គារប្រហែលជាមានទិដ្ឋភាពដូចក្នុងរូបគំនូរនេះ កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន<ref>{{cite press release|title=Mars: The planet that lost an ocean's-worth of water|publisher=[[ESO]]|url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/|access-date=19 June 2015}}</ref>]]ប្រវត្តិសាស្ត្រភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារអាចចែកចេញជាច្រើនសម័យកាល ប៉ុន្តែសម័យកាលបឋមទាំងបីគឺ:<ref>Tanaka, K. L. (1986). [https://zenodo.org/record/1231412 "The Stratigraphy of Mars"]. ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''91'''(B13): E139–E158. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986JGR....91..139T 1986JGR....91..139T]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/JB091iB13p0E139|10.1029/JB091iB13p0E139]].</ref><ref>Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard (2001). "Cratering Chronology and the Evolution of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 165–194. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..165H 2001SSRv...96..165H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011945222010|10.1023/A:1011945222010]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:7216371 7216371].</ref> * '''សម័យកាលនូអាឆៀង''' (Noachian period): ការបង្កើតផ្ទៃខាងក្រៅចាស់បំផុតនៃភពព្រះអង្គារ កាលពីប្រហែល ៤.៥ ទៅ ៣.៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ផ្ទៃនៃភពក្នុងសម័យកាលនេះ ពោរពេញទៅដោយស្លាកស្នាមដែលបង្កើតដោយរណ្ដៅផ្សេងៗ ដែលកើតចេញពីការប៉ះទង្គិច។ ទួល ''តាសុីស (Tharsis bulge)'' ដែលជាតំបន់ខ្ពង់រាបភ្នំភ្លើងត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះ។ គេគិតថាភពអង្គារត្រូវជន់លិចដោយទឹកក្នុងពេលនោះ។ * '''សម័យកាលអ៊ីសពៀរៀង''' (Hesperian period): ពី ៣.៥ ទៅចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ សម័យកាលនេះ មានការបង្កើតទំនាប ដែលសម្បូរទៅដោយកម្អែរភ្នំភ្លើង។ * '''សម័យកាលអាម៉ាហ្សូនៀង''' (Amazonian period): ពី ចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន មកដល់បច្ចុប្បន្ន។ សម័យកាលនេះ ភពអង្គារមានការប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងអាចម៍ផ្កាយតិចតួច។ ភ្នំ ''អូឡាំ (Olympus Mons)'' ត្រូវបានកកើតឡើងក្នុងសម័យកាលនេះ។ ភពអង្គារនៅតែមានភាពសកម្ម ផ្នែកសកម្មភាពភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងៗ។ ជ្រលងភ្នំ ''អាតាបាស្កា (Athabasca Valles)'' មានការហូរកម្អែរភ្នំភ្លើង មានរាងដូចជា សន្លឹក បង្កើតឡើង ២០០ លានឆ្នាំមុន។ លំហូរទឹកក្នុងក្រាបែន (grabens) ដែលគេហៅថា ''ស៊ែរប៊ែរ ហ្វូស៊ីស (Cerberus Fossae)'' ប្រហែល ២០ លានឆ្នាំមុន បញ្ជាក់ពីការជ្រៀតចូលនៃភ្នំភ្លើងក្នុងអំឡុងពេលនោះ។<ref>Mitchell, Karl L.; Wilson, Lionel (2003). [[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|"Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet"]]. ''[[Astronomy & Geophysics]]''. '''44''' (4): 4.16–4.20. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003A&G....44d..16M 2003A&G....44d..16M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x]].</ref> នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៨ រូបភាពពី ''យានស៊ើបការណ៍ភពអង្គារ (Mars Reconnaissance Orbiter)'' បានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការធ្លាក់ផ្ទាំងដុំថ្ម ពីច្រាំងថ្មចោទកម្ពស់ ៧០០ ម៉ែត្រ។<ref>[https://www.space.com/5043-avalanche-photographed-mars.html "Mars avalanche caught on camera"]. ''Space.com''. 3 March 2008. Retrieved 16 August2018.</ref> === ដី === [[ឯកសារ:Spirit_Mars_Silica_April_20_2007.jpg|រូបភាពតូច|ដីដែលសម្បូរទៅដោយជាតិ ស៊ីលីកាត ត្រូវបានរកឃើញដោយ យានរុករក ''ស្ពីរីត (Spirit rover)។'']]យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានបង្ហាញទិន្នន័យថា ដីនៃភពអង្គារមានជាតិ អាល់កាឡាំង បន្តិចបន្តួច ហើយមានផ្ទុកធាតុដូចជា ម៉ាញ៉េស្យូម សូដ្យូម ប៉ូតាស្យូម និងក្លរ។ សារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះមាន នៅក្នុងដីនៃភពផែនដី ហើយវាចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm "Martian soil 'could support life'"]. BBC News. 27 June 2008. Retrieved 7 August 2008.</ref> ការពិសោធន៍ដែលអនុវត្តដោយយានចុះចតខាងលើ បានបង្ហាញថាដីនៃភពអង្គារ មានកម្រិត pH បាស ៧.៧ និងមានផ្ទុក ០.៦% នៃ អំបិលពែក្លរ៉ាត<ref>Chang, Alicia (5 August 2008). [https://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm "Scientists: Salt in Mars soil not bad for life".] ''USA Today''. Associated Press. Retrieved 7 August 2008.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 "NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 |date=2017-05-22 }}. JPL. Retrieved 5 August 2008. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/a02ba3a032ec172bb56bc962ead0624a606952e5 "Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results"]. ''J. Geophys. Res''. '''115''' (E3): E00–E10. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.0A19K 2009JGRE..114.0A19K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2008JE003084|10.1029/2008JE003084]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:39418301 39418301].</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/37dd9dcf70077223cedce03c4066570ba112301e "Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site"]. ''Icarus''. '''37''' (9): L09201. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRL..37.9201K 2010GeoRL..37.9201K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2010GL042613|10.1029/2010GL042613]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12914422 12914422].</ref> ជាកំហាប់ដែលមានជាតិពុលដល់មនុស្ស។<ref>David, Leonard (13 June 2013). [https://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html "Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet"]. ''Space.com''. Retrieved 26 November 2018.</ref><ref>Sample, Ian (6 July 2017). [https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal "Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal"]. ''The Guardian''. Retrieved 26 November2018.</ref> មាន ស្ទ្រីអាក់ ([[:en:Dark_slope_streak|Dark slope streak]]) ជាច្រើននៅភពព្រះអង្គារ ហើយ ស្ទ្រីអាក់ថ្មីៗ កើតឡើងជាញឹកញាប់ នៅលើជម្រាលភ្នំ រណ្ដៅរូងភ្នំ និងជ្រលងភ្នំ។ ស្ទ្រីអាក់ទាំងនោះ កាលពីដំបូងមានពណ៍ខ្មៅ ប៉ុន្តែវាប្រែពណ៍ទៅជា សទៅៗ តាមអាយុរបស់វា។ ស្ទ្រីអាក់អាចកើតនៅតំបន់តូចមួយ ហើយរីកធំទៅៗ រហូតដល់រាប់រយគីឡូម៉ែត្រ។ ទ្រឹស្ដីមួយចំនួនដែលគេទទួលស្គាល់ បានលើកឡើងថា ពួកវាជាដីនៅស្រទាប់ក្រោម ដែលត្រូវបានលេចឡើង ក្រោយពីការធ្លាក់នៃដីមានពណ៍ស ឬខ្យល់កួចដី។<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 "Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)"]. NASA/JPL/University of Arizona. 2 July 2009. Retrieved 1 January 2010.</ref> ការពន្យល់មួយចំនួនទៀតត្រូវបានគេលើកឡើង ដូចជា ពួកវាអាចកើតឡើងដោយសារទឹក ឬការលូតលាស់របស់សារពាង្គកាយផ្សេងៗ។<ref>Schorghofer, Norbert; Aharonson, Oded; Khatiwala, Samar (2002). [https://authors.library.caltech.edu/37133/1/schorghofer2002_grl.pdf "Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water"] (PDF). ''Geophysical Research Letters''. '''29''' (23): 41–1. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002GeoRL..29.2126S 2002GeoRL..29.2126S]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2002GL015889|10.1029/2002GL015889]].</ref><ref>Gánti, Tibor; et al. (2003). "Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?". ''Origins of Life and Evolution of the Biosphere''. '''33''' (4): 515–557. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003OLEB...33..515G 2003OLEB...33..515G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1025705828948|10.1023/A:1025705828948]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14604189 14604189]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:23727267 23727267].</ref> === ធារាសាស្ត្រ === ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសភពអង្គារទាប ដែលស្មើនឹង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសផែនដី<ref name="nasa.gov" /> លើកលែងតែនៅរយៈកំពស់ទាបបំផុតក្នុងរយៈពេលខ្លី។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> កាតឹបទឹកកក នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ ត្រូវបានគេជឿថា បង្កើតឡើងដោយទឹក។<ref name="kostama"/><ref name=sci299/> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2" /> ភពអង្គារ មាន ម៉ង់តូពែរម៉ាហ្វ្រសថ៍ (permafrost mantle) ដែលលាតសន្ធឹងពី តំបន់ប៉ូល ទៅជុំវិញរយៈទទឹង ៦០°។<ref name="kostama"/> ទឹកកកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាប់នៅក្នុង គ្រីយ៉ូស្វ៊ែរ (cryosphere) នៃភពអង្គារ។ ទិន្នន័យរ៉ាដាពីផ្កាយរណប Mars Express និង Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) បង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏ច្រើននៅប៉ូលទាំងពីរ (កក្កដា ២០០៥)<ref name="specials1"/><ref name=bbc040124/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្តាល (ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៨) ។<ref name="jsg.utexas.edu"/> យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានយកគំរូទឹកនៃទឹកកកដោយផ្ទាល់នៅលើដី ភពអង្គារ រាក់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៨ ។<ref name="spacecraft1"/> [[ឯកសារ:Nasa_mars_opportunity_rock_water_150_eng_02mar04.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|រូបភាពមីក្រូក្រាប ដោយយានរុករក ''អបផរធូនីធី (Opportunity rover) បង្ហាញពីកំពក (concretion)'' [[អេម៉ាទីត]] ពណ៌ប្រផេះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីវត្តមាននៃទឹកកាលពីអតីតកាល។ ]] ទម្រង់ដីដែលអាចមើលឃើញនៅលើភពអង្គារ បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ទឹករាវធ្លាប់មានវត្តមាននៅលើផ្ទៃនៃភពនេះ។ វាលដីដ៏ធំ ដែលត្រូវបានទឹកហូរច្រោះ ត្រូវបានគេរកឃើញប្រហែល ២៥ កន្លែង។ ទាំងនេះត្រូវបានគេគិតថាជាកំណត់ត្រា នៃសំណឹកដែលបណ្តាលមកពីការបញ្ចេញទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីផ្ទៃទឹកក្រោមដី ហើយ ខ្លះទៀតត្រូវបានគេសន្មតថាបណ្តាលមកពីសកម្មភាពនៃផ្ទាំងទឹកកកឬកម្អែរភ្នំភ្លើង។<ref name=Kerr2005/><ref name=Jaeger2007/> ជាក់ស្ដែង ''ម៉ាអាឌីមវ៉ាលលីស (Ma'adim Vallis)'' មានប្រវែង ៧០០ គីឡូម៉ែត្រ មានទទឹង ២០ គីឡូម៉ែត្រ និងជម្រៅ ២ គីឡូម៉ែត្រ នៅកន្លែងខ្លះ។ វាត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទឹកដែលហូរ នៅលើភពអង្គារ កាលពីយូរលង់មកហើយ។<ref name=lucchita_rosanova/> ព្រែកដែលក្មេងជាងគេបំផុត ក្នុងចំណោមព្រែកទាំងនោះ ត្រូវគេគិតថាបង្កើតឡើងប្រហែល ពីរឬបីលានឆ្នាំមុន។<ref name=nature434/> នៅកន្លែងផ្សេងទៀត ជាពិសេសនៅលើតំបន់ចាស់បំផុតនៃផ្ទៃភពអង្គារ បណ្តាញជ្រលងភ្នំដែលមានលក្ខណៈល្អិតល្អន់ ត្រូវបានរកឃើញជាច្រើនកន្លែង។ លក្ខណៈពិសេសនៃជ្រលងភ្នំទាំងនេះនិងការបែងចែករបស់វាបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ពួកវាត្រូវបានឆ្លាក់ដោយការហូរចេញ ដែលបណ្តាលមកពីទឹកភ្លៀងនៅដើមប្រវត្តិសាស្ត្រភពអង្គារ។ លំហូរទឹកក្រោមដី អាចដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងបណ្តាញមួយចំនួន ប៉ុន្តែការធ្លាក់ទឹកភ្លៀងប្រហែលជាមូលហេតុដើមនៃឆ្លាក់ឡើងជាជ្រលងភ្នំ ស្ទើរតែគ្រប់ករណីទាំងអស់។<ref name=CraddockHoward2002/> គេបានរកឃើញជ្រលងធំៗជាច្រើន ដែលគេហៅថា ''ហ្គូលី (gullies)''។ ហ្គូលីភាគច្រើន ស្ថិតនៅតំបន់ដែលមានដីខ្ពស់ក្នុងអឌ្ឍគោលខាងត្បូង និងបែរមុខទៅអេក្វាទ័រ។ វាភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ រយៈទទឹង ៣០°។ អ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានលើកឡើងថា ពួកវាប្រហែល ជាកើតឡើងមកពីទឹកកករលាយ<ref name=sci288/><ref name=nasa061206/> ហើយខ្លះទៀតគិតថា វាកើតឡើងពី កាបូនឌីអុកស៊ីតកក ឬការធ្វើចលនានៃធូលីស្ងួត។<ref name=bbc061206/><ref name=nasa061206b/> គេមិនទាន់រកឃើញហ្គូលី ដែលមានភាពរេចរឹលដោយសារអាកាសធាតុទេ ហើយក៏មិនទាន់រកឃើញរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចជាមួយអាចម៍ផ្កាយ កើតឡើងនៅលើហ្គូលីដែលមានស្រាប់ដែរ មានន័យថាហ្គូលីទាំងអស់ទើបកើតឡើងថ្មីៗ ហើយប្រហែលជាមានហ្គូលីថ្មីៗទៀតកំពុងកើតឡើង។<ref name=nasa061206/> លក្ខណៈភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងទៀតដូចជា [[ដែលតា]] និង កោណដេហ្សេចស្យុង (alluvial fans) ដែលត្រូវរក្សាទុកក្នុងរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចពីអាចម៍ផ្កាយ ជាភស្តុតាងបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពី អាកាសធាតុដែលមានលក្ខណៈក្ដៅហើយសើម ក្នុងចន្លោះពេលមួយឬច្រើន ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដើមនៃភពអង្គារ។<ref name=Lewis2006/> លក្ខខណ្ឌបែបនេះតម្រូវឱ្យមានវត្តមានរីករាលដាលនៃបឹងក្រាទែរ(បឹងដែលកើតឡើងពីសកម្មភាពភ្នំភ្លើង)លើភាគរយដ៏ធំមួយនៃផ្ទៃភពទាំងមូល ហើយភស្តុតាងពីការសិក្សាតាមបែប មីនេរ៉ាឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីរ៉ែ) សេឌីម៉ង់តូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីថ្ម) និងហ្សេអូម៉ហ្វូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាពីការកកើតឡើងនៃទម្រង់ដី) បានបញ្ជាក់ពីការអះអាងនេះ។<ref name=Matsubara2011/> [[File:Mars exposed subsurface ice.jpg|thumb|រូបភាពបន្ថែមពណ៌ដែលថតបានដោយផ្កាយរណប MRO បង្ហាញពីទឹកកកក្រោមដី ដែលលេចឡើងលើចំណោតចោតមួយ មានពណ៌ខៀវខ្ចី។<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7038 Steep Slopes on Mars Reveal Structure of Buried Ice]. NASA Press Release. January 11, 2018. {{PD-notice}}</ref> ទិដ្ឋភាពនេះមានទទឹងប្រហែល ៥០០ ម៉ែត្រ។ ចំណោតនេះមានភាពចោតប្រហែល ១២៨ ម៉ែត្រពីដីរាបស្មើ។ ផ្ទាំងទឹកកកលាតសន្ធឹងពីក្រោមផ្ទៃដី ទៅជម្រៅប្រហែល ១០០ ម៉ែត្រ ឬច្រើនជាងនេះ ពីផ្ទៃដី។<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.aao1619 |pmid=29326269|bibcode=2018Sci...359..199D|title=Exposed subsurface ice sheets in the Martian mid-latitudes|journal=Science|volume=359|issue=6372|pages=199–201|year=2018|last1=Dundas|first1=Colin M. |last2=Bramson|first2=Ali M.|last3=Ojha|first3=Lujendra|last4=Wray|first4=James J.|last5=Mellon|first5=Michael T.|last6=Byrne|first6=Shane|last7=McEwen|first7=Alfred S.|last8=Putzig|first8=Nathaniel E. |last9=Viola|first9=Donna|last10=Sutton|first10=Sarah|last11=Clark|first11=Erin|last12=Holt|first12=John W.|doi-access=free}}</ref>]] មានភស្តុតាងផ្សេងៗទៀត បញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅអតីតកាលលើភពអង្គារ ដូចជាការរកឃើញរ៉ែជាក់លាក់មួយចំនួន ដែលក្នុងនោះមាន [[អេម៉ាទីត]] និង[[ហ្គូទីត]] ដែលភាគច្រើនកកើតឡើងក្រោមវត្តមាននៃទឹក។<ref name=nasa040303 /> នៅឆ្នាំ២០០៤ យានរុករក ''Opportunity'' បានរកឃើញរ៉ែ[[ហ្សារ៉ូស៊ីត]]។ រ៉ែនេះកកើតឡើងតែក្រោមវត្តមានទឹកមានជាតិអាស៊ីតប៉ុណ្ណោះ ដែលជាភស្តុតាងមួយទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅលើភពអង្គារ កាលពីអតីតកាល។<ref name=nasa101001/> ភស្តុតាងថ្មីៗបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹករាវ គឺបានមកពីការរកឃើញសារធាតុរ៉ែ[[ហ្ស៊ីបស៍]] នៅលើផ្ទៃភពអង្គារដោយយានរុករក ''Opportunity'' របស់អង្គការណាសាកាលពីខែធ្នូឆ្នាំ ២០១១ ។<ref name="nasanewtext"/><ref name="nationalgeographic"/> គេប៉ាន់ប្រមាណថាបរិមាណទឹកនៅក្នុងម៉ង់តូខាងលើនៃភពអង្គារ ដែលតំណាងដោយ[[អ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រុកស៊ីល]]មានក្នុងសារធាតុរ៉ែក្នុងភពអង្គារ មានប្រហែល ៥០-៣០០ ppm (mg/L) គ្រប់គ្រាន់ក្នុងការគ្របដណ្តប់លើភពអង្គារទាំងមូលដល់ជម្រៅ ២០០-១០០០ ម៉ែត្រ។<ref name="nationalgeographic1"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ទិន្នន័យរ៉ាដាបានបង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ<ref name="specials1"/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្ដាល។<ref name="jsg.utexas.edu"/><ref name="esa050221"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០០៧ យានរុករកភពអង្គារ ''Spirit'' បានយកគំរូគីមីដែលមានផ្ទុកម៉ូលេគុលទឹក។ ====កាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូល==== {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{reflist|refs= <ref name="kostama">{{cite journal|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=11|page=L11201|date=3 June 2006|author1=Kostama, V.-P.|author2=Kreslavsky, M. A.|author3=Head, J. W.|title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|doi=10.1029/2006GL025946|access-date=12 August 2007|bibcode=2006GeoRL..3311201K|citeseerx=10.1.1.553.1127|accessdate=5 សីហា 2021|archive-date=18 មីនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|dead-url=yes}} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref> <ref name="sci299">{{cite journal|author1=Byrne, Shane|author2=Ingersoll, Andrew P.|title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1051–1053 |year=2003|pmid=12586939|doi=10.1126/science.1080148|bibcode=2003Sci...299.1051B}}</ref> <ref name="specials1">{{cite web|title=Water ice in crater at Martian north pole|date=28 July 2005|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html|access-date=19 March 2010}}</ref> <ref name="bbc040124">{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=24 January 2004|title=Long history of water and Mars|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm|access-date=20 March 2010}}</ref> <ref name="jsg.utexas.edu">{{cite web|title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes|date=20 November 2008|publisher=University of Texas at Austin|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-date=25 July 2011|access-date=19 March 2010|archivedate=25 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="spacecraft1">{{cite web|date=31 July 2008|title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended|publisher=Science @ NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|access-date=1 August 2008|archivedate=18 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Kerr2005">{{cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts|journal=Science|volume=307|issue=5714|pages=1390–1391|date=4 March 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a|pmid=15746395}}</ref> <ref name="Jaeger2007">{{cite journal|last=Jaeger|first=W. L.|title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System|journal=Science|volume=317|pages=1709–1711|date=21 September 2007 |doi=10.1126/science.1143315|pmid=17885126|issue=5845|bibcode=2007Sci...317.1709J|display-authors=etal}}</ref> <ref name="lucchita_rosanova">{{cite web|author1=Lucchitta, B. K.|author2=Rosanova, C. E.|date=26 August 2003|url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/|archive-date=11 June 2011|title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars|publisher=USGS|access-date=11 March 2007}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nature434">{{cite journal|last=Murray|first=John B.|title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator|journal=Nature|volume=434|pages=352–356 |date=17 March 2005|doi=10.1038/nature03379|pmid=15772653|issue=703|bibcode=2005Natur.434..352M}}</ref> <ref name="CraddockHoward2002">{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |year=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C|citeseerx=10.1.1.485.7566 }}</ref> <ref name="sci288">{{cite journal|last1=Malin|first1=Michael C.|last2=Edgett|first2=KS|title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars|journal=Science|volume=288|issue=5475|pages=2330–2335|date=30 June 2000|pmid=10875910|doi=10.1126/science.288.5475.2330|bibcode=2000Sci...288.2330M}}</ref> <ref name="nasa061206">{{cite web|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|publisher=NASA|date=6 December 2006|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|access-date=6 December 2006|archivedate=7 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="bbc061206">{{cite news|title=Water flowed recently on Mars|publisher=BBC|date=6 December 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm|access-date=6 December 2006}}</ref> <ref name="nasa061206b">{{cite news|publisher=NASA|date=6 December 2006|title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226|access-date=30 April 2006}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Lewis2006">{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |pages=E06001 |year=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..111.6001L|url=https://authors.library.caltech.edu/15921/1/LEWjgre06.pdf |doi-access=free }}</ref> <ref name="Matsubara2011">{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |pages=E04001 |year=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..116.4001M|doi-access=free }}</ref> <ref name="nasa040303">{{cite press release|publisher=NASA|date=3 March 2004|title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story|url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-date=9 November 2007|access-date=13 June 2006|archivedate=9 វិច្ឆិកា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasa101001">{{cite web|title=Mars Exploration Rover Mission: Science|publisher=NASA|date=12 July 2007|url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|access-date=10 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|archive-date=28 May 2010|archivedate=28 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasanewtext">{{cite news|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water|publisher=NASA|date=7 December 2011|access-date=14 August 2012|archive-date=15 មិថុនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nationalgeographic">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/|title=Rover Finds "Bulletproof" Evidence of Water on Early Mars|work=National Geographic|date=8 December 2011|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="nationalgeographic1">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/|title=Mars Has "Oceans" of Water Inside?|work=National Geographic|date=26 June 2012|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="esa050221">{{cite news|title=Mars pictures reveal frozen sea|publisher=ESA|author=Staff|date=21 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm|access-date=19 March 2010}}</ref> }} == មើលផងដែរ == * [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] {{ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{commonscat|Mars}} {{sisterlinks|Mars}} * [http://space.wikia.com/wiki/Mars Mars] at Space Wiki * [http://www.spacetelescope.org/images/archive/freesearch/MARS/viewall/1 Mars at ESA/Hubble]{{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars Mars Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014235225/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars |date=2009-10-14 }} by [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration] * [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810063140/http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm |date=2009-08-10 }} - About Space * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html NASA's Mars fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html%7C |date=2010-06-12 }} * [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/mars/ Mars Research News] * [http://www.projectshum.org/Planets/mars.html Planets - Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083322/http://www.projectshum.org/Planets/mars.html |date=2011-08-29 }} A kid's guide to Mars. * [http://stevechallis.net/Mars.php Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520071043/http://stevechallis.net/Mars.php |date=2011-05-20 }} * [http://stevechallis.net/Martian-Canals.php Canals of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520064739/http://stevechallis.net/Martian-Canals.php |date=2011-05-20 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] 1fzac5bliptsodil8hmiror3iz6bqh4 0 24823 336804 256991 2026-06-20T13:28:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336804 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:F-15E Strike Eagle.jpg|300px|រូបភាពតូច]] '''McDonnell Douglas''' (ឥឡូវនេះក្រុមហ៊ុន '''Boeing''') '''ស្រី-15E កូដកម្ម Eagle''' បានជាចម្បាំង multirole ទាំងអស់អាកាសធាតុបានមកពី McDonnell Douglas F-15 Eagle បាន។ F-15E ត្រូវបានរចនាឡើងក្នុងឆ្នាំ 1980 សម្រាប់ជួរវែង, ការទប់ស្កាត់ល្បឿនលឿនដោយគ្មានការពឹងលើចុនឬយន្តហោះសង្គ្រាមអេឡិចត្រូនិ។ កងទ័ពអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក (ក.អ.ស.រ. ) ស្រី-15E កូដកម្មឥន្ទ្រីអាចត្រូវបានសម្គាល់ពីការឥន្ទ្រីអាមេរិកផ្សេងទៀតលើសពីការបាមងខ្លួនដោយងងឹតនិងរថក្រោះប្រេងអនុលោមតាមបណ្តោយម៉ោនការចូលម៉ាស៊ីន។ កូដកម្មឥន្ទ្រីត្រូវបានគេដាក់ពង្រាយសម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធានៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់អាហ្វហ្គានីស្ថាននិងប្រទេសលីប៊ី។ ក្នុងអំឡុងពេលប្រតិបត្ដិការទាំងនេះ F-15E បានអនុវត្តការធ្វើកូដកម្មជ្រៅប្រឆាំងនឹងគោលដៅតម្លៃខ្ពស់ល្បាតខ្យល់ប្រយុទ្ធ, និងការផ្តល់ការគាំទ្រខ្យល់នៅជិតសម្រាប់កងទ័ពចម្រុះ។ វាត្រូវបានគេមើលឃើញថាសកម្មភាពផងដែរនៅក្នុងជម្លោះនៅពេលក្រោយហើយត្រូវបាននាំចេញទៅកាន់បណ្តាប្រទេសមួយចំនួន។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Clancy|first=Tom|title=Fighter Wing|location=London|publisher=HarperCollins, 1995|isbn=0-00-255527-1|ref={{harvid|Clancy|1995}}}} * Davies, Steve. ''Combat Legend, F-15 Eagle and Strike Eagle''. London: Airlife Publishing, 2002. ISBN 1-84037-377-6. * Davies, Steve. ''Boeing F-15E Strike Eagle, All-Weather Attack Aircraft''. London: Airlife Publishing, 2003. ISBN 1-84037-378-4. * Davies, Steve. ''F-15E Strike Eagle Units In Combat 1990–2005''. London: Osprey Publishing, 2005. ISBN 1-84176-909-6. * Davies, Steve and Doug Dildy. ''F-15 Eagle Engaged: The World's Most Successful Jet Fighter''. Oxford, UK: Osprey Publishing, 2007. ISBN 1-84603-169-9. * {{Cite book|last=Donald|first=David|chapter=F-15E Strike Eagle|title=[[World Airpower Journal]]|volume=21|year=|publisher=AIRtime Publishing, 1995}} * Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. Hinckley, UK: Midland Publishing, 1998. ISBN 1-85780-081-8. * Rininger, Tyson. ''F-15 Eagle at War''. St. Paul, Minnesota: Zenith Imprint, 2009. ISBN 0-7603-3350-5. * Smallwood, William L. ''Strike Eagle: Flying the F-15E In The Gulf War.'' London: Brassey's, 1994. ISBN 978-1-57488-122-6. {{Refend}} ==តំនភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|F-15E Strike Eagle}} * [https://web.archive.org/web/20121217074722/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?fsID=102 F-15E USAF fact sheet] * [http://www.boeing.com/defense-space/military/f15/index.htm F-15E page] and [http://www.boeing.com/defense-space/military/f15/f-15k/index.html F-15K page on Boeing.com] * [http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2286 F-15E on USAF National Museum web site] * [http://www.f-15e.info/ F-15E.info, a dedicated F-15E site] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:យន្តហោះប្រដេញ]] sb4gbwvq8n5pmod3g2lhkf4ngeyu0g3 0 25220 336808 293292 2026-06-20T14:05:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336808 wikitext text/x-wiki '''ការ​សិក្សា​អំពី​ការអភិវឌ្ឍ''' គឹ​ជា​មែក​ធាង​ពហុមុខវិជ្ជា​មួយ​នៃ​វិទ្យាសាស្ត្រសង្គម។ ការ​សិក្សា​អំពី​ការអភិវឌ្ឍ មាន​បង្រៀន​នៅសកលវិទ្យាល័យ​មួយ​ចំនួន ភាគ​ច្រើន​ជា​ថ្នាក់​បរិញ្ញាបត្រ​ថ្នាក់​ខ្ពស់​ ជា​ជាង​បរិញ្ញាបត្រ។​ មុខវិជ្ចា​នេះ​ចាប់ផ្ដើម​ពេញ​និយម​ចាប់​តាំង​ពី​ទសវត្សិ៍១៩៩០ ហើយ​ត្រូវបាន​យក​មក​បង្រៀន​និង​ស្រាវជ្រាវ​ នៅ​ប្រទេស​លោក​ទី​៣ ដែលមាន​ប្រវត្ដិពី​ការដាក់​អនានិគម​ ដូចជា​ចក្រភព​អង់គ្លេស ដែល​ជាប្រភព​នៃ​មុខវិជ្ចា​នេះ។<ref>Kothari, U. (ed), ''A Radical History of Development Studies: Individuals, Institutions and Ideologies'' – ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​មើល​លើ​ ''The Journal of Peasant Studies'' 34/1 (2007) for an alternative view.</ref> សិស្ស​នៃ​មុខវិជ្ចា​នេះតែង​ជ្រើស​រើស​អាជីព​នៅ​អង្គការ​អន្តរជាតិ​ ដូចជា[[អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​]]​ រឺ​ក៏ [[ធនាគារពិភពលោក]], [[អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល]],​ សហគ្រាស​ពិគ្រោះ​យោបល់​លើ​ការ​អភិវឌ្ឍឯកជន, និងមជ្ឈមណ្ឌល​ស្រាវជ្រាវ​។​ ==អង្គការ​វិជ្ចាជីវៈ​== ទូ​ទាំង​ពិភពលោក​ ចំនួន​នៃ​​អង្គការ​វិជ្ជចាជីវៈ​របស់ការ​សិក្សា​អំពី​ការអភិវឌ្ឍមាននៅ​​:<ref>{{Cite web |url=http://www.iccda.net/about.html |title=About ICCDA |access-date=2014-01-19 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303221708/http://www.iccda.net/about.html |url-status=dead }}</ref> * អ៊ឺរ៉ុប​: [[European Association of Development Research and Training Institutes]] (EADI) * អាមេរិក​ឡាទីន​: [[Consejo Latinoamericano de Ciencias Sociales]] (CLACSO) * អាស៊ី​ [[Asian Political and International Studies Association]] (APISA) * អាព្រិច​: [[Council for the Development of Social Science Research in Africa]] (CODESRIA) និង​ [[Organization for Social Science Research in Eastern and Southern Africa]] (OSSREA) * អារ៉ាប់​: [[Arab Institutes and Centres for Economic and Social Development Research]] (AICARDES) អង្គការ​មេ​រួម​នៃ​សមាគម​ទាំង​នេះ​ គឺ​​ [[Inter-regional Coordinating Committee of Development Associations]] (ICCDA). នៅ​អង់គ្លេស​និង​អៀកឡង់​, [[Development Studies Association]] គឺ​ជា​ប្រភព​ចំបង​នៃ​ពត៌មាន​សំរាប់​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​លើ​មុខវិជ្ជានេះ​។​ គោលដៅ​របស់អង្គការនេះ​គឺ ដើម្បីភ្ជាប់និងលើក​កំពស់​រាល់​ការងារ​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​ការ​អភិវឌ្ឍ។I ==មុខវិជ្ជា​នៃ​ការ​សិក្សា​អំពី​ការអភិវឌ្ឍន៏== ការអភិវឌ្ឍ រួមមាន: {{div col|3}} * [[ការ​សិក្សា​អំពី​តំបន់​]] * [[ប្រជាសាស្ត្រ]] * [[ប្រជារាស្រ្ត]] * [[ការអភិវឌ្ឍន៏ការទំនាក់​ទំនង​]] * [[ទ្រឹស្ដីការអភិវឌ្ឍន៏]] * [[អេកូឡូស៊ី]] * [[ការអភិវឌ្ឍន៏សេដ្ឋកិច្ច]] * [[វិស្វកម្ម]] * [[ការ​សិក្សា​អំពីបរិស្ថាន​]] * [[ភូមិវិទ្យា]] * [[សន្ដិសុខមនុស្សជាតិ]] * [[ការ​សិក្សា​អំពី​ការបំលាស់​ទី​]] * [[គរុកោសល្ស]] * [[សុខភាព​សាធារណ​]] * [[នយោបាយ​សង្គម]] * សង្គមវិទ្យា​នៃ​ការ​អភិវឌ្ឍន៏ * [[នគររូបនីយកម្ម​]] * [[ការ​សិក្សា​អំពី​ស្ដ្រីភេទ]] {{div col end}} ==ប្រវត្ដិសាស្ត្រ== ការលេច​ឡើង​នៃ​មុខ​វិជ្ជានេះ​ គឺឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​កង្វល់​លើទស្សន​សេដ្ឋកិច្ច​នៃប្រទេស​ពិភពលោកទី៣ បន្ទាប់​ពីការដក​អនានិគម។​ ភ្លាមៗ​បន្ទាប់​នៅ​សម័យ​កាល​ក្រោយ​សង្គ្រាម ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច​ ដែលជាមែកធាង​នៃ​វិទ្យាសាស្ដ្រសេដ្ឋកិច្ច​ កើត​ឡើង​ពី​ការ​សិក្សា​វិទ្យាសាស្ដ្រសេដ្ឋកិច្ច​អនានិគម​។ នៅ​ទសវត្សិ៍​១៩៦០ សេដ្ឋវិទូ​មួយ​ចំនួន​ គិតថា​ វិទ្យាសាស្ដ្រសេដ្ឋកិច្ច​​តែ​មួយ​ពុំ​អាច​ដោះស្រាយ​លើឥទិ្ធពល​នយោបាយ ការឧបត្ថម្ភលើការអប់រំ​​ទាំងអស់នោះ​ទេ។<ref>Kothari, U. (ed), ''A Radical History of Development Studies: Individuals, Institutions and Ideologies''</ref> ការ​សិក្សា​អំពី​ការអភិវឌ្ឍន៏បង្កើត​ឡើង​ដើម្បីរួម​ផ្ដុំ​ នយោបាយនិង​វិទ្យាសាស្ដ្រសេដ្ឋកិច្ច។​ តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក មុខវិជ្ជា​នេះ​បានរីកធំធាត់ដល់ថ្ញៃនេះ ដែលបានរួមបញ្ជូល​[[Development studies#Disciplines_of_development_studies|a variety of social scientific fields]].<ref>Abbott, Lewis F. (2003) ''Theories of Industrial Modernization and Enterprise Development: A Review''. ISR/Google Books, Second revised edition ISBN 978-0-906321-26-3</ref> ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​នេះ​ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ការ​វិភាគ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយបានព្យាយាម​ពន្យល់​អំពី​កត្តា​ដែលជះ​ឥទិ្ធពល​លើ​លទ្ធផល​​នៃ​ការអភិវឌ្ឍន៏​ និងកំនែ​ទំរង់​។ សម័យកាល​នៃ​ការ​អភិវឌ្ឍន៏​ទំនើប​បាន​ចាត់​ទុក​ថា​ចាប់​ផ្ដើម​បន្ទាប់​ពី​សន្ទរកថា​របស់​ Harry S. Truman​ នៅ​ឆ្នាំ​ ១៩៤៩។ នៅ​ពេល​នោះ​ដែរ លោកបានលើក​ប្រទេស​ក្រីក្រ​នៅ​អាមេរិក​ឡាទីន​ និងកន្លែង​ដទៃ​ទៀត​ថា​ "ជា​ជំហាន​ដំបូង​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ មនុស្សជាតិអាច​កាន់​កាប់​ចំនេះ​វិជ្ជា​និងជំនាញ​ក្នុង​ការជួយ​សម្រួល​ភាព​លំបាក​របស់​មនុស្ស​ទាំង​នោះ។".<ref>Rist, G., ''The History of Development: From Western Origins to Global Faith''</ref> យ៉ាង​ណាមិញ​ ការសិក្សាអំពី​ការអភិវឌ្ឍន៍​ក៍​បានយកចិត្ត​ទុកដាក់​អំពី​ការអភិវឌ្ឍន៍របស់​ពួក​ប្រទេស​លោក​ខាងលិចផង​ដែរ។ ថ្មីៗ​នេះ​ ការ​លេច​ឡើង​នូវ​ [[សន្ដិសុខមនុស្សជាតិ]] ដែលជា​វិធី​សាស្ដ្រ​ថ្មី​សំរាប់​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ការ​គំរាម​កំហែង​សន្ដិសុខ​ពិភពលោក​ បាននាំ​មក​នូវ​ការទទួល​ស្គាល់លើ​ការ​ទំនាក់ទំនង​រវាង​សន្ដិសុខ​និង​ការអភិវឌ្ឍន៍។ សន្ដិសុខ​មនុស្សជាតិ​ បាន​លើក​ឡើង​ថា នឹង​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សន្ដិសុខ​សកលលោក​ ហើយ​ថើម​ទាំង​ផល​ប្រយោជ៏របស់​ស្ថានភាព​អភិវឌ្ឍន៍ទាំង​នោះ​ លើស​ពី​នេះ​ទំនាក់ទំនង​រវាង​ការសិក្សាអំពី​សន្ដិសុខមនុស្សជាតិ គឺជា​ឧទាហរណ៍ដ៍ល្អ​មួយ។ ==ការពិភាក្សា​== {{Main|Development criticism}} ==មើល​បន្ថែម​== {{Portal|Sustainable development}} * [[Colonization]] * [[Community development]] * [[Development (disambiguation)]] * [[Economic development]] * [[សិទ្ធិមនុស្ស]] * [[Human security]] * [[Industrialization]] * [[International development]] * [[Social development]] * [[Social work]] * [[World-systems theory]] ==ឯកសារយោង== <references/> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [https://web.archive.org/web/20120905061135/http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/DevelopmentLinks/development-links.htm Development Studies Internet Resources] * [http://www.studying-development.org/ Studying Development – International Development Studies course directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702003021/http://www.studying-development.org/ |date=2011-07-02 }} {{Social sciences}} {{DEFAULTSORT:Development Studies}} n6ba0se5j2xgs3on8heopst16tnvcde 0 26148 336818 336777 2026-06-21T10:23:05Z Jen0011 51633 336818 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីតាំងអាស្រមឬរូបសំណាក់ == * លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល ផ្លូវជាតិលេខ៤ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវឡើងទៅគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ​ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ល្អាងភ្នំក្រពះនាគ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំ១៥០០ ស្រុកវាលវែង​ ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំខ្វាវ ​ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ កំពង់សោម * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវល្បឿនលឿន ក្រុងព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ​ កំពង់សិលា ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តកែវផុស ស្រុកស្ទឹងហាវ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តទួលកែវ ស្រុកព្រៃនប់ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកែប * លោកយាយម៉ៅ មាត់ទន្លេ រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំព្រះធាតុ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំដងរ៉ែក * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រែកចង្ក្រានលើ ខេត្ត​ព្រៃវែង​ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឈើកាច់ ខេត្តព្រៃវែង * លោកយាយម៉ៅ វត្តកោះកុក ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ] * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] 7zdbzjo7e7o836nqlv50lqy9jb2butp 0 35394 336809 331037 2026-06-20T14:41:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336809 wikitext text/x-wiki ក្រុមជំនុំ (អង់គ្លេស: Church) ជាមនុស្សទាំងឡាយណាដែលត្រូេវបានត្រាស់ហៅដោយព្រះគ្រីស្ទ និងត្រូេវបានត្រាស់ហៅឲ្យមកឯព្រះគ្រីស្ទ ដើម្បីឲ្យបានរួមប្រកបជាមួយនឹងសេចក្ដីសង្គ្រោះរបស់ព្រះអង្គ។ នៅក្នុងគំនិតរបស់ពួកយូដា ក្រុមជំនុំគឺជាសហធម្មាចារី ឬក្រុមមនុស្សដែលប្រមូលផ្ដុំគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំ។ [[ឯកសារ:Hortus_Deliciarum,_Das_Gebäude_der_Kirche_mit_den_Gläubigen.JPG|រូបភាពតូច|ការបង្ហាញនៅមជ្ឈឹមសម័យ ស្ដីអំពីក្រុមជំនុំ ពី the [[Hortus deliciarum]] of [[Herrad of Landsberg]] (សតវត្សទី១២)]] ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានគឺជាពាក្យមួយដែលត្រូវបានប្រើជាទូទៅដោយនិកាយប្រូតេស្តង់ និងក្រុមផ្សេងទៀត សំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សទាំងមូលដែលកាន់សាសនាគ្រីស្ទ។ នៅក្នុងការយល់ឃើញនេះ «ក្រមជំនុំគ្រីស្ទាន» មិនសំដៅទៅលើនិកាយគ្រីស្ទានជាក់លាក់ណាមួយឡើយ គឺសំដៅទៅលើរូកាយរបស់ពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>The four traditional notes of the Christian Church [http://www.google.com/search?num=100&hl=en&lr=&client=firefox-a&hs=D4c&rls=com.google%3Aen-US%3Aofficial&tbs=bks%3A1&q=traditional+notes+of+the+church%3A+unity%2C+holiness%2C+catholicity%2C+and+apostolicity.+&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= Google Link]</ref> មានការបកប្រែជាច្រើនជាភាសាអង់គ្លេស នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ជាទូទៅប្រើពាក្យ "church" ជាការបកប្រែពាក្យ "ἐκκλησία" (ដែលត្រូវបានសរសេរជាអក្សរផ្សេងទៀតគឺ "''ecclesia''") ត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងអត្ថបទដើមជាភាសាក្រិក ដែលជាទូទៅពាក្យនេះមានន័យថា "អង្គប្រជុំ"។<ref>[http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.14:1:160.lsj Liddell and Scott:ἐκκλησία]</ref> ពាក្យនេះឃើញប្រើនៅក្នុង២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរម៉ាថាយ ២៤ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរកិច្ចការ ៥៨ខក្នុងសំបុត្ររបស់ប៉ូល ២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរហេព្រើរ ១ខក្នុងសំបុត្រយ៉ាកុប ៣ខក្នុង៣យ៉ូហាន និង១៩ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរវិវរណៈ។<ref>{{cite web|url=http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|title=Ekklesia: A Word Study|publisher=Acu.edu|date=|accessdate=3 September 2013|archivedate=3 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903214339/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ពាក្យ ἐκκλησία ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សហគមក្នុងតំបន់ ព្រមទាំងសំដៅទៅលើពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>McKim, Donald K., ''Westminster Dictionary of Theological Terms'', Westminster John Knox Press, 1996</ref> == ដើមកំណើតក្រុមជំនុំ == ពាក្យក្រិក ''[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G1577 ekklēsia]'', ន័យត្រង់គឺ "ហៅឲ្យមកជួយ" ឬ "ហៅឲ្យមកធ្វើអ្វីមួយ" ហើយជាធម្មតាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សដែលត្រូវបានហៅមកឲ្យរួបរួមគ្នា ដើម្បីបំពេញមុខងារមួយចំនួន ជាពិសេសបណ្ដាលជននៅទីក្រុង ដូចមាននិយាយក្នុងកិច្ចការ ១៩:៣២-៤១ ជាពាក្យក្នុងព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មី សំដៅទៅលើក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន (ទាំងក្រុមក្នុងតំបន់ ឬរូបកាយរបស់ពួកអ្នកដែលមានជំនឿ)។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ពាក្យ "church" មកពីភាសាអង់គ្លេសសម័យដើម ''cirice'', ដែលមានប្រភពមកពីភាសាអាឡឺម៉ង់ខាងលិច ''*kirika'', ហើយមកពីពាក្យក្រិក {{lang|grc|κυριακή}} ''kuriakē'', មានន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់"។ ពាក្យ ''Kuriakē'' (ពាក្យកាត់របស់ {{lang|grc|κυριακὴ οἰκία}} ''kuriakē oikia)'' ដែលសំដៅលើ "ក្រុមជំនុំ" មានន័ថា "ដំណាក់របស់ព្រះអម្ចាស់" ឬ {{lang|grc|ἐκκλησία κυριακή}} ''ekklēsia kuriakē'' មានន័យថា "ក្រុមជំនុំរបស់ព្រះអម្ចាស់"។<ref name="etymonline">{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=O.E. ''cirice'' "church," from W.Gmc. *''kirika'', from Gk. ''kyriake'' (''oikia'') "Lord's (house)," from ''kyrios'' "ruler, lord."}}</ref> ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានជាច្រើនជួនកាលត្រូវបានហៅថា {{lang|grc|κυριακόν}} ''kuriakon'' (មាន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់") នៅក្នុងភាសាក្រិក តាំងពីសតវត្សទី៤។<ref>{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=Gk. ''kyriakon'' (adj.) "of the Lord" was used of houses of [[Christian worship]] since c. 300, especially in the East, though it was less common in this sense than ''ekklesia'' or ''basilike''.}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រុមជំនុំ == ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានមានដើមកំណើតក្នុងពួកយូដាកាត់រ៉ូម ក្នុងសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានគេឃើក្នុងបទបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូវអ្នកណាសារ៉ែត ដែលព្រះអង្គបានប្រមូលក្រុមសាវ័កមុនដំបូង។ ក្រោយមកពួកសាវ័កទាំងនោះត្រូេវបានគេស្គាល់ថាជា "គ្រីស្ទាន"; យោងតាមបទគម្ពី ព្រះយេស៊ូវបានបង្គាប់ពួកគេឲ្យផ្សាយដំណឹងល្អទៅទូទាំងពិភពលោក។ ចំពោះគ្រីស្ទានភាគច្រើន ថ្ងៃសម្រាកនៃបុណ្យថ្ងៃទី៥០ (ជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលកើតឡើងក្រោយពិព្រះយេស៊ូវយាងឡើងទៅស្ថានសួគ៌) តំណាងឲ្យកំណើតនៃក្រុមជំនុំ <ref>{{cite web|author=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Pentecost {{!}} Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Pentecost-Christianity|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Religions - Christianity: Pentecost|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/pentecost.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=7z7zojoOo94C&pg=PA90|title=Salvation is from the Jews (John 4:22): Saving Grace in Judaism and Messianic Hope in Christianity|last1=Milavec|first1=Aaron|date=2007|publisher=Liturgical Press|accessdate=4 November 2016|isbn=9780814659892|page=90|language=en}}</ref> និងការយាងចុះមកនៃព្រះវិញ្ញាណដ៏វិសុទ្ធលើពួកសាវ័កដែលព្រះយេស៊ូវបានត្រាស់ហៅ។<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/15614b.htm "Pentecost (Whitsunday)"]. ''[[Catholic Encyclopedia]]''. Accessed on 4 November 2016.</ref> ភាពដឹកនាំនៃក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានបានចាប់ផ្ដើមដោយពួកសាវ័ក។<ref name="Church as an Istitution">"Church as an Institution", ''Dictionary of the History of Ideas'', University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }}</ref><ref>''An Overview of Christian History'', Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More [http://catholic-resources.org/Bible/History-Christian.htm]</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកសុសសាយបន្តិចម្ដងៗទូទាំងចក្រភពរ៉ូម និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដោយទទួលបាននូវការសម្រេចបានយ៉ាងច្រើន ដូចជានៅយេរូសាឡិម អាន់ទីយ៉ូក និងអ៊ីដេសសា។<ref>{{CathEncy|wstitle=Acts of the Apostles}}</ref><ref>Donald H. Frew, ''Harran: Last Refuge of Classical Paganism'' Colorado State University Pueblo [http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194242/http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref>''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html]</ref>។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានគេបៀតបៀនជាខ្លាំង។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានអាជ្ញាធរយូដាថ្កោលទោសថាជាក្រុមខុសឆ្គង (ពួកយូដាដែលបដិសេធព្រះយេស៊ូវ)។<ref>Sophie Lunn-Rockliffe, ''Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution'', Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml]</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកចំរើនបន្តិចម្ដងៗ រហូតបានក្លាយជាក្រុមស្របច្បាប់ ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានលើកកម្ពស់ដោយអធិរាជ[[Constantine the Great|Constantine]] និង [[Theodosius I]] ក្នុងសតវត្សទី៤។ <ref>Michael DiMaio, Jr., Robert Frakes, ''Constantius II (337-361 A.D.)'', De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and their Families [http://www.roman-emperors.org/constaii.htm]</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE">Michael Hines, ''Constantine and the Christian State'', Church History for the Masses [http://www.christianchronicler.com/history1/constantine.html]</ref><ref name="Louvel PA 517-518">François Louvel, "Naissance d'un vocabulaire chrétien" in ''Les Pères Apostoliques'' (Paris, Cerf, 2006{{ISBN|978-2-204-06872-7}}), pp. 517-518</ref><ref name="VTB">[[Xavier Léon-Dufour]] (editor), ''Vocabulaire de théologie biblique'' (Paris, Cerf, 1981{{ISBN|2-204-01720-5}}), pp. 323-335.</ref><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>{{bibleverse||Matthew|16:18|ESV}}</ref><ref>{{bibleverse||Matthew|18:17|ESV}}</ref><ref name="100 mots clés">Julienne Côté, ''Cent mots-clés de la théologie de Paul'' ({{ISBN|2-204-06446-7}}), pp. 157ff</ref><ref name="VTB" /><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>http://www.earlychristianwritings.com/text/ignatius-smyrnaeans-longer.html</ref><ref name="TheodosiusDecree">{{cite web|title=Theodosian Code XVI.i.2|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|work=Medieval Sourcebook: Banning of Other Religions|first=Paul|last=Halsall|date=June 1997|publisher=Fordham University|accessdate=2006-11-23|archivedate=2007-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070227120555/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{CathEncy|wstitle=Priscillianism|first=Patrick|last=Healy}}</ref> <ref>[[Ramsay MacMullen]], ''Christianity and Paganism in the Fourth to Eighth Centuries'', Yale University Press, September 23, 1997</ref><ref>''Christianity Missions and monasticism'', Encyclopædia Britannica Online [http://www.britannica.com/eb/article-67441/Christianity]</ref><ref>Deno Geanakoplos, ''A short history of the ecumenical patriarchate of Constantinople'', Archons of the Ecumenical Patriarch, retrieved May 20, 2007 [http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608070750/http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp |date=2018-06-08 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=MSN Encarta: Orthodox Church, retrieved May 12, 2007|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}}</ref><ref>Arias of Study: Western Art, Department of Art History, University of Wisconsin, retrieved May 17, 2007 [http://www.uwm.edu/Dept/ArtHistory/areas_study.html]</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY">''CHRISTIANITY IN HISTORY'', Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>{{Cite web |url=http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |title=''The Byzantine Empire'', byzantinos.com |access-date=2017-08-01 |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928042403/http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |url-status=dead }}</ref><ref>''BYZANTINE ICONOCLASM AND POLITICAL EARTHQUAKE OF ARAB CONQUESTS – AN EMOTIONAL ‘GUST’'', This Century's Review, retrieved May 24, 2007 [http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201172357/http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html |date=2020-12-01 }}</ref><ref>''The History of the Copts'', California Academy of Sciences {{cite web|url=http://www.calacademy.org/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|title=Archived copy|accessdate=2007-10-28|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013191715/http://calacademy.org:80/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|archivedate=2007-10-13|df=}}, retrieved May 24, 2007</ref><ref>''History of the Maronite Patriarchate'', Opus Libani, retrieved May 24, 2007 [http://www.opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194405/http://opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>[[orthodoxwiki:Church_of_Russia#Autocephalous_Russian_Church|Autocephalous Russian Church]]</ref><ref>Aristeides Papadakis, John Meyendorff , ''The Christian East and the Rise of the Papacy: The Church 1071-1453 A.D.'', St. Vladimir's Seminary Press, August 1994,{{ISBN|0-88141-057-8}},{{ISBN|978-0-88141-057-0}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-67632/Christianity ''Christianity and world religions'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-208310 ''South America:Religion'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>''Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents'', Adherents.com [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2010-01-29 }}</ref><ref>[http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html ''Lumen gentium''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906031754/http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|date=September 6, 2014}}, 8</ref><ref>In [https://books.google.com/books?id=j8-GHiYUSX8C&printsec=frontcover&dq=Dulles+catholicity#v=onepage&q=&f=false The Catholicity of the Church], p. 132, [[Avery Dulles]] noted that this document avoided explicitly calling the Church the "Roman" Catholic Church, replacing this term with the equivalent "which is governed by the successor of Peter and by the Bishops in communion with him" and giving in a footnote a reference to two earlier documents in which the word "Roman" is used explicitly.</ref><ref>Catholic Book of Prayers, Pg. 236, Large-Print Edition; Nihil Obstat and Impramatur. 2005 copyright. Catholic Book Publishing Corp., New Jersey.</ref><ref name="responses">[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine on the Church] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813100622/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|date=August 13, 2013}}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE" /><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-259978/Saint-Paul-the-Apostle "Paul, the Apostle: The body of Christ", ''Encyclopædia Britannica'']</ref><ref>Karl Adam, The Spirit of Catholicism, Eternal Word Television Network, retrieved May 24, 2007 [http://www.ewtn.com/library/THEOLOGY/SPIRCATH.HTM#07]</ref><ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9064970/communion-of-saints communion of saints]", Encyclopædia Britannica.</ref><ref name="Bartelby65">''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07.[http://www.bartelby.com/65/ap/apostSuc.html]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |title=Successors of the Apostles |access-date=2017-08-01 |archivedate=2009-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090523061801/http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |url-status=dead }}</ref><ref name="Bartelby65" /><ref>''Nicene Creed'', The Seven Ecumenical Councils, Christian Classics Ethereal Library [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.vii.iii.html]</ref><ref>[http://www.ccel.org/creeds/apostles.creed.html ''Apostle's Creed'', Christian Classics Ethereal Library]</ref><ref>Kenneth D. Whitehead, Four Marks of the Church, EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2351864 Tufts University: Perseus Digital Library: A Greek-English Lexicon]</ref> <ref>[http://www.vatican.va/archive/compendium_ccc/documents/archive_2005_compendium-ccc_en.html#I%20Believe%20in%20the%20Holy%20Spirit Compendium of the Catechism of the Catholic Church, 162]</ref><ref>Note that it does '''not''' say, "''Only through this Church can one obtain salvation''"—it says, "''Only through this Church can one obtain the '''fullness''' of the '''means''' of salvation''", i.e., all the "helps" individual believers need to nurture, protect, cultivate, and grow to fruitful maturity the gift of salvation that has been given to them. —''see'' {{bibleverse||Matthew|25:13-30|ESV}}, {{bibleverse||John|15:4-8|ESV}}, {{bibleverse||Acts|2:42|ESV}}, {{bibleverse||Romans|12:4-8|ESV}}, {{bibleverse|1|Corinthians|1:10|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:7|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:20-21|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:25-28|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:12|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:26-33|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|2:19-22|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:14|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|4:4-16|ESV}}, {{bibleverse||Philippians|2:12-15|ESV}}, {{bibleverse||Colossians|2:18-19|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|6:4-12|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|10:25|ESV}}, {{bibleverse||Heb.|13:17|ESV}}, {{bibleverse|1|Peter|2:2-3|ESV}}, {{bibleverse|2|Peter|3:9-18|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:22-27|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|21:6-8|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|22:14-15|ESV}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |title=What is the Orthodox Church? |access-date=2017-08-01 |archivedate=2008-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915123829/http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |url-status=dead }}</ref><ref>"The expression ''sister Churches'' in the proper sense, as attested by the common Tradition of East and West, may only be used for those ecclesial communities that have preserved a valid [[Apostolic succession|Episcopate]] and [[Eucharist]]" ([http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html Note on the expression "sister Churches")] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401153744/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html|date=April 1, 2015}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goarch.org/en/archdiocese/|title=The Greek (Eastern) Orthodox Church in America|accessdate=2007-08-01|author=Robert G. Stephanopoulos|work=www.goarch.org|publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America|archivedate=2007-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804130121/http://www.goarch.org/en/archdiocese/|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Leonardo_da_Vinci_(1452-1519)_-_The_Last_Supper_(1495-1498).jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|ពិធីលៀងព្រះអម្ចាស់ មានព្រះយេស៊ូវ និងសាវ័កទាំង១២របស់ព្រះអង្គ គូរដោយ [[Leonardo da Vinci]]។ ]] === ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ === [[ឯកសារ:AugsburgConfessionArticle7OftheChurch.jpg|រូបភាពតូច|"... ក្រុមជំនុំដ៏វិសុទ្ធមួយ នឹងនៅស្ថិតស្ថេរជារៀងរហូត។ ក្រុមជំនុំគឺជាក្រុមវិសុទ្ធជន ដែលត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងត្រឹមត្រូវដោយព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះ ហើយមានពិធីសាសនាដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ" – ពាក្យអះអាងរបស់ Augsburg<ref>See [http://www.bookofconcord.org/augsburgconfession.php#article7 Augsburg Confession, Article 7, Of the Church]</ref>]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ប្រូតេស្តង់ជាច្រើនជឿថាក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន មានចរិតលក្ខណៈពីរយ៉ាងដែលត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងជាក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ។ នៅក្នុងទស្សនៈបែបនេះ ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ មានមនុស្សទាំងអស់ពីគ្រប់សម័យកាល និងពីគ្រប់ទីកន្លែង ដែលមនុស្សទាំងនោះបានរួមជីវិតជាមួយព្រះគ្រីស្ទតាមរយៈការកើតជាថ្មី និងតាមរយៈសេចក្ដីសង្គ្រោះ ហើយជាអ្នកដែលនឹងរួមអស់កល្បជានិច្ចជាមួយព្រះគ្រីស្ទក្នុងជីវិតដ៏អស់កល្បជានិច្ច។ ជាសាកល ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញគឺសំដៅទៅលើរូបកាយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ របស់ពួកអ្នកដែលព្រះបានជ្រើសរើស ផ្ទុយពីក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ដែលសំដៅទៅលើស្ថាប័នណាមួយដែលប្រកាសដំណឹងល្អ និងបម្រើពិធីសាសនាផ្សេងៗ។ សមាជិកគ្រប់គ្នារបស់ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញត្រូវបានចាត់ទុកថាបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ ខណៈដែលក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានអ្នកខ្លះបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ និងអ្នកខ្លះទៀតមិនបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះទេ។<ref>{{Cite book|title=A History of Christian Thought: Volume 2 (From Augustine to the eve of the Reformation)|author=Justo L. Gonzalez|date=1970–1975|publisher=Abingdon Press}}</ref><ref>[http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/non-orthodox_ch7.pdf Patrick Barnes, The Non-Orthodox: The Orthodox Teaching on Christians Outside of the Church]</ref> ក្នុងទស្សនៈដូចគ្នានេះដែរ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានពួកអ្នកដែលចូលរួមប្រកាសជំនឿ និងប្រមូលគ្នាដើម្បីស្គាល់ និងបម្រើព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទដែលជាក្បាលនៃក្រុមជំនុំ។ ក្រុមជំនុំបែបនេះ មានទូទាំងសាកលលោកក្នុងពួកអ្នកដែលគិតថាខ្លួនជាគ្រីស្ទាន ហើយមានក្នុងតំបន់ផងដែរ គឺក្នុងទីកន្លែងជាក់លាក់មួយ ដែលពួកអ្នកជឿជាច្រើនប្រមូលគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះ។ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ អាចសំដៅទៅលើសមាគមមួយនៃក្រុមជំនុំជាក់លាក់ជាច្រើនពីតំបន់ផ្សេងៗ ដែលរួមគ្នាក្រោមធម្មនុញមួយ និងគោលការណ៍គ្រប់គ្រងដែលគេបានកំណត់។ ក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ជាធម្មតាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកកាន់ការិយាល័យ ដែលមានងារជាអ្នកបម្រើ គ្រូគង្វាល គ្រូបង្រៀន ចាស់ទុំ និងជាអ្នកដឹកនាំ។ <ref>[https://books.google.com/books?id=e-uBWoO-e7oC Vladimir Lossky, The mystical theology of the Eastern Church] (St Vladimir's Seminary Press, 1976{{ISBN|0-913836-31-1}}) p. 186</ref><ref>[http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html Mystici corporis Christi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317235459/http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html|date=March 17, 2009}}</ref><ref>[http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513071628/http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm |date=2018-05-13 }}[[John Hardon]]<span>, Definition of the Catholic Church</span></ref><ref>Heribert Mühlen, ''Una Mystica Persona'', München, 1967, p. 51</ref><ref>Pius XII, ''Mystici corporis Christi'', 63</ref><ref>S Tromp, ''Caput influit sensum et motum'', Gregorianum, 1958, pp. 353-366</ref><ref>[http://www.vor.org/truth/1689/1689bc26.html 1689 London Baptist Confession]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |title=Savoy Declaration |access-date=2017-08-01 |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326030506/http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.lcms.org/doctrine/doctrinalposition A Brief Statement of the Doctrinal Position of the Missouri Synod]</ref><ref name="Walls2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNq6BwAAQBAJ|title=Missionary Movement in Christian History: Studies in the Transmission of Faith|author=Andrew F. Walls|first=|date=1996|publisher=Orbis Books|year=|isbn=978-1-60833-106-2|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|title=Shifting Southward: Global Christianity Since 1945|first=Dana L.|last=Robert|pages=50-58|journal=International Bulletin of Missionary Research|date=April 2000|volume=24|issue=2}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b-hUWm88QGkC|title=The Next Christendom: The Coming of Global Christianity|last=Jenkins|first=Philip|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=9780199767465|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|title=Christianity as a World Religion|date=2008|publisher=Continuum|location=London|page=2|author-last1=Kim|author-first1=Sebastian|author-last2=Kim|author-first2=Kirsteen}}</ref><ref name="Hanciles2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|author=Jehu Hanciles|publisher=Orbis Books|year=2008|isbn=978-1-60833-103-1}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist|colwidth=30em}} == បញ្ជីឈ្មោះសៀវភៅ == * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Christianity in History'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }} * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Church as an Institution'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }} * ''Christianity and the Roman Empire'', Ancient History Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_01.shtml] * ''Orthodox Church'', MSN Encarta, retrieved May 10, 2007{{cite encyclopedia|title=Orthodox Church - MSN Encarta|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}} * Catechism of the Catholic Church [http://www.vatican.va/archive/catechism/p123a9p3.htm] * Mark Gstohl, Theological Perspectives of the Reformation, ''The Magisterial Reformation'', retrieved May 10, 2007 [http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726210702/http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial |date=2013-07-26 }} * J. Faber, ''The Catholicity of the Belgic Confession'', Spindle Works, The Canadian Reformed Magazine 18 (Sept. 20-27, Oct. 4-11, 18, Nov. 1, 8, 1969)-[http://spindleworks.com/library/faber/008_theca.htm] * Boise State University: History of the Crusades: ''The Fourth Crusade''[http://crusades.boisestate.edu/4th] * United States Conference of Catholic Bishops: ARTICLE 9 "I BELIEVE IN THE HOLY CATHOLIC CHURCH": 830-831 [http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080717072513/http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm |date=2008-07-17 }}: Provides Catholic interpretations of the term ''catholic'' * Kenneth D. Whitehead, ''Four Marks of the Church'', EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm] * {{CathEncy|wstitle=Unity (as a Mark of the Church)}} * ''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-05.[http://www.bartleby.com/65/ap/apostSuc.html] * Gerd Ludemann, ''Heretics: The Other Side of Early Christianity'', Westminster John Knox Press, 1st American ed edition (August 1996),{{ISBN|0-664-22085-1}},{{ISBN|978-0-664-22085-3}} * ''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html] * Bannerman, James, ''The Church of Christ: A treatise on the nature, powers, ordinances, discipline and government of the Christian Church', Still Waters Revival Books, Edmonton, Reprint Edition May 1991, First Edition 1869.'' * Grudem, Wayne, ''Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine'', Inter-Varsity Press, Leicester, England, 1994. * Kuiper, R.B., ''The Glorious Body of Christ'', The Banner of Truth Trust, Edinburgh, 1967 * Mannion, Gerard and Mudge, Lewis (eds.), ''The Routledge Companion to the Christian Church'', 2007 j6fgkppj6a19baxlgfl7hv431xebs6u 0 37581 336811 324906 2026-06-20T17:41:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336811 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group | group = '''ខ្មែរចិន'''<br />'''柬埔寨華人''' | image = Khmerhokkienwedding.JPG | caption = ជនជាតិ​ចិន​ខ្មែរ​ក្នុង​ពិធី​មង្គលការ​នៅ​ខេត្ត​កំពង់ធំ | population = ៣៤៣,៨៥៥–៧០០,០០០<ref>{{Cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title = Cambodia - the Chinese}}</ref><ref name="MOP2014">{{cite web|url=http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf|title=Cambodia Socio-Economic Survey 2013|publisher=National Institute of Statistics, Ministry of Planning, Government of Cambodia|pages=12|date=July 2014|access-date=2015-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113144749/http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf|archive-date=2016-11-13|url-status=dead|archivedate=2016-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113144749/http://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20CSES%202013.pdf}}</ref> | popplace = [[ក្រុងភ្នំពេញ]], [[ក្រុងព្រះសីហនុ]], [[ខេត្តក្រចេះ]], [[ក្រុងកំពង់ធំ]], [[ក្រុងបាត់ដំបង]], [[ខេត្តកំពត]] | rels = [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន]] [[សាសនាតាវ]] [[មហាយាន]]​ [[ថេរវាទ]]<ref name="Willmott38">Willmott (1967), p. 38-9</ref> | langs = [[ភាសាខ្មែរ]] [[កុកងឺ]]​ [[ភាសាហុកគាន]] [[ភាសាហាក់កា]] [[ចិនកាតាំង]] | related = [[ជនជាតិចិនហាន់]] }} '''ជនជាតិខ្មែរកាត់ចិន''' ឬ'''ដើមកំណើតចិន''' ឬអាចហៅសាមញ្ញៗថា '''ខ្មែរចិន''' គឺជាជនជាតិខ្មែរដែលមានដើមកំណើត ឬជីនដូនជីតាជា[[ជនជាតិចិន]]។ ទំនាក់ទំនងជាមួយជនជាតិចិន មនុស្សដូចជាបេសកជនពាណិជ្ជករអ្នកធ្វើដំណើរនិងអ្នកការទូតដែលជាទៀងទាត់បានទៅទស្សនាឥណ្ឌូចិនមានវត្តមានចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការ​ចាប់ផ្ដើម នៃសម័យកាលទូទៅ។<ref>{{Cite book|title=A Short History of China and Southeast Asia: Tribute, Trade and Influence|author=Martin Stuart-Fox|authorlink=Martin Stuart-Fox|publisher=Allen & Unwin|year=2003|page=29}}</ref><ref>{{Cite book|title=Early Civilizations of Southeast Asia|author=Dougald JW O′Reilly|publisher=Altamira Press|year=2007|page=194}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.de/books?id=8NJ3BgAAQBAJ&pg=PA45&lpg=PA45&dq=funan+warfare&source=bl&ots=5OQY_gjAi3&sig=aowo-QGswWgGkKaXMasFTmWxQbg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjc7q_3r9XYAhUNb1AKHR0EAOIQ6AEIKTAA#v=onepage&q=funan%20warfare&f=false|title=Singapore and the Silk Road of the Sea|author=John N. Miksic|date=|publisher=Google Books|accessdate=January 13, 2018}}</ref> ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកំណត់ត្រាដំបូងបំផុតនៃសហគមន៍ជនជាតិចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមាននៅសតវត្សទី 13។<ref name="harris2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rs4IBAAAQBAJ&pg=PT23|title=A Record of Cambodia|author=Zhou Daguan|publisher=University of Washington Press|accessdate=March 10, 2018|year=2007|isbn=978-9749511244|translator=Peter Harris}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃប្រវត្តិសាស្រ្តការតាំងទីលំនៅសតវត្សរ៍មនុស្ស ជាមួយនឹងគណនីចំរុះចិននិងខ្មែរចម្រុះសម្រាប់ផ្នែកមួយចំនួនធំចំនួនប្រជាជន។ប្រជាជនកម្ពុជាជនជាតិចិនក៏ដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងវិស័យធុរកិច្ចនៅកម្ពុជានិងគ្របដណ្តប់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref name="atimes12">{{Cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EI16Ae03.html |title=China-Cambodia: More than just friends? |access-date=2018-07-13 |archivedate=2016-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822070723/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EI16Ae03.html |url-status=dead }}</ref><ref name="atimes12" /><ref name="The China Beat2">{{cite web|author=The China Beat|url=http://www.thechinabeat.org/?p=188|title=The China Beat · Chinese in Cambodia|publisher=Thechinabeat.org|date=2008-07-31|accessdate=2012-05-16}}</ref><ref name="Cambodia - The Chinese2">{{cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title=Cambodia - The Chinese|publisher=Countrystudies.us|date=|accessdate=2012-05-16}}</ref> លើសពីនេះទៀត ប្រជាជនខ្មែរចិនមានវត្តមានច្រើននៅក្នុងឆាកនយោបាយនយោបាយនៅប្រទេសកម្ពុជាដោយមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់ និងឥស្សរជននយោបាយជាច្រើនរូបជាប់សាច់ឈាម ឬមានខ្សែស្រឡាយចិន។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref name="atimes12" /><ref name="infzm12">{{Cite web |url=http://www.infzm.com/content/trs/raw/42950 |title=华人在柬埔寨几度沉浮 |access-date=2018-07-13 |archivedate=2017-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804022819/http://www.infzm.com/content/trs/raw/42950 |url-status=dead }}</ref><ref name="atimes222">{{Cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/II01Ae01.html |title=The rise and rise of a Cambodian capitalist |access-date=2018-07-13 |archivedate=2007-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070904150337/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/II01Ae01.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74, 78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> == ប្រវត្តិ == === សហគមន៍បានផ្ទៀងផ្ទាត់ដំបូង === កំណត់ត្រាដំបូងបំផុតនៃការទូទាត់របស់ចិនបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សទី 13 ។ បញ្ជូនយាន [[Zhou Daguan]] បានមកលេងប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1296 ហើយបានបង្កើតកំណត់ត្រាលម្អិតនិងទូលំទូលាយរបស់គាត់អំពីប្រទេសកម្ពុជាដែលគាត់បានលើកឡើងពីវត្តមានរបស់ប្រជាជនចិននៅអង្គរ។<ref>Willmott (1967), p. 4</ref> អ្នកនេសាទព័រទុយហ្គាល់បានកត់សម្គាល់វត្តមាននៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិចិននៅភ្នំពេញនៅដើមសតវត្សទី 17 ។<ref>Willmott (1967), p. 5</ref>ក្នុងពេលជាមួយគ្នាលោកលឹមខាញ់ដែលជាជនជាតិចិនបានធ្វើការសង្កេតមើលស្រដៀងគ្នានេះដែរក្នុងអំឡុងពេលស្នាក់នៅប្រទេសកម្ពុជារបស់លោកនៅពេលធ្វើការជួញដូរនិងធ្វើការវាយឆ្មាប់តាមសមុទ្រ។<ref name="Xu2005-102">Xu and Shen (2005), p. 10</ref> មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការដួលរលំ [[Ming dynasty]] នៅឆ្នាំ 1644 កងទ័ពចិនស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជារបស់[[Mac Cuu]] និងដួងង៉ាញឌីញបានលើកទឹកចិត្តជនភៀសខ្លួនយ៉ាងច្រើនពីខេត្តហ្វូជាននិងក្វាងដុងដើម្បីតាំងទីលំនៅ [[Indochina]].<ref name="Willmott62">Willmott (1967), p. 6</ref><ref>{{cite web|author=Jean-Michel Filippi|url=http://www.phnompenhpost.com/special-reports/history-chinese-cambodia|title=A history of the Chinese in Cambodia|date=8 February 2013|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post|archivedate=24 កញ្ញា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924130957/http://www.phnompenhpost.com/special-reports/history-chinese-cambodia|url-status=dead}}</ref> ជនអន្តោប្រវេសន៍ភាគច្រើនគឺជាបុរសដែលបានរៀបការជាមួយស្ត្រីខ្មែរក្នុងស្រុក។ ជាទូទៅកូនចៅរបស់ពួកគេបានរួមរស់ដោយរលូនទៅក្នុងសហគមន៍មូលដ្ឋានដំណើរការសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមហើយត្រូវបានសម្គាល់ដោយផ្ទាល់ថាជាប្រជាជនកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយទំនៀមទម្លាប់ក៏ត្រូវបាននាំចូលផងដែរដូចជាការអនុវត្តលើកំពូលសិប្បករចិនដែលត្រូវបានអនុវត្តរហូតដល់សតវត្សទី 18 ។<ref>Nyíri, Savelʹev (2002), p. 256</ref><ref name="harris2" /> === ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង (1867–1950) === ជនជាតិបារាំងដំបូងបានណែនាំច្បាប់មួយនៅឆ្នាំ 1873 ដែលបានចាត់ថ្នាក់ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនថាជា "ជនបរទេសនៅអាស៊ី" និងប្រធានបទត្រូវបានគេដាក់ពន្ធលើនិវាសនជន។ ព្រះបាទនរោត្តមបានណែនាំពីកំណែទម្រង់នីតិប្បញ្ញត្តិនៅឆ្នាំ1884ដែលតម្រូវឱ្យជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនបង់ពន្ធជនស៊ីវិលខ្ពស់ប៉ុន្តែមិនមានការរឹតបន្តឹងតាមច្បាប់សម្រាប់ជនអន្តោប្រវេសន៍ដើម្បីទទួលយកសញ្ជាតិកម្ពុជាឡើយ។<ref>Willmott (1967), p. 69-70</ref> នៅឆ្នាំ 1891 បារាំងបានណែនាំច្បាប់ដែលបានណែនាំជាលើកដំបូងដោយ[[Gia Long]]នៅកូសាំងស៊ីនដែលហៅថា "Bang" នៅក្នុងភាសាចិន។ សមាគមចំនួន 5ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយតំបន់ជាក់លាក់នៃប្រភពដើមដូនតារបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិន; កាតាំង, ហុកកៀន, ហៃណាន, ទាជីវនិងហាកា។ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនត្រូវបានគេតម្រូវឱ្យចុះឈ្មោះជាមួយសមាគមរបស់ពួកគេដើម្បីតាំងលំនៅនៅកម្ពុជា។ សមាគមនីមួយៗត្រូវបានដឹកនាំដោយប្រធានដែលជាប់ឆ្នោតម្នាក់ដែលនឹងទទួលខុសត្រូវក្នុងការរក្សាច្បាប់ការបញ្ជាទិញនិងកាតព្វកិច្ចប្រមូលពន្ធពីជនរួមជាតិរបស់ពួកគេ។<ref name="Nyiri2572">Nyíri, Savelʹev (2002), p. 257</ref><ref>Willmott (1967), p. 71</ref> === បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យ === ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងភាសាបារាំងរបស់សហគមន៍ជនជាតិចិនត្រូវបានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ 1958 ។ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ 1960 កិច្ចការសហគមន៍ចិនត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងហោចណាស់ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញដោយគណៈកម្មាធិការមន្ទីរពេទ្យចិនដែលជាអង្គការមួយដែលបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់មូលនិធិនិងគ្រប់គ្រងមន្ទីរពេទ្យដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង។ មុននេះសម្រាប់សហគមន៍ចិន។ គណៈកម្មាធិនេះគឺជាសមាគមធំបំផុតនៃឈ្មួញចិននៅក្នុងប្រទេសហើយវាត្រូវបានទាមទារដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់អង្គការដើម្បីរួមបញ្ចូលនៅលើក្រុមប្រឹក្សាភិបាលដប់ប្រាំសមាជិករបស់ខ្លួនប្រាំមួយនាក់មកពីក្រុម Teochew, បីមកពី Cantonese ពីរពី Hokkien ពីរមកពី Hakka និងពីរនាក់មកពីហៃណាន។ គណៈវិនិច្ឆ័យមន្ទីរពេទ្យនេះបានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដែលទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍ចិន។ ក្រុមប្រឹក្សាសាលារៀនក្នុងស្រុករបស់ចិននៅក្នុងទីក្រុងតូចៗជាច្រើនបានបម្រើការងារស្រដៀងគ្នា។ នេះគឺជាចំណុចខ្ពស់មួយទាក់ទងនឹងសិទ្ធិរបស់ជនជាតិភាគតិចចិន។ ឯករាជ្យភាពកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1953 បានឃើញការថយចុះនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេដោយអាជ្ញាធររដ្ឋនិងស្វ័យភាពដែលមានស្រាប់ពីមុនត្រូវបានលុបចោលដោយរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសមាគមឯកជនជាច្រើនដែលមានវប្បធម៌ការគោរពអាជីវកម្មនិងទាក់ទងទៅនឹងការអប់រំត្រូវបានបន្តដោយសហគមន៍ជនជាតិចិននិងសមាគមត្រកូលខ្លួនឯងពីព្រោះសហគមន៍ទាំងនេះនៅតែមានអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយយ៉ាងសំខាន់។ អារម្មណ៍និងគោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងចិនបានលេចចេញជាបន្តបន្ទាប់ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ 1970 ដែលបានឃើញការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលនិយមនិយមដែលចាត់ទុកថាជាប្រទេសគំរាមកំហែងដ៏គ្រោះថ្នាក់ហើយជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជាគឺជាជួរទី 5 ដែលអាចធ្វើទៅបាន។{{citation needed|date=January 2013}} ឆ្នាំ 1970 គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃការបង្ក្រាបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររបស់ជនជាតិភាគតិចចិននៅកម្ពុជាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្ស។ វាគឺបន្ទាប់ពីចំណុចនេះអាជ្ញាធរកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមបង្ខំបិទចិនសាលារៀននិងកាសែតដែលតម្រូវឱ្យចិនយកលិខិតសម្គាល់អត្តសញ្ញាណពិសេសដាក់ពន្ធពិសេសលើចិននិងឈានទៅរកការបដិសេធសិទ្ធិពលរដ្ឋកម្ពុជា។{{citation needed|date=January 2013}} ខណៈពេលដែលរបបខ្មែរក្រហមហាក់ដូចជាមានគោលនយោបាយជនជាតិដើមភាគតិច "ទ្រាំទ្រ" ដំបូងគេនៅតែបន្តរើសអើងជនជាតិចិននៅពេលដែលវាបានបញ្ចប់។ការកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា។{{citation needed|date=January 2013}} ការបន្តការរើសអើងទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយឥឡូវនេះសំរាកនៅថ្នាក់រៀនមិនមែនជាមូលដ្ឋានជាតិទេ។ ចាប់តាំងពីភាគច្រើននៃជនជាតិចិនទីក្រុងត្រូវបានគេជួញដូរពួកគេត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "មូលធននិយម" ដោយរបបបដិវត្ត។{{citation needed|date=January 2013}}ខណៈដែលគ្មានភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់ថាជនជាតិចិនត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅជាពិសេសក្នុងការបោសសំអាតរបស់ខ្មែរក្រហមនោះទេ។{{citation needed|date=January 2013}} ចំនួនប្រជាជនរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាប្រហែលជាត្រូវបានកាត់បន្ថយពាក់កណ្តាលក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមប្រជាជនកម្ពុជារបស់ពួកគេប្រហែលជាត្រូវបានកាត់បន្ថយពាក់កណ្តាលក្នុងរយៈពេល 4 ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម។{{citation needed|date=January 2013}}វាហាក់ដូចជាមានចំនួនកើនឡើងនៃព្រឹត្តិការណ៍ប្រឆាំងចិននៅមុនពេលការលុកលុយរបស់វៀតណាមដែលបានបញ្ចប់របបប៉ុលពត។{{citation needed|date=January 2013}} ការបង្កើតឡើងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាបន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ 1979 មិនមានភាពវិជ្ជមានទាំងស្រុងចំពោះជនជាតិភាគតិចចិនឡើយ។ មួយផ្នែកដោយសារតែភាពតានតឹងរវាងចិននិងវៀតណាមអាជ្ញាធរថ្មីបានអនុម័តវិធានការរឹតត្បិតប្រឆាំងនឹងសមាជិកដែលនៅសេសសល់នៃជនជាតិភាគតិចចិនរួមទាំងការហាមឃាត់ពួកគេមិនឱ្យត្រឡប់ទៅរកទីប្រជុំជនវិញ។{{citation needed|date=January 2013}}នៅឆ្នាំ 1971 រដ្ឋាភិបាលបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការបង្កើតស្ថាប័នថ្មីមួយដែលជាសមាគមសហព័ន្ធចិនកម្ពុជាដែលជាអង្គការដំបូងគេដែលទទួលយកជនជាតិចិនទាំងអស់។ យោងតាមលក្ខន្តិកៈរបស់ខ្លួនសហព័ន្ធនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជួយដល់ជនជាតិចិននៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌វប្បធម៌សាធារណៈនិងវិស័យសុខាភិបាលដើម្បីគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហគមន៍ចិននៅភ្នំពេញនិងកន្លែងផ្សេងទៀតនិងដើម្បីលើកកម្ពស់ទំនាក់ទំនងមិត្តភាពរវាងប្រជាជនចិននិងចិន។ ប្រជាជនកម្ពុជានិងចិន។ ជាមួយនឹងការដឹកនាំដែលអាចត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងរួមបញ្ចូលមេដឹកនាំដែលទទួលស្គាល់ក្នុងសហគមន៍ជនជាតិចិនសហព័ន្ធត្រូវបានគេជឿថាទំនងជាបន្តនិន្នាការនេះដែលបានបង្ហាញតាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ដើម្បីឆ្លងកាត់ភាពស្មោះត្រង់របស់ក្រុមគ្រាមភាសានៅក្នុងទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃកម្មវិធីសង្គមនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ។<p>ជាទូទៅទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិចិននិងជនជាតិខ្មែរគឺជារឿងល្អ។ មានការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្លះហើយចំនួនប្រជាជនភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺជាផ្នែកមួយនៃចិន - ខ្មែរដែលត្រូវបានសមាហរណកម្មយ៉ាងងាយស្រួលក្នុងសហគមន៍ជនជាតិចិនឬខ្មែរ។ Willmott សន្មត់ថាពួកឥស្សរជនចិន - ខ្មែរគ្របដណ្ដប់លើពាណិជ្ជកម្មនៅកម្ពុជាតាំងពីពេលឯករាជ្យបានចូលដល់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។</p> === ក្រោមរបបខ្មែរក្រហម === <p>ការកាន់កាប់របស់ខ្មែរក្រហមគឺមហន្តរាយខ្លាំងណាស់សម្រាប់សហគមន៍ចិនដោយសារមូលហេតុជាច្រើន។ នៅពេលដែលខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ទីប្រជុំជនមួយពួកគេភ្លាមៗបានបង្អាក់ទីផ្សារក្នុងស្រុក។ យោងតាមលោកវីលថូតការរំខាននេះបានលុបបំបាត់ពាណិជ្ជកម្មលក់រាយហើយ«ឈ្មួញ (ចិនស្ទើរតែទាំងអស់) មិនមានអ្វីប្លែកពីថ្នាក់ទីក្រុងទេ»។<ref>Nyíri, Savelʹev (2002), p. 265</ref></p>ជនជាតិចិនបន្ថែមលើជីវភាពរស់នៅរបស់ពួកគេដែលត្រូវបានលុបបំបាត់ទាំងស្រុងក៏ត្រូវរងទុក្ខដោយសារថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ ពួកគេភាគច្រើនជាឈ្មួញក្នុងក្រុងដែលមានការអប់រំល្អហើយជាលក្ខណៈរបស់ប្រជាជនដែលខ្មែរក្រហមស្អប់។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ជនភៀសខ្លួនជនជាតិចិនបានរាយការណ៍ថាពួកគេបានរួមចំណែកយ៉ាងឃោរឃៅដូចគ្នានឹងប្រជាជនកម្ពុជានៅតាមទីក្រុងក្នុងរបបខ្មែរក្រហមដែរប៉ុន្តែពួកគេមិនត្រូវបានគេរើសអើងជាក្រុមជនជាតិភាគតិចរហូតដល់ការលុកលុយរបស់វៀតណាមដោយសារតែការគាំទ្ររបស់ក។ ជ។ ប។ សមាជិកជាន់ខ្ពស់ភាគច្រើននៃពួកខ្មែរក្រហមគឺពួកគេមានដើមកំណើតចិនខ្លះដូចជានួនជាអៀងសារីខៀវសំផនកាងកិចអ៊ីវសឺនសេនតាម៉ុកនិងសូម្បីតែប៉ុលពត។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>សម្តេចនរោត្តមសីហនុបានមើលឃើញការគូសបញ្ជាក់និងការបង្ក្រាបអាជីវកម្មចិននិងអត្តសញ្ញាណជាតិថាជាតិនិយមបានលេចឡើងហើយជនជាតិចិនត្រូវបានគេយល់ថាគំរាមកំហែងដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជា។ ក្នុងអំឡុងរបបផ្សេងៗរវាងឆ្នាំ 1970 និងឆ្នាំ 1990 សហគ្រាសចិននិងវប្បធម៌ត្រូវបានហាមឃាត់ទាំងស្រុងហើយបានបំផ្លាញហើយជនជាតិចិនជាច្រើនបានស្លាប់ឬរត់ចេញពីប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–72|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/survival-cambodias-ethnic-minorities|title=THE SURVIVAL OF CAMBODIA'S ETHNIC MINORITIES|date=September 1, 1990|author=Ben Kiernan|publisher=Cultural Survival|accessdate=March 10, 2018}}</ref> === ក្រោម PRK / SOC === === ធ្វើតាម Vietnamese invasion of Cambodia និងការដួលរលំ Democratic Kampuchea,ការគាំទ្រថ្មី-Hanoi People's Republic of Kampucheaរបបបានលើកខ្លះច្បាប់សង្កត់សង្កិនបានដាក់លើជនជាតិចិនដោយរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម។ កាសែតចិនត្រូវបានអនុញ្ញាតហើយការហាមឃាត់និយាយភាសាចិននៅផ្ទះត្រូវបានលើក។<ref>{{cite book|title=Language Policy, Culture, and Identity in Asian Contexts|author1=Amy B. M. Tsui|author2=James W. Tollefson|publisher=[[Lawrence Erlbaum Associates]]|year=2006|isbn=0-8058-5693-5|pages=110–5}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយការរឹតបន្តឹងផ្នែកខ្លះនិងចំនួននៃការសង្ស័យនៅតែមានសម្រាប់ pro-Sovietរបបស។ ប។ ក។ បានប្រមាថមើលងាយការគាំទ្ររបស់ចិនចំពោះពួកទ័ពព្រៃខ្មែរក្រហមដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវាដែលឥឡូវត្រូវបានដាក់ឈ្មោះជាថ្មី "National Army of Democratic Kampuchea" (NADK). អ្នកសង្កេតការណ៍នៅពេលនោះជឿថាជំហរប្រឆាំងចិនរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននិងមន្ត្រីរបស់ខ្លួននៅភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យសហគមន៍ចិនដូចគ្នានឹងខ្មែរក្រហមអាចនឹងងើបឡើងវិញក្នុងពេលឆាប់ៗខាងមុខនេះ។ === លក្ខខណ្ឌសម្រាប់ជនជាតិចិនទោះជាយ៉ាងណាបានប្រសើរឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្រោម SOC ដែលជាអ្នកតំណាងអន្តរកាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1989 ។ ការដាក់កំហិតដែលបានដាក់លើពួកគេដោយអតីតស។ ប។ ក។ បានបាត់ខ្លួនបន្តិចម្តង ៗ ។ រដ្ឋកម្ពុជាបានអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិចិនគោរពតាមប្រពៃណីសាសនាពិសេសរបស់ពួកគេហើយសាលារៀនភាសាចិនត្រូវបានគេបើកឡើងវិញ។ នៅឆ្នាំ 1991 ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់ SOC ពិធីចូលឆ្នាំចិនត្រូវបានប្រារព្ធជាផ្លូវការនៅកម្ពុជាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1975 ។<ref>{{Cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/Part4.htm |title=Judy Ledgerwood, ''Cambodian Recent History and Contemporary Society;'' 1989-1993 State of Cambodia |access-date=2018-07-13 |archivedate=2017-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114044630/http://www.seasite.niu.edu/khmer/Ledgerwood/Part4.htm |url-status=dead }}</ref> === ឆ្នាំសម័យទំនើប === ចំណាំពិសេសគឺតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិននៅក្នុងប្រទេសដែលលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកជំនួញចិន - ខ្មែរដើម្បីស្ថាបនាឡើងវិញពីអាជីវកម្មរបស់ពួកគេដែលធ្លាប់បានបង្ក្រាបដោយខ្មែរក្រហម។ សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាសម័យទំនើបពឹងផ្អែកខ្លាំងលើក្រុមហ៊ុនចិន - ខ្មែរដែលគ្រប់គ្រងភាគហ៊ុនធំនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសហើយការគាំទ្ររបស់ពួកគេត្រូវបានពង្រឹងដោយវត្តមានដ៏ធំនៃសមាជិកសភាដែលមានពូជពង្សចិនយ៉ាងតិចបំផុត។<ref name="infzm12" /><ref name="atimes222" /> ការសិក្សាភាសាចិនកំពុងកើនឡើងនៅរាជធានីភ្នំពេញដោយមានប្រធានបទថ្មីនេះបានបន្ថែមទៅកម្មវិធីសិក្សាថ្នាក់ជាតិនៅកម្រិតសាកលវិទ្យាល័យ។ ជនជាតិខ្មែរជាច្រើនដែលមានដើមកំណើតចិនបានរៀនភាសាចិនសម្រាប់ការងារនិងមូលហេតុអាជីវកម្មដោយសារតែវិនិយោគិនចិនដីគោកជាច្រើនកំពុងវិនិយោគទុននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា។<ref name="The China Beat2" /> ជំហររបស់ជនជាតិភាគតិចចិនបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសចិនហើយចិនហាក់ដូចជាទទួលបានផលចំណេញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីមុន ៗ ។ ដោយសារមូលហេតុជាច្រើនរួមទាំងការរីកចម្រើននៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចរវាងប្រទេសចិននិងកម្ពុជានិងការវិនិយោគដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមហ៊ុនចិនសហគមន៍ចិនបានមើលឃើញនូវចំនួនកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2000 ។ មានការរីកចម្រើនដ៏ធំធេងនៅក្នុងសាលាភាសាចិនដែលជារឿយៗត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលចិនតាមរយៈការឧបត្ថម្ភនិងក្នុងការផលិតសៀវភៅសិក្សា (ជាភាសាចិន) ដែលបញ្ចូលប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជានិងសិក្ខាសាលាសម្រាប់គ្រូ។ សព្វថ្ងៃនេះប្រហែលជាជិត 100 សាលារៀនដូចជានៅឆ្នាំ 2007 ។ សាលារៀនឯកជនមួយក្នុងចំណោមសាលាឯកជនទាំងនេះអះអាងថាជាសាលាចិនដែលធំជាងគេនៅក្រៅប្រទេសនៅលើពិភពលោកដោយមាននិស្សិតប្រមាណ 10.000 នាក់។ សារព័ត៌មានភាសាចិនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងប្រទេសបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1993 ហើយការផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍របស់រដ្ឋបានរួមបញ្ចូលផ្នែកព័ត៌មាននៅក្នុងប្រទេសចិនបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1998 ។ គ្រប់គណបក្សនយោបាយសំខាន់ ៗ នៅកម្ពុជាឥឡូវនេះហាក់ដូចជាមានការយល់ព្រមចំពោះឥទ្ធិពលរបស់ជនជាតិភាគតិចចិន។ ការបោះផ្សាយសម្ភារៈឃោសនាជាភាសាចិននៅក្នុងការបោះឆ្នោតចុងក្រោយ។ ខណៈដែលជនជាតិភាគតិចនេះប្រឈមមុខនឹងការរើសអើងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងររហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ 1980 វាហាក់ដូចជារយៈពេលនោះបានបញ្ចប់ហើយថាពួកគេលែងក្លាយទៅជាជនរងគ្រោះដោយអាជ្ញាធររដ្ឋហើយត្រូវបានអនុញ្ញាតិអោយមានការរីកចំរើនក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្តេចហ៊ុនសែន។<ref name="Minority2">{{cite web|url=http://www.minorityrights.org/3288/cambodia/chinese.html|title=World Directory of Minorities and Indigenous People|publisher=Minority Rights Group International|accessdate=2011-12-02|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203102234/http://www.minorityrights.org/3288/cambodia/chinese.html|archivedate=2011-12-03|df=}}</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == យោងតាមស្ថិតិពីក្រសួងផែនការដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប្រជាជនប្រហែល 15,000 នាក់ឬ 0.1% ចេញពីប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសចិនចំនួន 15 លាននាក់ត្រូវបានកំណត់ថាជាជនជាតិចិនក្នុងឆ្នាំ 2013 ។មួយឆ្នាំក្រោយមកសមាគមចិននៅភ្នំពេញបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជនកម្ពុជាប្រហែល 700.000 នាក់មានយ៉ាងហោចណាស់បុព្វបុរសចិនខ្លះ។<ref name="MoeunPPPost2">{{cite web|author=Moeun Nhean|url=http://www.phnompenhpost.com/special-reports/chinese-new-year-family-food-and-prosperity-year-ahead|title=Chinese New Year: family, food and prosperity for the year ahead|date=28 January 2014|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post|archivedate=29 តុលា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029160108/http://www.phnompenhpost.com/special-reports/chinese-new-year-family-food-and-prosperity-year-ahead|url-status=dead}}</ref> ការធ្វើជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ 1962 បានបង្ហាញថាជនជាតិកម្ពុជាចំនួន 163.000 នាក់ត្រូវបានចុះឈ្មោះជាជនជាតិចិនដែលស្មើនឹង 3 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេស។ក្រុម [[Khmer Rouge Tribunal|ECCC]]បានកត់សម្គាល់ថាបន្ទាប់មក-[[Norodom Sihanouk|Prince Sihanouk]] បានប៉ាន់ស្មានថាប្រជាជនចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមានចំនួនពី 300.000 នាក់ទៅ 435.000 នាក់នៅឆ្នាំ 1965 ខណៈដែល CIA បានប៉ាន់ស្មានថាមានជនជាតិចិនប្រហែល 444.000 នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ 1975 ។<ref>{{cite web|url=http://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/D140_1_1_Public_Redacted_EN.PDF|title=Khmer Rouge Victims in Cambodia, 197501979 – A critical assessment of major estimates|publisher=Extraordinary courts in the Chambers of Cambodia|pages=47–49|id=00385243|date=10 August 2009|accessdate=2015-01-16|archivedate=2021-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323213215/https://www.eccc.gov.kh/sites/default/files/documents/courtdoc/D140_1_1_Public_Redacted_EN.PDF|url-status=dead}}</ref> ការសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យមួយដែលធ្វើឡើងដោយ William Willmott ក្នុងឆ្នាំ 1961 បានរកឃើញថាមានជនជាតិចិន 425.000 នាក់នៅកម្ពុជាដែលមានប្រហែល 7,4% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅពេលនោះ។<ref name="Willmott162">Willmott (1967), p. 16</ref>លោក Willmott បានកត់សម្គាល់ថាមានទំនោរសម្រាប់ជនជាតិចិនមួយចំនួនដែលបាន កាន់កាប់សញ្ជាតិខ្មែរឬកូនចៅចិនដែលបានចូលរួមក្នុងសង្គមខ្មែរតាមរយៈការរួមរស់គ្នាដែលត្រូវបានកំណត់ថាជាខ្មែរនៅក្នុងការធ្វើជំរឿនរបស់រដ្ឋាភិបាល។<ref>Willmott (1967), p. 110</ref>ក្នុងអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ 1960 និងដើមទសវត្សឆ្នាំ 1970 ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណជា 425.000 នាក់តំណាងឱ្យជនជាតិភាគតិចច្រើនបំផុតនៅកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចំនួននេះបានធ្លាក់ចុះដល់ត្រឹមតែ 61.400 នាក់នៅត្រឹមឆ្នាំ 1984 ។ ការថយចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សនេះត្រូវបានគេសន្មតថាជាមូលដ្ឋាននៃមូលធនដូចជាសង្រ្គាមភាពអសកម្មសេដ្ឋកិច្ច។[[Khmer Rouge]] សម័យនិងបន្តបន្ទាប់ [[emigration]].<ref name="stud22">{{cite web|url=http://countrystudies.us/cambodia/45.htm|title=The Chinese|date=|author=|publisher=Country Studies|accessdate=March 10, 2018}}</ref> ការធ្វើជំរឿនជាផ្លូវការរវាងឆ្នាំ 2004 និង 2008 បានកត់ត្រាថាប្រជាជនចិនមានចំនួន 0,3% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅតាមទីក្រុងនិងភាគច្រើនប្រមូលផ្តុំនៅទីក្រុងភ្នំពេញខណៈដែលប្រជាជនចិនបានប្រែប្រួលចន្លោះពី 0,0% ទៅ 0,1% នៃប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសក្នុងចន្លោះឆ្នាំ 2004 និង 2013 ។ ការសិក្សារបស់ Willmott ទៅលើជនជាតិចិននៅក្នុងទីក្រុងនិងជនបទក្នុងឆ្នាំ 1963 បានកត់ត្រាថា 59% នៃប្រជាជនចិនរស់នៅក្នុងទីក្រុងនិង 41% រស់នៅតាមជនបទ។ រាជធានីភ្នំពេញមានប្រជាពលរដ្ឋចិន 135.000 នាក់ស្មើនឹង 33,5% នៃប្រជាជនសរុបរបស់ទីក្រុង។ <ref name="Willmott162" /> == ប្រភពដើម == [[ឯកសារ:Chinese_Cambodian_kids.jpg|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A:Chinese_Cambodian_kids.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|Cambodian-Chinese children in Phnom Penh]] === Teochew === ប្រជាជន [[Teochew people|Teochew]] គឺជាក្រុមតូចជាងគេបំផុតរបស់ចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងមានប្រជាជនប្រហែល 77% នៃប្រជាជនចិន។ ជនជាតិភាគតិចប្រហែល 85% នៃជនជាតិភាគតិចនៅកម្ពុជាបានមកពីខេត្ត [[Jieyang]] នឹង [[Shantou]] នៃ [[Guangdong]] ខេត្តនៅប្រទេសចិន។ កំណត់ត្រាដំបូងបង្អស់របស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ទាជឈុវតាំងពីសតវត្សរ៍ទី 16 នៅពេលមានអ្នកបះបោរមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ចោរសមុទ្រចិនលឹមខៀងបានតាំងទីលំនៅនៅកម្ពុជា។<ref name="Xu2005-102" /> មិនសំខាន់នៃអន្តោប្រវេសន៍ចិនពី[[Chaoshan]] តំបន់បានកើតឡើងរហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ 1860 ហើយពួកតាកូយ៍បានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងចំនួនតិចតួចនៅផ្នែកក្រោយនៃសតវត្សទី 19 ។<ref>Xu and Shen (2005), p. 13</ref> ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ខ្នាតធំបានកើតឡើងនៅទសវត្សឆ្នាំ 1920 និង 1930 ហើយពួកទាជីវបានបង្កើតខ្លួនឯងជាក្រុមអនុប្រធានចិនដែលលេចធ្លោបន្ទាប់មក។ ប្រមាណជា 48% នៃជនជាតិភាគតិចរស់នៅក្នុងតំបន់ជនបទហើយពួកគេមានប្រហែល 90% នៃប្រជាជនចិននៅជនបទ។កុលសម្ព័ន្ធ Teochews គឺជាក្រុមតូចជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលមានប្រជាជនចិនចំនួន 100.000 នាក់ក្នុងចំណោម 135.000 នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ 1962 មកពីក្រុមតូចនេះ។<ref name="Willmott1042">Willmott (1967), p. 104 – Table A: Chinese Urban Population in Cambodia by province and language group</ref> ជាទូទៅនៅតំបន់ជនបទនៃប្រទេសតែងតែរកស៊ីជាអ្នកលក់ដូរភូមិអ្នកចងការប្រាក់ឥណទានជនបទអ្នកជំនួញស្រូវអង្ករឬកសិករបន្លែ។ នៅទីក្រុងភ្នំពេញនិងនៅតាមទីប្រជុំជនតូចៗពួកតាណូយ៍ជាទូទៅត្រូវបាននាំចូលនិងនាំចេញ [[Entrepot]]អ្នកជួញដូរឱសថការីឬអ្នកជួញដូរផ្លូវ។<ref name="Willmott182">Willmott (1967), p. 18</ref> === កាតាំង === កាតាំងត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា "ចិន-កាតាំង" ជាភាសាខ្មែរ។ពួកគេបានបង្កើតជាអនុក្រុមចិនដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាចាប់ពីសតវត្សទី 17 រហូតដល់ដើមសតវត្សទី 20 ។<ref>Willmott (1967), p. 7</ref> រស់នៅយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងទីក្រុង។ ប្រហែល 40% នៃខាទុយសានត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅរាជធានីភ្នំពេញ,<ref name="Willmott182" /> ខណៈពេលដែលភាគច្រើននៃសំណល់ត្រូវបានរកឃើញ [[Battambang]], [[Kampong Cham City|Kampong Cham]], [[Kampong Chhnang (city)|Kampong Chhnang]] នៃ [[Kratié (town)|Kratie]]ដែលជាកន្លែងដែលពួកគេបង្កើតយ៉ាងហោចណាស់ 30% នៃប្រជាជនចិន។<ref name="Willmott1042" /> ប្រហែល 55% នៃភាសាកាតាំងបានមកពីអាណាខេត្ត [[Dongguan]], [[Guangzhou]] នៃ [[Foshan]] ក្នុង [[Guangdong]].<ref>Willmott (1967), p. 20</ref> នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ 1880 និងឆ្នាំ 1890 ក្រុមអ្នកអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យរបស់ចិនបានបង្កើតកិច្ចសន្យាសាងសង់ពីរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបារាំងដើម្បីបង្កើតផ្ទះចម្លាក់ឥដ្ឋនិងស៊ីម៉ង់នៅក្នុងកម្មវិធីនៃការជួសជុលទីក្រុងដើម្បីធ្វើទំនើបកម្មទីក្រុងភ្នំពេញ។<ref>Muller (2006), p. 65</ref> កានទុយសានដែលមានប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើននៅមុនពេលការចល័តទាជីវបានចាប់ផ្តើមនៅចុងឆ្នាំ 1930 បានរស់នៅភាគច្រើននៅក្នុងទីក្រុង។ ជាទូទៅពួកខេនជីនបានចូលរួមក្នុងវិស័យដឹកជញ្ជូននិងជំនាញសាងសង់ដែលមានជំនាញជាជាងមេកានិចឬជាងឈើ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === ហៃណាន === ច្រើនជាង 80 ភាគរយនៃ [[Hainanese people]] បានរកឃើញប្រភពដើមរបស់ពួកគេ [[Wenchang]] ស្រុក។ មនុស្សមកពី [[Hainan]]តាំងទីលំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីដើមសតវត្សទី 18 [[Mạc Cửu]],ដែលបានបង្កើតឡើងនូវការតាំងទីលំនៅធ្វើពាណិជ្ជកម្មមួយដែលបានកើតឡើងនៅសម័យទំនើប [[Ha Tien]], [[Kampot province]] នឹង [[Sihanoukville (city)|Sihanoukville]].<ref name="Willmott62" /> អ្នកតាំងលំនៅដំបូងហៃណានបានចាប់ផ្តើមជាឈ្មួញកណ្តាលប៉ុន្តែបានប្រែក្លាយទៅជាការជួញដូរម្រេចនៅចុងសតវត្សទី 18 ។ ពួកគេបានបង្កើតចំការម្រេចនៅកំពតហើយបានក្លាយជាអនុក្រុមចិនដែលគ្របដណ្ដប់នៅក្នុងខេត្ដនោះ។ សហគមន៍ហៃណានតូចៗក៏ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរ [[Sisophon]]នៃ [[Sre Ambel]]។ នៅទសវត្សឆ្នាំ 1950 ហៃណានជាច្រើននឹងផ្លាស់មកទីក្រុងភ្នំពេញដែលនៅចុងឆ្នាំ 1960 ពួកគេបានផ្តាច់មុខអាជីវកម្មសណ្ឋាគារនិងភោជនីយដ្ឋានទាំងមូល។<ref name="stud22" /> ហៃណាននៃប្រវត្តិសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ចសង្គមដែលមានភាពទន់ខ្សោយជាងមុនបានដំណើរការហាងលក់ដូរនិងហាងលក់ទំនិញ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === ហុកកៀន === {{Main article|Cambodian Hokkien}}[[Hokkien people|Hokkien]]ក្រុមតូចត្រូវបានគេជឿជាក់ថាជាក្រុមតូចដំបូងរបស់ចិនដែលតាំងលំនៅនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃ ហុកកៀន តាមដានដូនតារបស់ពួកគេត្រឡប់ទៅ [[Quanzhou]] នៃ​ [[Xiamen]]អាណាខេត្តនៅភាគខាងត្បូង [[Fujian]] ខេត្ត។ ហុកឃីនស៍បានតាំងលំនៅជាចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញនិងខេត្តបាត់ដំបងហើយគ្រួសារខ្មែរជាច្រើននៅខេត្តបាត់ដំបងបានអះអាងថាមានដើមកំណើតចិនហុកកៀនឆ្ងាយ។ សហគមន៍ហុកកិនចូលរួមពាក់ព័ន្ធនឹងការដឹកជញ្ជូនទំនិញនាំចេញនាំចេញនិងក្នុងវិស័យធនាគារ។<ref>Willmott (1967), p. 25-6</ref> ពួកគេក៏មានភាគច្រើននៃជនជាតិចិនដែលមានបំផុតនៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Different Chinese Groups in Cambodia|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> === Hakka === អំពី 65% នៃ [[Hakka Chinese|Hakka]]ដានឫសរបស់ពួកគេត្រលប់ទៅ [[Meizhou]] នៃ [[Heyuan]] ខេត្តនៅក្វាងទុង។ ប្រហែល 70% នៃហាកាសត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញដែលជាកន្លែងដែលពួកគេមានវិជ្ជាជីវៈលេចធ្លោនៅក្នុងវិស័យ [[Traditional Chinese Medicine]]និងការផលិតសម្លៀកបំពាក់។ ហាកាសក៏ត្រូវបានរកឃើញផងដែរ [[Takeo province]], [[Stung Treng]] នៃ [[Rattanakiri]] ដែលមានកសិករបន្លែនិងកម្មករដាំកៅស៊ូ។ សហគមន៍ហាក់កានៅតាមបណ្តាខេត្តនានាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅប្រទេសកម្ពុជាតាមរយៈតុងកឹងនិងកូសាំងស៊ីននៅសតវត្សទី 18 និងទី 19 ។<ref>Willmott (1967), p. 23-4</ref>នៅរាជធានីភ្នំពេញអ្នកដែលទើបតែមកដល់ហត្ថាគឺពេទ្យធ្មេញដែលជាអ្នកលក់ឱសថបុរាណនិងអ្នកផលិតស្បែកជើង។<ref name="stud22" /> == ភាសា == គ្រួសារខ្មែរជាច្រើននៅប្រទេសចិនមានកូន ៗ របស់ពួកគេរៀនភាសាចិនដើម្បីបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណចិនរបស់គេថាជាភាសាចិនកុកងឺបានក្លាយជាភាសាបឋមនៃអាជីវកម្មសម្រាប់សហគមន៍ធុរកិច្ចនៅក្រៅប្រទេស។ កត្តាចំបងមួយគឺដោយសារកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនមានភាពលេចធ្លោហើយគ្រួសារអាជីវកម្មចិនជាច្រើននៅប្រទេសចិនយល់ថាម៉ាន់ដាន់ជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានប្រយោជន៍ក្នុងការចូលរួមក្នុងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មរវាងកម្ពុជានិងចិនដីគោក។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74, 82–83|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> == សាសនា == ប្រជាជនកម្ពុជាជាទូទៅជាអ្នកអនុវត្ត [[Chinese folk religion]]ដែលរួមបញ្ចូលពិធីបុណ្យដែលទាក់ទងនឹង [[Taoism]], [[Confucianism]] នៃ [[Buddhism]]។ គ្រួសារចិនភាគច្រើនថែរក្សាទីសក្ការបូជាតូចមួយដែលឧទ្ទិសដល់តួលេខតាងតាងឬប្រវត្តិសាស្រ្តយ៉ាងហោចណាស់មួយឬច្រើនហើយជម្រើសដ៏ពេញនិយមរួមមាន [[Kitchen God]], [[Guan Yu]], [[Guan Yin]], [[Mazu (goddess)|Matsu]] នៃ [[Wang Ye worship|Wang Ye]].<ref name="MoeunPPPost2" /><ref>{{cite web|author1=Chheng Sambo|author2=Ngo Menghak|url=http://www.phnompenhpost.com/lifestyle/ching-ming-holiday-draws-crowds-family-gravesites|title=Ching Ming holiday draws crowds to family gravesites|date=5 April 2010|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post}}</ref> ក្នុងឱកាសបុណ្យណូអែលដូចជា [[Chinese New Year]]ប្រជាជនកម្ពុជាចិននឹងអធិស្ឋាននៅប្រាសាទអង្គរវត្តជាបុគ្គលឬជាក្រុម។ [[Incense|Joss sticks]] និងក្រដាសក៏ដូចជាការផ្តល់ម្ហូបអាហារត្រូវបានប្រើសម្រាប់ការអធិស្ឋាន។ ក្នុងករណីមួយចំនួនដូចជាពិធីបុណ្យសពឬការទស្សន៍ទាយប្រជាជនកម្ពុជាចិននឹងទៅរកគ្រូគង្វាលវិញ្ញាណនិង [[Geomancy|geomancers]]. ជនជាតិភាគតិចតិចតួចនៃប្រជាជនកម្ពុជាចិនតាមលំដាប់ពុទ្ធសាសនាមហាយាននៃព្រះពុទ្ធសាសនា [[Chan Buddhism|Chan]] និកាយ។<ref>{{cite web|author=Leng Len|url=http://www.phnompenhpost.com/lift/day-life-chinese-temple-senior|title=A day in the life of a Chinese temple senior|date=18 January 2012|accessdate=18 January 2015|work=Phnom Penh Post}}</ref> គ្រួសារជនជាតិចិនភាគច្រើនមិនអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទហើយបញ្ជូនកូនចៅរបស់ពួកគេទៅវត្តអារាមខ្មែរលើកលែងតែកូនចៅដែលបានចូលក្នុងសង្គមខ្មែរ។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 និងឆ្នាំ 2000 មាននិន្នាការមួយក្នុងចំណោមពាណិជ្ជករសូត្រខ្មែរ - ចិនដែលបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអ្នកជំនួញចិនដើម្បីកែប្រែវប្បធម៌និងសាសនាចិនឡើងវិញ។ ពួកគេរក្សាទីសក្ការបូជារបស់ចិននៅក្នុងផ្ទះនិងហាងរបស់ពួកគេហើយបានពន្យល់ថាការអនុម័តការអនុវត្តបែបនេះគឺចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយពាណិជ្ជករចិនដីគោកនិងក្រៅប្រទេស។<ref>{{cite web|author1=Heidi Dahles|author2=John ter Horst|url=http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/52894/83445_1.pdf?sequence=1|title=INSTITUTIONALISING CHINESENESS: LEGACIES OF CHINESE COMMERCIAL HEGEMONY IN THE CAMBODIAN SILK INDUSTRY|accessdate=18 January 2015|work=Griffith Research Online - Griffith University|archivedate=18 មករា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150118153418/http://www98.griffith.edu.au/dspace/bitstream/handle/10072/52894/83445_1.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> == ពាណិជ្ជកម្មនិងឧស្សាហកម្ម == {{Main|Bamboo network|Economy of Cambodia}}[[ឯកសា|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%|រូបភាពតូច|[[Phnom-Penh]] continues to be Cambodia's major financial district and business networking hub for Chinese Cambodian businessmen. The city is now teeming with thousands of prospering Chinese businesses with the Phnom Penh Chinese community controlling most of the city's retail enterprises.<ref>{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=37}}</ref><ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=199}}</ref>]]ដូចតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគច្រើនជនជាតិចិនគ្រប់គ្រង់ពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជានៅគ្រប់កម្រិតនៃសង្គម។<ref>{{Cite paper|last=Chua|first=Amy L.|date=January 1, 1998|title=Markets, Democracy, and Ethnicity: Toward A New Paradigm For Law and Development|url=http://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&context=fss_papers|journal=The Yale Law Journal|volume=108|pages=21–22|accessdate=កក្កដា 13, 2018|archive-date=មេសា 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428090207/https://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&context=fss_papers|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite paper|last=E. Willmott|first=William|year=2009|orig-year=2009|title=The Chinese in Cambodia|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/aa.1968.70.6.02a00510/pdf|journal=American Anthropologist|publisher=Wiley|publication-date=October 28, 2009|volume=70|issue=6|pages=1215}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=37}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> ជនជាតិចិនដែលមានជំនាញជឿនលឿនបានគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=37}}</ref>ជនជាតិភាគតិចចិនមានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងលើពួកគេជនជាតិដើមភាគតិចខ្មែរ សមភាគីភាគច្ើននិងដើរតួយា៉ាងសំខាន់ក្នុងការរក្សាបាននូវភាពរស់រានមានជីវិតនិងវិបុលភាពស្ដ្ឋកិច្ចរបស់ប្ទ្ស។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0385721868|pages=37}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគមន៍ជនជាតិចិនគឺជាផ្នែកមួយសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនិងមានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សហគមន៍នេះគ្របដណ្តប់លើវិស័យជំនួញកម្ពុជាទាំងស្រុងនិងមានភាពរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចទាក់ទងនឹងសមភាគីខ្មែរដើមរបស់ពួកគេ។ ជាមួយនឹងភាពលេចធ្លោសេដ្ឋកិច្ចដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ខ្លួនពួកចិនស្ទើរតែក្លាយទៅជាវរជនទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រទេសទាំងមូល។<ref>{{Cite book|url=http://muse.jhu.edu/article/494075|title=Cross-Currents: East Asian History and Culture Review|last=Verver|first=Michiel|publisher=University of Hawaii Free Press|year=2012|pages=291–322}}</ref> នៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធនេះកម្ពុជាជាសង្គមពហុវចនៈដែលកន្លែងរបស់ខ្លួននៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចគឺពឹងផ្អែកលើប្រវត្តិជនជាតិ។ លើសពីនេះទៀតជនជាតិចិន "មិនត្រឹមតែបង្កើតសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចទេពួកគេថែមទាំងបង្កើតជាថ្នាក់សេដ្ឋកិច្ចមួយគឺថ្នាក់កណ្តាលនិងថ្នាក់ខ្ពស់ខាងពាណិជ្ជកម្មដែលផ្ទុយគ្នាទៅនឹង ជនជាតិខ្មែរដើមកំណើតជនជាតិដើមភាគតិចក្រីក្រដែលធ្វើការនិងជាអ្នកក្រដែលមានទំនៀមទំលាប់ ពាណិជ្ជកម្ម។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសកម្ពុជានៅសម័យនគរអាណានិគមមុនបារាំងដែលអ្នកជំនួញចិនតែងតែថែរក្សាអតិថិជនទំនាក់ទំនងជាមួយរាជានិយមខ្មែរ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>លោកវីលៀមវីលមម៉ូតដែលជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ Sinologist នៅសាកលវិទ្យាល័យ British Columbia បានប៉ាន់ស្មានថា 90ភាគរយនៃជនជាតិចិននៅកម្ពុជាបានចូលរួមនៅក្នុងពាណិជ្ជកម្មនៅឆ្នាំ 1963 ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=64}}</ref>ដោយដើរតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រទេសចិនការគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ទាំងស្រុងនៃពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជានិងផ្នែកដ៏សំខាន់នៃការផលិតរួមទាំងកិនស្រូវនិងវិស័យដឹកជញ្ជូន។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=10}}</ref>សព្វថ្ងៃនេះប្រមាណ 60 ភាគរយគឺជាអ្នករស់នៅតាមទីប្រជុំជនដែលចូលរួមក្នុងជំនួញខណៈដែលប្រជាជននៅតាមជនបទដែលនៅសល់ធ្វើជាអ្នកលក់ដូរនិងអ្នកកែច្នៃនៃផលិតផលម្ហូបអាហារ<p class="rellink<nowiki> </nowiki>relarticle mainarticle">(ដូចជាស្រូវស្ករត្នោតផ្លែឈើនិងត្រី) និងអ្នកចងការប្រាក់។<ref name="stud22" /><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67–75|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> នៅទូទាំងទីក្រុងកម្ពុជាប្រជាជនចិនគ្របដណ្តប់លើវិស័យជាច្រើនដូចជាការលក់រាយការបដិសណ្ឋារកិច្ចការនាំចេញ នាំចូលពន្លឺការកែច្នៃម្ហូបអាហារភេសជ្ជៈហាងបោះពុម្ពនិងម៉ាស៊ីន។<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of the Chinese overseas|last=Pan|first=Lynn|publisher=Harvard University Press|year=1998|page=146}}</ref> លើសពីនេះទៀតអ្នកមានបំផុតនៃប្រទេសកម្ពុជាស្ទើរតែទាំងអស់មានដើមកំណើតចិន។<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of the Chinese overseas|last=Pan|first=Lynn|publisher=Harvard University Press|year=1998|page=146}}</ref>អ្នកជំនួញជនបទជនជាតិចិនជនបទបានបើកហាងទូទៅដែលផ្តល់ឱ្យជនជាតិភាគតិចកសិករខ្មែរដែលមានការទិញសំខាន់ៗដូចជាកសិកម្មជាដើមគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់, គ្រឿងទេសដែលបាននាំចូលពីប្រទេសចិន, សាឡាត់និងសារ៉ុង. កន្ត្រកឫស្សី, ទឹកអប់,ប្រេងកាតសម្រាប់ចង្កៀង,អាល់កុលក៏ដូចជាថ្នាំជក់។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=59}}</ref> អ្នកដែលនៅក្នុង[[Kampot Province]] និងផ្នែកខ្លះនៃ [[Koh Kong Province|Kaoh Kong]] ខេត្តដាំដុះខ្មៅម្រេចនិងផ្លែឈើ (ជាពិសេសសាវម៉ាតធូរេននិងដូង). លើសពីនេះទៅទៀតប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅជនបទក៏បានចូលរួមក្នុងការនេសាទត្រីទឹកប្រៃផងដែរ។ នៅសតវត្សរ៍ទី 19 អាណានិគមបារាំងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជីវកម្មរបស់ចិនមានការរីកចំរើនដោយសារតែអ្នកមូលធននិយមគោលនយោបាយ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=52}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>លោកវីលម៉តបានប៉ាន់ប្រមាណថាជនជាតិចិនបានគ្រប់គ្រង 92 ភាគរយនៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជានៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 20 ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>ពួកគេបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅតាមទីប្រជុំជននិងធ្វើការជាអ្នកថែទាំអ្នករកប្រាក់និងអ្នកព្យាបាលតាមបែបប្រពៃណីនៅតាមតំបន់ជនបទខណៈដែលកសិករចិនបានគ្រប់គ្រងឧស្សាហកម្មម្រេចកំពតនៅកម្ពុជា។<ref name="The China Beat2" />អ្នកចងក្រងជនជាតិចិននៅប្រទេសចិនប្រើប្រាស់អំណាចសេដ្ឋកិច្ចសន្ធឹកសន្ធាប់លើពួកកសិករជនជាតិដើមភាគតិចដែលមានដើមកំណើតខ្មែរក្រីក្រ [[usury]]នៅអត្រាការប្រាក់ 10 ទៅ 20 ភាគរយក្នុងមួយខែ។ យោងតាមការិយាល័យឥណទានអាណានិគមអូស្រ្តាលីបានឱ្យដឹងថានេះប្រហែលជាហេតុផលដែល 75% នៃកសិករនៅកម្ពុជាបានជំពាក់បំណុលគេក្នុងឆ្នាំ 1952 ។ សហគ្រិនកម្ពុជាចិនក៏ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថានឹងត្រួតត្រាការវិនិយោគឧស្សាហកម្ម 70 ភាគរយផងដែរហើយបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការជួញដូរការអភិវឌ្ឍអចលនទ្រព្យការសាងសង់ការផលិតខ្នាតតូចការស្រវឹងស្រាបដិសណ្ឋារកិច្ចភោជនីយដ្ឋានអាហាររហ័សនិងអាហារកែច្នៃ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=79–80|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=199}}</ref>ជនជាតិភាគតិចចិនក៏គ្របដណ្តប់លើឧស្សាហកម្មត្បាញសូត្រដែលមុខតំណែងពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗនៅក្នុងបណ្តាញជំនួញសូត្រកម្ពុជាត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងទាំងស្រុងនៅក្នុងដៃរបស់ជនជាតិចិន។<ref>{{Cite journal|last=Dahles|first=Heidi|last2=Horst|first2=John Ter|title=Institutionalising Chineseness: Legacies of Chinese Commercial Hegemony in the Cambodian Silk Industry|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00472336.2012.668349?scroll=top&needAccess=true&journalCode=rjoc20|journal=Journal of Contemporary Asia|volume=42|issue=2|pages=210|doi=10.1080/00472336.2012.668349|year=2012}}</ref></p>[[ឯកសា|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%|រូបភាពតូច|[[ACLEDA Bank]], the largest domestic Cambodian commercial bank in terms of total assets and clients.<ref>http://www.wap.com.kh/Detail.aspx?ArticleID=4037{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ethnic Chinese control all five major banks in Phnom-Penh.<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=58}}</ref>]]ឧស្សាហកម្មកិនស្រូវនៅកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រោមដៃរបស់ចិនហើយប្រើផ្តាច់មុខទាំងស្រុងលើការកែច្នៃអង្ករ។ នៅដើមសតវត្សទី 20 រោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវរបស់កម្ពុជាត្រូវបានគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងដោយចិនហើយទទួលខុសត្រូវចំពោះការនាំចេញស្រូវទាំងមូលរបស់ប្រទេស។ ឋានានុក្រមនៃរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវត្រូវបានបង្កើតឡើងរាប់បញ្ចូលទាំងអ្នកលក់អង្ករតូចៗនៅតាមជនបទដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងទៅនឹងរោងម៉ាស៊ីនស្រូវបែបកូឡូន។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=53–54}}</ref>អ្នកលក់ដូរជាច្រើនក៏បានលាយចំរុះនិងផ្តល់សេវាផ្សេងៗដូចជាតម្លៃប្រាក់កម្ចីនិងការលក់រាយផលិតកម្មបន្ថែមលើការជួញដូរអង្ករ។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=56}}</ref> ថ្វីបើមានចំនួនតិចជាង 1 ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៃប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយក៏ជនជាតិចិនត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថានឹងគ្រប់គ្រង 70% នៃក្រុមហ៊ុនដែលបានចុះបញ្ជីជាសាធារណៈ...[[Cambodia Securities Exchange|Cambodian stock exchange]]។<ref>{{Cite book|title=The United States, China and Southeast Asian Security: A Changing of the Guard?|last=Bert|first=Wayne|publisher=Palgrave Macmillan|year=2003|isbn=978-0333995655|pages=123}}</ref><ref>{{Cite book|title=Asian Firms: History, Institutions and Management|last=Tipton|first=Frank B.|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2008|isbn=978-1847205148|pages=277}}</ref> Of the 346 shipping firms listed in the 1963 issue of the Chinese Commercial Annual, a minimum of 267 or 78 percent were owned by Chinese Cambodians with the eight of the top ten businesses being owned by Sino-Khmers.<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref>នៅសេសសល់គឺទាំងរបស់បារាំងឬរដ្ឋប៉ុន្តែឧត្ដមសេនីយ៍សេដ្ឋកិច្ចបានជំរុញឱ្យអ្នកជំនួញជនជាតិចិនធ្វើជាអន្តរការីហិរញ្ញវត្ថុធ្វើជាភ្នាក់ងារសម្រាប់បារាំងក៏ដូចជារបស់ខ្លួនដែរ។...<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=56, 64}}</ref> លើសពីនេះទៀតការវិនិយោគរបស់ចិននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅលំដាប់ទីពីរបន្ទាប់ពីបារាំង[[Second Sino-Japanese war]].<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=52}}</ref>95 ភាគរយនៃពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងផងដែរ។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref> ក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មចំនួន 3349 ដែលបានចុះបញ្ជីដោយក្រសួងឧស្សាហកម្មនៃកម្ពុជានៅឆ្នាំ 1961 3300 រឺ 99% ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិចិនហើយនៅសល់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋឬដោយផលប្រយោជន៍បារាំង។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref>តំណាងរបស់ចិននៃក្រុមហ៊ុនរឹងមាំចំនួន 3300 គឺជា 90 ភាគរយនៃការវិនិយោគឯកជនសរុបនៅក្នុងការប្រមូលផ្តុំ។<ref>{{Cite book|title=Smoke and Fire: The Chinese in Montreal|last=Chan|first=Kwok|publisher=The Chinese University Press|year=1991|isbn=978-9622014619|pages=267}}</ref><ref>{{Cite book|title=Migration, Ethnic Relations and Chinese Business|last=Kwok|first=Bun Chan|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0415369275|pages=98}}</ref> ក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្មមានតាំងពីហាងលក់សិប្បកម្មផលិតកម្មខ្នាតតូចម្ហូបអាហារ (ទឹកកកស្ងួតទឹកសូដាឬទឹកស៊ីអ៊ីវ) និងការកែច្នៃអង្ករកិនស្រូវកិនស្រូវនិងដុតធ្យូង។<ref>{{Cite book|title=The Chinese in Cambodia|last=Willmott|first=William|publisher=UBC Press.|year=2011|location=Vancouver|pages=57}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1995 មកប្រជាជនកម្ពុជាចិនបានបង្កើតឡើងវិញដោយខ្លួនគេជាអ្នកសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមដោយគ្រប់គ្រងការដឹកជញ្ជូនទំនិញនាំចូលនិងនាំចេញទាំងមូលរបស់កម្ពុជាធនាគារពាណិជ្ជសណ្ឋាគារមាសនិងអង្ករសម្លៀកបំពាក់ឧស្សាហកម្មនិងវិស័យអចលនទ្រព្យ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref>ការកែទម្រង់ទីផ្សារក្នុងកំឡុងពាក់កណ្តាលទសវត្សឆ្នាំ 1980 បានទាក់ទាញអ្នកមានទ្រព្យសម្បតិ្តចិនដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងច្រើនដែលកំពុងស្វែងរកឱកាសធ្វើអាជីវកម្មអចលនទ្រព្យនិងពាណិជ្ជកម្មទូទៅនៅកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=Business Networks in Asia: Promises, Doubts, and Perspectives|last=Richter|first=Frank|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-1567203028|publication-date=May 30, 1999|page=199}}</ref> ជនជាតិដើមភាគតិចចិនទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតវិស័យសហគ្រាសធុនតូចនិងមធ្យមធំ ៗ ទូទាំងប្រទេសដោយបង្កើតក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មនិងផលិតភោជនីយដ្ឋាននិងហាងនានាក៏ដូចជាការបង្កើតក្រុមការងារពាណិជ្ជកម្មដែលមានទំនាក់ទំនងល្អខាងនយោបាយទាំងអស់របស់ប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=88|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការប្រើប្រាស់គំរូអាជីវកម្មបណ្តាញឬស្សីអាជីវកម្មជនជាតិភាគតិចត្រូវបានរៀបចំឡើងជាអាជីវកម្មគ្រួសារបណ្តាញដែលទុកចិត្តនិងការរៀបចំឧបត្ថម្ភដោយការិយាល័យការិយាធិបតេយ្យ។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=68|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត,យន្តការសង្គមដែលគូសបញ្ជាក់ពីគន្លងសហគ្រិនទាំងនេះភាគច្រើនទាញចេញពីទំនាក់ទំនងគ្រួសារគ្រួសារជនជាតិវប្បធម៌និងទំនាក់ទំនងអ្នកគាំទ្រដោយផ្អែកលើការទុកចិត្តផ្ទាល់ខ្លួននិងក្រៅផ្លូវការ។ ការអនុវត្តន៍អាជីវកម្មចិនខុងជឺនិយមនិងសុន្ទរកថាសង្គមដែលតភ្ជាប់"ភាសាចិន"គឺជាស្តេរ៉េអូដែលភ្ជាប់ទៅនឹងភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចដែលមានវត្តមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=71–87|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគ្រិនចិនជនជាតិដើមភាគតិចនៅតែបន្តជាកម្លាំងចលករនៅពីក្រោយសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាសម័យទំនើបដែលភាគច្រើននៃពួកគេមានសាច់ញាតិនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលតាមរយៈការតភ្ជាប់នយោបាយនិងបណ្តាញអាជីវកម្មនៅសភាពាណិជ្ជកម្មកម្ពុជាដែលភាគច្រើនជាជនជាតិចិនផ្ទាល់។ បណ្តាញសហគ្រិនសមាគមត្រកូលគ្រួសារចិនសភាពាណិជ្ជកម្មដែលមានធនធានអាជីវកម្មត្រូវបានគេរកឃើញទូទាំងប្រទេសដើម្បីជួយដល់សហគ្រិនកម្ពុជាដែលមានបំណងប្រាថ្នាចង់បាន។ លើសពីនេះទៀតការបើកទូលាយនៃភាពល្បីល្បាញជាសកលរបស់ពិភពលោកនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកបាននាំឱ្យមានការរើបឡើងវិញនៃទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិចិននៅកម្ពុជានិងប្រទេសកំណើតរបស់ពួកគេនៅចិនដីគោក។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Hun_Sen_(2016)_cropped.jpg|តំនភ្ជាប់=https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A:Hun_Sen_(2016)_cropped.jpg|រូបភាពតូច|[[Hun Sen]]’s pragmatic, capitalist-oriented vision of rebuilding Cambodia has been an impetus for attracting an influx of foreign capital investment, particularly from Mainland China.]]ថ្ងៃនេះជនជាតិចិននៅកម្ពុជាគឺជាអ្នកនាំមុខគេក្នុងការបើកចំហសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនជាទីលានសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រទេសរបស់ចិន។ ភាគច្រើននៃការវិនិយោគបរទេសឥឡូវនេះចូលមកប្រទេសកម្ពុជាកំពុងត្រូវបានបញ្ជូនតាមរយៈបណ្តាញឫស្សីចិននៅឯនាយសមុទ្រ។ សមាជិកជាច្រើននៃសហគមន៍ធុរកិច្ចខ្មែរនៅកម្ពុជាជារឿយៗដើរតួនាទីជាភ្នាក់ងារសម្រាប់អ្នកវិនិយោគទុនចិនដីគោកនិងបរទេសនៅក្រៅប្រទេស។ ចំណាំពិសេសគឺតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសដែលបានក្លាយទៅជាអ្នកលេងបរទេសដ៏លេចធ្លោនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រភពនៃឥទ្ធិពលខាងក្រៅរបស់ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាបានលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកជំនួញកម្ពុជាខ្មែរឱ្យស្ថាបនាឡើងវិញនូវជំនួញពីអតីតកាលរបស់ពួកគេនិងយកមកវិញនូវទ្រព្យសម្បត្តិដែលបាត់បង់របស់ពួកគេដែលត្រូវបានរឹបអូសដោយ [[Khmer Rouge]].<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>វិស័យពាណិជ្ជកម្មសម័យទំនើបកម្ពុជាពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើក្រុមហ៊ុនជនជាតិចិនដែលត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចស្ទើរតែទាំងអស់របស់ប្រទេសហើយការគាំទ្ររបស់ពួកគេត្រូវបានពង្រឹងដោយវត្តមានដ៏ធំនៃសមាជិកសភានិងអ្នកនយោបាយដែលមានជនជាតិចិនយ៉ាងតិចបំផុត។<ref name="atimes12" /><ref name="infzm12" /><ref name="atimes222" /><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>ការខ្វះខាតវប្បធម៌ខ្មែរខ្មែរដើមកំណើតនៅក្នុងវិស័យឯកជនដែលគ្របដណ្តប់ទាំងស្រុងដោយប្រជាជនកម្ពុជាចិនបានលើកទឹកចិត្តឱ្យមានទុនវិនិយោគទុនបរទេសចិនដីគោកជាច្រើននៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ 1994 ដល់ខែកក្កដាឆ្នាំ 2011 ចិនដីគោកបានវិនិយោគជាង 8,8 ពាន់លានដុល្លារនៅទូទាំងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាក់ទាញការរាប់ពាន់លានដុល្លារពីការវិនិយោគពីចិនដីគោកនិងអ្នកជំនួញចិនក្រៅប្រទេសព្រមទាំងការធ្វើទីផ្សារផ្នែកទេសចរណ៍របស់ប្រទេសចិនដល់អតិថិជនចិនដីគោកដែលមានសក្តានុពល។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>លើសពីនេះទៀតសហគ្រិននិងអ្នកវិនិយោគិនជនជាតិចិនដីគោកបានមកកាន់ប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានទ្រព្យសម្បត្តិនៅកម្ពុជាហើយបានវិនិយោគទុននូវទុនយ៉ាងច្រើននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាដែលបណ្តាលឱ្យមានដើមទុនហិរញ្ញវត្ថុរបស់ពួកគេតាមរយៈបណ្ដាញឫស្សី។<ref name="The China Beat2" /> សហគមន៍អាជីវកម្មចិននៅកម្ពុជាត្រូវបានគាំទ្រដោយពួកឥស្សរជននយោបាយកម្ពុជាព្រោះភាគច្រើននៃប្រទេសពឹងផ្អែកលើសហគ្រិនចិនជនជាតិដើមភាគតិចនិងការហូរចូលមូលធនវិនិយោគទុនចិនសម្រាប់ការបង្កើតការងារបានបន្ថែមទៅលើខ្សែសង្វាក់វិនិយោគបន្ថែមដែលមានតម្លៃសកលលោកនៅក្នុងប្រទេស។ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាផ្ទាល់បានដាក់បញ្ចូលជនជាតិចិនជាច្រើនដែលផ្តល់ការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់គណបក្សដែលមានមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលខ្ពស់ ៗ និងអ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តនយោបាយធំ ៗ ដទៃទៀតដែលមានដើមកំណើតចិន។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=78 & 90|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ជំហររបស់ជនជាតិភាគតិចចិនបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសចិនហើយចិនហាក់ដូចជាទទួលបានផលចំណេញផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចពីមុន ៗ ។ ការហូរចូលនៃរាជធានីរបស់ប្រទេសចិនបាននាំឱ្យមានមរតកវប្បធម៌ចិនឡើងវិញក្នុងចំណោមសហគមន៍ខ្មែរនៅប្រទេសចិនស្របពេលដែលបង្កើតការងារថ្មីនិងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{Cite book|title=The Handbook of Contemporary Cambodia|last=Brickell|first=Katherine|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1138831186|pages=1–11}}</ref>បន្ទាប់ពីមានការផ្លាស់ប្តូរនៃប្រទេសកម្ពុជាពីសង្គមនិយមដល់គោលនយោបាយមូលធនដែលគ្រប់គ្រងដោយទីផ្សារប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌និងឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេ។ ការអះអាងពីអត្តសញ្ញាណរបស់ចិននេះបានរីកស្គុះស្គាយនៅក្នុងការបង្ហាញទំនុកចិត្តរបស់ជនជាតិចិនជនជាតិហានជនជាតិចិនបន្ទាប់ពីការហូរចូលវិនិយោគទុនចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite book|title=Sino-Cambodian Relations: Recent Economic And Military Cooperation – Analysis|last=Lim|first=Alvin|publisher=Eurasia Review|others=June 30, 2015}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1990 មកប្រទេសកម្ពុជាបានមើលឃើញពីការកើតមានឡើងវិញនៃវប្បធម៌ចិនហាននិងការរីកចម្រើនផ្នែកអាជីវកម្មនៅទូទាំងប្រទេស។ បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ត្រូវបានស្តារឡើងវិញហើយធុរកិច្ចធុនតូចនិងមធ្យមបានរីកចំរើនចាប់តាំងពីការដាក់ចេញនូវគោលការណ៍មូលធននិយមដែលដឹកនាំដោយទីផ្សារនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=74|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> ការរីកចម្រើននៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចរវាងប្រទេសចិននិងកម្ពុជានិងការវិនិយោគដ៏ធំធេងដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមហ៊ុនចិននៅឯនាយសមុទ្រនិងចិនដីគោកនៅក្នុងប្រទេសបាននាំឱ្យសហគមន៍កម្ពុជាចិនមើលឃើញថាចំនួនរបស់ខ្លួនបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីវេនសតវត្សរ៍ទី 21 ។<ref>{{Cite web|url=http://factsanddetails.com/asian/cat66/sub418/entry-4309.html|title=Chinese in Cambodia After the Khmer Rouge|last=Hays|first=Jeffrey|date=June 15, 2015|website=Facts and Details}}</ref> សហគមន៍ខ្មែរចិននៅសតវត្សរ៍ទី 21 នៅសល់ជាមជ្ឈិមវរនិងថ្នាក់លើពាណិជ្ជកម្មដែលបានបង្កើតឡើងយ៉ាងទំនើប។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=67|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref> សហគមន៏នៅតែជាក្រុមដែលមានភាពតឹងតែងនិងតឹងតែងដែលបានរួមបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងល្អនៅក្នុងសង្គមកម្ពុជាក្នុងស្រុកដែលបានក្លាយទៅជាអ្នកដើរតិនិយមដែលតំណាងឱ្យភាពជោគជ័យនៃសេដ្ឋកិច្ចនិងទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងខ្លាំង។<ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=88|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref>នៅពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចជនជាតិចិនអាចកើនឡើងនោះកុលសម្ព័ន្ធភ្នំនិងជនជាតិដើមនៅកម្ពុជាត្រូវបានគេបណ្តេញចេញជាបណ្ដើរៗនៅលើដីនៅលើភ្នំនៅជាយក្រុងនៃទីក្រុងធំ ៗ របស់កម្ពុជាឬនៅតាមភ្នំ។ ការកើនឡើងនៃសកម្មភាពវប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សរ៍ទី 21 នៃប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមានការមិនទុកចិត្តការអន់ចិត្តនិងមនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងជនជាតិចិនក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្មែរដែលមានដើមកំណើតខ្មែរក្រីក្រដែលភាគច្រើនមានជីវភាពរស់នៅសាមញ្ញក្នុងការធ្វើស្រែចម្ការកសិកម្មកសិករជនបទឬការនេសាទនៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសង្គម។ ផ្ទុយទៅនឹងសម័យទំនើបរបស់ពួកគេអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិនិងគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់កណ្តាលចិនដែលជាអ្នកជំនួញធំបំផុតដែលចូលរួមក្នុងអាជីវកម្មជំនួញដែលមានជំនាញឬអាជីពដែលមានជំនាញវិជ្ជាជីវៈខៀវ។<ref>{{Cite book|title=Sino-Cambodian Relations: Recent Economic And Military Cooperation – Analysis|last=Lim|first=Alvin|publisher=Eurasia Review|others=June 30, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|title=Templates of “Chineseness” and Trajectories of Cambodian Chinese Entrepreneurship in Phnom Penh*|website=Vrije Universiteit Amsterdam|pages=75, 87|access-date=2018-07-13|archivedate=2017-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816021339/https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/1589314|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aseantoday.com/2017/07/why-do-southeast-asian-citizens-dislike-china/|title=Why do Southeast Asian citizens dislike China|last=Ying|first=Tan|date=July 2, 2017|website=ASEAN Today|access-date=កក្កដា 13, 2018|archivedate=ឧសភា 16, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180516202855/https://www.aseantoday.com/2017/07/why-do-southeast-asian-citizens-dislike-china/|url-status=dead}}</ref> == Notable Sino Khmers == *[[Kang Kek Iew]] - Mathematics professor and chief of [[Tuol Sleng Prison]]. *[[Nuon Chea]] (劉平坤) - Khmer Rouge ideologist. *[[Pol Pot]] - Cambodian politician and revolutionary who served as the Prime Minister of Democratic Kampuchea from 1976 to 1979. *[[Ta Mok]] - senior Khmer Rouge figure and former leader of the national army of Democratic Kampuchea. *[[Lon Nol]] - President of the [[Khmer Republic]] (Chinese-[[Khmer people|Khmer]] extract). *[[Sam Rainsy]] - President of [[Cambodian National Rescue Party]] *[[Sok An]] - Deputy Prime Minister *[[Chea Sim]] - Politician *[[Bun Rany]] - The Head of [[Cambodian Red Cross]], [[First lady]], and the wife of the Cambodian prime minister, [[Hun Sen]]. *[[Sinn Sisamouth]] - The "King of Khmer Music". He was of mixed race descent (native [[Khmer people|Cambodian]], Cambodian Chinese and [[Lao people|Laotian]]). *[[Cham Prasidh]] - The [[Cambodia|Cambodian]] Minister of Industry, Mines & Energy (Chinese descent). His original Chinese name is pronounced as ''Aik Tik Yu''. *[[Tea Banh]] - [[Cambodian People's Party]] politician and [[Minister of National Defence]] ([[Thai people|Thai]]-[[Chinese people|Chinese]]). *[[Hun Sen]] - The 34th and current Prime Minister of [[Cambodia]], President of the Cambodian People's Party (CPP), and Member of Parliament (MP) for Kandal. *[[Eh Phuthong]] - Chinese Cambodian professional kickboxer and former reality TV host. == See also == {{Portal|China|Cambodia}} *[[Sino-Cambodian relations|People's Republic of China - Cambodia relations]] {{Clear}} == Footnotes == <references /> == References == <li>{{cite book|title=Colonial Cambodia's 'Bad Frenchmen' – The rise of French rule and the life of Thomas Caraman, 1840-87|author=Muller, Gregor|publisher=[[Routledge]]|year=2006|isbn=0415355621}}</li><li>{{cite book|title=Globalizing Chinese Migration|author1=Pál Nyíri|author2=Igorʹ Rostislavovich Savelʹev|publisher=[[Ashgate Publishing]]|year=2002|isbn=0-7546-1793-9|pages=255–6}}</li>*{{cite book|title=The Chinese in Cambodia|author=Willmott, William E.|publisher=[[University of British Columbia]]|year=1967|isbn=0774844418|location=Publications Centre}}<li>{{cite book|title=The Teochews in Cambodia （潮人在柬埔寨 - 潮汕文库。海外潮人系列之五）|author1=Xu, Mingwen|author2=Shen, Jianhua|publisher=公元出版有限公司|year=2005|isbn=988-98421-8-1|language=Chinese}}</li><li>{{loc}}</li> == External links == <ul><li>[https://web.archive.org/web/20041016235212/http://www.worldchinese.net/KH/ WorldChinese: Cambodia]</li><li>[https://web.archive.org/web/20070312070411/http://www.faoa.org/journal/cambod07.html The Growing Cambodian-Chinese Alliance] (with information on the Chinese community in Cambodia)</li></ul>{{Ethnic groups in Cambodia}}{{Overseas Chinese2}} 2sw8zotoriduwb8w63r8u9dzgjfhlxc 0 40815 336814 306987 2026-06-20T23:53:58Z Tokisaki Kurumi 31040 រូបថតនេះមិនមែនជារូបថតអំពីការរំលាយសភាទេ ប៉ុន្តែជារូបថតអំពីការជួបជុំមួយផ្សេងទៀត។ សូមមើលការពិពណ៌នាអំពី [[File:Protección del Palacio Tauride durante el Segundo Congreso Regional de los Soviets.jpg]] សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម។ 336814 wikitext text/x-wiki {{redirect|តុលាខៀវ||តុលាក្រហម (អសង្ស័យកម្ម)|និង|បដិវត្តន៍ខែតុលា (អសង្ស័យកម្ម)}} {{use dmy dates|date=March 2015}} {{Infobox military conflict |conflict = បដិវត្តន៍ខែតុលា<br>Октябрьская революция ([[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]) |combatant1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} '''[[បុលសេវិក|គណបក្សបុលសេវិក]]'''<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាក្រុងពេត្រូក្រាត]]<br/>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[អ្នកបដិវត្តន៍សង្គមឆ្វេងនិយម]]<br/>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[ទាហានក្រហម(រុស្ស៊ី)|ក្រុមទាហានក្រហម]] |casualties1 = ទាហានមួយចំនួនបានទទួលរងរបួស<ref>History.com Staff. "Russian Revolution." History.com, A&E Television Networks, 2009, www.history.com/topics/russian-revolution.</ref> |strength2 = ទាហានស្ម័គ្រចិត្តចំនួន ៥០០–១,០០០ នាក់ កងវរសេនាតូចនារីចំនួន ១,០០០ នាក់ |strength1 = កម្មការនាវាក្រហមចំនួន ១០,០០០ នាក់ ពលទាហានក្រហមប្រមាណ ២០,០០០–៣០,០០០ នាក់ កម្មករពលករមានចំនួនឥតប្រាកដ |commander2 = {{Flag icon|Russia}} '''[[អាឡិចសាន់ដឺ ឃេរិនស្គី]]'''<br />{{Flag icon|Russia}} [[Pyotr Krasnov]] |commander1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} '''[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ៉្លាឌីមៀរ លេនីន]]'''<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[លីយ៉ុង ទ្រុតស្គី]]<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[ផាវែល ឌីបិងកូ]]<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[វ៉្លាឌីមៀរ អានតូនូវ-ឪសេយិកកូ]] |combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} '''[[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]''' |result = '''ជ័យជម្នះខាងក្រុមបុលសេវិក៖''' * [[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]នៃ[[សាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី]]បានដួលរលំ * ការប្រកាសបង្កើតនូវ[[សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​សូវៀត​រុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋសូវៀត]] * [[សភារួមរុស្ស៊ីសូវៀត]]ទី២ បានក្លាយជាគណៈគ្រប់គ្រងជាន់ខ្ពស់ * ការចាប់ផ្តើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] |partof = [[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]និង[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១៧–២៣]] |territory = |casus = |place = {{flagicon|Russia}} [[Saint Petersburg|ពេត្រូក្រាត]], [[សាធារណរដ្ឋរស្ស៊ី]] |date = ៧ វិច្ឆិកា ១៩១៧ (២៥ តុលា (ប្រតិទិនចាស់)) |caption = រូបថតថតមួយថ្ងៃក្រោយបដិវត្តន៍នៅ[[ព្រះរាជវាំងសិសិរ]], ៨ វិច្ឆិកា |image_size = 300px |image = [[ឯកសារ:After the capture of the Winter Palace 26 October 1917.jpg]] |casualties2 = ភាគច្រើនត្រូវជាប់ពន្ធនាគារនិងខ្លះបានរត់ចោលជួរ }} [[ឯកសារ:Kustodiev_The_Bolshevik.jpg|រូបភាពតូច|រូបគំនូរ''បុលសេវិក'' (១៩២០) ដោយ [[Boris Kustodiev]]]] [[ឯកសារ:Exterminists'_Rise_in_Power_in_Russia.png|រូបភាពតូច|ចំណងជើងព័ត៌មានរបស់''[[ញូវយ៉ក ថែមស៍|ទស្សនាវដ្តី ញូវយ៉ក ថែមស៍]]'' នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧]] '''បដិវត្តន៍ខែតុលា''' (គេសម្តៅជាទូទៅថា៖ '''រដ្ឋប្រហារបុលសេវិក''' '''រដ្ឋប្រហារខែតុលា''' ឬ '''បដិវត្តន៍បុលសេវិក''')<ref>{{cite book|last1=Samaan|first1=A.E.|title=From a "Race of Masters" to a "Master Race": 1948 to 1848|date=2 February 2013|publisher=A.E. Samaan|isbn=978-0615747880|page=346|url=https://books.google.com/?id=JkXJZtI9DQoC&pg=PA346&dq=%22october+uprising%22+%22bolshevik+revolution%22#v=onepage&q=%22october%20uprising%22%20%22bolshevik%20revolution%22&f=false|accessdate=9 February 2017}}</ref> គឺជាបដិវត្តន៍ដែលដឹកនាំដោយមេដឹកនាំ[[បុលសេវិក]]ឈ្មោះ[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ៉្លាឌីមៀរ លេនីន]]ដើម្បីផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី។ បដិវត្តន៍នេះប្រព្រឹត្តិទៅដោយមានការបះបោរប្រដាប់អាវុធជាច្រើននៅទីក្រុង[[សង់ពីធឺបួរ|ពេតូក្រាត]] (ភាគច្រើនជាកម្មករ ឬពលករ) នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧។ បដិវត្តន៍ខែតុលានេះបានដើរតាម[[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]] ដែលធ្វើឡើងដោយពួកសាធារណរដ្ឋដើម្បីផ្តួលរលំរបប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ|រាជានិយមផ្តាច់ការ]]របស់[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះដែរ ពួកកម្មករនៅតាមទីប្រជុំជនបានប្រមូលផ្តុំគ្នាបង្កើតចេញជាក្រុមប្រឹក្សា ([[សូវៀត (ក្រុមប្រឹក្សា)|សូវៀត]]) ដែលជាទីកន្លែងប្រជុំស្តីពីសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋថ្មីនេះនិងសង្កេតមើលរាល់កំហុសខុសឆ្គងនិងចំណុចខ្សោយណាមួយរបស់ពួកគេ។ បន្ទាប់ពីកិច្ចប្រជុំ[[សភារួមរុស្ស៊ីសូវៀត|សភាសូវៀត]], គណៈគ្រប់គ្រងថ្មីបានបើកសម័យប្រជុំលើកទី២ ដើម្បីធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសសមាជិកណាមួយនៃក្រុមបុលសេវិក, និងក្រុមឆ្វេងនិយមដូចជា[[ក្រុមបដិវត្តន៍ឆ្វេងនិយម]]ទៅកាន់មុខតំណែងសំខាន់ៗថ្មីក្នុងកិច្ចការងាររដ្ឋ។ ទាំងនេះបាននាំឱ្យចេញនូវការបង្កើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសហព័ន្ធសូវៀតរុស្ស៊ី|សាធារណរដ្ឋសូវៀតរុស្ស៊ី]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៨, ហើយក៏ត្រូវជាថ្ងៃដែលស្តេចត្សារនិង[[រាជវង្សរ៉ូមានូវ|គ្រួសារទ្រង់]]ត្រូវគេប្រហារជីវិតផងដែរ។ បដិវត្តនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយក្រុមបុលសេវិក, ដែលពួកគេបានប្រើកម្លាំងឥទ្ធិពលពួកគេនៅក្នុងទីប្រឹក្សាក្រុងពេត្រូក្រាតដើម្បីត្រៀមកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី។ កងកម្លាំង[[ទាហានក្រហម (រុស្ស៊ី)|ទាហានក្រហម]]ដែលទទួលបញ្ជាពី[[គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធា]]បានចាប់ផ្តើមដណ្តើមកាន់កាប់អគារមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់, [[ព្រះរាជវាំងវីនធឺរ]](ដែលជាទីអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តុះអាសន្នក្នុងក្រុងពេត្រូក្រាត, ដែលធ្លាប់ជារដ្ឋធានីនៃរុស្ស៊ី)ត្រូវបានធ្លាក់មកនៅក្នុងដៃរបស់ពួកបុលសេវិក។ ពាក្យស្លោកនៃបដិវត្តន៍ខែតុលាគឺ"រាល់អំណាចទាំងអស់ទៅឱ្យសូវៀត—All Power to the Soviets", ដែលមានន័យថាគ្រប់អំណាចទាំងអស់ត្រូវប្រគល់ទៅឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាប់ឆ្នោតតាមបែបលឹទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ ការបោះឆ្នោតសភាធម្មនុញ្ញត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧។ ផ្ទុយពីសម្លេងឆ្នោតនៅក្នុង(សភា)សូវៀត, ក្រុមបុលសេវិកឈ្នះបានតែ១៧៥អាសនៈប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិដែលសរុបមាន៧១៥អាសនៈ, ចំណែក[[គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម]](SR)វិញបានយកឆ្នះលើក្រុមបុលសេវិកដោយដណ្តើមកៅអីបានចំនួន៣៧០អាសនៈឯណោះ, ក៏ប៉ុន្តែ SR នាពេលនោះលែងជាគណបក្សរួមតែមួយទៀតហើយ, ដោយសមាជិកឆ្វេងនិយមរបស់ SR មួយចំនួនធំបានទៅចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមបុលសេវិកដែលចំណងនេះចាប់ផ្តើមដំណើរការពីខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧ ដល់ខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៨។ កិច្ចប្រជុំសមាជសភាធម្មនុញ្ញត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងជាលើកដំបូងនៅថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧, ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យាដល់ថ្ងៃទី៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ វិញដោយសារតែក្រុមសភាមិនទាន់បានប្រមូលផ្តុំបានគ្រប់គ្នា។ នៅថ្ងៃដំបូងនិងត្រូវជាថ្ងៃចុងក្រោយនៃកិច្ចប្រជុំនេះ, ក្រុមសភាធម្មនុញ្ញបានប៉ះទង្គិចឈ្លោះគ្នាជាមួយនឹងពួកសូវៀតដោយក្រុមសភាបានច្រានចោលនូវក្រឹត្យរបស់សូវៀតស្តីពីកិច្ចសន្តិភាពនិងរឿងដីធ្លីដែលជាលទ្ធផលបានបណ្តាលឱ្យសភាធម្មនុញ្ញត្រូវរំលាយចោលតាមបញ្ជារបស់សភាសូវៀតនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{cite web| url=http://alphahistory.com/russianrevolution/constituent-assembly/| author=Jennifer Llewellyn, John Rae, and Steve Thompson| title=The Constituent Assembly| publisher=Alpha History| date=2014}}</ref> បដិវត្តន៍ខែតុលាមិនត្រូវបានគេស្គាល់ជាសកលទេ, ដោយសារតែមានព្រឹត្តិការណ៍ធំៗជាច្រើនបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីបដិវត្តនេះគឺ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]](១៩១៧-២២)និងការបង្កបង្កើតនៃ[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ == ដើមកំណើតនៃបដិវត្តន៍ == ដំបូងព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះត្រូវបានគេហៅថា"រដ្ឋប្រហារខែតុលា" (ជា[[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]: Октябрьский переворот) ឫអាចហៅថា"ការបះបោររុស្ស៊ីលើកទី៣"។ ក៏ប៉ុន្តែពាក្យថា переворот មានន័យថា"ភាពចលាចល" ឫ"ដួលរលំ"ហើយក៏មានន័យស្រដៀងទៅនឹងពាក្យ"បដិវត្តន៍"ផងដែរ ដូច្នេះហើយពាក្យ"រដ្ឋប្រហារ"គឺមិនមែនជាពាក្យបកប្រែត្រឹមត្រូវនោះទេ។ ក្រោយមកពាក្យថា"បដិវត្តន៍ខែតុលា"ក៏ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ហើយបដិវត្តន៍នេះក៏ត្រូវគេស្គាល់ថា'បដិវត្តន៍ខែវិច្ឆិកា'ផងដែរបើយោងទៅតាមប្រតិទិនចចជី។{{Sfn|Bunyan|Fisher|1934| p=385}} == មូលហេតុ == === បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ === {{main|បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ}}[[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]]គឺជាបដិវត្តដែលបានទម្លាក់អធិរាជរុស្ស៊ីព្រះនាម[[នីកូឡាសទី២, អធិរាជរុស្ស៊ី|នីកូឡាសទី២]]ចេញពីតំណែងហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់ត្រូវបានជំនួសដោយ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តុះអាសន្នរុស្ស៊ី]]។ ក៏ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋថ្មីនេះបានជួបនឹងបញ្ហាផ្ទៃក្នុងជាច្រើនដែលបណ្តាលឱ្យសេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ីចុះខ្សោយជាលំដាប់, លើសពីនេះទៅទៀតនោះរុស្ស៊ីត្រូវបន្តប្រលូកចូល[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]], ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរុស្ស៊ីរឹតតែខឹងយ៉ាងខ្លាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេ។ ជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មីឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេស, រុស្ស៊ីបានជួបវិបត្តិជាច្រើនដែលបានជះឥទ្ធិពលដល់សង្គម, សេដ្ឋកិច្ចនិងទំនាក់ទំនងនយោបាយអន្តរជាតិ។ ភាពចលាចលនៅក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងការដឹកជញ្ជូនត្រូវបានរីកធំឡើងៗនិងគម្រោងគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មីក៏ត្រូវជួបនឹងបញ្ហាផងដែរ។ ផលិតផលឧស្សាហកម្មនៅឆ្នាំ១៩១៧ត្រូវធ្លាក់ចុះប្រមាណជាង៣៦%នៃផលិតផលឧស្សាហកម្មឆ្នាំ១៩១៤។ នៅសរទររដូវ(autumn) សហគ្រាសប្រមាណ៥០%នៅតំបន់អ៊ូរ៉ាល់(Urals)និងតំបន់ដនបាស(Donbas)និងនៅក្នុងតំបន់ឧស្សាហកម្មផ្សេងៗទៀតត្រូវបានបិទឈប់ដំណើរការដែលបណ្តាលឱ្យភាពឥតការងារកាន់តែកើនឡើង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ, តម្លៃនៃការរស់នៅបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង, ៥០%នៃតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលត្រូវបានធ្លាក់ចុះនៃតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលក្នុងឆ្នាំ១៩១៣,។ ត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧, ប្រាក់បំណុលជាតិរបស់រុស្ស៊ីបានកើនឡើងរហូតដល់៥០ពាន់លានរូបល(Rubles)ដែលស្មើនឹង៧៩៥,៦៣២,២៥០$[[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ក្នុងបំណុលនោះ, មាន១១ពាន់លានរូបលជាប្រាក់បំណុលរបស់រដ្ឋាភិបាលបរទេស។ ដូច្នេះ រុស្ស៊ីបានកំពុងតែជួបប្រទះនឹងវិបត្តិក្ស័យធនខាងហិរញ្ញវត្ថុជាទម្ងន់បន្ថែម។ === ភាពចលាចលដោយពួកកម្មករ, កសិករ និងពលទាហាន === ក្នុងខែមិថុនា, កក្កដា, និងខែសីហានៃឆ្នាំ១៩១៧, ពលករ កម្មកររុស្ស៊ីមួយចំនួនធំបាននាំគ្នានិយាយអំពីកង្វះទំនុកទុក្ខចិត្តរបស់ពួកគេនីមួយៗមកលើរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។ កម្មកររោងចក្រនៅទូទាំងប្រទេសរុស្ស៊ីបានកំពុងតែរស់នៅទាំងវេទនាដោយសារតែកំណើននៃការខ្វះខាតខាងស្បៀងអាហារនិងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់ប្រើប្រាស់ផ្សេងៗ។ ដូច្នេះពួកគេទាំងអស់នោះបាននាំគ្នាចោតប្រធានរោងចក្រហើយពេលខ្លះថែមទាំងព្រួតគ្នាវាយប្រហារលើប្រធានពួកគេទៀតផង។ ពលករ កម្មករទាំងអស់នោះក៏បាននាំគ្នាចោទប្រកាន់ទៅពួកអភិជនផងដែរសម្រាប់ភាពវឹកវរដែលកំពុងតែកើតមានពេញផ្ទៃប្រទេស។ ទស្សនៈរបស់ពួកគេបានយល់ឃើញថា ពួកវណ្ណៈអភិជននិងបុគ្គលដែលមានសឹទ្ធិអំណាច គឺជាអ្នកដែលប្រឆាំងស្អប់ខ្ពើមនឹងគំនិតបដិវត្តន៍របស់ពួកគេហើយបានហៅអ្នកអភិជនទាំងនោះថា"bourgeois"(ប្រែមកថាអ្នកវណ្ណៈគហបតី), "ពួកមូលធននិយម"និង"ចក្រពត្តិនិយម"។<ref name=":0">{{Cite book|title=The Russian Revolution 1905-1917|last=Steinberg|first=Mark|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-922762-4|location=New York|pages=143–146}}</ref> នៅខែកញ្ញា និងខែតុលានៃឆ្នាំ១៩១៧, សកម្មភាពកូដកម្មដ៏ធំមួយបានកើតឡើងនៅទូទាំងប្រទេសរុស្ស៊ី, ដែលចូលរួមពីសំណាក់កម្មករទីក្រុងម៉ូស្គូនិងពេត្រូក្រាត, កម្មករអណ្តូងរ៉ែក្នុងតំបន់ដនបាស, កម្មករផ្នែកលោហធាតុក្នុងតំបន់អ៊ូរ៉ាល់, កម្មករប្រេងកាតក្នុងទីក្រុង[[ទីក្រុងបាគូ|បាគូ]], និងកម្មករផ្លូវដែកនៅខ្សែផ្លូវរចភ្លើងទី៤៤។ ក្នុងរយៈពេលពីរខែនេះមានកម្មករ ពលករជាងមួយលាននាក់បាននាំគ្នាបះបោរប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។ កម្មករទាំងនោះបានបង្កើតការគ្រប់គ្រងថ្មីលើផលិតផលនិងការចែកចាយផលិតផលនៅតាមរោងចក្រជាច្រើនផងដែរ។<ref>David Mandel, ''The Petrograd workers and the seizure of soviet power'', London, 1984</ref> ពួកកម្មករបានរៀបចំសកម្មភាពកូដកម្មទាំងនេះតាមរយៈគណៈកម្មាធិការរោងចក្រ។ គណៈកម្មាធិការរោងចក្រគឺជាអ្នកតំណាងឱ្យពួកកម្មករហើយអាចចរចាជាមួយរដ្ឋាភិបាលបានអំពីលក្ខខណ្ឌការងារ, ការតំឡើងប្រាក់ឈ្នួលនិងការកាត់បន្ថយម៉ោងធ្វើការ។ ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា, កង្វះស្បៀងអាហារនៅតែកើតមានច្រើនហើយកម្មករដែលត្រូវតំឡើងប្រាក់ខែឱ្យនោះនៅតែគ្មានថវិកាគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រួសាររបស់ពួកគេ។<ref name=":0" /> ដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧, ការងើបបះបោររបស់ពួកកម្មករនេះគឺត្រូវបានចាត់ទុកជារឿងធម្មតាក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ លុះដល់សរទរដូវ, កម្លាំងចលនាតស៊ូរបស់ពួកកសិករប្រឆាំងនឹងម្ចាស់ដីធ្លីបានកើតឡើងនៅតាមស្រុកចំនួន៤៨២នៃស្រុកសរុបចំនួន៦២៤ ឬ៧៧%នៃដែនដីរុស្ស៊ី។ ដល់ចុងឆ្នាំ១៩១៧, ពួកកសិករកាន់តែចាប់ផ្តើមបាត់បង់ជំនឿចិត្តជាមួយនឹង[[គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម|ក្រុមបដិវត្តសង្គមនិយម]]និងពួក[[មេនសេវិក]](Menshevik)ក្នុងការចែករំលែកដីឱ្យពួកគេ។ ដោយពួកគេមិនចង់រស់នៅដោយវេទនាដូចពីមុន, ពួកកសិករទាំងនោះបានចាត់ធ្វើវិធានការដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ដោយនាំគ្នាពង្រីកសកម្មភាពបះបោរបែបប្រដាប់អាវុធ។ នៅចន្លោះខែកុម្ភៈដល់ខែតុលា, ប្រហែល៤២%នៃទ្រពសម្បត្តិរបស់ពួកម្ចាស់ដីធ្លីត្រូវបានពួកកសិករដុតបំផ្លាញឫរឹបអូសយកទៅធ្វើជាកម្មសឹទ្ធិរបស់ខ្លួន។ <ref>{{cite book|last1=Trotsky|first1=Leon|title=History of the Russian Revolution|date=1934|publisher=The Camelot Press ltd|location=London|pages=859–864}}</ref> ការបះបោររបស់ពួកកសិករមានលក្ខណៈខុសប្លែកៗពីគ្នា, ដែលពួកកសិករមួយចំនួនបាននាំគ្នាហែតម្រៀបជាក្បួនសម្រុកទៅគេហដ្ឋានរបស់ពួកម្ចាស់ដីធ្លីនិងការិយាល័យរបស់រដ្ឋាភិបាលហើយបានដកហូតទ្រពសម្បត្តិរបស់ម្ចាស់ដីធ្លីទាំងនោះតែម្តង។ ផ្ទុយពួកម្ចាស់ដីធ្លីដែលបានលក់និងនាំចេញគ្រាប់ស្រូវធញ្ញជាតិដើម្បីបានថវិកាចូលមកវិញ, ពួកកម្មករបានផ្ទុកគ្រាប់ស្រូវទាំងនោះដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់គ្នារបស់ពួកគេទៅវិញ។<ref>"Steinberg, Mark (2017). The Russian Revolution 1905-1921. New York: Oxford University Press. pp. 196–197. {{ISBN|978-0-19-922762-4}}."</ref> ពួកកសិករទាំងនោះបានរឹតតែខឹងនឹងរដ្ឋាភិបាលបន្ថែមនៅពេលដែលឮថារដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានបញ្ជូនទាហានឱ្យមកបង្ក្រាបពួកគេ។ នៅខែកញ្ញា, យោធភូមិក្នុងទីក្រុងពេត្រូក្រាត, ម៉ូស្គូ និងទីប្រជុំជនដទៃទៀត រួមទាំងពលទាហានរុស្ស៊ី, កងទ័ពជើងទឹកនៅសមុទ្របាល់ទិកបានប្រកាសតាមរយៈគណៈកម្មាធិការតំណាង ''Tsentrobalt'' ថាពួកគេលែងទទួលស្គាល់អំណាចរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នហើយ និងមិនព្រមអនុវត្តនិងធ្វើអ្វីមួយតាមបញ្ជារបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នតទៅទៀតនោះទេ។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=-iTqvnpRXDEC&pg=PA89&lpg=PA89|title=The Finnish Revolution: 1917-1918|last=Upton|first=Anthony F.|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9781452912394|location=Minneapolis, Minnesota|pages=89|language=en}}</ref> ភរិយារបស់ទាហានរុស្ស៊ីគឺជាតួអង្គដ៏សំខាន់ក្នុងភាពចលាចលនៅតាមភូមិនៃប្រទេសរុស្ស៊ី។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩១៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១៧, បុរសសញ្ជាតិរុស្ស៊ីដែលមានសុខភាព និងស្មារតីមាំមួនប្រហែល៥០% ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបញ្ជូនទៅក្នុងសង្គ្រាម, ហើយពួកគេជាច្រើនត្រូវបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ, នេះជាហេតុមួយដែលបណ្តាលឱ្យស្រ្តីភាគច្រើនក្លាយជាមេគ្រួសារ។ ជារឿយៗ នៅពេលប្រាក់ឧបត្ថម្ភរបស់រដ្ឋាភិបាលយឺតយ៉ាវហើយមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីផ្គូរផ្គងនឹងថ្លៃទំនិញឡើងថ្លៃ ភរិយារបស់ទាហានបានផ្ញើការអំពាវនាវជាច្រើនទៅរដ្ឋាភិបាលដែលភាគច្រើនមិនត្រូវបានឆ្លើយតបមកវិញទេ។ ដោយពួកគេមិនពេញចិត្តនឹងលទ្ធផល, ស្ត្រីទាំងនេះគឺជាឥទ្ធិពលក្នុងការញុះញង់ឱ្យមានកើតមានឡើងនៃ“កុប្បកម្មចិញ្ចឹមជីវិត” ដែលត្រូវបានគេហៅថា“កុប្បកម្មអត់អាហារ”, “pogroms” ឬ“កុប្បកម្មបាបា”។ នៅក្នុងកុប្បកម្មទាំងនេះ, ប្រជាពលរដ្ឋបានរឹបអូសយកអាហារ និងធនធានពីម្ចាស់ហាង, ដែលពួកគេជឿថាម្ចាស់ហាងទាំងនោះបានតំឡើងតម្លៃអាហារឡើងកប់ពពក។ នៅពេលកម្លាំងប៉ូលីសមកចូលធ្វើអន្តរាគមន៍, អ្នកបះបោរទាំងនោះបានទរទល់នឹងក្រុមប៉ូលីសវិញដោយប្រើ"រនាស់, ម៉ែកឈើ, ដុំថ្ម"ជាដើម។<ref>{{Cite book|title=The Russian Revolution 1905-1921|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=9780199227624|location=Oxford, United Kingdom|pages=191, 193–194}}</ref> ===បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម=== នៅក្នុងកំណត់ទូតថ្ងៃទី១ ខែឧសភា, រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេសលោក Pavel Milyukov បានបង្ហាញនូវបំណងប្រាថ្នារបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន (សាធារណរដ្ឋ) គឺត្រូវបន្តធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹង[[មហាអំណាច កណ្តាល|រដ្ឋអំណាចកណ្តាល]]" រហូតទាន់តែបានសន្និដ្ឋានថាទទួលជោគជ័យ" ដែលបង្កឱ្យមានកំហឹងដ៏ធំពីសំណាក់ប្រជាជន។ នៅចន្លោះថ្ងៃទី១ ដល់ថ្ងៃទី៤ នៃខែឧសភា, ពលករ និងទាហានក្រហមក្រុងពេតូក្រាត ហើយបន្ទាប់មកគឺពលករ និងទាហានក្រហមនៅតាមទីក្រុងផ្សេងៗទៀត ដែលដឹកនាំដោយក្រុមបុលសេវិក, បាននាំគ្នាធ្វើបាតុកម្មដោយលើកទង់ក្រហម។ នៅលើទង់ក្រហមនោះ គេបានសរសេរថា "បញ្ឈប់សង្គ្រាម!" ជាមួយនឹងពាក្យស្លោករបស់ពួកគេ "រាល់អំណាចទាំងអស់ទៅឱ្យសូវៀត" អំពើបាតុកម្មដ៏ធំនេះ បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលជាទម្ងន់ទៅអោយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref>{{cite book|author=Richard Pipes|title=The Russian Revolution|url=https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA407|year=1990|publisher=Knopf Doubleday|page=407|isbn=9780307788573}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ីបានបើកការវាយលុកប្រឆាំងនឹងមហាអំណាចកណ្តាលនៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្រ្តនេះត្រូវបានបរាជ័យ។ បន្ទាប់ពីបានដឹងលឺដំណឹងពីការបរាជ័យនៃការវាយលុករបស់រដ្ឋាភិបាល, ចលនាតស៊ូរបស់ពួកកម្មករនិងទាហានក៏កាន់តែរីកធំឡើង។ នេះគឺជាវិបត្តិថ្មីមួយទៀតសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នដែលបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា។ ===ថ្ងៃខែកក្កដា=== {{main|ថ្ងៃខែកក្កដា}} [[File:19170704 Riot on Nevsky prosp Petrograd.jpg|thumb|រូបដែលបានថតនៅថ្ងៃខែកក្កដា។ "ទាហានកំពុងបើកការបាញ់ប្រហារមកលើបាតុករ។"]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា, បាតុកម្មដោយឯកឯងរបស់ពួកកម្មករ និងទាហានបានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្រុងពេតូក្រាត ដោយទាមទារឱ្យរដ្ឋាភិបាលប្រគល់អំណាចរបស់ពួកគេទៅឱ្យសូវៀត។ គណៈកម្មាធិការកណ្តាលនៃ[[គណបក្សពលករសង្គមប្រជាធិបតេយ្យរុស្ស៊ី]]បានផ្តល់ភាពជាអ្នកដឹកនាំដល់ចលនាដោយឯកឯងមួយនេះ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា, ប្រជាជនជាង ៥០០,០០០នាក់ បានចូលរួមនៅក្នុងអ្វីដែលគេគិតថាជាបាតុកម្មបែបសន្តិវិធីនៅពេតូក្រាត ដែលច្រើនគេហៅថាថ្ងៃខែកក្កដា។ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នដោយមានការគាំទ្រពីមេដឹកនាំ[[បក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម|គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម]]-[[មេនសេវីក]]នៃគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរុស្ស៊ីរួមរបស់សូវៀតបានបញ្ជាឱ្យធ្វើការវាយប្រហារដោយអាវុធប្រឆាំងនឹងក្រុមបាតុករដែលបានសម្លាប់មនុស្សរាប់រយនាក់។<ref>The Soviet Colossus: History and Aftermath. Michael Kort. p. 104</ref> នៅថ្ងៃទី៥-៦ ខែកក្កដា, ការវាយប្រហារត្រូវបានធ្វើឡើងលើការិយាល័យវិចារណកថានិងកន្លែងបោះពុម្ភកាសែត''[[ប្រាយដា]]''និងនៅវិមាន Kshesinskaya, ជាកន្លែងដែលគណៈកម្មាធិការកណ្តាលនិងគណៈកម្មាធិការពេតូក្រាតនៃបុលសេវិកស្ថិតនៅ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា, រដ្ឋាភិបាលបានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ខ្លួននិងកាត់ទោសលោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាលាឌីមៀរ លេនីន]]; ដោយឮដូច្នេះ, លោកលេនីនត្រូវតែបង្ខំខ្លួនលាក់មុខម្តងទៀតដូចកាលពីនៅក្រោមរបបរាជានិយមរុស្ស៊ីដែរ។ បុគ្គលសំខាន់ៗនៃក្រុមបុលសេវិកត្រូវបានចាប់ខ្លួន, កម្មករត្រូវបានដកហូតអាវុធ ហើយអង្គភាពយោធាបដិវត្តន៍នៅក្រុងពេតូក្រាតត្រូវបានរំសាយ ឬត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិសង្គ្រាម។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា, រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានផ្សព្វផ្សាយច្បាប់ណែនាំអំពីការកាត់ទោសប្រហារជីវិតទាហានណាដែលមិនគោរពតាមបញ្ជារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅតាមសមរភូមិ។ រដ្ឋាភិបាលចម្រុះទីពីរ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដាក្រោមអធិបតីភាពរបស់[[អាឡិចសាន់ដឺ ឃេរិនស្គី]]។<ref>{{cite book|author=Michael C. Hickey|title=Competing Voices from the Russian Revolution: Fighting Words: Fighting Words|url=https://books.google.com/books?id=ag_HVLRSukkC&pg=PA559|year=2010|publisher=ABC-CLIO|page=559|isbn=9780313385247}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងបណ្តឹងឧទ្ធរណ៍បុលសេវិក, ក្រុមវណ្ណៈពលករប្រហែល ៤០,០០០នាក់បានចាប់ផ្តើមធ្វើកូដកម្មតវ៉ានៅទីក្រុងម៉ូស្គូ។ ពួកគេត្រូវបានគាំទ្រដោយកម្លាំងកូដកម្មនិងការប្រមូលផ្តុំតវ៉ារបស់កម្មករនៅក្នុងក្រុង[[កៀវ]], [[ខាកូវ]], [[នីហ្សី នូហ្គោរដ]], [[អ៊ីឃីឃីនប៊ឺក]] និងនៅតាមទីក្រុងដទៃទៀត។ ===ព្រឹត្តិការណ៍កូនីលូវ=== {{main|ព្រឹត្តិការកូនីលូវ}} នៅអ្វីដែលគេស្គាល់ថាជាព្រឹត្តិការណ៍កូនីលូវគឺ លោកឧត្តមសេនីយ៍ [[ឡាហ្វ កូនីលូវ]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នចាប់តាំងពីថ្ងៃទី១៨ ខែកក្កដាជាមួយនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់ឃេរិនស្គី, លោកបានដឹកនាំកងទ័ពមួយនៅក្រោមលោក[[អាឡិចសាន់ដ៏ គ្រីមូវ]]ដើរជាក្បួនឆ្ពោះទៅក្រុងពេតូក្រាតដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ឡើងវិញ។<ref>{{harvnb|Beckett|2007|p=526}}</ref> លោកឃេរិនស្គីហាក់ដូចជាមានការភ័យខ្លាចនៅពេលធ្វើបែបនេះព្រោះលោកគិតថាទ័ពដែលលោកបញ្ជូនទៅក្រុងពេតូក្រាតនោះអាចនឹងបកមកប្រឆាំងនឹងលោកវិញ ឫអាចនិយាយបានថា ទ័ពទាំងនោះអាចនឹងធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់លោកឃេរិនស្គី។<ref>Pipes, 1997. p. 51. "There is no evidence of a Kornilov plot, but there is plenty of evidence of Kerensky's duplicity."</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា, ដោយមានអារម្មណ៍ថាត្រូវបានក្បត់ដោយរដ្ឋាភិបាល លោកកូនីលូវបាននូវតែបន្តឆ្ពោះទៅមុខសម្តៅទៅក្រុងពេតូក្រាត។ ដោយមិនអាចតរតាងជាមួយសត្រូវបាន, លោកក៏ងាកទៅរកក្រុមសូវៀតពេតូក្រាតដើម្បីសុំជំនួយ ។ ពួកបុលសេវិក, មេនសេវិក និងជនបដិវត្តន៍សង្គមនិយមមួយចំនួនបានចេញមកប្រឈមជាមួយនឹងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នហើយបញ្ចុះបញ្ចូលអោយពួកគេបញ្ឈប់ការវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។<ref>{{harvnb|Service|2005|p=54}}</ref> ឥទ្ធិពលរបស់បុលសេវិកមកលើកម្មករផ្លូវដែកនិងទូរលេខក៏បានបង្ហាញពីកត្តាដ៏សំខាន់មួយក្នុងការបញ្ឈប់ចលនារបស់កងទ័ពសាធារណរដ្ឋដែរ។ ពួកស្តាំនិយមមានអារម្មណ៍ដូចត្រូវបានគេក្បត់ខណៈដែលពួកឆ្វេងនិយមបានកំពុងតែងើបឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីកូនីលូវត្រូវទទួលបរាជ័យ, ប្រជាប្រិយភាពរបស់បុលសេវិកក៏កាន់តែកើនឡើងនៅក្នុងសភាសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី៣១ សីហា, ពេតូក្រាតសូវៀតនៃតំណាងកម្មករនិងទាហាន—និងនៅថ្ងៃទី៥ កញ្ញាតំណាងកម្មករសូវៀតនៅទីក្រុងម៉ូស្គូ—បានជ្រើសយកដំណោះស្រាយរបស់បុលសេវិកយកមកសម្រេចដោះស្រាយបញ្ហាអំណាច។ ===ការគាំទ្រពីអាល្លឺម៉ង់=== លោកវ្ល៉ាឌីមៀរ លេនីនដែលធ្លាប់រស់នៅជានិរទេសជនក្នុង[[ស្វីស|ប្រទេសស្វីស]]ជាមួយនឹងក្រុមប្រឆាំងផ្សេងៗទៀតបានរៀបចំផែនការដើម្បីចរចារកផ្លូវឆ្លងកាត់[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|ប្រទេសអាឡឺម៉ង់]]ដែលពេលនោះកំពុងមានសង្គ្រាមជាមួយរុស្ស៊ី។ដោយដឹងថាអ្នកប្រឆាំងទាំងនេះអាចបង្កបញ្ហាដល់សត្រូវរុស្ស៊ីរបស់ពួកគេ, រដ្ឋាភិបាលអាល្លឺម៉ង់បានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិរុស្ស៊ីចំនួន ៣២ នាក់ធ្វើដំណើរតាមរថភ្លើងឆ្ពោះទៅរុស្ស៊ីដែលនៅក្នុងនោះមានលេនីននិងភរិយារបស់លោក; ពេលមកដល់រុស្ស៊ី,លេនីននិងភរិយាបានធ្វើដំណើរតាមរទេះរុញដែលបិទជិតឆ្លងកាត់ទឹកដីរបស់ពួកគេទៅទីក្រុងពេតូក្រាត (ឥឡូវហៅថា ហ្សង់ ពីធឺប៊ឺក)។ នេះបើយោងតាមវិទ្យុ ​​Deutsche Welle៖ <blockquote>"នៅថ្ងៃទី៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧, រដ្ឋប្រហារមួយបានចូលចុះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ បដិវត្តន៍ខែតុលា។ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានផ្តួលរលំហើយអំណាចត្រូវធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃសូវៀត និងក្រោយមករុស្ស៊ីក៏បានបញ្ចប់សម្ព័ន្ធមិត្តយោធា Triple Entente ជាមួយបារាំងនិងអង់គ្លេស។ សម្រាប់ប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូលវាជាការបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ អធិរាជអាល្លឺម៉ង់ព្រះនាម [[​វិលហែលម៍​ទី២, អធិរាជអាល្លឺម៉ង់|វិលហែលម៍ទី២]] បានចំណាយថវិកាប្រហែល ៥៨២ លានដុល្លារអាមេរិក (ពីមុនគឺពាក់កណ្តាលលានលុយអឺរ៉ូ) ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលសត្រូវសម័យសង្គ្រាមព្រះអង្គ។"<ref>{{cite news |title=How Germany got the Russian Revolution off the ground |url=https://www.dw.com/en/how-germany-got-the-russian-revolution-off-the-ground/a-41195312 |work=[[Deutsche Welle]] |date=7 November 2017}}</ref> </blockquote> ==កុប្បកម្ម== ===រៀបចំផែនការ=== [[File:CruiserAurora061609.jpg|thumb|នាវាចម្បាំង [[នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ី អ៊ូរ៉ូរ៉ា|''អ៊ូរ៉ូរ៉ា'']] ]] [[File:GunAurora061609.jpg|thumb|កាំភ្លើងធំនៅលើនាវា ''អ៊ូរ៉ូរ៉ា'']] នៅថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧ (ប្រតិទិនចាស់. ទី២៣ តុលា), គណៈកម្មាធិការកណ្តាលបុលសេវិកបានយល់ព្រមបោះឆ្នោតរើសយកដំណោះស្រាយមួយដោយបាននិយាយថា"ការបះបោរបែបប្រដាប់អាវុធគឺមិនអាចចៀសផុតបានទេ, ហើយពេលវេលានេះគឺជាវេលាដែលមានផ្លែផ្កាបំផុត"។<ref name="RevoltApproved">{{cite web|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm|title=Central Committee Meeting—10 Oct 1917|publisher=}}</ref> នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំគណៈកម្មាធិការនេះ, លេនីនបានពិភាក្សាពីរបៀបដែលប្រជាជនរុស្ស៊ីបានរង់ចាំជាយូរមកហើយនូវ "ការបះបោរប្រដាប់អាវុធ" ហើយនេះគឺជាវេលាដែលបុលសេវិកត្រូវឡើងកាន់កាប់អំណាចម្តងហើយ។ លេនីនមានទំនុកចិត្តយ៉ាងខ្លាំងអំពីលទ្ធផលនៃការបះបោរដែលបានគ្រោងទុកនេះ។ ទំនុកចិត្តដ៏ធំរបស់លេនីនគឺបានផ្តើមចេញពីការប្រមូលកម្លាំងពង្រីកអំណាចរបស់បុលសេវិកជាច្រើនខែកន្លងមកនិងភាពជោកជ័យក្នុងការបោះឆ្នោតនៅតាមគណៈកម្មាធិការនិងក្រុមប្រឹក្សាផ្សេងៗក្នុងទីក្រុងធំៗ ដូចជាពេតូក្រាត និងម៉ូស្គូជាដើម។<ref>{{Cite book|title=Voices of the Revolution, 1917|last=Steinberg|first=Mark|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=0300090161|location=Binghamton, New York|pages=170}}</ref><!-- Beckett notes the CC had explicitly *not* approved armed revolution. --> បុលសេវិកបានបង្កើតគណៈកម្មាធិយោធាបដិវត្តន៍មួយនៅសូវៀតពេតូក្រាតដែលដឹកនាំដោយប្រធានសភាសូវៀតគឺលោក[[លីយ៉ុង ទ្រតស្គី|ទ្រតស្គី]]។ គណៈកម្មាធិការនេះរួមមានកម្មករប្រដាប់អាវុធ, កម្មករនាវា និងទាហាន ហើយថែមទាំងបានធានាការគាំទ្រពីយោធភូមិភាគរបស់រដ្ឋធានីទៀតផង។ គណៈកម្មាធិការយោធាបានរៀបចំផែនការដើម្បីកាន់កាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនីមួយៗតាមទីក្រុងដោយមិនលាក់បាំងនូវគម្រោងរបស់ពួកគេនោះទេ៖ ប្រធានាធិបតេយ្យនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នគឺលោកឃេរិនស្គីក៏បានដឹងពីផែនការរបស់ពួកគេខ្លះៗដែរ, ហើយផ្នែកលំអិតៗនៃគម្រោងរបស់ពួកគេក៏ត្រូវបានបែកធ្លាយដោយលោក Kamenev និង Zinoviev ដែរ បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាននូវផែនការទាំងនោះនៅតាមកាសែត។<ref name=arte>{{cite news|title=1917 – La Revolution Russe|url=http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|accessdate=25 January 2016|publisher=Arte TV|date=16 September 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201134229/http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|archivedate=1 February 2016}}</ref><ref name=suny>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald|title=The Soviet Experiment|date=2011|publisher=Oxford University Press|pages=63–67}}</ref> ===ផ្នែកផ្តើម=== នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា (ប្រតិទិនចាស់. ទី៦ វិច្ឆិកា) ក្រុមទាហានដែលស្មោះត្រង់នឹងរដ្ឋាភិបាលឃេរិនស្គីបាននាំគ្នាដើរឆ្ពោះទៅរោងពុម្ពកាសែតរបស់បុលសេវិកគឺ ''Rabochiy put'' (មាគ៌ារបស់កម្មករ) ហើយបានរឹបអូសនិងបំផ្លាញឧបករណ៍ព្រីននិងកាសែតរាប់ពាន់សន្លឹក។ បន្តិចក្រោយមក, រដ្ឋាភិបាលបានប្រកាសបិទជាបន្ទាន់នូវមិនត្រឹមតែ ''Rabochiy'' ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងកាសែតឆ្វេងនិយមក៏ដូចជាកាសែតស្តាំនិយមផងដែរមានដូចជា ''Zhivoe slovo'' និង ''Novaia Rus''។ អ្នកកែសម្រួលនិងអ្នកចែកចាយកាសែតទាំងនេះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចាត់ទុកថាជាអ្នកអំពាវនាវឱ្យមានការបះបោរហើយត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទព្រហ្មទណ្ឌថែមទៀតផង។<ref name=rabinowitch /> ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ, នៅម៉ោង ៩ ព្រឹក គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាបុលសេវិកបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍បរិហារទៅលើសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាល។ នៅម៉ោង ១០ ព្រឹក, ទាហានតម្រួតបុលសេវិកក៏បានយកទីតាំងរោងពុម្ព ''Rabochiy put'' មកវិញបានយ៉ាងជោគជ័យ។ នៅម៉ោង ៣ រសៀល, លោកឃេរិនស្គីបានឆ្លើយតបទៅសកម្មភាពក្រុមបុលសេវិកវិញដោយបញ្ជាឱ្យដំឡើងកម្លាំងទ័ពនៅតាមស្ពានពេតូក្រាតទាំងអស់ លើកលែងតែមួយ, នេះគឺជាវិធីសាស្ត្រដែលរដ្ឋាភិបាលបានប្រើពីរបីខែមុននៅក្នុងអំឡុងខែកក្កដា។ ព្រឹត្តិការណ៍ដែលនឹងកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គឺជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដើម្បីដណ្តើមការត្រួតត្រាលើស្ពានក្រុងពេតូក្រាត រវាង[[កងជីវពលឆ្មាំក្រហម]]ស្របជាមួយគណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធា ទរទល់នឹងអង្គភាពយោធារបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។ ប្រហែលម៉ោង ៥ ល្ងាច, គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាបានដណ្តើមកាន់កាប់'តេឡេក្រាហ្វ'នៅភាគកណ្តាលនៃទីក្រុងពេតូក្រាត ដែលបាននាំឱ្យក្រុមបុលសេវិកមានការគ្រប់គ្រងលើប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងពេតូក្រាត។<ref name=rabinowitch /><ref name=bard>{{Cite web | url = https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html | title = From Empire To Republic: October 24 – November 1, 1917 | access-date = 24 February 2018 | author = Bard College: Experimental Humanities and Eurasian Studies}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែតុលា (ប្រតិទិនចាស់. ទី៧ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧) ក្រុមបុលសេវិកបានដឹកនាំកម្លាំងរបស់ពួកគេនៅក្នុងការបះបោរនៅទីក្រុងពេតូក្រាត (ឥឡូវហៅថា សង់. ពីធឺបួរ, ដែលពេលនោះជារដ្ឋធានីនៃប្រទេសរុស្ស៊ី) ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរបស់លោកឃេរិនស្គី។ នៅអំឡុងពេលព្រឹត្តិការណ៍នេះកំពុងកើតឡើង នាវាតូចៗ(គាំទ្រ)—បុលសេវិកក៏បានមកដល់ទីក្រុងពេតូក្រាត។ ក្នុងនោះមាននាវាពិឃាតចំនួន ៥ គ្រឿងជាមួយនឹងនាវិកជនរបស់នាវាទាំងនោះក៏ដូចជាទាហានម៉ារីន—នៅកំពង់ផែពេតូក្រាតផងដែរ។ នៅ Kronstadt, នាវិកទាំងនោះបានប្រកាសភាពស្មោះត្រង់របស់ពួកគេចំពោះការបះបោររបស់ក្រុមបុលសេវិក (ពោលគឺចុះចូលរួមជាមួយក្រុមបុលសេវិក)។ ដល់ពេលព្រឹកព្រលឹម, នៅទីស្នាក់ការកណ្តាលដែលមានការយាមការពារយ៉ាងតឹងរឹង គឺនៅវិមានស្មូលនី, គណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍យោធាបានកំណត់ទីតាំងចុងក្រោយបង្អស់ដែលនឹងត្រូវដណ្តើមយក ឬត្រូវរឹបអូសយក។ កងជីវពលឆ្មាំក្រហមក៏បានចាប់ផ្តើមកាន់កាប់អគារសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាល, ទីទំនាក់ទំនងសំខាន់ៗ និងកន្លែងដែលមានកម្លាំងទ័ពរដ្ឋាភិបាលតិចតួច។ យោធភូមិក្រុងពេតូក្រាត និងអង្គភាពយោធាភាគច្រើនក្នុងទីក្រុងបាននាំគ្នាចុះចូលក្នុងការបះបោររបស់បុលសេវិកប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី។<ref name=suny /> ឃេរិនស្គី និងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរបស់លោកពិតជាអស់សង្ឃឹមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការទប់ទល់នឹងកុប្បកម្មដែលកំពុងកើតឡើងនេះ។ ផ្លូវរថភ្លើង និងស្ថានីយ៍រថភ្លើងត្រូវបានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់ដោយក្រុមកម្មករនិងទាហានសូវៀតអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃមកហើយ ដែលធ្វើឱ្យការធ្វើដំណើរតាមផ្លូវដែកទៅនិងមកពីក្រុងពេតូក្រាតមិនអាចទៅរួចសម្រាប់មន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន ពួកគេក៏មិនអាចរកយានយន្តអ្វីចាកចេញបានដែរ។ នៅពេលព្រឹកនៃការបះបោរនេះ, លោកឃេរិនស្គីបានស្វែងរកមធ្យោបាយដើម្បីចាកចេញពីទីក្រុងនឹងអាចជួបនឹងកម្លាំងយោធានៅក្រៅពេតូក្រាតដោយលោកសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងមានភាពរួសរាយរាក់ទាក់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នលោក ហើយទីបំផុតគាត់ក៏បានខ្ចីឡានម៉ាក Renault មួយគ្រឿងពីស្ថានទូតអាមេរិកហើយក៏បានបើកឡាននោះចេញពីរាជវាំហវីនធឺរ រួមជាមួយនឹងឡានម៉ាក Pierce-Arrow មួយគ្រឿងទៀតអមជាមួយផង។ លោកឃេរិនស្គីបានបើកគេចផុតពីទាហានប្រចាំការ(សូវៀត) ហើយបន្ទាប់មកក៏បន្តបើកទៅរកជួបទាហានដែលនៅក្រៅក្រុងពេតូក្រាត។<ref name=rabinowitch /> នៅពេលដែលលោកឃេរិនស្គីបានចាកចេញពីពេតូក្រាត, លេនីនបានសរសេរសេចក្តីប្រកាសមួយទៅកាន់ប្រជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសរុស្ស៊ីដោយបញ្ជាក់ថា រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយគណៈកម្មាធិការយោធាបដិវត្តន៍ហើយ, ការប្រកាសនេះត្រូវបានបញ្ជូនតាមទូរលេខទូទាំងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ក្រោយមក លេនីនបានមានគោលបំណង់ចង់តាងសមាជិកសមាជិកានៃសភាសូវៀត, ដែលនឹងប្រមូលផ្តុំគ្នានៅរសៀលនោះដើម្បីជជែកវែកញែកបន្ថែមទៀតលើគតិបណ្ឌិត ឫការកាន់កាប់អំណាចពេញច្បាប់។<ref name=rabinowitch /> ===កាវវាយលុកមកលើព្រះរាជវាំងវីនធឺរ=== ការវាយលុកចុងក្រោយមកលើរាជវាំងវីនធឺរ—គឺជាការប្រឆាំងរបស់បុលសេវិកទៅនឹងកម្មាភិបាលនាយទាហាន, ពលទាហានប្រុសនិងស្រីចំនួន ៣,០០០ នាក់។<ref name=rabinowitch>{{cite book|last1=Rabinowitch|first1=Alexander|title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd|date=2004|publisher=Pluto Press|pages=273–305}}</ref><ref name="beckett528">{{harvnb|Beckett||p=528}}</ref> ក្រុមបុលសេវិកបានពន្យាពេលការវាយលុកនេះដោយសារតែពួកគេមិនអាចរកបានកាំភ្លើងធំណាដែលដំណើរការបាន ពួកបុលសេវិកបានសម្តែងនូវសកម្មភាពអត់ធ្មត់ដើម្បីជៀសវាងរាល់អំពើហិង្សាណាដែលមិនចាំបាច់, និយាយឱ្យស្រួលគឺក្រុមបុលសេវិកមិនចង់បង្ហូរឈាមនរណាទេនៅក្នុងការវាយលុកដំណាក់កាលចុងក្រោយនេះ។<ref>Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks Come to Power: the Revolution of 1917 in Petrograd (Haymarket Books: Chicago Illinois 2004)</ref> នៅម៉ោង ៦:១៥ នាទីល្ងាច, កងពលកាំភ្លើងធំមួយក្រុមបានចាកចោលពីបរវេណរាជវាំងដោយយកកាំភ្លើងធំទៅជាមួយពួកគេផង។ នៅម៉ោង ៨:០០ នាទីយប់, ទាហានជើងគោកប្រមាណ ២០០ នាក់បានចាកចេញពីរាជវាំងនោះរួចត្រឡប់ទៅបន្ទាយរបស់ពួកគេវិញ។<ref name=rabinowitch /> ខណៈពេលដែលគណៈរដ្ឋមន្រ្តីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នក្នុងរាជវាំងបានកំពុងជជែកវែកញែកអំពីសកម្មភាពបន្ទាប់ដែលពួកគេគួរនឹងធ្វើ, ក្រុមបុលសេវិកក៏បានប្រកាសនូវឱសានវាទមួយឱ្យរដ្ឋាភិបាលលោកឃេរិនស្គីសុំចុះចាញ់។ ពួកកម្មករនិងទាហានបានកាន់កាប់ស្ថានីយ៍តេឡេក្រាមចុងក្រោយគេបង្អស់ក្នុងក្រុងពេតូក្រាតដែលជាហេតុនាំឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់គណៈរដ្ឋមន្រ្តីទាំងនោះជាមួយនឹងកងទាហានរបស់ពួកគេនៅឯក្រៅទីក្រុងត្រូវបានផ្តាច់។ ពេលរាត្រីកាន់តែជិតមកដល់, ក្រុមបះបោរជាច្រើនបានឡោមព័ទ្ធព្រះរាជវាំងវីនធឺរហើយក៏បាននាំគ្នាជ្រៀតចូល។<ref name=rabinowitch /> នៅវេលាម៉ោង ៩:៤៥ នាទីល្ងាច, នាវា''អ៊ូរ៉ូរ៉ា''ពីកំពង់ផែ បានបាញ់គ្រាប់កាំភ្លើងធំមួយគ្រាប់សំដៅចូលទៅក្នុងរាជវាំង។ ជនបដិវត្តន៍មួយចំនួនបានចូលទៅក្នុងរាជវាំងនោះនៅម៉ោង ១០:២៥ នាទី, ៣ ម៉ោងក្រោយមក មនុស្សជាច្រើនទៀតក៏បាននាំគ្នាបំបុកចូលរាជវាំង។ ត្រឹមម៉ោង ២:១០ នាទីព្រឹក នៃ ថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា, កងកម្លាំងបុលសេវិកបានកាន់កាប់ព្រះរាជវាំងវីនធឺរបានសម្រេច។ នាយទាហាននិងទាហានស្ម័គ្រចិត្តចំនួន ១៤០ នាក់របស់រដ្ឋាភិបាលបានសុំទទួលចុះចាញ់ ជាជាងទប់ទល់នឹងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធចំនួន ៤ ម៉ឺននាក់។<ref>Michael Lynch, ''Access to History: Reaction and Revolution: Russia 1894-1924'', Fourth Edition (Hodder Education: April 2015)</ref><ref>Raul Edward Chao, ''Damn the Revolution!'' (Dupont Circle Editions: Washington DC, London, Sydney, 2016) p.191</ref> គណៈរដ្ឋមន្រ្តីរបស់រដ្ឋាភិបាលទាំងប៉ុន្មាន ត្រូវបានក្រុមបុលសេវិកចាប់ដាក់ឃុំឃាំងទាំងអស់, មានតែលោកឃេរិនស្គីទេ ដែលបានរត់គេចខ្លួនផុត។<ref name=rabinowitch /><ref>{{Cite web|url=http://www.project1917.com/|title=1917 Free History|last=|first=|date=|website=Yandex Publishing|access-date=8 November 2017|archivedate=8 វិច្ឆិកា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108180902/https://project1917.com/|url-status=dead}}</ref> ដោយក្រុមសូវៀតពេតូក្រាតឥឡូវគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល,យោធភូមិភាគ និងក្រុមសហជីពពេតូក្រាត, សមាជប្រជុំសូវៀតរុស្ស៊ីរួម ត្រូវបានបើកប្រជុំជាលើកទី២ នៅថ្ងៃដដែលនោះ ខណៈពេលដែលលោកទ្រតស្គីបានបណ្តេញពួកមេនសេវិកនិងពួកបដិវត្តន៍សង្គមនិយម (SR) ទាំងប៉ុន្មានឱ្យចេញពីកិច្ចប្រជុំសមាជទាំងអស់។ ===ក្រោយពីដណ្តើមបានរាជវាំងវីនធឺរ=== ការរឹបអូសយកព្រះរាជវាំងវីនធឺរជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលសាមញ្ញបំផុត៖ គ្មានការបង្ហូរឈាមគ្នា, គ្មានការតស៊ូវាយបកទៅវិញដោយរដ្ឋាភិបាលទេ គឺក្រុមអ្នកប៉ះបោរអាចនាំគ្នាចូលបរវេណរាជវាំងបានយ៉ាងងាយ ក៏ប៉ុន្តែអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងមន្ត្រីសូវៀតមួយចំនួនបានពណ៌នាព្រឹត្តិការណ៍នេះក្នុងន័យសម្បូរទៅដោយវិនាដកម្មនិងវីរភាព។<ref name=suny /><ref>Jonathan Schell, 2003. [http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2012/08/The-Mass-Minority-in-Action.pdf 'The Mass Minority in Action: France and Russia'.] For example, in ''The Unconquerable World.'' London: Penguin, pp. 167–185.</ref><ref>(See a first-hand account by British General [[Alfred Knox|Knox]].)</ref> ការសម្តែងឡើងវិញនូវព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩២០។ ការសម្តែងឡើងវិញនេះត្រូវបានទស្សនាដោយទស្សនិកជនចំនួន ១០០,០០០ នាក់ បានផ្តល់ជាគំរូដល់ខ្សែភាពយន្តផ្លូវការដែលត្រូវបានផលិតនៅពេលក្រោយៗដែលបង្ហាញពីការប្រយុទ្ធគ្នាដ៏សាហាវនៅអំឡុងពេលវាយយករាជវាំងវីនធឺរ ក៏ប៉ុន្តែតាមការពិត, ព្រឹត្តិការណ៍វាយយករាជវាំងវីនធឺរនេះគឺមិនសូវមានការប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាអ្វីនោះទេ។<ref>''October (Ten Days that Shook the World)'' by Sergei M. Eisenstein and Grigori Aleksandrov, First National Pictures, 1928, Classics and Drama</ref> although, in reality, the Bolshevik insurgents had faced little opposition.<ref name="beckett528"/> នៅពេលក្រោយៗមកទៀត, រឿងរាវនៃ"ការវាយយកព្រះរាជវាំងវិនធឺរ" និង "ការការពាររាជវាំងវីនធឺរ"ត្រូវបានក្លាយជាការឃោសនាដោយសាធារណជនបុលសេវិនដើម្បីទាមទារការគាំទ្រពីសំណាក់ប្រជាជនបន្ថែម។<ref>''Argumenty i Fakty'' newspaper</ref> ==លទ្ធផល== [[File:Milrevkom proclamation.jpg|thumb|right|សេចក្តីប្រកាសរបស់ក្រុមបុលសេវិកស្តីពីការរំលាយចោលនូវ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី]] ]] [[File:Russian Constituent Assembly Election 1917.svg|thumb|upright=2|ការបោះឆ្នោតនៅក្នុងសភាធម្មនុញ្ញដែលបានប្រព្រឹត្តទៅនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧។ ក្រុមបុលសេវិកទទួលបានសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ២៣.៩%។<ref>"[http://www.jewhistory.ort.spb.ru/eng/main/sprav.php?id=1374 The Constituent Assembly]".</ref>]] ===ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មី=== កិច្ចប្រជុំសមាជលើកទី២ នៃសភាសូវៀតមានប្រតិភូជាប់ឆ្នោតចំនួន ៦៧០ នាក់រួមមាន ៣០០ នាក់គឺក្រុមបុលសេវិក និងជិត ១០០ នាក់ទៀតជាសមាជិកនៃបដិវត្តន៍សង្គមនិយម, ដែលបានគាំទ្រការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលលោកឃេរិនស្គីដូចបុលសេវិកដែរ។<ref>Service, Robert (1998). A history of twentieth-century Russia. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. {{ISBN|0-674-40347-9}} p 65</ref> បន្ទាប់ពីរាជវាំងវិនធឺរត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃបុលសេវិក, កិច្ចប្រជុំសមាជបានអនុម័តក្រឹត្យផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យអ្នកតំណាងកម្មករ, ទាហាន, និងកសិករ។ ការផ្ទេរអំណាចមិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នានោះទេ។ ពួកកណ្តាលនិងស្តាំនិយមនៃក្រុមបដិវត្តន៍សង្គមនិយមក៏ដូចជាមេនសេវិកជឿថាលេនីននិងបុលសេវីកបានឡើងកាន់កាប់អំណាចដោយខុសច្បាប់ហើយពួកគេក៏បានដើរចេញពីសមាជមុនពេលដំណោះស្រាយត្រូវបានអនុម័តរួច។ ខណៈពេលដែលពួកគេកំពុងចាកចេញ លោកលីយ៉ុង ទ្រតស្គីបានតិះដៀលដាលអ្នកទាំងនោះថា "ពួកឯងទាំងអស់ជាបុគ្គលឯកោគួរឱ្យអាណិតណាស់, ក្រុមពួកឯងគឺជាក្រុមក្ស័យធន; តួនាទីរបស់ឯងនៅទីនេះគឺលែងមានទៀតហើយ។ ទៅកន្លែងណាដែលជាកន្លែងគួរសមសម្រាប់ពួកឯងទៅ - ទៅចូលក្នុងគំនរសំរាមប្រវត្តិសាស្ត្រទៅ!"<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 217</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់គឺថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា, សភាបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគណៈរដ្ឋមន្រ្តីថ្មីនៃក្រុមបុលសេវិកដោយរងចាំការកោះប្រជុំសភាធម្មនុញ្ញ។ រដ្ឋាភិបាលសូវៀតថ្មីនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាក្រុមប្រឹក្សានៃប្រធានស្នងការដ្ឋានរដ្ឋាភិបាលប្រជាជន, ដោយមានលេនីនជាអ្នកដឹកនាំ។<ref>{{Cite book|title=Voices of Revolution, 1917|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Yale University|year=2001|isbn=978-0300101690|location=|pages=251}}</ref> គណៈរដ្ឋមន្រ្តីបានអនុម័តយ៉ាងឆាប់រហ័សនូវក្រឹត្យស្តីពីសន្តិភាពនិងក្រឹត្យស្តីពីដីធ្លី។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះក៏ត្រូវបានគេហៅថាជាផ្លូវការថា "បណ្តោះអាសន្ន" ដែររហូតដល់រដ្ឋសភាត្រូវបានរំលាយ។ ===មតិប្រឆាំងនឹងបុលសេវិក=== នៅថ្ងៃដដែលនោះ, ពួកសង្គមនិយមស្លាបស្តាំបានបិតប័ណ្ណប្រកាសនៅតាមអគារនិងរាល់ទីកន្លែងសាធារណៈដោយប័ណ្ណនោះបានពណ៌នាថា ការឡើងកាន់កាប់អំណាចរបស់ក្រុមបុលសេវិកគឺជា"ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមាតុភូមិ និងបដិវត្តន៍", សកម្មភាពនេះគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃចលនាប្រឆាំងនឹងបុលសេវិក។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់, ក្រុមមេនសេវិកបានឡើងគ្រប់គ្រងហើយប្រកាស[[ចចជី]]ជាសាធារណរដ្ឋឯករាជ្យ ផ្តាច់ចេញពីប្រទេសរុស្ស៊ី។ បន្ទាយបុលសេវិកភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅតាមទីប្រជុំជន, ជាពិសេស គឺនៅក្រុងពេតូក្រាតតែម្តង, បុលសេវិកក៏ទទួលបានការគាំទ្រគួរសមដែលពីសំណាក់ប្រជាកសិករ និងពលករនៅតាមតំបន់ទីជនបទ។ មតិ ឫចលនាប្រឆាំងនឹងបុលសេវិកមានការរីកធំឡើងៗ នៅពេលដែលប័ណ្ណប្រកាស និងកាសែតមួយចំនួនបានរិះគុណពីសកម្មភាពរបស់ពួកគេ ហើយថែមទាំងមិនទទួលស្គាល់ការឡើងកាន់កាប់អំណាចរបស់ពួកគេទៀតផង។<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 369</ref> ព្រឹត្តិការណ៌ទាំងអស់នេះក៏បាននាំឱ្យមាននូវសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងបដិវត្តន៍ដ៏ធំមួយ ឧទាហរណ៍: ប្រជាពលរដ្ឋនៅជាយក្រុងពេតូក្រាតបាននាំគ្នាវាយកណ្តឹងព្រះវាហារជាការស្វាគមន៍ទៅដល់ការវិលត្រលប់មកវិញនៃកងពលទាហានរបស់លោកឃេរិនស្គី។ ឃេរិនស្គីបានជួបនឹងកម្លាំងបុលសេវិកហើយក៏ផ្តល់នូវឱសានវាទមួយដល់ពួកគេឱ្យទម្លាក់អាវុធរបស់ពួកគេចុះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបដិសេដភ្លាមៗ។ ដោយអស់ជម្រើស, ឃេរិនស្គីបានបញ្ជាឱ្យទ័ពខ្លួនបើកការបាញ់ប្រហារទៅលើយោធភូមិទាំងនោះដែលបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់។ សកម្មភាពរបស់ឃេរិនស្គីបានធ្វើឱ្យទាហាននៅពេតូក្រាតទាំងប៉ុន្មានចូលប្រឆាំងនឹងទ័ពលោកឃេរិនស្គីទាំងអស់ ដោយបាននិយាយថា សកម្មភាពកម្លាំងយោធារបស់ឃេរិនស្គីគឺដូចជាកម្លាំងយោធាក្នុងរបបត្សារដែរ (របបរាជានិយម)។ ភាពបរាជ័យរបស់លោកឃេរិនស្គីនេះត្រូវបានប្រវត្តិវិទូម្នាក់ឈ្មោះចន រ៉ីត ចាត់ទុកថាជា"កំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ"មួយដែលធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលលោកឃេរិនស្គីបាត់បង់ទំនុកចិត្តទាំងអស់ពីប្រជាជន។<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 410</ref> នៅថ្ងៃបន្តបន្ទាប់, សកម្មភាពប្រឆាំងនឹងបុលសេវិកគឺនៅតែបន្ត។ ដោយមិនអាចយកឈ្នះនឹងបុលសេវិក, កងទ័ពឃេរិនស្គីជាច្រើននាក់បានរត់ចោលជួរ ដែលបន្សល់នូវកាំភ្លើងធំមួយចំនួនឱ្យពួកបុលសេវិក។ នៅថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៧, ក្រុមបុលសេវិកទីបំផុតបានកាន់កាប់ទីក្រុងម៉ូស្គូបានសម្រេចបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេលជាច្រើនសប្តាហ៍។ កាំភ្លើងធំជាច្រើនត្រូវបានប្រើនៅក្នុងសមរភូមិនេះដែលជាហេតុនាំឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ៧០០ នាក់។ ទោះបីជាបាត់បង់ទំនុកចិត្តប្រជាជននៅទីប្រជុំជនក្តី រដ្ឋាភិបាលឃេរិនស្គីនូវតែបន្តទទួលបានការគាំទ្រក្នុងខេត្តមួយចំនួន។ បន្ទាប់ពីទីក្រុងម៉ូស្គូត្រូវបានកាន់កាប់, មតិប្រឆាំងបុលសេវិកគឺមានតិចតួចណាស់ មានតែកាសែត ''Novaya Zhizn'' ទេដែលបន្តរិះគុណបុលសេវិកថាខ្វះកម្លាំងពលកម្ម និងភាពខ្ជះខ្ជាយក្នុងការដឹកនាំបក្ស។ លេនីនបានអះអាងដោយទំនុកចិត្តខ្ពស់ថា នៅក្នុងចំណោមមហាជននៃក្រុងពេតូក្រាត, ម៉ូស្គូ និងប្រទេសរុស្ស៊ីទាំងមូល គ្មានបុគ្គលណាស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការទទួលស្គាល់ការគ្រប់គ្រងអំណាចរបស់បុលសេវិកនោះទេ។<ref>Reed, John (1997) ''Ten Days that Shook the World''. New York: St. Martin's Press. p 565</ref> === កំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល === នៅថ្ងៃទី១០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧, រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានសំដៅទៅលើប្រជាជនរុស្ស៊ីថា"ពលរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋរុស្ស៊ី", ព្រោះពួកគេគិតថាវាជាការត្រឹមត្រូវនិងស្មើភាពគ្នា, ហើយបានចាត់ទុកថា "ការរចនាផ្នែកច្បាប់នៃវិសមភាពស៊ីវិលដូចជា អត្រានុកូលដ្ឋាន, តំណែង, និងឋានៈ"ជាមោឃៈ ឫគ្មានតម្លៃ។<ref name="Steinberg 2001 257">{{Cite book|title=Voices of Revolution|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Yale University|year=2001|isbn=|location=|pages=257}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា, [[ការបោះឆ្នោតសភាធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧|សភាធម្មនុញ្ញ]]ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើស។ ក្នុងការបោះឆ្នោតនេះ, គណៈប្រតិភូចាំបាច់ចំនួន ២៦ រូបត្រូវបានស្នើឡើងដោយគណៈកម្មាធិការកណ្តាលបុលសេវិកនិង ៥៨ រូបទៀតត្រូវបានស្នើឡើងដោយក្រុមបដិវត្តសង្គមនិយម។ ជាលទ្ធផល គណបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយម ទទួលបានសម្លេងភាគច្រើន, ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលនោះបក្សបដិវត្តន៍សង្គមនិយមមិនមែនជាគណបក្សពេញលេញនោះទេ, ពីព្រោះធាតុឆ្វេងនិយមនៃបដិវត្តន៍សង្គមនិយមបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបុលសេវិករួចមកហើយ។ បុលសេវិកបានរំលាយសភាធម្មនុញ្ញចោលនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨ បន្ទាប់ពីមានជម្លោះជាមួយសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៧, រដ្ឋាភិបាលបានប្រថុយដោយលុបចោលឋានៈនៅក្នុងជួរកងទ័ពចោលដូចជា ដកហូតតំណែង, ឋានៈ, និងគ្រឿងឥស្សរិយយសនៅលើឯកសណ្ឋាន។ ប្រពៃណីនៃការគោរពបែបយោធាក៏ត្រូវបានលុបចោលដែរ។<ref name="Steinberg 2001 257"/> នៅថ្ងៃទី២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៧, [[ឆេកា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រឹត្យរបស់លេនីន។<ref>Figes, 1996.</ref> ទាំងនេះគឺជាការចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់បុលសេវិកមកលើគូប្រជែងនយោបាយរបស់ពួកគេ។ [[សម្បដិភ័យក្រហម]]បានចាប់មានឡើងនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩១៨, បន្ទាប់ពីមានការប៉ងចង់ធ្វើឃាតលេនីនបានទទួលបរាជ័យ។ សម្បដិភ័យក្រហមរបស់បុលសេវិកនេះគឺអាចប្រៀបបានទៅ[[រជ្ជសម័យសម្បដិភ័យ]]នៅបារាំងកាលពីចុងសតវត្សទី១៨។ លោក[[លីយ៉ុង ទ្រតស្គី]]បានប្រៀបធៀបសម្បដិភ័យរបស់លេនីនទៅការសម្លាប់រង្គាលរបស់លោក[[ម៉ាក្សីមីលៀន រ៉បស្ពៀរ]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨០៤។<ref>[[Richard Pipes]]: [https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA789&hl=en&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f The Russian Revolution]</ref> ក្រឹត្យស្តីពីដីធ្លីបានផ្តល់សច្ចាប័នមកលើសកម្មភាពពួក[[កសិករ]] នៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសរុស្ស៊ីឱ្យគាបយកដីធ្លីឯកជននិងចែកចាយគ្នាបន្ត។ បុលសេវិកជឿថាពួកគេគឺជាអ្នកតំណាងឱ្យសម្ព័ន្ធភាពរវាងពួកកម្មករនិងកសិករដូចនេះហើយបានជាសញ្ញា[[ញ្ញញ្ញួរនិងកណ្តៀវ]]បានមានវត្តមាននៅលើទង់និងវរលញ្ចកររបស់ពួកគេ (ឧទាហរណ៍: [[ទង់ជាតិសហភាពសូវៀត|ទង់]]និង[[បដិវូបរដ្ឋនៃសហភាពសូវៀត|វរលញ្ចករ]]នៃ[[សហភាពសូវៀត]])។ ក្រឹត្យផ្សេងៗទៀតមានដូចជា៖ *ទ្រព្យសម្បត្តិឯកជនទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើជាតូបនីយកម្មដោយរដ្ឋាភិបាល។ *ធនាគាររុស្ស៊ីទាំងអស់ត្រូវបាន[[តូបនីយកម្ម|ធ្វើជាតូបនីយកម្ម]]។ *ដកហូតគណនីធនាគារឯកជន។ *ដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិរបស់សាសនាចក្រ (វិហារយេស៊ូ) (រួមទាំងគណនីធនាគារផងដែរ)។ *លែងទទួសស្គាល់ (បដិសេដ) រាល់បំណុលបរទេសទាំងអស់។ *ការគ្រប់គ្រងលើរោងចក្រត្រូវប្រគល់មកឱ្យសូវៀត។ *ប្រាក់ឈ្នួលត្រូវបានរៀបចំក្នុងអត្រាខ្ពស់ជាងអំឡុងពេលសង្គ្រាមហើយរយៈពេលធ្វើការតិចជាង ៨ ម៉ោងត្រូវបានអនុវត្ត។ រដ្ឋាភិបាលមិនបានធ្វើតូបនីយកម្មទ្រព្យសម្បត្តិឯកជនទាំងអស់នោះទេបន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍ថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា។ រដ្ឋាភិបាលនៃបក្សបុលសេវិកនិងអ្នកឆ្វេងនិយម ប.ស (បដិវត្តន៍សង្គមនិយម) មិនបានគាំទ្រកម្មករណាដែលកាន់កាប់សជីវកម្មធំៗ ឫរៀបចំសេដ្ឋកិច្ចរួមគ្នានោះទេ។ ក្នុងនាមជាប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាល, លោកលេនីនបានសម្រេចចរចាជាមួយក្រុមវណ្ណៈអភិជននីមួយៗ ដើម្បីឱ្យការគ្រប់គ្រងសាជីវកម្មរបស់ពួកគេមានភាពស្របទៅតាមលក្ខខណ្ឌរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មី។ សកម្មភាពរបស់លេនីននេះបានបរាជ័យទាំងស្រុងពីព្រោះវាបានកំណត់ជាមុនថាមហាជននឹងទទួលយកកិច្ចសហប្រតិបត្តិការថ្នាក់នៅក្នុងស្ថានភាពបដិវត្ត។ ក្នុងបរិបទនេះបក្សបុលសេវិកយល់ថា"ការគ្រប់គ្រងដោយកម្មករ"ដូចជាការត្រួតពិនិត្យនិងឃ្លាំមើលនិយោជិកធ្វើការ គឺជាការអនុវត្តតាមលក្ខខណ្ឌរបស់រដ្ឋាភិបាល។ រោងចក្រខ្លះបានបន្តដំណើរការជាតរោងចក្រឯកជនព្រោះថាមហាជនខ្លះគ្មានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រង ឫមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការគាំទ្របក្សបុលសេវិក។ រោងចក្រផ្សេងទៀតត្រូវបានកាន់កាប់ដោយនិយោជិកផ្ទាល់និងខ្លះទៀតដោយរដ្ឋាភិបាល, បន្ទាប់ពីរងសម្ពាធពីថ្នាក់ក្រោមឫគំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់រដ្ឋាភិបាល។ កង្វះការយល់ដឹងរបស់មហាជនអំពីវណ្ណៈបានធ្វើឱ្យពួកគេចូលដៃគាំទ្រគណបក្សនយោបាយផ្តាច់ការ។ មានតែអ្នកវណ្ណៈកម្មករមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលបានប្រយុទ្ធដើម្បីបង្កើតច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យលើរោងចក្រមូលធនធំៗ។ ===ការសំដៅទៅរកនយោបាយផ្តាច់ការ=== បក្សបុលសេវិកបានប្រឆាំងនឹងមហាជនដែលគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចពីថ្នាក់ក្រោម ក៏ដូចជាប្រឆាំងនឹងស្ថាប័ននយោបាយដែលគ្រប់គ្រងពីថ្នាក់ក្រោមផងដែរ។ តាមរយៈការបោះឆ្នោតបែបប្រជាធិបតេយ្យរបស់សូវៀតនៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនៃឆ្នាំ១៩១៧, បក្សបុលសេវិកបានចាប់កសាងអំណាចរបស់ខ្លួនដើម្បីគ្រប់គ្រងសហជីពដែលក្រោយមកបានក្លាយជាស្ថាប័នរដ្ឋ។ នៅឆ្នាំដដែរនោះ, គណៈកម្មាធិការរោងចក្រត្រូវបានចូលជាសហជីព។ ករណីនេះបានបញ្ជាក់ថា វាមិនមែនជារឿងលំបាកទេក្នុងការចាត់បុគ្គលតែម្នាក់ឱ្យគ្រប់គ្រងលើរោងចក្រមួយ។ ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងដោយបុគ្គលតែមួយត្រូវបានលេនីននិយាយការពារឥតឈប់ឥតឈរនៅឯសមាជសហជីពក្នុងឆ្នាំ១៩១៨, លោកបាននិយាយថាប្រសិនបើបក្សមិនទទួលបន្ទុកលើចំណុចទាំងមូលនោះទេ បក្សរបស់លោកមិនគួរកើតមានឡើយដូច្នេះហើយបដិវត្តន៍ខ្លួនវាក៏មិនគួរកើតមានដែរ។ ប្រព័ន្ធនៃការតែងតាំងដោយថ្នាក់លើត្រូវបានបង្កើតឡើង។ សមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសូវៀតណាដែលហ៊ានប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយនេះនឹងត្រូវជួបជាមួយកងកម្លាំងឆេកា, បើនៅតែប្រឆាំងទៀតពួកគេនឹងត្រូវបដិសេដមិនឱ្យប្រើប័ណ្ណរបបអាហារនិងប្រេងឥន្ទនៈ។ បក្សបុលសេវិកបានបិទការបោះឆ្នោតបែបប្រជាធិបតេយ្យនៅទីប្រឹក្សាសូវៀត, គណៈកម្មាធិការសហជីព និងស្ថាប័នផ្សេងៗទៀត សកម្មភាពនេះបានបង្កើនអំណាចរបស់ក្រុមបក្សបុលសេវិក។ បដិវត្តន៍ខែតុលាគឺជាបដិវត្តន៍នយោបាយដ៏ជោគជ័យមួយនៅដើមសតវត្សទី២០, បដិវត្តន៍នេះបានផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីចាស់បានមែនប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលថ្មីមិនបានបង្កើតចេញជាប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យនោះទេ។ ដោយថាសេដ្ឋកិច្ចមិនត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យមហាជនឆ្លុះបញ្ចាំងពីអ្វីដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងស្ថាប័ននយោបាយទេ។ អ្នកនយោបាយជាន់ខ្ពស់ (ពោលគឺពួកសូវៀត) យល់ថាខ្លួនឯងគឺជាគំរូបដិវត្តន៍សម្រាប់ពិភពលោក ប៉ុន្តែបដិវត្តន៍ពួកគេមិនបានចែករំលែកអំណាចអ្វីជាមួយអ្នកថ្នាក់ទាបនោះសោះ។ នៅពេលដែលអ្នកនយោបាយជាន់ខ្ពស់ដដែលនោះបានកាន់កាប់លើសេដ្ឋកិច្ច ពួកគេបានត្រឹមតែឆ្លើយបានថាខ្លួនកំពុងកែប្រែរដ្ឋរបស់ខ្លួនទៅជារដ្ឋកំពុងកាន់កាប់ថ្នាក់មូលធនតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្រោយមក បក្សបុលសេវិកបានបន្តទៅមុខទៀតដោយដាក់វណ្ណៈកម្មករនៅក្រោមច្បាប់អាជ្ញាសឹកហើយបង្ខំឱ្យគោរពតាម – [[ក្រុមប្រឹក្សានៃប្រជាជន|សូវណាកម]]។ ការអភិវឌ្ឍន៍បែបនេះហើយដែលបណ្តាលឱ្យសូវៀតតម្រង់ក្លាយជារដ្ឋផ្តាច់ការនិងធ្វើឱ្យ[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន|ស្តាលីន]]ជាបុគ្គលដែលមានអំណាចបំផុតនៅសហភាពសូវៀត (កាលនុះ ស្តាលីនគឺមានអំណាចខ្លាំងជាលេនីននិងទ្រតស្គីទៅទៀត)។ ==សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី== [[File: Russian civil war in the west.svg|thumb|ផែនទីនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ១៩១៨]] ការប៉ិនប៉ងរបស់បុលសេវិកក្នុងការដណ្តើមអំណាចពី[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]បានទទួលជោគជ័យល្អ—ក៏ប៉ុន្តែការប្រយុទ្ធដើម្បីដណ្តើមទីក្រុងមូស្គូគឺរាងស្ទាក់ស្ទើរបន្តិចព្រោះថាបុលសេវិកបានចំណាយពេលរហូតដល់ទៅ ២ សប្តាហ៍ឯណោះទម្រាំតែគ្រប់គ្រងទីក្រុងមូស្គូបានទាំងមូល—ចំណែកឯខាងទឹកដីតំបន់ជនជាតិផ្សេងៗវិញ (ឧ. អ៊ុយក្រែន, ភាគខាងកើតរុស្ស៊ី...) គឺពិបាកនឹងគ្រប់គ្រងណាស់សម្រាប់បុលសេវិកព្រោះថាជនជាតិទាំងនោះបានទាមទារស្នើសុំឯករាជ្យតាំងពីបដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈបានចាប់ផ្តើមមកម្លេះ។ ឧទាហរណ៍, [[រ៉ាដា|សភា]]អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសឯករាជ្យខ្លួនឯងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩១៧, បង្កើតចេញជា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតអ៊ុយក្រែន]]នៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា, ដែលបានគាំទ្រដោយសភាសូវៀតអ៊ុយក្រែន។ ទាំងនេះបានបង្កឱ្យមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលបុលសេវិកនៅពេតូក្រាតហើយទីបំផុតអ៊ុយក្រែនក៏ទទួលបានឯករាជ្យរួចផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៨។<ref>See [http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/S/T/StruggleforIndependence1917hD720.htm Encyclopedia of Ukraine] online</ref> នៅ[[អេស្តូនី]]វិញ, រដ្ឋាភិបាលគូរបដិបក្សពីរបានលិចចេញឡើង: ទីមួយគឺ[[ការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាខេត្តអេស្តូនីឆ្នាំ១៩១៧|រដ្ឋសភាខេត្តអេស្តូនី]], បង្កើតឡើងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩១៧, ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់កំពូលនៃរដ្ឋអេស្តូនីក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧ រួចហើយបានចេញ[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យអេស្តូនី|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១៨;<ref>Miljan, Toivo. "Historical Dictionary of Estonia." Historical Dictionary of Estonia, Rowman & Littlefield, 2015, p. 169</ref> ប៉ុន្តែសូវៀតរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលទីពីរទៅវិញគឺ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិសូវៀតនៅអេស្តូនី ថាជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់ពិតប្រាកដនៅអេស្តូនី, ទោះបីជាក្រុមសូវៀតអេស្តូនីគ្រប់គ្រងតំបន់មួយភាគតូចនៃអេស្តូនីក៏ដោយ។<ref>Raun, Toivo U. "The Emergence of Estonian Independence 1917-1920." Estonia and the Estonians, Hoover Inst. Press, 2002, p. 102</ref> បន្ទាប់ពីបដិវត្តខែតុលាបានប្រែក្លាយរដ្ឋរុស្ស៊ីទៅជាសាធារណរដ្ឋសូវៀតហើយ, ក្រុមចម្រុះប្រឆាំងនឹងបុលសេវិកក៏បានបង្កើតឡើង ដើម្បីដករដ្ឋាភិបាលបុលសេវិកចេញពីអំណាចនិង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]]ពីឆ្នាំ១៩១៨ ដល់ឆ្នាំ១៩២២។ ដើម្បីបែរមកផ្តោតលើសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង បុលសេវិកក៏បានដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមជាមួយក្រុមមហាអំណាចកណ្តាល, ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី១ (មានដូចជា: អង់គ្លេស, បារាំង, អ៊ីតាលី, សហរដ្ឋអាមេរិក, និងជប៉ុន) ក៏បានចូលមកកាន់កាប់អតីតទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីបានរយៈពេល ២ ឆ្នាំហើយទើបបានប្រគល់មកឱ្យរុស្ស៊ីវិញ។<ref>{{Cite book|title=With the "Die-Hards" in Siberia|last=Ward|first=John|publisher=Dodo Press|year=2004|isbn=1409906809|location=|pages=91}}</ref> ពេលនោះសហរដ្ឋអាមេរិកមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីថ្មីទេរហូតទាន់តែដល់ឆ្នាំ១៩៣៣។ ឯបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបវិញបានទទួលស្គាល់សហភាពសូវៀតតាំងពីដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ មកម្លេះ ហើយថែមទាំងចាប់ផ្តើមធ្វើជំនួញជាមួយគ្នាទៀតផង បន្ទាប់ពីរុស្ស៊ីបានអនុវត្ត[[គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]៖ New Economic Policy (NEP))។{{citation needed|date=February 2019}} ==កេរ្តិ៍មរតក== [[File: Rīga, 1988.g. - panoramio.jpg|thumb|240px|ទិដ្ឋភាពក្នុងគំរបខួបបដិវត្តន៍ខែតុលានៅ[[រីកា]], សហភាពសូវៀតក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨]] បដិវត្តន៍ខែតុលាគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តដំបូងបង្អស់នៅប្រទេសរុស្ស៊ី, ហើយជាមហា[[រដ្ឋសង្គមនិយម]]ដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក។ ក្រោយមក, រុស្ស៊ីក៏បានក្លាយមកជា សសសស រុស្ស៊ី និងបន្ទាប់មកក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃសហភាពសូវៀត, ដែលចុងក្រោយត្រូវបានរំលាយនៅឆ្នាំ១៩៩១។ បដិវត្តន៍ខែតុលាបានធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តរីករាលដាលនៅជុំរិញពិភពលោកក្នុងសតវត្សទី២០។ បក្សកុម្មុយនិស្តមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងនៅតាមបណ្តាប្រទេសខ្លះៗបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩១៧ (ពោលគឺក្រោយបដិវត្តន៍ខែតុលា)។ សៀវភៅមួយចំនួនដូចជា''[[ថ្ងៃទាំងដប់ដែលធ្វើឱ្យកក្រើកពិភពលោក]]'', ដែលនិពន្ធដោយអ្នកយកព័ត៌មានជនជាតិអាមេរិកម្នាក់ឈ្មោះ[[ចន រីត (អ្នកសារព័ត៌មាន)|ចន រីត]]បានរៀបរាប់ពីដំណើរនៃបដិវត្តន៍ខែតុលានេះ។ លោក[[ឌីមីទ្រី សូស្តាកូវីក]]បាននិពន្ធភ្លេងមហោរីមួយហៅថា ''[[មហោរីទី២ (សូស្តាកូវីក)|មហោរីទី២]]''ដែលជាមហោរីតំណាងឱ្យបដិវត្តន៍ខែតុលា។ ខ្សែភាពយន្តអំពីបដិវត្តន៍ខែតុលាក៏មានដែរ។ ខ្សែភាពយន្តដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាងគេគឺ ''[[ខែតុលា: ថ្ងៃទាំងដប់ដែលធ្វើឱ្យកក្រើកពិភពលោក]]'' ដឹកនាំដោយលោក[[ហ្សឺជី អែសេនស្តែន]]និង[[គ្រីកូរី អាឡិកសាន់ដ្រូវ]]។ ពាក្យថា"តុលាក្រហម" ឫ"ខែតុលាពណ៌ក្រហម" (Красный Октябрь, ''Krasnyy Oktyabr'') ពេលខ្លះត្រូវបានប្រើជំនួសឱ្យបដិវត្តន៍ខែតុលា។ រោងចក្រដែកថែបមួយត្រូវបានសូវៀតដាក់ឈ្មោះឱ្យថា"តុលាក្រហម" ,<ref>Ivanov, Mikhail (2007). Survival Russian. Montpelier, VT: Russian Information Service. p. 44</ref> ហើយនិង[[ក្រាស៍នី អុកទីអាបា (ក្រុមហ៊ុនផលិតស្ករគ្រាប់)|រោងចក្រផលិតស្ករគ្រាប់មួយនៅមូស្គូ]]មួយទៀតដែលមានរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ៧ វិច្ឆិកា, គឺជាថ្ងៃគំរបខួបនៃបដិវត្តន៍តុលាបើយោងទៅតាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]], ហើយជាថ្ងៃបុណ្យជាតិរបស់[[សហភាពសូវៀត]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៩១៨ មក ហើយបច្ចុប្បន្នវាជា[[ថ្ងៃឈប់សម្រាក]]នៅប្រទេស[[បេឡារុស]] និងតំបន់ទឹកដី[[ត្រាសនីទ្រីស]]។ ==មើលផងដែរ== *[[បដិវត្តន៍ខែកុម្ភៈ]] *[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១៧–១៩២៣]] *[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី]] *[[ការរំលាយចោលនៃសហភាពសូវៀត]] *[[ថ្ងៃបដិវត្តន៍ខែតុលា]] == អាគតដ្ឋាន == <references /> ==ឯកសារយោង== {{Refbegin}} *{{cite book |last=Acton |first=Edward |title=Critical Companion to the Russian Revolution |year=1997 |ref=harv }} *{{cite book |last=Ascher |first=Abraham |title=The Russian Revolution: A Beginner's Guide |publisher=Oneworld Publications |year=2014 |ref=harv }} *{{cite book |last=Beckett |first=Ian F. W. |title=The Great war |year=2007 |publisher=Longman |edition=2 |isbn=978-1-4058-1252-8 |url=https://books.google.com/books?id=CMYbKgcAW88C |ref=harv }} *{{cite book |last=Bone |first=Ann (trans.) |title=The Bolsheviks and the October Revolution: Central Committee Minutes of the Russian Social-Democratic Labour Party (Bolsheviks) August 1917-February 1918 |year=1974 |publisher=Pluto Press |isbn=0-902818546 }} *{{cite book |last1=Bunyan |first1=James |last2=Fisher |first2=Harold Henry |author2-link=Harold Henry Fisher |year=1934 |title=The Bolshevik Revolution, 1917–1918: Documents and Materials |location=Palo Alto |publisher=[[Stanford University Press]] |oclc=253483096 |ref=harv }} *{{cite book |last=Chamberlin |first=William Henry |title=The Russian Revolution |volume=I: 1917–1918: From the Overthrow of the Tsar to the Assumption of Power by the Bolsheviks'' |year=1935 |publisher=Old Classic |ref=harv }} *{{cite book |last=Figes |first=Orlando |title=A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891–1924 |publisher=Pimlico |url=https://books.google.com/?id=p6LzAgAAQBAJ |year=1996 |isbn=9780805091311 }} [https://archive.org/details/peoplestragedyhi00fige online free to borrow] *{{cite book |last=Guerman |first=Mikhail |title=Art of the October Revolution |year=1979 |ref=harv }} *{{cite book |last=Kollontai |first=Alexandra |author-link=Alexandra Kollontai |year=1971 |chapter=The Years of Revolution |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/kollonta/1926/autobiography.htm#a100 |title=The Autobiography of a Sexually Emancipated Communist Woman |location=New York |publisher=[[Verlag Herder|Herder and Herder]] |oclc=577690073 |ref=harv }} *{{cite book |last=Krupskaya |first=Nadezhda |author-link1=Nadezhda Krupskaya |year=1930 |chapter=The October Days |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/krupskaya/works/rol/rol26.htm |title=Reminiscences of Lenin |location=Moscow |publisher=[[Foreign Languages Publishing House (Soviet Union)|Foreign Languages Publishing House]] |oclc=847091253 |ref=harv }} *{{cite book |last=Luxemburg |first=Rosa |author-link=Rosa Luxemburg |others=Translated by [[Bertram Wolfe]] |year=1940 |origyear=1918 |title=The Russian Revolution |location=New York City |publisher=Workers Age |oclc=579589928 |ref=harv }} *{{cite book |last=Mandel |first=David |title=The Petrograd Workers and the Soviet seizure of power |url=https://archive.org/details/petrogradworkers00mand |url-access=registration |year=1984 |location=London |publisher=MacMillan |ref=harv }} *{{cite book |last=Pipes |first=Richard |title=Three "whys" of the Russian Revolution |url=https://books.google.com/books?id=mdqtQgAACAAJ |year=1997 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-77646-8 |ref=harv }} *{{cite book |last=Rabinowitch |first=Alexander |title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd |url=https://books.google.com/books/about/The_Bolsheviks_Come_to_Power.html?id=HzRiDJnTTG4C |year=2004 |publisher=Pluto Press |ref=harv |isbn=9780745322681 }} *{{cite book |last=Radek |first=Karl |author-link=Karl Radek |editor1-last=Bukharin |editor1-first=Nikolai |editor1-link=Nikolai Bukharin |editor2-last=Richardson |editor2-first=Al |editor2-link=Al Richardson (historian) |year=1995 |origyear=First published 1922 as "Wege der Russischen Revolution" |chapter=The Paths of the Russian Revolution |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/radek/1922/paths/index.html |title=In Defence of the Russian Revolution: A Selection of Bolshevik Writings, 1917–1923 |location=London |publisher=Porcupine Press |pages=35–75 |isbn=1899438017 |oclc=33294798 |ref=harv }} *{{cite book |last=Read |first=Christopher |title=From Tsars to Soviets |year=1996 |ref=harv }} *{{cite book |last=Serge |first=Victor |author-link=Victor Serge |year=1972 |origyear=1930 |title=Year One of the Russian Revolution |location=London |publisher=[[Penguin Group|Penguin Press]] |oclc=15612072 |ref=harv }} *{{cite book |last=Service |first=Robert |title=A history of twentieth-century Russia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1998 |isbn=0-674-40347-9 |ref=harv |url=https://archive.org/details/historyoftwentie00serv }} *{{cite book |last=Shukman |first=Harold, ed. |title=The Blackwell Encyclopedia of the Russian Revolution |year=1998 |quote=articles by over 40 specialists |ref=harv }} *{{cite book |last=Swain |first=Geoffrey |title=Trotsky and the Russian Revolution |publisher=Routledge |year=2014 |ref=harv }} *{{cite book |last=Trotsky |first=Leon |author-link1=Leon Trotsky |year=1930 |chapter=XXVI: FROM JULY TO OCTOBER |chapterurl=http://www.marxists.org/archive/trotsky/1930/mylife/ch26.htm |title=My Life |location=London |publisher=Thornton Butterworth |oclc=181719733 |ref=harv |title-link=My Life (Leon Trotsky autobiography) }} *{{cite book |last=Trotsky |first=Leon |author-link1=Leon Trotsky |others=Translated by [[Max Eastman]] |year=1932 |volume=III |title=The History of the Russian Revolution |location=London |publisher=[[Victor Gollancz Ltd|Gollancz]] |oclc=605191028 |ref=harv |title-link=History of the Russian Revolution }} * Wade, Rex A. "The Revolution at One Hundred: Issues and Trends in the English Language Historiography of the Russian Revolution of 1917." ''Journal of Modern Russian History and Historiography'' 9.1 (2016): 9-38. DOI: https://doi.org/10.1163/22102388-00900003 {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|October Revolution|បដិវត្តន៍ខែតុលា}} * Read, Christopher: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire Revolutions (Russian Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531130511/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire |date=31 ឧសភា 2020 }}, in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * Peeling, Siobhan: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/july_crisis_1917_russian_empire July Crisis 1917 (Russian Empire)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. * [http://www.marxists.org/history/ussr/events/revolution/index.htm The October Revolution Archive] * [http://www.project-syndicate.org/commentary/medvedev4 Let History Judge Russia’s Revolutions], commentary by [[Roy Medvedev]], [[Project Syndicate]], 2007 * [https://web.archive.org/web/20110429023539/http://www.ilhs.tuc.gr/en/October%20Revolution%20and%20Logic%20of%20History.pdf October Revolution and Logic of History] * [http://maps.omniatlas.com/europe/19171201/ Maps of Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316061544/http://maps.omniatlas.com/europe/19171201/ |date=16 មីនា 2015 }} and [http://maps.omniatlas.com/russia/19171201/ Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321023843/http://maps.omniatlas.com/russia/19171201/ |date=21 មីនា 2015 }} at time of October Revolution at omniatlas.com * [https://libcom.org/library/the-bolsheviks-and-workers-control-solidarity-group How the Bolshevik party elite crushed the democratically elected workers and popular councils - soviets - and established totalitarian state capitalism]. [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការបះបោរបុលសេវិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រឹត្តិការណ៍ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៧]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នរុស្ស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការរំលាយចោលនៃចក្រភពរុស្ស៊ី]] eonzkefxleq8xjpi0e2jofpt69x9n06 0 43810 336815 332406 2026-06-21T01:28:48Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336815 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋលីប៊ី | common_name = លីប៊ី | native_name = {{nobold|دولة ليبيا {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Libya.svg | image_coat = Seal of the Government of National Unity (Libya).svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករលីប៊ី|វរលញ្ឆករ]] | national_anthem = [[លីប៊ី លីប៊ី លីប៊ី|ليبيا ليبيا ليبيا]]<br />"លីប៊ី លីប៊ី លីប៊ី"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Libya, Libya, Libya instrumental.ogg]]</div> | image_map = Libya on the globe (North Africa centered).svg | map_width = 220px | map_caption = ទីតាំងនៃប្រទេសលីប៊ី (ពណ៌ក្រហម) នៅក្នុងតំបន់[[អាហ្វ្រិក]]ខាងជើង | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ទ្រីប៉ូលី]]<ref>{{cite web|title=(អង់គ្លេស) The World Factbook Africa: Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|access-date=27 តុលា 2021|date=18 May 2015|archive-date=9 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|9=|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead}}</ref> | coordinates = {{Coord|32|52|N|13|11|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]{{ref label|arabicnote|b|}} | languages_type = [[ភាសានិយាយ]] | languages = {{unbulleted list|[[ភាសាអារ៉ាប់លីប៊ី]]|[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]]|[[ភាសាតេដា]]}} | languages2_type = | languages2 = | ethnic_groups = [[ជនជាតិអារ៉ាប់]]-[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]] ៩៧%<ref name="Dickovick2012">{{cite book|author=J. Tyler Dickovick|title=Africa 2012|url=https://books.google.com/books?id=NdyYjQxd7uEC&pg=PA47|date=9 August 2012|publisher=Stryker Post|isbn=978-1-61048-882-2|page=47}}</ref><br>ជនជាតិផ្សេងៗ ៣%<ref name="Dickovick2012" /> | religion = ៩៧% [[ឥស្លាមសាសនានៅលីប៊ី|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<br/>២.៧% [[គ្រិស្តសាសនានៅលីប៊ី|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>០.៣% សាសនាផ្សេងៗ | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]]ក្រោម[[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]][[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន|បណ្តោះអាសន្ន]] | leader_title1 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋលីប៊ី|ប្រធាន]][[ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី (លីប៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មហាម៉េដ អាល់មិនហ្វី]]<ref name=y16mar>{{cite web|url=https://www.ynetnews.com/article/Hk2YqIRmu|title=Interim Libya government assumes power after smooth handover|work=Ynet|date=16 March 2021|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=26 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205611/https://www.ynetnews.com/article/Hk2YqIRmu}}</ref> | leader_title2 = [[ក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី (លីប៊ី)|អនុប្រធាននៃក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[មូសា អាល់កូនី]] | leader_title3 = [[បញ្ជីរាយនាមប្រមុខរដ្ឋាភិបាលលីប៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]<ref name=y16mar/> | leader_title4 = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|ប្រធានសភាតំណាងរាស្ត្រ]] | leader_name4 = [[អាហ្គីឡា សាឡា អ៊ីសា]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ី|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[លីប៊ូ|រាជាណាចក្រលីប៊ូ]] | established_date2 = ប្រ. សតវត្សទី១៣ មុន គ.ស. | established_event3 = [[សេនូស៊ី|ច្បាប់សេនូស៊ី]]បានបង្កើត | established_date3 = ១៨៣៧ | established_event4 = ទទួលឯករាជ្យពី[[អ៊ីតាលី]] | established_date4 = ១០ កុម្ភៈ ១៩៤៧ | established_event5 = [[រាជាណាចក្រលីប៊ី|ប្រកាន់របបរាជានិយម]] | established_date5 = ២៤ ធ្នូ ១៩៥១ | established_event6 = [[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|រដ្ឋប្រហារ]] | established_date6 = ១ កញ្ញា ១៩៦៩ | established_event7 = [[លីប៊ីក្រោមមូអាំម៉ា កាដាហ្វី|ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី]] | established_date7 = ២ មីនា ១៩៧៧ | established_event8 = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១|បដិវត្តន៍]] | established_date8 = ១៧ កុម្ភៈ ២០១១ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១,៧៥៩,៥៤១ | area_rank = ទី១៦ | percent_water = | population_estimate = ៦,៩៩២,៧០១<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|title=(អង់គ្លេស) World Population Prospects 2019|author=អង្គការសហប្រជាជាតិ|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=18 ធ្នូ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|url-status=dead|archivedate=2020-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx}}</ref> | population_census = ៥,៦៧០,៦៨៨ | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី១០៤ | population_census_year = ២០០៦ | population_density_km2 = ៣.៧៤ | population_density_rank = ទី២១៨ | GDP_PPP = {{increase}} ១២៨.២៨១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=672,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=IMF Database |publisher=IMF |access-date=6 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៩២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ១៨,៣៤៥ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២១ | GDP_nominal = {{increase}} ៥០.៣២៦&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៩០ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៧,១៩៧ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤៦ | Gini = <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = ០.៧២៤ | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=15 ធ្នូ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = ទី១០៥ | currency = [[ឌីណាលីប៊ី]] | currency_code = LYD | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] | utc_offset = +២ | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅលីប៊ី|+២១៨]] | cctld = [[.ly]]<br />ليبيا. | footnote_a = {{note|unnote}} កំណត់សម្គាល់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាក់ទងនឹងឈ្មោះផ្លូវការ៖ "បន្ទាប់ពីការអនុម័តដោយមហាសន្និបាតនៃដំណោះស្រាយលេខ ៦៦/១, គណៈបេសកកម្មអចិន្រ្តៃយ៍នៃប្រទេសលីប៊ីប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិបានជូនដំណឹងជាផ្លូវការដល់អង្គការសហប្រជាជាតិអំពីសេចក្តីប្រកាសដោយក្រុមប្រឹក្សាអន្តរកាលជាតិនៃថ្ងៃទី៣ ខែសីហាថាប្រទេសនេះនឹងត្រូវប្តូរឈ្មោះឈ្មោះផ្លូវការពីចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់លីប៊ីទៅ"លីប៊ី"ទទេនិងរួមទាំងប្តូរទង់ជាតិរបស់ប្រទេសផង"។ | footnote_b = {{note|arabicnote}} [[ភាសាផ្លូវការ]]ត្រូវគេបានកំណត់ថាជា"[[ភាសាអារ៉ាប់]]" ([[សេចក្តីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្តោះអាសន្ននៃលីប៊ី|សេចក្តីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] មាត្រា ១)។ | footnote_c = {{note|indepnote}} បារាំងនិងអង់គ្លេសបានបាន​រៀបចំ​ធ្វើ[[សហកម្មសិទ្ធិ (ច្បាប់អន្តរជាតិ)|សហកម្មសិទ្ធិ​រួម]]​​លើ​ប្រទេស​លីប៊ី​តាម​រយៈ[[​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ភិបាល​អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ | today = }} '''ប្រទេសលីប៊ី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ ليبيا‎) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋលីប៊ី''' ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]៖ دولة ليبيا‎)<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |title=Member States |website=United Nations |access-date=27 តុលា 2021 |archive-date=29 មិថុនា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629041240/https://www.un.org/en/member-states/index.html#gotoL |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |title=(អង់គ្លេស) Publications Office – Interinstitutional style guide – Annex A5 – List of countries, territories and currencies |publisher=Europa (web portal) |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805170859/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |archive-date=5 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=(អង់គ្លេស) The World Factbook |website=Cia.gov |access-date=27 តុលា 2021 |archive-date=9 មករា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=(អង់គ្លេស) The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=9 មករា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ម៉ាហ្គ្រីប]]នៃទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគខាងកើត [[ស៊ូដង់]]នៅភាគអាគ្នេយ៍ [[ឆាដ]]នៅភាគខាងត្បូង [[នីហ្សេ]]នៅទិសនិរតី [[អាល់ហ្សេរី]]នៅភាគខាងលិច [[ទុយនេស៊ី]]នៅទិសពាយព្យ និង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងជើង។ រដ្ឋ​អធិបតេយ្យ​មួយនេះ​​បានគ្របដណ្តប់លើ​តំបន់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​បី​គឺ៖ [[ទ្រីប៉ូលីតានី]] [[ហ្វីហ្សង់]] និង[[​ស៊ីរ៉ែណែក៍]]។ ប្រទេសលីប៊ីមានទំហំផ្ទៃដីជិត ១.៨ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំបំផុតទីបួននៅទ្វីបអាហ្វ្រិក លំដាប់ទីពីរនៅក្នុង[[ពិភពអារ៉ាប់]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី ១៦ នៅលើពិភពលោក]]។<ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |archive-date=14 វិច្ឆិកា 2012 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114040712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf }}</ref> [[ទ្រីប៉ូលី]]គឺជារដ្ឋធានីនិងត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសដោយមានប្រជាជនរស់នៅជាងបីលាននាក់។<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html |title=Libya Demographics Profile 2014 |website=Indexmundi.com |date=30 June 2015 |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084546/http://www.indexmundi.com/libya/demographics_profile.html |archive-date=4 មីនា 2016 }}</ref> [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]បានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីលីប៊ីចាប់តាំងពីចុង[[យុគសំរឹទ្ធ]]មកម្លេះដោយពួកនេះមានដើមកំណើតមកពីក្រុមវប្បធម៌[[អ៊ីបេរ៉ូម៉ារូស៊ី]]និង[[កាបស៊ាន]]។<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> ជនជាតិ[[ភេនីស៊ី]]បានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងលិចទឹកដីលីប៊ី ហើយពួកអាណានិគមក្រិកបុរាណបានបង្កើតរដ្ឋបុរីនៅឯភាគខាងកើតលីប៊ី។ ផ្នែកជាច្រើននៃលីប៊ីត្រូវស្ថិតក្រោមគ្រប់គ្រងរបស់ពួក[[ការតាជីណ័សបុរាណ|ការតាជីណ័ស]] [[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍|ពែក្ស]] និងជនជាតិ[[អាណាចក្រព្តូលេម៉ាអ៊ិច|អេហ្ស៊ីប]]មុនពេលដែលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបង្រួមក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ចក្រភព រ៉ូម|ចក្រភពរ៉ូម]]។ លីប៊ីគឺជា[[មជ្ឈមណ្ឌលដំបូងនៃសាសនាគ្រិស្ត]]។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងលិច]] តំបន់លីប៊ីភាគច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួក[[អាណាចក្រវ៉ាន់ដាល|វ៉ាន់ដាល]]រហូតដល់សតវត្សទី៧ នៅពេលដែលពួកឥស្លាមបាន[[ការធ្វើសញ្ជ័យលើតំបន់ម៉ាហ្គ្រីបដោយមូស្លីម|ចូលលុកលុយ]]មកក្នុងតំបន់នេះ។ នៅសតវត្សទី១៦ [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]បានចូលត្រួតត្រាក្រុង[[ទ្រីប៉ូលី]]មុនពេលប្រគល់វាទៅឱ្យពួក[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|អូតូម៉ង់]][[ទ្រីប៉ូលីអូតូម៉ង់|កាន់កាប់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៥១។ លីប៊ីត្រូវធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមបារបារី]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។ របបអូតូម៉ង់បានបន្តរហូតដល់[[សង្គ្រាមតួកគី-អ៊ីតាលី]]ផ្ទុះឡើងហើយជាលទ្ធផល តំបន់លីប៊ីត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]កាន់កាប់ រួចក៏បានវិវត្តទៅជាទឹកដីអាណានិគមមួយរបស់អ៊ីតាលី។ នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] លីប៊ីគឺជាសមរភូមិនៃសឹកសង្គ្រាមដែលជាផ្នែកនៃ[[យុទ្ធនាការអាហ្វ្រិកខាងជើង]]។ ក្រោយមក ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីនៅក្នុងតំបន់ក៏បានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។ លីប៊ីបានទទួលឯករាជ្យជា[[ព្រះរាជាណាចក្រលីប៊ី|រដ្ឋរាជានិយម]]មួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ [[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|រដ្ឋប្រហារយោធា]]មួយដែលដឹកនាំដោយវរសេនីយ៍ឯក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី]]បានផ្តួលរំលំស្តេច[[អ៊ីឌ្រីសទី១]] និងបង្កើតជារបបសាធារណរដ្ឋ។<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|title=1969: Bloodless coup in Libya|date=1 September 1969|access-date=27 October 2021|archive-date=20 កក្កដា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720121138/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm|url-status=live}}</ref> កាដាហ្វីក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីនិងបន្តដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីរហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ពោលគឺនៅពេលដែលរបបរបស់លោកត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១|សង្គ្រាមស៊ីវិល]] ហើយអំណាចប្រទេសត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាតិសកល។ ត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ អាជ្ញាធរចំនួនពីរបានចេញមុខអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសលីប៊ី<ref name="rival">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|work=Reuters|title=Rival second Libyan assembly chooses own PM as chaos spreads|date=25 August 2014|access-date=27 តុលា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120247/http://www.reuters.com/article/2014/08/26/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826|archive-date=26 សីហា 2014}}</ref><ref>{{cite news |author=Chris Stephen |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142244/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=4 មេសា 2016 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|title=Peace talks between Libyan factions to take place in Geneva|work=Sun Herald|date=December 2017|access-date=27 តុលា 2021}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះថ្មីក៏បានផ្ទុះឡើងនិងបន្តវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលទីពីរ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|title=Libyan government offensive in Benghazi stalls as Islamists dig in|work=Reuters|date=6 August 2015|access-date=27 តុលា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809065318/http://www.reuters.com/article/2015/08/06/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806|archive-date=9 សីហា 2015}}</ref> នៅទីបំផុត ភាគីទាំងសងខាងក៏សម្រេចចិត្តចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ (លីប៊ី)|រដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិ]]មួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចដឹកនាំប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|title=Libyan Civil War: Two warring factions sign 'permanent' ceasefire|date=24 October 2020|website=The Daily Star|access-date=27 តុលា 2021|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415014337/https://www.thedailystar.net/backpage/news/libyan-civil-war-two-warring-factions-sign-permanent-ceasefire-1983297|url-status=live}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីគឺជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥) [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] និង[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]]។ សាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ[[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]]ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៩៦,៦% ជា[[ឥស្លាមស៊ុននី|មូស្លីមនិកាយស៊ុននី]]។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ី}} ===លីប៊ីបុរាណ=== {{Main|លីប៊ីបុរាណ|លីប៊ូ}} [[File:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|thumb|left|[[លិបទិសម៉ាញ្ញា]], ជាទីក្រុងបុរាណមួយស្ថិតនៅលើទឹកដីប្រទេសលីប៊ី]] វាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រនៃលីប៊ីត្រូវបានមនុស្សសម័យ[[នីអូលីទិក]]មកតាំងទីលំនៅចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៨០០០ មុន គ.ស មកម្លេះ។ គេបានសន្មត់ថាបុព្វបុរសនៃជនជាតិ[[ប៊ែប៊ែរ]]បានមកដល់តំបន់នេះនៅចុង[[យុគសម័យសំរិទ្ធ]]។ ឈ្មោះនៃកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគឺ ហ្ការ៉ាម៉ាន់តេស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់[[ហ្កែរម៉ា]]។ ជនជាតិភេនីស៊ីគឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |title=The Histories', Book IV.42–43 |publisher=Fordham University |date=August 1998 |author=Halsall, Paul |access-date=28 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |archive-date=9 មេសា 2013 |archivedate=2013-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html }}</ref> នៅសតវត្សទីប្រាំមុនគ្រឹស្តសករាជ រដ្ឋអាណានិគមរបស់ពួកភេនីស៊ីគឺ [[ការតាជីណ័សបុរាណ|ការតាច]]បានពង្រីកអនុត្តរភាពខ្លួននៅទូទាំងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងហើយអរិយធម៌ដ៏ប្លែកមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ជនជាតិព្យូនិក|ព្យូនិក]]ក៏បាននិម្មិតឡើង។ នៅឆ្នាំ៦៣០ មុនគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិ[[ក្រិកបុរាណ]]បានចូលធ្វើអាណានិគមកិច្ចជុំវិញតំបន់[[បារកា (ទីក្រុងបុរាណ)|បារកា]]នៃភាគខាងកើតលីប៊ីនិងបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយឈ្មោះថា[[ស៊ីរ៉ែន (លីប៊ី)|ស៊ីរ៉ែន]]។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |title=Cyrenaica and the Greeks |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=27 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120922002705/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |archive-date=22 កញ្ញា 2012 }}</ref> ក្នុងរយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ ទីក្រុងក្រិកសំខាន់ៗចំនួនបួនទៀតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគេស្គាល់ពួកវាថា[[ស៊ីរ៉ែណែក៍]]។<ref>{{cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm |title=(អង់គ្លេស) History of Libya |publisher=The History Files |date=20 October 2011 |access-date=28 តុលា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128173621/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm |archive-date=28 មករា 2013 |archivedate=28 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128173621/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsAfrica/AfricaLibya.htm }}</ref> [[File:Xerxes I tomb Libyan soldier circa 480 BCE.jpg|thumb|upright=0.6|រូបឆ្លាក់ទាហានជនជាតិលីប៊ីនៃកងទ័ពអាឆេមីនីដ្ស៍នៅលើព្រះសុសានស្តេច[[ស៊ឺសេសទី១]] ប្រ.ឆ្នាំ ៤៨០ មុនគ.ស]] នៅឆ្នាំ ៥២៥ មុនគ.ស កងទ័ពពែក្សនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ស្តេច[[កាំប៊ីសទី២]] បានវាយលុកតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ [[អេឡិចសាន់ដឺ ដឹ ហ្គារ៉ែត|មហារាជអាឡិចសាន់ដឺ]]ត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយជនជាតិក្រិកនៅពេលដែលព្រះអង្គបានយាងចូលស៊ីរ៉ែណែក៍នៅក្នុងឆ្នាំ ៣៣១ មុន គ.ស ហើយលីប៊ីខាងលិចក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកក្រិក។ បន្ទាប់ពីអាណាចក្រការតាចបានដួលរលំ ពួករ៉ូម៉ាំងមិនទាន់បានចូលមកកាន់កាប់តំបន់[[ទ្រីប៉ូលីតានី]]ភ្លាមៗនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានបន្សល់តំបន់នេះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ស្តេចនៃអាណាចក្រ[[នូមីឌី]]រហូតទាន់តែប្រជាជនទីក្រុងទ្រីប៉ូលីស្នើរកការការពារពីរ៉ូម។<ref name="be202">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 202.</ref> [[ព្តូលេមី អាពីអ៊ុង]]ដែលជាមេដឹកនាំជនជាតិក្រិកចុងក្រោយបង្អស់នៅលីប៊ីបានប្រគល់ក្រុងស៊ីរ៉ែណែក៍ទៅឱ្យរ៉ូមហើយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ជាទឹកដីរ៉ូមជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៤ មុន គ.ស។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម ទ្រីប៉ូលីតានីគឺជាទឹកដីដ៏រីកចម្រើនមួយនិងបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសនៅក្នុងសតវត្សទីពីរនិងទីបីនៃគ្រិស្តសករាជ។<ref name="be202" /> នៅឯផ្នែកខាងកើត សហគមន៍គ្រិស្តសាសនាស៊ីរ៉ែណែក៍ដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអធិរាជ[[ក្លូត (អធិរាជរ៉ូម៉ាំង)|ក្លូត]]។<ref name="be417">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 417.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១១៥ [[សង្គ្រាមគីតូស|សង្គ្រាម]]មួយបានផ្ទុះឡើងដែលជាហេតុធ្វើឱ្យចំនួនជនជាតិក្រិកនិងជីហ្វធ្លាក់ចុះ។<ref name="ro364">{{cite book |ref=Rostovtzeff|last=Rostovtzeff|first=Michael|title=Social and Economic History of the Roman Empire|location=Oxford|year=1957|edition=2|publisher=Clarendon|page=364}}</ref><ref>[[Cassius Dio]], lxviii. 32</ref> [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពប៊ីហ្សងទីនក្រោមរជ្ជកាលមហារាជ[[ជូស្ទីនានទី១]]]] ខណៈពេលចក្រភពរ៉ូមដួលរលំ ទីក្រុងបុរាណៗជាច្រើនក៏បានដួលរលំទៅតាមហើយក្នុងនោះក៏មានទីក្រុងនៅក្នុងតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីផងដែរ។ ដោយឃើញបែបនេះ ពួកវ៉ាន់ដាលក៏បានឆ្លៀតឱកាសចូលលុកលុយនិងធ្វើសញ្ជ័យនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងសតវត្សទី៥។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចក្រភពស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូមគឺ[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន|ប៊ីហ្សង់ទីន]]ក៏បានលេចឡើងហើយនៅក្នុងរជ្ជកាលស្តេច[[ជូស្ទីនានទី១]] ប៊ីហ្សង់ទីនបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាវាយយកទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលធ្លាប់ជាអតីតទឹកដីរបស់ពួករ៉ូម៉ាំងធ្វើជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ស៊ីរ៉ែណែក៍បានដើរតួជាបន្ទាយយោធារបស់ពួកប៊ីហ្សង់ទីនទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារជាប់ៗគ្នាពីវ៉ាន់ដាល។ ទីក្រុងនេះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរព្រោះដោយការឆ្លងកាត់សមរភូមិយោធាមិនចេះឈប់មិនចេះហើយ, ប្រព័ន្ធទឹកនិងសេវាសាធារណៈត្រូវដួលរលំដែលធ្វើឱ្យមានការបះបោរផ្ទុះឡើងពីប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ពោលគឺជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ដោយសារវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទន់ខ្សោយបែបនេះហើយទើបពួកឥស្លាមអាចវាយដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់ទាំងមូលបានដោយងាយ។<ref>Rodd, Francis (1925). "Kahena, Queen of the Berbers: A Sketch of the Arab Invasion of Ifrikiya in the First Century of the Hijra". ''Bulletin of the School of Oriental Studies''. University of London. Vol. 3, No. 4. pp. 731–2.</ref> ===លីប៊ីឥស្លាម=== [[File:Awjila (Libia) - The Mosque of Atiq.jpg|thumb|upright|[[វិហារអាទីគ|វិហារឥស្លាមអាទីគ]]នៅក្រុង[[អាវជីឡា]], វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងតំបន់[[សាហារ៉ា]]។]] នៅឆ្នាំ ៦៤៧ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបក្រោមបញ្ជាការរបស់[[អាប់ឌុលឡា អ៊ីប៊ីន សាអាដ]]បានវាយដណ្តើមក្រុងទ្រីប៉ូលីពីអាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីនបានដោយជោគជ័យ។<ref name="be278">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 278.</ref> ឧត្តមសេនីយ៍នៃ[[កាលីហ្វរ៉ាស៊ីដិន|អាណាចក្រឥស្លាមរ៉ាស៊ីដិន]]ឈ្មោះ[[អ៊ូកបា អ៊ីប៊ីន ណាហ្វី]]បានចូលត្រួតត្រាតំបន់[[ហ្វីហ្សង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦៣។ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែប៊ែរនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលស្គាល់របបនយោបាយរបស់អារ៉ាប់នោះទេ។<ref>{{Cite book|author=Hourani, Albert|year=2002|title=A History of the Arab Peoples|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-21591-1|page=198}}</ref> ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍បន្ទាប់ លីប៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដ]]នៃទីក្រុងដាម៉ាស់ (បច្ចុប្បន្នគឺស៊ីរី) រហូតដល់ពេលដែលអ៊ូម៉ាយ៉ាដត្រូវផ្តួលរំលំដោយពួកអាប់បាស៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ហើយលីប៊ីក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បាកដាដ (អ៊ីរ៉ាក់)។ ដល់សតវត្សទី១០ ពួក[[កាលីហ្វហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]] (អេហ្ស៊ីប) បានចូលគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិចលីប៊ីនិងបានត្រួតត្រាលីប៊ីទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ ៩៧២។<ref name="be202" /> [[រាជវង្សហ្ស៊ីរីដ]]របស់ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរបបហ្វាទីមីដហើយមកទទួលស្គាល់អាណាចក្រអាប់បាស៊ីដវិញថាជាមហាកាលីហ្វពិតប្រាកដ។ ជាការសងសឹក ពួកហ្វាទីមីដបានធ្វើចំណាកស្រុកក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់កៃស៊ីសំខាន់ៗពីរគឺ[[បានូស៊ូឡេម]] និង[[បានូហ៊ីឡាល់]]មកតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ទង្វើនេះបានផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជនបទលីប៊ីយ៉ាងខ្លាំងហើយវាក៏បានពង្រឹងវប្បធម៌ និងភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។<ref name="be202" /> របបហ្ស៊ីរីដនៅទ្រីប៉ូលីតានីគឺមានរយៈពេលខ្លីហើយនៅឆ្នាំ ១០០១ ជនជាតិប៊ែប៊ែរនៃកុលសម្ព័ន្ធបានូកាហ្សរុនក៏បានផ្តាច់ខ្លួនចេញ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទ្រីប៉ូលីតានីនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ហ្ស៊ីរីដរហូតដល់ឆ្នាំ ១១៤៦ នៅពេលដែលតំបន់នេះបានទទួលរងការវាយប្រហារនិងត្រួតត្រាដោយជនជាតិ[[ន័រម៉ង់-អ៊ីតាលី|ស៊ីស៊ីលីន័រម៉ង់]]។<ref name="be203">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 203.</ref> នៅឆ្នាំ ១១៥៩ [[កាលីហ្វអាល់ម៉ូហាដ|អាណាចក្រអាល់ម៉ូហាដ]]នៅភាគខាងលិចបានលើកទ័ពចូលដណ្តើមតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានី។ ពីឆ្នាំ ១២០៧ ដល់ឆ្នាំ ១២២១ ឧត្តមសេនីយ៍មួយរូបនៃអាល់ម៉ូហាដឈ្មោះមហាម៉ាដ អ៊ីប៊ីន អាប៊ូ ហាហ្វស៍ត្រូវបានរដ្ឋចាត់តាំងឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់លីប៊ីមុនពេលបង្កើត[[រាជវង្សហាហ្វស៊ីដ]]ឡើង។<ref name="be203" /> ក្រោយមក ហាហ្វស៊ីដក៏បានទទួលឯករាជ្យពីអាល់ម៉ូហ៊ីដហើយរាជវង្សមួយនេះបានបន្តគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្រីប៉ូលីតានីអស់រយៈពេលជិត ៣០០ ឆ្នាំទៅមុខ។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ ហាហ្វស៊ីដបានធ្លាក់នៅចំកណ្តាលរវាងមហាអំណាចអេស្ប៉ាញនិង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]។ តំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧។ ពួកអូតូម៉ង់បានបន្តយុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេដោយបានកាន់កាប់តំបន់ហ្វីហ្សង់នៅរវាងឆ្នាំ ១៥៥៦ និងឆ្នាំ១៩៧៧។ ===ទ្រីប៉ូលីតានីអូតូម៉ង់ (១៥៥១–១៩១១)=== {{Main|ទ្រីប៉ូលីតានីក្រោមអូតូម៉ង់}} [[File:Capture of Tripoli by the Ottomans 1551.jpg|thumb|ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដោយកងនាវាអូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥១។]] នៅឆ្នាំ ១៥១០ អេស្ប៉ាញបានចូលកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយជោគជ័យ<ref name="be203" /> ហើយដល់ឆ្នាំ ១៥៥១ ឧត្តមនាវីឯកអូតូម៉ង់ម្នាក់ឈ្មោះ[[ស៊ីណង់ ប៉ាស្យា]]បានវាយត្រួយត្រាលីប៊ីពីអេស្ប៉ាញវិញ។ អ្នកកាន់តំណែងបន្តពីស៊ីណង់ឈ្មោះថា[[ដ្រាហ្គូត]]ត្រូវបានរដ្ឋអូតូម៉ង់ប្រគល់ងារជាប្រមុខតំបន់ហើយក្រោយមកគឺមានងារជា[[បាស្យាទ្រីប៉ូលី]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៦។<ref name="be203" /> នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៥៨០ មេដឹកនាំនៅតំបន់ហ្វីហ្សង់បានប្រគល់ភក្ដីភាពរបស់ពួកគេចំពោះស៊ុលតង់របសអូតូម៉ង់ហើយទោះបីជាអាជ្ញាធរអូតូម៉ង់អវត្តមាននៅតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ក៏ដោយក៏ ប្រមុខតំបន់នូវតែត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យឈរជើងនៅបិនហ្កាស៊ីនៅចុងសតវត្សបន្ទាប់ដើម្បីដើរតួជាភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។<ref name="be417" /> ទាសករជនជាតិ​អឺរ៉ុបនិងរួមទាំង​ជន​ជាតិ​ស្បែក​ខ្មៅជា​ច្រើន​នាក់​ដែល​នាំ​មក​ពី​តំបន់​ស៊ូដង់ត្រូវបានគេឃើញមានវត្តមានជា​ប្រចាំ​​នៅ​ក្រុង​ទ្រីប៉ូលី​។ នៅឆ្នាំ ១៥៥១ ដ្រាហ្គូតបានចាប់យកប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅតំបន់[[ហ្កូសូ]]នៃកោះម៉ាល់តាធ្វើជាទាសកររបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកលីប៊ី។<ref>{{cite book |last1=Hoppen |first1=Alison |title=The fortification of Malta by the Order of St. John, 1530–1798 |date=1979 |publisher=Scottish Academic Press |page=25}}</ref><ref>{{cite book|author=Robert C. Davis|title=Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|url-access=registration|access-date=31 តុលា 2021|date=5 December 2003|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-71966-4}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៦១១ ប្រមុខតំបន់ម្នាក់បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់បាស្យាពីអំណាចហើយប្រមុខតំបន់ឈ្មោះស៊ូឡាយម៉ាន់ សាហ្វារត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ អស់រយៈពេលមួយរយឆ្នាំបន្ទាប់ អំណាចគ្រប់គ្រងនៅទ្រីប៉ូលីតានីត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃប្រមុខតំបន់ទាំងស្រុង។ ប្រមុខតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតគឺ មេមេដ សាគីស៊្លី (១៦៣១–៤៩) និង អូសម៉ង់ សាគីស៊្លី (១៦៤៩–៧២)។<ref name="be204">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 204.</ref> អូសម៉ង់គឺជាបុគ្គលដំបូងដែលកាន់កាប់ស៊ីរ៉ែណែក៍។<ref name="be204" /> [[File:EnterpriseTripoli.jpg|thumb|left|សំពៅអាមេរិកនៃ[[កងអនុសេនាធំមេឌីទែរ៉ានេ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|កងអនុសេនាធំមេឌីទែរ៉ានេ]]កំពុងចាប់យកកូនសំពៅទ្រីប៉ូលីតានីនៅអំឡុង[[សង្គ្រាមបារបារីលើកទី១|សង្គ្រាមបារបារីដំបូង]]ក្នុងឆ្នាំ ១៨០១។]] ដោយមិនមានការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីរដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់ ទ្រីប៉ូលីបានឈានចូលដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យភាពយោធាដោយក្នុងអំឡុងពេលនោះ រដ្ឋប្រហារមួយហើយមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយប្រមុខតំបន់តិចតួចណាស់ដែលអាចកាន់អំណាចបានជាងមួយឆ្នាំ។ រដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានដឹកនាំដោយមន្ត្រីតួរគីម្នាក់ឈ្មោះ [[អាមេដ ការ៉ាម៉ាន់លី]]។<ref name="be204" /> អាមេដបានបង្កើត[[រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លី|រាជវង្សផ្ទាល់ខ្លួន]]មួយនៅក្រោមអធិបតេយ្យភាពអូតូម៉ង់ហើយរាជវង្សលោកបានគ្រប់គ្រងតំបន់ទ្រីប៉ូលីពីឆ្នាំ ១៧១១ ដល់ឆ្នាំ ១៨៣៥ ហើយក៏មានឥទ្ធិពលខ្លះៗដែរនៅស៊ីរ៉ែណែក៍និងហ្វីហ្សង់។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងទ្រីប៉ូលី|សង្គ្រាមស៊ីវិលទ្រីប៉ូលី]]បានផ្ទុះឡើងនៅរវាងឆ្នាំ ១៧៩៣ ដល់ឆ្នាំ ១៧៩៥។ នៅឆ្នាំ ១៧៩៣ មន្ត្រីតួកគីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាលី បាស្យា]]បានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីចេញពីអំណាចរួចបានស្តាររបបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងតំបន់ឡើងវិញ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៥ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីបានដណ្តើមអំណាចបានវិញ។ [[File:NH 65536-KN.jpg|thumb|250px|បេសកកម្មរបស់កងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមបញ្ជាការរបស់អែដវើដ ព្រិបប្លេនៅក្រៅបន្ទាយទីក្រុងទ្រីប៉ូលី, ១៨០៤។]] នៅដើមសតវត្សទី ១៩ សង្រ្គាមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងបណ្តារដ្ឋនៅតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីបានផ្ទុះឡើងដោយគេស្គាល់វាថា[[សង្គ្រាមបារបារីលើកទី១]] និង[[សង្រ្គាមបារបារីលើកទី២]]។ នៅឆ្នាំ ១៨១៩ សន្ធិសញ្ញាផ្សេងៗនៃ[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានបង្ខំបណ្តារដ្ឋបារបារីឱ្យលះបង់នូវសកម្មភាពចោរកម្មតាមសមុទ្រស្ទើរតែទាំងស្រុង។ ដោយសារតែពួកគេធ្លាប់តែពឹងពាក់លើចោរកម្មសមុទ្រច្រើនទើបបានជាសេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋទ្រីប៉ូលីតានីចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ រាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីក៏ចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗដែលជាហេតុនាំឱ្យមានបក្សសម្ព័ន្ធចំនួនបីលេចឡើងប្រឆាំងនឹងគ្នា។<ref name="be205">[[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 205.</ref> ដោយឃើញបែបនេះ ស៊ុលតង់អូតូម៉ង់ព្រះនាម[[ម៉ាមូដទី២]] បានបញ្ជូនទ័ពមកតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីដើម្បីស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់ឡើងវិញដោយបានដកអំណាចទាំងប៉ុន្មានពីរាជវង្សការ៉ាម៉ាន់លីនិងឯករាជ្យភាពទាំងមូលរបស់ទ្រីប៉ូលីតានី។<ref name="be205"/> ច្បាប់និងបញ្ជារបស់អូតូម៉ង់មិនបានជ្រាបចូលទៅក្នុងសង្គមទ្រីប៉ូលីតានីបានដោយងាយឡើយព្រោះនៅអំឡុងពេលអូតូម៉ង់កំពុងស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គម ការបះបោរមួយចំនួនបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងតំបន់ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ដោយវាភាគច្រើនបានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨។<ref name="be205"/> របបគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ទីពីររបស់អូតូម៉ង់បានឃើញមានការផ្លាស់ប្តូរផ្នែករដ្ឋបាល និងសណ្តាប់ធ្នាប់នៅក្នុងអភិបាលកិច្ចនៃខេត្តទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ី។ អូតូម៉ង់បានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្វីហ្សង់សារជាថ្មីនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៥០ និង ១៨៧៥ ដើម្បីរកប្រាក់ចំណូលសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែមពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅសាហារ៉ា។ ===អាណានិគមកិច្ចអ៊ីតាលី (១៩១១–១៩៤៣)=== {{Main|លីប៊ីអ៊ីតាលី}} [[File:Omar Mukhtar 13.jpg|thumb|upright=0.6|left|លោក[[អូម៉ារ មូកតារ]]គឺជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់ម្នាក់នៃចលនាតស៊ូលីប៊ីនៅស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី។]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមតួកគី–អ៊ីតាលី]]បានបញ្ចប់ (១៩១១–១៩១២) តំបន់ទាំងបីនៃរដ្ឋលីប៊ីត្រូវបានប្រទេសអ៊ីតាលីកាត់យកធ្វើជាទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |title=(អង់គ្លេស) Timeline: Libya |work=BBC News |date=29 January 2013 |access-date=31 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023080030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |archive-date=23 តុលា 2011 }}</ref> ពីឆ្នាំ ១៩១២ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧ ទឹកដីលីប៊ីត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[លីប៊ីអ៊ីតាលី]]។ ពីឆ្នាំ ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៣៤ ទឹកដីអាណានិគមលីប៊ីត្រូវបានបំបែកទៅជាទឹកដីអាណានិគមពីរផ្សេងគ្នាគឺ [[ស៊ីរ៉ែណែក៍អ៊ីតាលី]] និង[[ទ្រីប៉ូលីតានីអ៊ីតាលី]]។ ជនជាតិអ៊ីតាលីប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើទឹកដីលីប៊ីដោយចំនួននេះគឺស្មើនឹង ២០% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុបនាពេលនោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya |title=(អង់គ្លេស) Libya |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=31 តុលា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430102144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya |archive-date=30 មេសា 2013 }}</ref> [[File:Cartolina Giovanni Pastorelli.jpg|thumb|270px|កាតប៉ុស្តាល់ឃោសនារបស់អ៊ីតាលីដែលពណ៌នាអំពីសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់អ៊ីតាលីនៅលីប៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩១១។]] [[អូម៉ារ មូកតារ]]បានក្លាយជាមេដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងអាណានិគមអ៊ីតាលី និងជាវិរបុរសជាតិដ៏សំខាន់មួយរូបបន្ទាប់ពីលោកត្រូវបានអាជ្ញាធរអាណានិគមចាប់ខ្លួននិងប្រហារជីវិតនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1398437.stm Libya profile – Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816010152/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13755445 |date=16 សីហា 2012 }}, ''[[BBC News]]'' Africa, 1 November 2011</ref> បច្ចុប្បន្ន មុខរបស់គាត់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបោះពុម្ពនៅលើក្រដាសប្រាក់ដប់ឌីណាទុកជាអនុស្សាវរីយ៍និងដើម្បីទទួលស្គាល់វិរភាពស្នេហាជាតិរបស់គាត់។ មេដឹកនាំតស៊ូដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់ទៀតគឺ អ៊ីឌ្រីស អាល់ម៉ាឌី អាស់-សេនូហ្ស៊ី (ក្រោយមកបានឡើងគ្រងរាជ្យជាស្តេចដោយមានព្រះនាមថា[[អ៊ីឌ្រីសទី១]]), ព្រះអង្គបានបន្តដឹកនាំចលនាតស៊ូរបស់លីប៊ីរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ គោលនយោបាយ"[[សង្គ្រាមសេនូហ្ស៊ី–អ៊ីតាលីលើកទី២|សន្តិភាវកម្ម]]"របស់អ៊ីតាលីបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិដើមភាគតិចនៃតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ប្រមាណមួយភាគបួនបាត់បង់ជីវិតដែលស្មើនឹងចំនួន ២២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521538541|page=309|access-date=2 វិច្ឆិកា 2021|archive-date=16 មេសា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132840/https://books.google.com/books?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|url-status=live}}</ref> លោក[[អ៊ីឡង់ ប៉ាប៉េ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា៖ នៅរវាងឆ្នាំ ១៩២៨ និងឆ្នាំ ១៩៣២ កងយោធាអ៊ីតាលី "បានសម្លាប់ប្រជាជនបេឌូអ៊ីនអស់ជាងពាក់កណ្តាល (ជាការសម្លាប់ដោយផ្ទាល់ ឬតាមរយៈជំងឺ និងការបង្អត់អាហារនៅតាមជំរុំឃុំឃាំងនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ី)"។<ref>[[Ilan Pappé]], ''The Modern Middle East''. Routledge, 2005, {{ISBN|0-415-21409-2}}, p. 26.</ref> [[File:9 Div Tobruk(AWM 020779).jpg|thumb|upright=0.8|កងការពារអូស្ត្រាលីនៅក្បែរទីក្រុងតូប៊្រូកនាអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ យុទ្ធនាការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងតូប៊្រូកបានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេល ២៤០ ថ្ងៃ។]] នៅឆ្នាំ ១៩៣៤ អ៊ីតាលីបានរួមបញ្ចូលអនុតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ ទ្រីប៉ូលីតានី និងហ្វីហ្សង់ជាទឹកដីអាណានិគមតែមួយដោយឱ្យឈ្មោះថា"លីប៊ី" (ជាឈ្មោះដែលប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅទៅលើតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងទាំងមូលលើកលែងតែប្រទេសអេហ្ស៊ីប) ដែលមានរដ្ឋធានីនៅក្រុងទ្រីប៉ូលី។ ពួកអ៊ីតាលីបានផ្តោតលើការកែលម្អហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកិច្ចការសាធារណៈ។ ជាពិសេស ពួកគេបានពង្រីកបណ្តាញផ្លូវដែក និងផ្លូវថ្នល់នៅទូទាំងប្រទេសលីប៊ីពីឆ្នាំ ១៩៣៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយបានកសាងផ្លូវ និងផ្លូវដែកថ្មីរាប់រយគីឡូម៉ែត្រ និងលើកទឹកចិត្តប្រជាជនក្នុងស្រុកឱ្យបង្កើតឧស្សាហកម្មថ្មី និងភូមិកសិកម្មថ្មីៗជាច្រើន។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤០ ប្រទេសអ៊ីតាលីបានសម្រេចចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ទឹកដីលីប៊ីបានក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធនៃ[[យុទ្ធនាការអាហ្រ្វិកខាងជើង]] ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យសម្រាប់អ៊ីតាលី និងសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩៤៣។ ពីឆ្នាំ ១៩៤៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានស្ថិតនៅក្រោម[[លីប៊ីក្រោមការត្រួតត្រារបស់សម្ព័ន្ធមិត្ត|ការកាន់កាប់របស់សម្ព័ន្ធមិត្ត]]។ កងយោធា​អង់គ្លេស​បានគ្រប់គ្រងលើ​អតីត​ខេត្ត​លីប៊ី​របស់អ៊ីតាលី​ចំនួន​ពីរ​គឺ​ ទ្រីប៉ូលីតានី និង​ស៊ីរ៉ែណែក៍ ខណៈដែល​បារាំងបាន​គ្រប់គ្រង​លើខេត្ត​ហ្វីហ្សង់។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៤ ព្រះអង្គម្ចាស់អ៊ីឌ្រីសបានយាងត្រឡប់មកពីនិរទេសខ្លួននៅទីក្រុង[[គែរ]] ប៉ុន្តែនឹងមិនបន្តតាំងលំនៅដ្ឋានអចិន្ត្រៃយ៍នៅស៊ីរ៉ែណែក៍ទេលុះត្រាតែកងកម្លាំងបរទេសទាំងអស់ត្រូវដកថយចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយអ៊ីតាលីឆ្នាំ១៩៤៧|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព]]ជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ អ៊ីតាលីត្រូវលះបង់ការទាមទារទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានមកលើលីប៊ីទាំងស្រុង។<ref>{{cite web |author=Tecola W. Hagos |url=http://www.tecolahagos.com/part4.htm |title=Treaty Of Peace With Italy (1947), Evaluation And Conclusion |publisher=Ethiopia Tecola Hagos |date=20 November 2004 |access-date=2 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |archivedate=7 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm }}</ref> ===ឯករាជ្យភាព របបរាជានិយម និងរបបកាដាហ្វី (១៩៥១–២០១១)=== {{Main|រាជាណាចក្រលីប៊ី|ប្រវត្តិសាស្ត្រលីប៊ីក្រោមរបបមូអាំម៉ាកាដាហ្វី}} [[File:King Idris I of Libya August 15, 1965.jpg|thumb|upright=0.7|ព្រះឆាយាល័ក្ខណ៍ស្តេច[[អ៊ីឌ្រីសទី១]] នៃលីប៊ី, ទ្រង់គឺជាព្រះប្រមុខរដ្ឋដំបូងបង្អស់នៃប្រទេសលីប៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។]] [[File:History of the flag of Libya.jpg|thumb|left|ទង់ជាតិប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីទៅតាមរបបនីមួយៗ]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥១ ប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យជា[[រាជាណាចក្រលីប៊ី|សហរាជាណាចក្រលីប៊ី]]<ref>{{Cite news|date=2021-03-15|title=(អង់គ្លេស) Libya country profile|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13754897|access-date=2021-03-15|archive-date=6 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506173721/https://www.bbc.com/news/world-africa-13754897|url-status=live}}</ref> ដែលជាប្រទេសប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងតំណពូជក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដែលត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រតែមួយគត់នៃប្រទេសលីប៊ីសម័យទំនើប។ ការរកឃើញប្រេងកាតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ និងការទទួលបានប្រាក់ចំណូលជាបន្តបន្ទាប់ពីការលក់ប្រេងបានធ្វើឱ្យប្រទេសលីប៊ីប្រែក្លាយពីប្រទេសក្រីក្របំផុតមួយនៅលើពិភពលោកមកជារដ្ឋដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តមបំផុត។ ទោះបីជាប្រេងបានធ្វើឱ្យស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុជាតិមានភាពប្រសើរឡើងក្តីក៏នៅតែមានមនុស្សមួយចំនួនបានកើតអាក់អន់ចិត្តចំពោះសកម្មភាពគាបប្រមូលថវិកាជាតិរបស់ស្តេចអ៊ីឌ្រីសដើម្បីតែផលប្រយោជន៍រាជវង្សខ្លួន។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA161|title=(អង់គ្លេស) Internet View of the Arabic World|last=Schiller|first=Jon|date=29 November 2009|publisher=CreateSpace|isbn=9781439263266|pages=161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320153024/https://books.google.com/books?id=HQ-VAkIdiX0C&pg=PA161|archive-date=20 មីនា 2018}}</ref> [[File:Nasser Gaddafi 1969.jpg|thumb|upright=0.7|កាដាហ្វី (ឆ្វេង) ជាមួយប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីបលោក[[ហ្កាម៉ាល់ អាប់ដែរ ណេស៊ែរ|ណេស៊ែរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។{{sfn|Blundy|Lycett|1987|p=18}}]] នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ មន្ត្រីយោធាមួយក្រុមដែលដឹកនាំដោយលោក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី]]បាន[[រដ្ឋប្រហារលីប៊ីឆ្នាំ១៩៦៩|ធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងនឹងស្តេចអ៊ីឌ្រីស]]។<ref name="SalakLibya">{{cite web |url=http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html |title=Rediscovering Libya |last=Salak |first=Kira |publisher=National Geographic Adventure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html |archive-date=23 កញ្ញា 2011 |access-date=2021-11-07 |archivedate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html }}</ref> កាដាហ្វី​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់ជាទូទៅ​ថា ​"បង​ប្រុស​អ្នកដឹកនាំ និង​ជា​មគ្គុទ្ទេសក៍​នៃ​បដិវត្តន៍" នៅក្នុង​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​របស់​រដ្ឋាភិបាល និង​សារព័ត៌មាន​ផ្លូវការប្រទេស​លីប៊ី។<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |title=Libya – History |publisher=US Department of State's Background Notes |date=15 January 2013 |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |archive-date=4 មិថុនា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604185313/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |url-status=live }}</ref> ក្រោយឡើងកាន់អំណាច គាត់បានផ្តើមគោលនយោបាយកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់អ៊ីតាលីហើយនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧០ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិអ៊ីតាលីត្រូវបានដកហូត ហើយសហគមន៍ជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមានមនុស្សចំនួន ១២,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីប្រទេសលីប៊ីរួមជាមួយសហគមន៍តូចៗនៃជនជាតិយូដាលីប៊ីផងដែរ។ ថ្ងៃ​បណ្តេញក្រុមជនជាតិបរទេសនោះ​ក៏បាន​ក្លាយ​ជា​ថ្ងៃ​បុណ្យ​ជាតិរបស់ប្រទេសលីប៊ី​ដែល​គេ​តែងស្គាល់​ថា​"ទិវា​សងសឹក"។<ref>Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. p. 72</ref> ទោះជាប្រទេសលីប៊ីបានជួបនូវកំណើនវិបុលភាពមែនក្តីប៉ុន្តែការគាបសង្កត់ផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក៏បានកើនឡើងស្របគ្នាផងដែរហើយទង្វើប្រឆាំងនឹងនយោបាយរបស់កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់នៅក្រោមមាត្រា ៧៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៣។ ការឃ្លាំមើលទ្រង់ទ្រាយធំមកលើប្រជាជនលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈគណៈកម្មាធិការបដិវត្តន៍របស់កាដាហ្វី។<ref name="Gaddafiunrepentant">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-Gaddafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Gaddafi Unrepentant|journal=[[Middle East Quarterly]]|author=Eljahmi, Mohamed|year=2006|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110302065908/http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-Gaddafi-unrepentant|archive-date=2 មីនា 2011}}</ref><ref name="GlobalEdge">{{cite web| url=http://globaledge.msu.edu/countries/libya/history/| title=Libya: History| publisher=/globaledge.msu.edu (via [[Michigan State University]])| access-date=7 វិច្ឆិកា 2021| url-status=live| archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110814125349/http://globaledge.msu.edu/countries/libya/history/| archive-date=14 សីហា 2011| df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html|title=Comparative Criminology&nbsp;– Libya|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|publisher=Crime and Society|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807181001/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html|archive-date=7 សីហា 2011|archivedate=2011-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807181001/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/libya.html}}</ref> កាដាហ្វីមានបំណងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងច្បាប់សង្គមដ៏តឹងរ៉ឹងដែលត្រូវបានអនុវត្តមកលើស្ត្រីដោយរបបមុន ដូច្នេះលោកក៏បង្កើតអង្គការចលនាបដិវត្តន៍នារីដើម្បីលើកទឹកចិត្តឱ្យមានកំណែទម្រង់សង្គម។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ច្បាប់មួយត្រូវបានណែនាំដោយវាបានគាំទ្រសមភាពនៃភេទ និងទាមទារឱ្យភេទទាំងពីរទទួលបានប្រាក់ឈ្នួលស្មើៗគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ កាដាហ្វីបានឧបត្ថម្ភដល់ការបង្កើតនូវសហព័ន្ធស្ត្រីរួមលីប៊ី។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ ច្បាប់មួយទៀតត្រូវបានអនុម័តដោយចាត់ទុកអាពាហ៍ពិពាហ៍ណាដែលមានកូនក្រមុំអាយុក្រោម ១៦ ឆ្នាំថាជាបទឧក្រិដ្ឋ និងបានធានាថាការយល់ព្រមពីស្ត្រីជាមុនគឺជាលក្ខខណ្ឌដ៏ចាំបាច់សម្រាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍នីមួយៗ។<ref>Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានផ្តើមដោយមន្ត្រីយោធាចំនួន ២០ នាក់ដែលភាគច្រើនមកពីទីក្រុង[[មីស្ត្រាតា]]ប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យ។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n1wzPrqBI8kC&pg=PA69|title=(បារាំង) La Libye révolutionnaire|last=Banégas|first=Richard|date=1 January 2012|publisher=KARTHALA Editions|isbn=9782811106720|pages=69|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320153024/https://books.google.com/books?id=n1wzPrqBI8kC&pg=PA69|archive-date=20 មីនា 2018}}</ref> ជា​លទ្ធផល​ មន្ត្រីទាំង ២០ នាក់នោះត្រូវជាប់ឈ្មោះជាជនក្បត់ជាតិនិងត្រូវបាន​ចាប់​ខ្លួនរួច​ប្រហារ​ជីវិត។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA506|title=The Oxford Companion to Politics of the World|last=Krieger|first=Joel|date=2 August 2001|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780195117394|pages=506|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629195326/http://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC|archive-date=29 មិថុនា 2014}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានប្តូរឈ្មោះផ្លូវការមកជា"ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាអារ៉ាប់សង្គមនិយមប្រជាមានិតលីប៊ី" ("ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ា"គឺជាពាក្យអារ៉ាប់ដែលអាចបកប្រែមកថា"រដ្ឋមហាជន")។ កាដាហ្វី​បាន​ផ្ទេរ​អំណាច​ជាផ្លូវការ​ទៅ​[[គណៈកម្មាធិការ​ប្រជាជន​រួម]] ហើយ​ពី​ពេល​នោះមកលោកបាន​អះអាងថាខ្លួនលោក​គ្រាន់តែជាមេដឹកនាំ​និមិត្តប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Daily Telegraph|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=19 March 2011|location=London|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029122048/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|archive-date=29 តុលា 2011}}</ref> រចនាសម្ព័នអភិបាលកិច្ចថ្មីរបស់ចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាដែលគាត់បានបង្កើតឡើងត្រូវបានសម្តៅជាផ្លូវការថាជា"[[ប្រជាធិបតេយ្យផ្ទាល់]]"។<ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6425873.stm|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=7 March 2007|work=BBC News}}</ref> នៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧៧ ប្រទេសលីប៊ីបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រដោយផ្តល់គ្រឿងសព្វាវុធឱ្យ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនឆាដ|ចលនាឧទ្ទាមមួយក្រុម]]ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[គូគូនី អូវ័យឌី]]នៅប្រទេស[[ឆាដ]]។ ក្រោយបន្តិចមក [[ជម្លោះលីប៊ី–ឆាដ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកងកម្លាំងគាំទ្រចលនាឧទ្ទាមរបស់លីប៊ីនៅភាគខាងជើងប្រទេសឆាដបានផ្តើមធ្វើ[[សង្គ្រាមតូយ៉ូតា|ការឈ្លានពាន]]។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែរនោះ ប្រទេសលីប៊ី និង[[អេហ្ស៊ីប]]បានចេញប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាក្នុងសង្គ្រាមព្រំដែនរយៈពេលបួនថ្ងៃដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្រ្គាមលីប៊ី-អេហ្ស៊ីប]]។<ref>{{cite web |url=http://www.onwar.com/aced/nation/lay/libya/flibyaegypt1977.htm |title=Egypt Libya War 1977 |publisher=Onwar.com |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324085920/http://www.onwar.com/aced/nation/lay/libya/flibyaegypt1977.htm |archive-date=24 មីនា 2012 }}</ref> ប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមលើបទឈប់បាញ់ក្រោមការសម្របសម្រួលពីប្រធានាធិបតីអាល់ហ្សេរីលោក[[ហ៊ូអារី ប៊ូមេឌាន]]។ ទាហានលីប៊ីរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការគាំទ្រប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]របស់[[អ៊ីឌី អាមីន]]នៅក្នុងសង្រ្គាមរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹង[[តង់សានី]]។ កាដាហ្វីបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់ក្រុមនិងអង្គការផ្សេងៗពីចលនាប្រឆាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដល់សហជីពអូស្ត្រាលី។<ref>{{cite web |url=http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030301031212/http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |archive-date=1 មីនា 2003 |title=A Rogue Returns |publisher=AIJAC |date=February 2003 |access-date=2021-11-07 |archivedate=2003-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030301031212/http://www.aijac.org.au/review/2003/282/Libya-return.html |url-status=dead }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧៧ តទៅ ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅក្នុងប្រទេសបានកើនឡើងដល់ជាង ១១,០០០ ដុល្លារអាមេរិកដែលជាកម្រិតខ្ពស់បំផុតទីប្រាំប្រចាំទ្វីបអាហ្រ្វិក<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita|title=African Countries by GDP Per Capita > GDP Per Capita (most recent) by Country|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|website=nationmaster.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716042352/http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita|archive-date=16 កក្កដា 2011|archivedate=2011-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716042352/http://www.nationmaster.com/graph/eco_afr_cou_by_gdp_per_cap_gdp_per_cap-african-countries-gdp-per-capita}}</ref> ខណៈដែល[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]បានកើនឡើងខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិកនិងលើសពីប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]ទៀតផង។<ref name="dailynews">{{cite news|last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |work=Daily News |location=Colombo |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |date=22 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-date=25 តុលា 2011 }}</ref> ទាំងអស់នេះត្រូវបានសម្រេចដោយការមិនខ្ចីប្រាក់កម្ចីពីបរទេសណាមួយដោយរក្សាលីប៊ីក្នុងស្ថានភាពគ្មានបំណុល។<ref>{{cite news |title=Zimbabwe: Reason Wafavarova – Reverence for Hatred of Democracy |url=http://allafrica.com/stories/201107210928.html |newspaper=The Herald |location=Harare |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |date=21 July 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107010212/http://allafrica.com/stories/201107210928.html |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2011 }}</ref> កាដាហ្វីបានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរជីកដីបង្កើតបណ្តាញបំពង់ទឹកក្នុងគោលបំណងចង់ឃើញមានការប្រើប្រាស់ទឹកសាបដោយប្រជាជនខ្លួនទាំងអស់នៅគ្រប់ជ្រង់ជ្រោយនៃប្រទេស។<ref name="dailynews" /> លើសពីនេះ ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុត្រូវបានផ្តល់ជូនសម្រាប់អាហារូបករណ៍សាកលវិទ្យាល័យ និងកម្មវិធីការងារ។<ref>{{cite web|last=Shimatsu|first=Yoichi|title=Villain or Hero? Desert Lion Perishes, Leaving West Explosive Legacy|url=http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|publisher=[[New America Media]]|access-date=7 វិច្ឆិកា 2021|date=21 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php|archive-date=22 តុលា 2011|archivedate=22 តុលា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022231158/http://newamericamedia.org/2011/10/villain-or-hero-desert-lion-perishes-leaving-the-west-explosive-legacy.php}}</ref> ប្រាក់ចំណូលភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺបានមកពីរ៉ែប្រេងកាត ដែលបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយវាត្រូវបានចំណាយលើការទិញគ្រឿងអាវុធ និងលើការឧបត្ថម្ភដល់ក្រុមយោធាប្រតិព័ន្ធ និងក្រុមភេរវកររាប់សិបក្រុមនៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli |date=24 February 2011 |work=The Economist |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110307152055/http://www.economist.com/node/18239888 |archive-date=7 មីនា 2011 }}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya: the struggle for survival|author=Geoffrey Leslie Simons|author-link=Geoff Simons|page=281}}</ref><ref>{{Cite journal |last=St. John |first=Ronald Bruce |title=Libyan terrorism: the case against Gaddafi |journal=Contemporary Review |date=1 December 1992 |url=http://www.thefreelibrary.com/Libyan+terrorism:+the+case+against+Gaddafi.-a014151801 |url-status=live |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525194643/https://www.thefreelibrary.com/Libyan+terrorism:+the+case+against+Gaddafi.-a014151801 |archive-date=25 ឧសភា 2017 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៦ អាមេរិកបានលួចធ្វើការវាយប្រហារតាមអាកាសដែលបម្រុងមកសម្លាប់កាដាហ្វីប៉ុន្តែវាត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។ ទីបំផុតលីប៊ីត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិដាក់ទណ្ឌកម្មបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្លួនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះពាណិជ្ជកម្មមួយគ្រឿងដែលបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ២៧០ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm |title=Pan Am Flight 103 Bombing – 1988 Lockerbie Bombing Led to Libyan Convictions |publisher=Terrorism.about.com |access-date=7 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402075740/http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm |archive-date=2 មេសា 2012 |archivedate=2012-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402075740/http://terrorism.about.com/od/originshistory/p/PanAmBombing.htm }}</ref> ===សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី១}} សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងចលនា[[វស្សានរដូវអារ៉ាប់]]ពោលគឺមហាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការនៅតាមប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន ចំណែកឯប្រទេសលីប៊ីវិញបានធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិមួយនេះចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya |title=(អង់គ្លេស) Live Blog – Libya |publisher=Al Jazeera |date=17 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya |archive-date=23 កុម្ភៈ 2011 }}</ref> ខុសពីរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងទុយនេស៊ីដែលបានដួលរលំភ្លាមៗ របបរបស់កាដាហ្វីបានព្យាយាមបង្ក្រាបមហាជនបះបោរវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យចលនាបះបោរនៅលីប៊ីមានភាពជាប់គាំង។<ref name=":15">{{Cite book|url=http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1|title=The Arab awakening: America and the transformation of the Middle East|date=1 January 2011|publisher=Brookings Institution|isbn=9780815722267|editor-last=Pollack|editor-first=Kenneth M.|location=Washington, DC|access-date=20 November 2016|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005825/http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415005825/http://oskicat.berkeley.edu/record=b18588098~S1 |date=15 មេសា 2021 }}</ref> សេចក្តីប្រកាសប្រឆាំងដំបូងបានលេចចេញឡើងនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបណ្តោះអាសន្ន]]ដែលបានប្រកាសខ្លួនឯងជារដ្ឋាភិបាលជំនួសថ្មីនៃប្រទេស។ ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់របស់កាដាហ្វីម្នាក់បានឆ្លើយតបដោយការបង្ហោះសារនៅលើបណ្តាញធ្វីតធឺថាគាត់បានលាលែងពីតំណែង ចាកចោលស្រុក និងថែមទាំងណែនាំឱ្យកាដាហ្វីធ្វើតាមទៀតផង។<ref name=":14">{{Cite book|title=Democracy's Fourth Wave?: Digital Media and the Arab Spring|last=Hussain1 Howard2|first=Muzammil M.1Philip N.2|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993697-7|location=New York|pages=23}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ភាពចលាចលបានរីករាលដាលដល់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១ [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមឧទ្ទាម។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ អាមេរិកនិងប្រទេសជាច្រើនផ្សេងទៀតបានទទួលស្គាល់ក្រុមប្រឹក្សាថ្មីដែលដឹកនាំដោយលោក[[ម៉ាមូដ ជីប៊្រីល]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទីនិងជាអ្នកតំណាងស្របច្បាប់នៃប្រជាជាតិលីប៊ី ហើយបានដកការទទួលស្គាល់របស់ពួកគេលើរបបកាដាហ្វី។<ref>{{cite web | url =http://ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 | title =The Council"International Recognition | publisher =National Transitional Council (Libya) | date =1 March 2011 | access-date =11 វិច្ឆិកា 2021 | url-status =dead | archive-url =https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 | archive-date =26 កញ្ញា 2011 | df =dmy-all | archivedate =26 កញ្ញា 2011 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183 |title=(អង់គ្លេស) Libya: France recognises rebels as government |work=BBC News |date=10 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023041256/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183 |archive-date=23 តុលា 2011 }}</ref> អង្គការស្ថាប័នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមទាំងអគ្គលេខាធិការ អសប លោក[[បាន គីមូន]]<ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Ban-Ki-moon-blasts-Gaddafi-calls-situation-dangerous/Article1-666108.aspx |title=Ban Ki-moon blasts Gaddafi; calls situation dangerous |work=Hindustan Times |location=New Delhi |date=24 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227021434/http://www.hindustantimes.com/Ban-Ki-moon-blasts-Gaddafi-calls-situation-dangerous/Article1-666108.aspx |archive-date=27 កុម្ភៈ 2011 }}</ref> និង[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសសកម្មភាពបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិដោយស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សបានបណ្តេញប្រទេសលីប៊ីចេញទាំងស្រុង។<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/news/opinion/editorials/la-ed-libya-20110226,0,6927383.story |title=Some backbone at the U.N. |work=Los Angeles Times |date=26 February 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303053657/http://www.latimes.com/news/opinion/editorials/la-ed-libya-20110226,0,6927383.story |archive-date=3 មីនា 2011 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=125800 |agency=Sofia News Agency |title=Libya Expelled from UN Human Rights Council |date=2 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511093052/http://www.novinite.com/view_news.php?id=125800 |archive-date=11 ឧសភា 2011 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលេខ ១៩៧៣<ref>{{cite news |url=http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/28/hillary-clinton-undercut-on-libya-war-by-pentagon-/print/ |title=Exclusive: Secret tapes undermine Hillary Clinton on Libyan war |author=Jeffrey Scott Shapiro |author2=Kelly Riddell |work=The Washington Times |date=28 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217010203/http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/28/hillary-clinton-undercut-on-libya-war-by-pentagon-/print/ |archive-date=17 កុម្ភៈ 2015 }}</ref> ជាមួយនឹងសម្លេង ១០-០ និងអនុប្បវាទចំនួនប្រាំរួមមានរុស្ស៊ី ចិន ឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងអាល្លឺម៉ង់។ សេចក្តីសម្រេចមួយ​នេះ​បានប្ដេជ្ញា​​បង្កើត​តំបន់​គ្មាន​ការ​ហោះហើរលើប្រទេសលីប៊ី និង​​"ប្រើ​ប្រាស់រាល់​មធ្យោបាយ​ចាំបាច់​"ដើម្បី​ការពារ​ជនស៊ីវិល​នៅក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ី។<ref>{{cite press release |url= https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808 |title= Security Council authorizes 'all necessary measures' to protect civilians in Libya |publisher= United Nations |date= 17 March 2011 |access-date= 11 វិច្ឆកា 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110503184921/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=37808 |archive-date= 3 ឧសភា 2011 |df= dmy-all }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា សកម្មភាពដំបូងរបស់សម្ព័ន្ធភាពណាតូគឺបំផ្លាញប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសលីប៊ីដោយយន្តហោះយោធាបារាំងបានហោះចូលដែនអាកាសលីប៊ីក្នុងបេសកកម្មឈ្លបយកការណ៍ វាយប្រហារលើគោលដៅសត្រូវ។<ref name="libyrate1">{{cite news |author=Marcus, Jonathan |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |title=French military jets open fire in Libya |work=BBC News |date=19 March 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320125209/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12795971 |archive-date=20 មីនា 2011 }}</ref> ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក កងកម្លាំងអាមេរិកបាននាំមុខគេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អង្គការណាតូប្រឆាំងនឹងប្រទេសលីប៊ី។ បុគ្គលិកយោធាអាមេរិកជាង ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនតាមនាវាចម្បាំង និងយន្តហោះមកឈរជើងនៅក្នុងតំបន់ប្រទេសនេះ។<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/may/22/nato-libya-data-journalism-operations-country/ |title=NATO operations in Libya |publisher=The Guardian, London, 22 May 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140624233946/http://www.theguardian.com/news/datablog/2011/may/22/nato-libya-data-journalism-operations-country |archive-date=24 មិថុនា 2014 |date=22 May 2011 }}</ref> ការគាំទ្ររបស់កងកម្លាំងអាកាសអាមេរិកនិងណាតូគឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំបដិវត្តន៍លីប៊ីប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/2013/02/11/the-hidden-story-of-airpower-in-libya-and-what-it-means-for-syria/ |title=The hidden story of airpower in Libya (and what it means for Syria) |magazine=Foreign Policy |date=11 February 2013 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065752/http://foreignpolicy.com/2013/02/11/the-hidden-story-of-airpower-in-libya-and-what-it-means-for-syria/ |archive-date=4 មីនា 2016 }}</ref> នៅត្រឹមថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ [[កងទ័ពរំដោះជាតិ (លីប៊ី)|យុទ្ធជនឧទ្ទាម]]បានចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។<ref name="Richburg">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle-east/libyan-rebels-converging-on-tripoli/2011/08/21/gIQAbF3RUJ_story.html |title=Gaddafi's rule crumbling as rebels enter heart of Tripoli |newspaper=The Washington Post |first=Keith B. |last=Richburg |date=22 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123234819/http://www.washingtonpost.com/world/middle-east/libyan-rebels-converging-on-tripoli/2011/08/21/gIQAbF3RUJ_story.html |archive-date=23 មករា 2012 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាដ៏ធំចុងក្រោយបានបញ្ចប់នៅទីក្រុង[[សៀត (ទីក្រុង)|សៀត]]។ [[សមរភូមិសៀត|សមរភូមិទីក្រុងសៀត]]គឺជាសមរភូមិចម្បាំងចុងក្រោយនៃ[[សង្រ្គាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទី១]] ហើយជាលទ្ធផល កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងគាំទ្ររបស់ណាតូនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១។ ទីក្រុងសៀតគឺជាបន្ទាយដ៏រឹងមាំចុងក្រោយរបស់កងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីនិងក៏ជាទីកន្លែងកំណើតរបស់គាត់ផងដែរ។ ជ័យជម្នះរបស់ក្រុមពួកឧទ្ទាមត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ គឺរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៀត។ ជនជាតិលីប៊ីប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនេះ។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Laub, Karin |agency=Associated Press |work=The Guardian |location=London |date=8 September 2011 |access-date=11 វិច្ឆិកា 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104210601/http://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |archive-date=4 វិច្ឆិកា 2013 }}</ref> ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថាអ្នកទទួលរងរបួសមានចំនួនដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|title=If the Libyan war was about saving lives, it was a catastrophic failure {{!}} Seumas Milne|last=Milne|first=Seumas|date=26 October 2011|work=The Guardian|access-date=11 វិច្ឆិកា 2021|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132158/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/oct/26/libya-war-saving-lives-catastrophic-failure|archive-date=1 ធ្នូ 2017}}</ref> ===សម័យក្រោយរបបកាដាហ្វី និងសង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីពីរ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២}} [[File:Libyan Civil War.svg|thumb|តំបន់គ្រប់គ្រងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល, បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០៖<br />[[File:Location dot red.svg|11px]] [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (លីប៊ី)|រដ្ឋាភិបាលដឹកនាំដោយតូប៊្រូក]] [[File:Location dot lime.svg|11px]] [[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]] [[File:Location dot blue.svg|11px]] ឆ្មាំសុខូបត្ថម្ភវត្ថុប្រេងកាត [[File:Location dot yellow.svg|11px]] កុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិធូអារ៉ែក|ធូអារ៉ែក]] [[File:Location dot orange.svg|11px]] កុលសម្ព័ន្ធក្នុងតំបន់។]] ក្រោយពីកម្ទេចកងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីហើយ ប្រទេសលីប៊ីក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមវិបត្តិនយោបាយយ៉ាងដុនដាបដោយមានចលនានិងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនលេចមុខឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មី។<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 | work=BBC News | title=(អង់គ្លេស) Armed militias still on the streets in Libya | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20131230053135/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 | archive-date=30 ធ្នូ 2013 | df=dmy-all }}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រទេសលីប៊ីបានរៀបចំការបោះឆ្នោតសភាជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីរបបមុនបានដួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ [[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាល]]បានប្រគល់អំណាចជាផ្លូវការឱ្យទៅអាជ្ញាធរ[[មហាសន្និបាតជាតិ]] (GNC) ទាំងស្រុងហើយក្រោយមកក្រុមជាប់ឆ្នោតថ្មីមួយនេះត្រូវបានគេប្រគល់ភារកិច្ចដូចជា ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន និងការព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសលីប៊ីដោយការធ្វើ[[ប្រជាមតិ]]ទូទៅ។<ref name="Esam-8-Aug">{{cite news |url=https://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |title=(អង់គ្លេស) Libya's transitional rulers hand over power |author=Esam Mohamed |agency=Associated Press |date=8 August 2012 |work=Boston Globe |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208121751/http://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |archive-date=8 ធ្នូ 2012 }}</ref> ពីថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១២ សកម្មភាពបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិទីសាធារណៈនិងបេតិកភណ្ឌនានានៅលីប៊ីត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមនិយមដែលមិនទាន់ស្គាល់មុខ។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) Libya's Italian-era gazelle statue disappears in Tripoli|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29898279|access-date=7 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828143907/http://www.bbc.com/news/world-africa-29898279|archive-date=28 ធ្នូ 2016|date=4 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/04/libya-war-graves-desecrated|title=(អង់គ្លេស) British war graves in Libya desecrated by Islamist militants|first=Chris|last=Stephen|date=4 March 2012|website=The Guardian|access-date=7 ធ្នូ 2021|archive-date=13 មីនា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313014511/http://www.theguardian.com/world/2012/mar/04/libya-war-graves-desecrated|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធឥស្លាមដែលមិនស្គាល់មុខនោះបានធ្វើការវាយប្រហារមកលើស្ថានកុងស៊ុលអាមេរិកនៅទីក្រុងបិនហ្កាហ្ស៊ីហើយជាលទ្ធផល វាបានសម្លាប់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតសហរដ្ឋអាមេរិកប្រចាំប្រទេសលីប៊ីលោក[[ចន គ្រីស្តុប ស្ទីវិនស៍]] និងមនុស្សចំនួនបីនាក់ផ្សេងទៀត។ ឧប្បត្តិហេតុ​នេះ​បាន​បង្កឱ្យមាន​ការផ្ទុះកំហឹង​ទាំងភាគី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក និង​ភាគីលីប៊ី។<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/09/12/world/africa/libya-consulate-attack-scene/|publisher=CNN|title=(អង់គ្លេស) 4 hours of fire and chaos: How the Benghazi attack unfolded|date=12 September 2012|access-date=7 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221061213/http://www.cnn.com/2012/09/12/world/africa/libya-consulate-attack-scene/|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ នាយករដ្ឋមន្ត្រីជាប់ឆ្នោតលោក[[មូស្តាហ្វា អា.ហ៊្សេ. អាប៊ូហ្សាហ្ក័រ]]ត្រូវបានគេដកចេញពីតំណែងបន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដអនុម័តសំណើបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោកជាលើកទីពីរ។<ref>{{cite news |author=Grant, George |title=Congress dismisses Abushagur |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/07/congress-dismisses-abushagur |date=7 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806163230/http://www.libyaherald.com/2012/10/07/congress-dismisses-abushagur/ |archive-date=6 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zaptia, Sami |title=Abushagur announces a smaller emergency cabinet |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/07/abushagur-announces-a-smaller-emergency-cabinet |work=Libya Herald |date=7 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809042311/http://www.libyaherald.com/2012/10/07/abushagur-announces-a-smaller-emergency-cabinet/ |archive-date=9 សីហា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) Libyan Prime Minister Mustafa Abu Shagur to stand down |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19864136 |date=7 October 2012 |work=BBC News |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180429/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19864136 |archive-date=7 តុលា 2012 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ មហាសន្និបាតជាតិបានជ្រើសរើសអតីតសមាជិកខ្លួននិងមេធាវីសិទ្ធិមនុស្សម្នាក់ឈ្មោះ[[អាលី ហ្ស៊ីយដាន]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី-តែងតាំង។<ref>{{cite news |author=Grant, George |title=Ali Zidan elected prime minister |url=http://www.libyaherald.com/2012/10/14/ali-zidan-elected-prime-minister/ |date=14 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929211229/http://www.libyaherald.com/2012/10/14/ali-zidan-elected-prime-minister/ |archive-date=29 កញ្ញា 2013 }}</ref> ហ្ស៊ីយដានបានស្បថចូលកាន់តំណែងបន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់គាត់ត្រូវបានអនុម័តទទួលស្គាល់ដោយ GNC។<ref>{{cite news |title=Libya congress approves new PM's proposed government |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-government-idUSBRE89U18O20121031 |work=Reuters |date=31 October 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103022542/http://www.reuters.com/article/2012/10/31/us-libya-government-idUSBRE89U18O20121031 |archive-date=3 វិច្ឆិកា 2012 }}</ref><ref>{{cite news |author=Zapita, Sami |title=Zeidan government sworn in |url=http://www.libyaherald.com/2012/11/14/zeidan-government-sworn-in/ |date=14 November 2012 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |work=Libya Herald |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806023849/http://www.libyaherald.com/2012/11/14/zeidan-government-sworn-in/ |archive-date=6 សីហា 2013 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយ GNC ដោយសារអសមត្ថភាពរបស់ខ្លួនក្នុងការបញ្ឈប់ដំណឹកជញ្ជូនប្រេងទៅឱ្យក្រុមជនខិតខូច<ref name=nyt>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/03/18/world/middleeast/libya-oil-tanker.html|author=Kirkpatrick, David D |title=U.S. Navy SEALs Take Control of Diverted Oil Tanker |newspaper=The New York Times |date=17 March 2014 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321041136/http://www.nytimes.com/2014/03/18/world/middleeast/libya-oil-tanker.html?_r=0 |archive-date=21 មីនា 2014 }}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្ស៊ីយដានក៏បានចុះចេញពីតំណែង ហើយត្រូវបានជំនួសដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីឈ្មោះ[[អាប់ឌុលឡា អាល់-តានី]]។<ref>{{cite news |date=12 March 2014 |title=Libya ex-PM Zeidan 'leaves country despite travel ban' |work==[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26541979 |access-date=7 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315025552/http://www.bbc.com/news/world-africa-26541979 |archive-date=15 មីនា 2014 }}</ref> [[File:LE Eithne Operation Triton.jpg|thumb|left|ប្រទេសលីប៊ីបានលេចចេញជាចំណុចដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] នៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ [[ការបោះឆ្នោតសភាលីប៊ីឆ្នាំ២០១៤|ការបោះឆ្នោតសភា]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដែលមានគោលបំណងរួមចង់បានក្រុមនយោបាយថ្មីឡើងដឹកនាំបន្តពីមហាសន្និបាតជាតិ។ ការបោះឆ្នោតនេះ​ត្រូវ​បាន​រំខាន​ដោយ​អំពើ​ហិង្សា និង​ចំនួន​អ្នក​ចូលរួម​បោះឆ្នោត​ទាបដោយការិយាល័យ​បោះឆ្នោត​ខ្លះៗត្រូវ​បានបិទទ្វារនៅក្នុង​តំបន់​មួយ​ចំនួន។<ref name="Jawad">{{cite news|last=Jawad|first=Rana|date=26 June 2014|title=(អង់គ្លេស) Libyan elections: Low turnout marks bid to end political crisis|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-28005801|publisher=BBC|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812093413/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-28005801|archive-date=12 សីហា 2014}}</ref> អ្នកអព្យាក្រឹតសាសនា និងក្រុមសេរីនិយមបានទទួលលទ្ធផលបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះបើប្រៀបធៀនទៅនឹងបក្ស GNC ដែលមានសមាជិកនិយមឥស្លាម។ ឃើញដូច្នេះ GNC ក៏បាននាំគ្នាកោះប្រជុំវែកញែករកវិធីបន្តក្តោបក្តាប់អំណាចបន្តហើយជាលទ្ធផល ពួកគេក៏សម្រេចចិត្តប្រកាសមិនទទួលស្គាល់នូវសមាជិកតំណាងថ្មីនៅក្នុងសភា។<ref>{{cite news|url=http://english.al-akhbar.com/content/former-libyan-parliament-reconvenes-elects-islamist-premier|title=(អង់គ្លេស) Former Libyan parliament reconvenes, elects Islamist premier|agency=Al Akhbar English|date=25 August 2014|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121713/http://english.al-akhbar.com/content/former-libyan-parliament-reconvenes-elects-islamist-premier|archive-date=26 សីហា 2014}}</ref> ក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រមហាសន្និបាតជាតិបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងទ្រីប៉ូលីដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យសមាជិកសភាដែលទើបតែជាប់ឆ្នោតថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានរត់គេចចេញទៅក្រុង[[តូប៊្រូក]]។<ref name="WPost Aug. 24">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-denies-intervening-in-libya/2014/08/24/88b364ee-2b7d-11e4-be9e-60cc44c01e7f_story.html|title=(អង់គ្លេស) Libya's Islamist militias claim control of capital|newspaper=The Washington Post|agency=Associated Press|date=24 August 2014|access-date=10 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825135414/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-denies-intervening-in-libya/2014/08/24/88b364ee-2b7d-11e4-be9e-60cc44c01e7f_story.html|url-status=dead|archive-date=25 សីហា 2014}}</ref><ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=(អង់គ្លេស) Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |newspaper=The Guardian |date=9 September 2014 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916072346/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=16 កញ្ញា 2014 }}</ref> ពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០១៤ ទៅ ប្រទេស​លីប៊ី​ត្រូវ​បាន[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|​ហែកហួរ​ដោយ​សារជម្លោះ​យោធា]]ម្តងទៀតរវាង​បក្សពួក​​គូ​ប្រជែង​នៅក្នុងសភា។ កងជីវពលកុលសម្ព័ន្ធ និងក្រុមជីហាដនិយមបានទាញយកផលប្រយោជន៍ពីការតស៊ូអំណាចនេះ។ យុទ្ធជនឥស្លាមជ្រុលនិយមមួយក្រុមដែលគេតែងស្គាល់ថា[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន]] (ISIL) បានដណ្តើមយកទីក្រុង[[ដែរណា]]នៅអំឡុងឆ្នាំ២០១៤ និង[[សៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានដោយជោគជ័យ។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបដែលជាប្រទេសជិតខាងបានបើកការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសសម្តៅលើក្រុម ISIL ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូក។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/02/21/world/middleeast/militants-claiming-isis-ties-say-they-carried-out-libya-bombings.html|work=The New York Times|title=(អង់គ្លេស) Ties to Islamic State Cited by Group in Libya Attacks|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|first=David|last=Kirkpatrick|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221014458/http://www.nytimes.com/2015/02/21/world/middleeast/militants-claiming-isis-ties-say-they-carried-out-libya-bombings.html?_r=0|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2015/02/20/islamic-state-libya/23728623/|work=USA Today|title=(អង់គ្លេស) How strong is the Islamic State in Libya?|last=Dean|first=Laura|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222193744/http://www.usatoday.com/story/news/world/2015/02/20/islamic-state-libya/23728623/|archive-date=22 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11426019/Isil-loyalists-claim-responsibility-for-car-bombs-in-Libya-killing-at-least-40-people.html|title=(អង់គ្លេស) Isil loyalists claim responsibility for car bombs in Libya, killing at least 40 people|date=20 February 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|location=London|work=The Daily Telegraph|first=Louisa|last=Loveluck|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221050052/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11426019/Isil-loyalists-claim-responsibility-for-car-bombs-in-Libya-killing-at-least-40-people.html|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> [[File:General_Haftar.jpg|thumb|លោកសេនាប្រមុខ[[កាលីហ្វា ហាហ្វតារ]]គឺជាប្រមុខនៃ[[កងទ័ពជាតិលីប៊ី]]ដែលជាបក្សពួកដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលនាឆ្នាំ២០១៤]]។]] នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ កិច្ចប្រជុំត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរវាងភាគីគូប្រជែងនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ កិច្ចពិភាក្សាដែលគេហៅថា"ហ្សឺណែវ-ហ្កាដាម៉េស"គឺត្រូវនាំឱ្យបក្ស GNC និងរដ្ឋាភិបាលក្រុងតូប៊្រូករួបរួមគ្នាក្នុងតុតែមួយដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយនៃជម្លោះផ្ទៃក្នុង។ ក៏ប៉ុន្តែ GNC មិនបានចូលរួមនោះទេហើយវាបានផ្តល់ផលប៉ះពាល់ដល់ទាំងភាគីតូប៊្រូកនិងភាគីទ្រីប៉ូលី។ ទន្ទឹម​នឹង​នេះ អំពើ​ភេរវកម្ម​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ីក៏​បាន​កើន​ឡើង​ជា​លំដាប់ផងដែរហើយវាថែមទាំងបានរាលដាល​ប៉ះពាល់​ដល់​ប្រទេស​ជិត​ខាងទៀតផង។<ref>{{cite web|last1=Fanack|title=Terrorism Increases in Libya as Politicians Talk|url=https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/|website=Fanack.com|date=22 April 2015|access-date=10 ធ្នូ 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518082502/https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/|archive-date=18 ឧសភា 2015|archivedate=18 ឧសភា 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518082502/https://chronicle.fanack.com/libya/history-past-to-present/terrorism-increases-in-libya/}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ដដែរ ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើសុំរបាយការណ៍អំពីស្ថានភាពលីប៊ី<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/HRC/28/L.7/Rev.1 |title=United Nations Official Document |publisher=United Nations |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604074058/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2FHRC%2F28%2FL.7%2FRev.1 |archive-date=4 មិថុនា 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15771&LangID=E |title=Human Rights Council adopts eight resolutions and closes twenty-eighth session |website=Ohchr.org |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424055015/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15771&LangID=E |archive-date=24 មេសា 2016 }}</ref> ដូច្នេះ ឧត្តមស្នងការសិទ្ធិមនុស្សលោកអាល់ហ៊ូសេនក៏បានបង្កើតស្ថាប័នស៊ើបអង្កេត (OIOL) មួយដើម្បីឃ្លាំមើលនិងរាយការណ៍អំពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការកសាងឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌នៅលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/OIOL.aspx |title=OHCHR Investigation on Libya |website=Ohchr.org |date=1 January 2014 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401234723/http://ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/OIOL.aspx |archive-date=1 មេសា 2016 }}</ref> ប្រទេសលីប៊ីដែលកំពុងស្ថិតនៅក្នុងភាពចលាចលបានលេចឡើងក្លាយជាចំណុចឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកដែលព្យាយាមភៀសខ្លួនទៅនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ នៅចន្លោះរវាងឆ្នាំ២០១៣ និងឆ្នាំ២០១៨ ជនភៀសខ្លួនជិត ៧០០,០០០ នាក់បានរត់ចូលប្រទេសអ៊ីតាលីតាមផ្លូវទឹកដែលពួកគេភាគច្រើនមកពីប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite news |title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals |url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD |work=Reuters |date=18 July 2017 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |archive-date=2 មេសា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=What will Italy's new government mean for migrants? |url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants |website=The Local |date=21 May 2018 |access-date=10 ធ្នូ 2021 |archive-date=1 មេសា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants |url-status=live }}</ref> កាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨ មេដឹកនាំគូប្រឆាំងរបស់ប្រទេសលីប៊ីបានយល់ព្រមរៀបចំទាំងការបោះឆ្នោតសភានិងប្រធានាធិបតីបន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កិច្ចប្រជុំមួយនៅទីក្រុងប៉ារីស។<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/libya-rival-leaders-agree-hold-elections-december-180529082326218.html|title=Libya's rival leaders agree to hold elections in December|publisher=Al Jazeera|access-date=8 ធ្នូ 2021|archive-date=18 កញ្ញា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918003214/https://www.aljazeera.com/news/2018/05/libya-rival-leaders-agree-hold-elections-december-180529082326218.html|url-status=live}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៩ លោកកាលីហ្វា ហាហ្វតារបានផ្តើមប្រតិបត្តិការឈ្មោះ"[[ប្រតិបត្តិការវាយលុកនៅលីប៊ីខាងលិចឆ្នាំ២០១៩|រលកនៃការគោរព]]"ដោយធ្វើការវាយលុកលើទឹកដីភាគខាងលិចរបស់រដ្ឋាភិបាល GNA។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-48000672|title=Clashes erupt south of Libyan capital|date=20 April 2019|access-date=10 ធ្នូ 2021|archive-date=26 ឧសភា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526211007/https://www.bbc.com/news/world-africa-48000672|url-status=live}}</ref> កាសែត ''The Guardian'' បានស៊ើបអង្កេត និងរកឃើញការបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់ហាមឃាត់អាវុធរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយ[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អារ៉ាប់រួម]]និងប្រទេស[[តួកគី]]កាលពីថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍ដដែរនេះបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសទាំងពីរបានបញ្ជូនយន្តហោះដឹកគ្រឿងយោធាទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសលីប៊ី ដើម្បីគាំទ្រភាគីសង្គ្រាមរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2020/oct/07/turkey-and-uae-openly-flouting-un-arms-embargo-to-fuel-war-in-libya|title=Turkey and UAE openly flouting UN arms embargo to fuel war in Libya|access-date=8 ធ្នូ 2021|website=The Guardian|date=7 October 2020|archive-date=27 មិថុនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627094735/https://www.theguardian.com/global-development/2020/oct/07/turkey-and-uae-openly-flouting-un-arms-embargo-to-fuel-war-in-libya|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានចុះដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាម។<ref>{{cite news |last1=Nebehay |first1=Stephanie |last2=McDowall |first2=Angus |editor1-last=Jones |editor1-first=Gareth |editor2-last=Maclean |editor2-first=William |title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |access-date=8 ធ្នូ 2021 |work=[[Reuters]] |date=23 October 2020 |archive-date=3 កុម្ភៈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203235018/https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |url-status=live }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រលីប៊ី}} [[File:Un-libya.png|thumb|ផែនទីនៃប្រទេសលីប៊ី]] [[File:Libya 4983 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|វាលខ្សាច់ ថ្ម និងបណ្តុំភ្នំដែលជាផ្នែកនៃ[[ភ្នំអាកាគូស]] វាជាតំបន់វាលខ្សាច់នៅភាគនិរតីប្រទេសលីប៊ីហើយជាផ្នែកមួយក្នុងមហាវាលខ្សាច់សាហារ៉ា]] ប្រទេសលីប៊ីលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ១,៧៥៩,៥៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៦៧៩,៣៦២ ម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេទី ១៦ នៅលើពិភពលោកបើគិតតាមកក្រឡាផ្ទៃសរុប]]។ លីប៊ីមានព្រំដែនជាប់[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងជើង ខាងលិចជាប់ប្រទេស[[ទុយនីស៊ី]]និង[[អាល់ហ្សេរី]] ភាគនិរតីជាប់ប្រទេស[[នីហ្សេ]] ខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[ឆាដ]] ភាគអាគ្នេយ៍ជាប់ប្រទេស[[ស៊ូដង់]] និងខាងកើតជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]។ លីប៊ីស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របទី១៩|១៩°]] និងទី [[ខ្សែស្របទី៣៤|៣៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌទី៩|៩°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌទី២៦|២៦°]]។ ដោយអូសបន្លាយចម្ងាយ ១,៧៧០ គីឡូម៉ែត្រ (១,១០០ ម៉ាយ) ឆ្នេរសមុទ្ររបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺជាឆ្នេរសមុទ្រជាប់ព្រំដែនសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដែលមានប្រវែងវែងជាងគេក្នុងចំណោមប្រទេសអាហ្វ្រិកទាំងឡាយដែលមានព្រំដែនជាប់សមុទ្រនេះ។<ref>{{cite web|title=Libya Background|url=http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|publisher=Education Libya|archive-url=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|archive-date=26 មេសា 2004|date=30 March 2004|access-date=11 ធ្នូ 2021|archivedate=26 មេសា 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |title=Field Listings – Coastlines |work=The World Factbook |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |archive-date=16 កក្កដា 2017 |archivedate=2017-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html }}</ref> ផ្នែកនៃតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅជុំវិញប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា[[សមុទ្រលីប៊ី]]។ អាកាសធាតុភាគច្រើនមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំង និងដូចវាលខ្សាច់ក្នុងធម្មជាតិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្តី តំបន់ភាគខាងជើងច្រើនទទួលបានអាកាសធាតុមេឌីទែរ៉ានេស្រាលជាងតំបន់ផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web |url=http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |title=Weather and Climate in Libya |publisher=Southtravels.com |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |archive-date=5 មិថុនា 2013 |archivedate=2013-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html }}</ref> គ្រោះធម្មជាតិភាគច្រើនតែងកើតឡើងក្នុងទម្រង់ជា[[ស៊ីរ៉ុកូ]]ក្តៅ ស្ងួត និងធូលី (ក្នុងប្រទេសលីប៊ីគេច្រើនហៅវាថា'គីប៊្លី')។ ស៊ីរ៉ុកូនេះគឺជាខ្យល់ធូលីល្បឿនលឿនដែលមានសកម្មភាពពីមួយទៅបួនថ្ងៃនៅនិទាឃរដូវ និងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសលីប៊ីក៏អាចជួបនឹងព្យុះធូលី និងព្យុះខ្សាច់ផងដែរ។ តំបន់[[អូអេស៊ីស]]មានវត្តមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសលីប៊ីហើយតំបន់អូអេស៊ីសដែលសំខាន់ជាងគេគឺ៖ [[ហ្កាដាម៉េស]]និង[[គូហ្វ្រា]]។<ref name="WorldCulturalHeritage">{{cite web|title=Old Town of Ghadames (1986) Libyan Arab Jamahirya|url=http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|website=World Cultural Heritage|access-date=11 ធ្នូ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810022226/http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|archive-date=10 សីហា 2016 |date=20 July 2006}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលទទួលពន្លឺថ្ងៃច្រើន និងស្ងួតបំផុតនៅលើពិភពលោក នេះក៏ដោយសារតែវាស្ថិតនៅលើបរិស្ថានវាលខ្សាច់។ ===វាលខ្សាច់ប្រទេសលីប៊ី=== [[File:Libyan Dessert.jpg|thumb|លីប៊ីគឺជាប្រទេសដែលសម្បូរទៅដោយវាលខ្សាច់។ រហូតដល់ ៩០% នៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសនេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយវាលខ្សាច់។]] [[វាលខ្សាច់លីប៊ី]]ដែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសលីប៊ីគឺជាកន្លែងមួយដែលមានអាកាសធាតុស្ងួតហួតហែងបំផុតនៅលើភពផែនដី។<ref name="SalakLibya" /> នៅទីកន្លែងនេះ ភ្លៀងគឺមិនងាយធ្លាក់មកស្រោះស្រោចលើដីនោះទេហើយសូម្បីតែនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ទឹកភ្លៀងក៏កម្រនឹងកើតមានណាស់ដែរដោយវាធ្លាក់មករៀងរាល់ ៥–១០ ឆ្នាំម្តង។ នៅឯ[[ភ្នំអ៊ូវីយណាត]] បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៦ ដំណឹកទឹកភ្លៀងធ្លាក់ដែលបានកត់ត្រាទុកចុងក្រោយបង្អស់គឺនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨។<ref name="Libdesert">{{cite web |url=http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |author=András Zboray |title=Flora and Fauna of the Libyan Desert |publisher=Fliegel Jezerniczky Expeditions |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208062321/http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |archive-date=8 ធ្នូ 2012 }}</ref> ដូចគ្នានេះដែរ សីតុណ្ហភាពនៅវាលខ្សាច់លីប៊ីអាចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩២២ នៅទីក្រុង[[អាស៊ីស៊ីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី បានកត់ត្រាសីតុណ្ហភាពអាកាសប្រមាណ ៥៨ °C (១៣៦.៤ °F) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកំណត់ត្រាពិភពលោកមួយនៅពេលនោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.extremescience.com/hottest.htm |title=How Hot is Hot? |publisher=Extreme Science |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202020747/http://www.extremescience.com/hottest.htm |archive-date=2 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=2013-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202020747/http://www.extremescience.com/hottest.htm }}</ref><ref name="Death_Valley">{{cite web |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature |access-date=11 ធ្នូ 2021 |year=2012 |work=World Weather / Climate Extremes Archive |publisher=Arizona State University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=4 មករា 2013 |archivedate=2013-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature }}</ref><ref name=El_Azizia>{{cite journal|last=El Fadli|first=KI|title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58&nbsp;°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922)|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|date=September 2012|doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1|volume=94|issue=2|page=199|display-authors=etal|bibcode=2013BAMS...94..199E|doi-access=free}}</ref> ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ តួលេខកំណត់ត្រាពិភពលោក ៥៨ °C ត្រូវបានលុបចោលដោយ[[អង្គការឧតុនិយមពិភពលោក]]។<ref name="Death_Valley"/><ref name=El_Azizia/><ref>{{cite news |last=Westcott |first=Tom |title=Libya loses 'world's hottest place' record |url=http://www.libyaherald.com/2012/09/15/libya-loses-worlds-hottest-place-record/ |work=Libya Herald |date=15 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820231702/http://www.libyaherald.com/2012/09/15/libya-loses-worlds-hottest-place-record/ |archive-date=20 សីហា 2013 }}</ref> លីប៊ីមានវត្តមានអូអេស៊ីសតូចៗជាច្រើនដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅ ជាធម្មតាត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងទំនាបដ៏ធំដែលគេអាចរកទឹកឃើញដោយការជីកទៅជម្រៅមួយម៉ែត្រទៅមួយម៉ែត្រកន្លះ។ នៅភាគខាងលិចប្រទេស មានអូអេស៊ីសដែលបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងច្រើននៅក្នុងទំនាបរាក់ៗដូចជាក្រុមគូហ្វ្រាជាដើមដែលត្រូវបែងចែកបន្តទៅជាអូអេស៊ីសតូចៗបន្ថែមទៀត។<ref name="Libdesert" /> វាលទំនាបនៅភាគខាងជើងនៃអ៊ូរីយណាតមានចំណុចៗដែលមានលក្ខណៈជាសំណឹកភ្នំភ្លើងជាច្រើន។ ជាមួយនឹងការរុករកឃើញប្រេងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ គេក៏បានរកឃើញនូវអាងទឹកក្រោមដីដ៏ធំមួយផងដែរ។ ទឹកនៅក្នុង[[ប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ី]]មានអាយុកាលតាំងពីសម័យ[[យុគទឹកកក]]ចុងក្រោយមកម្លេះ។<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |title=Fossil Water in Libya |publisher=NASA |access-date=11 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218110002/http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |archive-date=18 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅលីប៊ី}} កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសនេះបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នមួយដើម្បីដឹកនាំប្រទេសរហូតដល់[[ការបោះឆ្នោតសកលលីប៊ីឆ្នាំ២០២១|ការបោះឆ្នោតនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១]] នេះ។ សភានីតិបញ្ញត្តិនៃប្រទេសលីប៊ីបច្ចុប្បន្នគឺគេហៅថា[[សភាតំណាងរាស្ត្រ|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ដែលតែងតែជួបប្រជុំនៅទីក្រុង[[តូប៊្រូក]]។<ref>{{Cite web|date=2021-03-24|title=(អង់គ្លេស) Libya's eastern region hands power to UN-backed interim government|url=https://www.france24.com/en/africa/20210324-libya-s-eastern-region-hands-power-to-un-backed-interim-government|access-date=12 ធ្នូ 2021|website=France 24}}</ref> អតីតសភារបស់ប្រទេសគឺ[[មហាសន្និបាតជាតិ]] (ហៅកាត់តាមអក្សរឡាតាំងថា "GNC") ដែលមានអាសនៈសរុបចំនួន ២០០។<ref name=cialegbr>{{cite web|title=Legislative Branch|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|work=The World Factbook|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021137/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|archive-date=11 តុលា 2017|access-date=2021-12-12|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011021137/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html}}</ref> មហាសន្និបាតជាតិថ្មីនៅឆ្នាំ២០១៤ ដែលធ្លាប់ជាក្រុមបក្សពួកប្រជែងនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរភាគច្រើនមិនសូវជាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់ប៉ុន្មានទេ។ វាមានមូលដ្ឋាននៅរដ្ឋធានី[[ទ្រីប៉ូលី]]ហើយតែងតែអះអាងថាខ្លួនជាអង្គភាពស្នងស្របច្បាប់ពីក្រុម GNC ដើម។<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-parliaments-idUSKBN0GP18S20140825|work=Reuters|title=Libya's ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM|date=25 August 2014|access-date=12 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112343/http://www.reuters.com/article/2014/08/25/us-libya-security-parliaments-idUSKBN0GP18S20140825|archive-date=2 មេសា 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/12/28/egypt-reiterates-support-libyas-legitimate-institutions-amid-deepening-crisis/|work=Daily News Egypt|title=Egypt reiterates support for 'Libya's legitimate institutions' amid deepening crisis|date=28 December 2014|access-date=12 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408061506/http://www.dailynewsegypt.com/2014/12/28/egypt-reiterates-support-libyas-legitimate-institutions-amid-deepening-crisis/|archive-date=8 មេសា 2015}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ ប្រជាជនលីប៊ីបានចូលរួមបោះឆ្នោតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតមហាសន្និបាតជាតិលីប៊ីឆ្នាំ២០១២|ការបោះឆ្នោតសភា]]មួយដែលនេះគឺជាការបោះឆ្នោតសេរីលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលជិត ៤០ ឆ្នាំ។<ref name="rfi-elections"/> ស្ត្រី​ប្រហែល​សាមសិប​នាក់​ត្រូវ​បាន​គេបោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​សមាជិក​សភា។<ref name="rfi-elections">{{cite web|title=(អង់គ្លេស) Encouraging Libyan women to play a greater role in politics|url=http://www.english.rfi.fr/middle-east/20130204-encouraging-Libyan-women-play-greater-role-politics|publisher=វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501060424/http://www.english.rfi.fr/middle-east/20130204-encouraging-Libyan-women-play-greater-role-politics|archive-date=1 ឧសភា 2013|date=4 February 2013}}</ref> លទ្ធផលដំបូងនៃការបោះឆ្នោតនេះបានបង្ហាញថាបក្ស[[សម្ព័ន្ធកងកម្លាំងជាតិ]]ដែលដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីបណ្តោះអាសន្នលោក[[ម៉ាមូដ ជីប៊្រីល]]ជាអ្នកនាំមុខនៅក្នុងសភា។<ref>{{cite news |author=Stephen, Chris |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jul/10/muslim-brotherhood-expectations-libyan-election |title=Muslim Brotherhood fell 'below expectations' in Libyan elections |newspaper=The Guardian |location=London |date=10 July 2012 |access-date=12 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109195509/http://www.theguardian.com/world/2012/jul/10/muslim-brotherhood-expectations-libyan-election |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2013 }}</ref> [[គណបក្សយុត្តិធម៌ និងការកសាង]]ដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុម[[ភាតរភាពមូស្លីម]] បានទទួលលទ្ធផលល្អតិចជាងគណបក្សស្រដៀងគ្នានៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងទុយនីស៊ី។<ref name=econ-knack/> វាបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ១៧ ក្នុងចំណោមអាសនៈចំនួន ៨០ ដែលត្រូវបានប្រកួតប្រជែងដោយគណបក្សនានា ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពេលនោះមកមានអ្នកនយោបាយឯករាជ្យប្រហែល ៦០ នាក់បន្ថែមបានចូលរួមកាន់អាសនៈរៀងៗខ្លួនក្នុងសភា។<ref name=econ-knack>{{cite news |title=The knack of organisation |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21569418-muslim-brotherhood-looks-likely-make-further-gains-knack |work=The Economist |location=London |date=12 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180108062656/https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21569418-muslim-brotherhood-looks-likely-make-further-gains-knack |archive-date=8 មករា 2018 }}</ref> គិតត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ សាធារណជនកាន់តែច្រើនឡើងៗបានទាមទារឱ្យមហាសន្និបាតជាតិបង្កើតស្ថាប័នព្រាងមួយដើម្បីបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ សភា​ពេលនោះដែលកំពុងទទួលរងសម្ពាធពីសាធារណជនមិន​ទាន់​បានសម្រេច​ថា​តើ​សមាជិក​នៃ​ស្ថាប័ន​ថ្មីរបស់ខ្លួននេះ​នឹង​ត្រូវ​ឆ្លងកាត់បោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស​សារជាថ្មីឬ​ត្រូវតែងតាំងយកសមាជិកដើមដដែរនោះទេ។<ref>{{cite press release |title=In Libya, New Government Has Expressed Determination to Tackle Major Internal Problems, Including Precarious Security Situation, Security Council Told |date=29 January 2013 |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2013/sc10902.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=12 ធ្នូ 2021 |archive-date=12 ធ្នូ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212231408/http://www.un.org/News/Press/docs/2013/sc10902.doc.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Abdul Hamid Dbeibeh (15-04-2021).jpg|thumb|left|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីលីប៊ី]]បច្ចុប្បន្ន លោក[[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]។]] នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ មហាសន្និបាតជាតិបានសម្រេចបោះឆ្នោតបង្កើតសភាតំណាងរាស្ត្រថ្មី។ នីតិប្បញ្ញត្តិថ្មីនោះបានបែងចែកអាសនៈចំនួន ៣០ សម្រាប់ស្ត្រី និងមាន ២០០ អាសនៈសរុប (ដោយបុគ្គលអាចឈរឈ្មោះជាសមាជិកគណបក្សនយោបាយបាន) និងថែមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិលីប៊ីដែលមានសញ្ជាតិបរទេសឈរឈ្មោះបានទៀតផង។<ref name=lh30march>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|title=Congress votes to replace itself with new House of Representatives|work=Libya Herald|date=30 March 2014|access-date=13 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20140331000000/http://www.libyaherald.com/2014/03/30/congress-votes-to-replace-itself-with-new-house-of-representatives/|archive-date=31 មីនា 2014}}</ref> កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="theguardian.com">{{cite news |author=Kingsley, Patrick |url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |title=Libyan politicians sign UN peace deal to unify rival governments |newspaper=The Guardian |access-date=13 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217161008/http://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |archive-date=17 ធ្នូ 2015 }}</ref> ក្រោមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាគណៈប្រធានដែលមានសមាជិកចំនួនប្រាំបួនរូប និង[[រដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិ]]ដែលមានសមាជិកដប់ប្រាំពីររូបនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងរៀបចំការបោះឆ្នោតថ្មីក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំបន្ទាប់។ សភាតំណាងរាស្ត្រនឹងបន្តមានជាស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ និងជាស្ថាប័នប្រឹក្សាដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ (លីប៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ហើយនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយសមាជិកដែលបានតែងតាំងដោយមហាសន្និបាតជាតិ (២០១៤)។<ref>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |title=Libyan deal on course, but who is on board? |date=25 December 2015 |publisher=Al Arabiya |access-date=13 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128175153/http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |archive-date=28 មករា 2016 }}</ref> និម្មិតកម្មនៃរដ្ឋាភិបាលរួបរួមបណ្តោះអាសន្នត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីសមាជិករបស់ខ្លួនត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ[[វេទិកាសន្ទនានយោបាយលីប៊ី]] (LPDF)។<ref name=":0">{{Cite web|title=UN-led Libya forum selects new interim government|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government|access-date=13 ធ្នូ 2021|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=20 កុម្ភៈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220235724/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government|url-status=live}}</ref> សមាជិកចំនួន ៧៤ នាក់នៃ LPDF បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសបុគ្គលចំនួនបួនដែលនឹងបំពេញមុខតំណែងរួមមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រធានាធិបតី។<ref name=":0" /> បន្ទាប់ពីគ្មានបេក្ខជនណាអាចឆ្លងដល់កម្រិតជាប់ឆ្នោត ៦០% នោះក្រុមបក្សពួកនាំមុខចំនួនពីរនឹងត្រូវបន្តប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងការបោះឆ្នោតបន្ទាប់។<ref name=":0" /> លោក[[មហាម៉េដ អាល់-មិនហ្វី]]ដែលជាអតីត​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​ប្រចាំ​ប្រទេស​ក្រិក​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ប្រធានាធិបតី។<ref name=":1">{{Cite news|date=2021-02-05|title=(អង់គ្លេស) Libya crisis: Vote to unite splintered nation|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55955228|access-date=13 ធ្នូ 2021|archive-date=15 មេសា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415002202/https://www.bbc.com/news/world-africa-55955228|url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ LPDF ក៏បានបញ្ជាក់ថាលោក[[អាប់ឌុល ហាមីដ ឌីបីបេ]]ដែលជាអាជីវករមួយរូបនឹងក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលថ្មី។<ref name=":1" /> បេក្ខជនទាំងអស់ដែលបានឈរឈ្មោះក្នុងការបោះឆ្នោតនេះរួមទាំងសមាជិកនៃក្រុមដែលបានឈ្នះឆ្នោតផងបានរួមគ្នាសន្យាថានឹងតែងតាំងស្ត្រីក្នុងមុខតំណែងរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់រហូតបាន ៣០%។<ref name=":1" /> អ្នកនយោបាយណាដែលមិនបានជាប់ឆ្នោតដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន អាចចូលរួមឈរឈ្មោះជាបេក្ខជនក្នុងការបោះឆ្នោតជាតិដែលគ្រោងនឹងធ្វើនៅថ្ងៃទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បាន។<ref name=":1" /> នាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីមានពេល ២១ ថ្ងៃដើម្បីបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីដែលនឹងត្រួវទទួលសេចក្តីយល់ព្រមពីស្ថាប័នគ្រប់គ្រងផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref name=":1" /> បន្ទាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីត្រូវបានទទួលស្គាល់រួចរាល់អស់ រដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីនឹងជំនួស "អាជ្ញាធរស្របគ្នា" ទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីនិងរួមទាំងរដ្ឋាភិបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងជាតិនៃទីក្រុងទ្រីប៉ូលីហើយបូករួមទាំងរដ្ឋបាលដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ហាហ្វតារផងដែរ។<ref name=":1" /> ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសលីប៊ី}} [[File:Secretary Kerry, UK Foreign Secretary Hague Hold News Conference With Libyan Prime Minister Ziedan (11035773394).jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសអង់គ្លេសលោក[[វីល្លៀម ឡាអេ]]ជាមួយនឹងនាយករដ្ឋមន្ត្រីលីប៊ីលោក[[អាលី ហ្ស៊ីយដាន]] និងរដ្ឋលេខាធិការអាមេរិកលោក[[ចន ឃេរី]], វិច្ឆិកា ២០១៣]] គោលនយោបាយការបរទេសរបស់លីប៊ីមានការប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥១ មក។ ក្នុងនាមជារាជាណាចក្រមួយ លីប៊ីបានរក្សាគោលជំហរគាំទ្រលោកខាងលិចយ៉ាងជាក់លាក់ ហើយត្រូវគេបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋក្នុងប្លុកប្រពៃណីនិយមអភិរក្សនៅក្នុងសម្ព័ន្ធរដ្ឋអារ៉ាប់ (បច្ចុប្បន្នហៅ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]) បន្ទាប់ពីវាបានក្លាយជាសមាជិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |title=Independent Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=15 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120922002614/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |archive-date=22 កញ្ញា 2012 }}</ref> នៅពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីមានចំណងមិត្តភាពយ៉ាងល្អិតល្អន់ជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចមានដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក [[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ក្រិក]] ហើយបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតពេញលេញជាមួយ[[សហភាពសូវៀត]]ថែមទៀតផងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៥៥។<ref>{{Cite journal|last=Zoubir|first=Yahia|year=2009|title=Libya and Europe: Economic Realism at the Rescue of the Qaddafi Authoritarian Regime|journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=17|issue=3|pages=401–415|doi=10.1080/14782800903339354|s2cid=153625134}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលលីប៊ីបានគាំទ្រវិបត្តិនយោបាយនៅតំបន់អារ៉ាប់រួមមានចលនាឯករាជ្យរបស់ម៉ារ៉ុកនិងអាល់ហ្សេរីជាដើមប៉ុន្តែលីប៊ីបានបញ្ចេញសកម្មភាពតិចតួចបំផុតទាក់ទងទៅនឹង[[ជម្លោះអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល]] និងភាពវិកវរនៃនយោបាយអន្តរអារ៉ាប់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ រាជាណាចក្រមួយនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយលោកខាងលិច ខណៈពេលដែលវាបានអនុវត្តគោលការណ៍អភិរក្សនិយមនៅក្នុងមាតុភូមិខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get7.cgi?directory=Fall00/&filename=Abadi.htm |title=Pragmatism and Rhetoric in Libya's Policy Toward Israel |author=Abadi, Jacob |publisher=The Journal of Conflict Studies: Volume XX Number 1 Fall 2000, University of New Brunswick |access-date=15 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-date=30 មីនា 2012 }}</ref> [[File:Mutassim Gadaffi Hillary Clinton.jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិលីប៊ីលោក [[មូតាស៊ីម កាដាហ្វី]]ដែលត្រូវជាកូនប្រុសរបស់លោក[[មូអាំម៉ា កាដាហ្វី|វរសេនីយឯកកាដាហ្វី]] នៅឈរជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោកស្រី[[ហ៊ីលឡារី រូដហេម គ្លីនតុន|ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៩។]] ក្រោយរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៦៩ លោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានបិទមូលដ្ឋានអាមេរិកនិងអង់គ្លេសទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេស និងបានធ្វើជាតូបនីយកម្មប្រេងបរទេស និងផលប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មខ្លះៗនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ កាដាហ្វីត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកគាំទ្រមេដឹកនាំបរទេសមួយចំនួនដែលត្រូវបានបស្ចិមប្រទេសនិងអ្នកនយោបាយសេរីនិយមចាត់ទុកថាជាពួកអ្នកគួរឱ្យខ្ពើមរអារដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ប្រធានាធិបតី[[អ៊ូកង់ដា]]លោក[[អ៊ីឌី អាមីន]]<ref>{{Cite book|title=Idi Amin speaks: an annotated selection of his speeches|author1=Idi Amin |author2=Benoni Turyahikayo-Rugyema |year=1998|isbn=978-0-942615-38-8}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជ[[ចក្រភពអាហ្វ្រិកកណ្តាល|អាហ្វ្រិកកណ្តាល]]នាម[[ហ្សង់-បេដែល បូកាសា]]<ref name="stanik23">{{Cite book|title=El Dorado Canyon: Reagan's undeclared war with Qaddafi|author=Joseph T. Stanik|year=2003|isbn=978-1-55750-983-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/eldoradocanyonre00stan}}</ref><ref name="leedavis16">{{Cite book |title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya |url=https://archive.org/details/qaddafiterrorism00davi |url-access=registration |author=Lee Davis, Brian |year=1990 |page=[https://archive.org/details/qaddafiterrorism00davi/page/16 16]|isbn=9780275933029 }}</ref> មេទាហានអេត្យូពីលោក[[អៃឡេ ម៉ារីអាម មិនហ្គីស្ទូ]]<ref name="leedavis16" /> ប្រធានាធិបតីលីបេរីយ៉ាលោក[[សាល តេល័រ]]<ref name="economistfall">{{cite news |url= http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341 |title= How the mighty are falling |access-date= 15 ធ្នូ 2021 |date= 5 July 2007 |work= The Economist |location= London |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20071012003829/http://economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341 |archive-date= 12 តុលា 2007 |df= dmy-all }}</ref> និងប្រធានាធិបតីយូហ្គោស្លាវីលោក[[ស្លូបូដាន មីឡូសេវិច]]<ref>{{cite news |url=http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm |title=Gaddafi Given Yugoslavia's Top Medal By Milosevic |date=26 October 1999 |agency=Reuters |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515031023/http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm |archive-date=15 ឧសភា 2011 }}</ref>។ល។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាដាហ្វី ទំនាក់​ទំនងរវាងលីប៊ី​ជា​មួយបស្ចឹម​លោកគឺពោរពេញ​ទៅដោយភាពតាន​តឹង​ដោយ​តែងតែមានឧប្បត្តិហេតុ​ផ្ទុះឡើងជា​បន្ត​បន្ទាប់ជាប់ៗគ្នា<ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Gordon |last=Rayner |title=Yvonne Fletcher killer may be brought to justice |date=28 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831015645/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/7967820/Yvonne-Fletcher-killer-may-be-brought-to-justice.html |archive-date=31 សីហា 2010 }}</ref><ref name="autogenerated183">{{Cite book|title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya.|author=Lee Davis, Brian |page=183}}</ref><ref>{{cite web |title= Proclamation 4907 – Imports of Petroleum |publisher= US Office of the Federal Register |date= 10 March 1982 |url= http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |author= ប្រធានាធិបតីរ៉ូណាល់ រីហ្កេន |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20080306063835/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm |archive-date= មីនា |df= dmy-all |access-date= 16 ធ្នូ 2021 |archivedate= 20 មីនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110320072843/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1982/31082a.htm }}</ref>ដូចជា អំពើភេវរកម្មនៅក្លឹបរាត្រីមួយក្នុងក្រុងទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំងខាងលិច]]ដែលអាមេរិកតែងតែចោតថារដ្ឋាភិបាលលីប៊ីជាអ្នកផ្តួចផ្តើម និងព្រឹត្តិការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅលើយន្តហោះ"[[ប៉ង់អាមហ្វ្លាយលេខ ១០៣]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រេចចិត្តដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសលីប៊ីក្នុងទសវត្សរ៍ទី៩០។ ប៉ុន្តែត្រឹមចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ទំនាក់ទំនងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងមហាអំណាចលោកខាងលិចជាមួយលីប៊ីបានឈានចូលសភាពធម្មតាវិញ។<ref name="SalakLibya" /> ជាលទ្ធផលនៃសេចក្តីសម្រេចរបស់កាដាហ្វីក្នុងការបោះបង់ចោលការស្វែងរកអាវុធប្រល័យលោកក្រោយ[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] មេដឹកនាំផ្តាច់ការអ៊ីរ៉ាក់លោក[[សាដាម ហ៊ូសេន]]ត្រូវបានគេផ្ដួលរំលំពីអំណាចនិងត្រូវបានគេកាត់ទោសតាមនីតិវិធី។ ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានគេសាទរហើយ[[សង្គ្រាមប្រឆាំងភេវរកម្ម|សង្គ្រាមរបស់លោកខាងលិចប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម]]ក៏បានចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |title=Blair hails new Libyan relations |work=BBC News |date=25 March 2004 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307231343/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |archive-date=7 មីនា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |last=Marcus |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |title=Washington's Libyan fairy tale |work=BBC News |date=15 May 2006 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116095214/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |archive-date=16 មករា 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |title=Why Libya Gave Up on the Bomb |work=The New York Times |date=23 January 2004 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |first=Flynt |last=Leverett |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401183534/http://www.nytimes.com/2004/01/23/opinion/why-libya-gave-up-on-the-bomb.html |archive-date=1 មេសា 2011 }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១០ លោកកាដាហ្វីបានសម្តែងនូវការអភ័យទោសចំពោះមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិអាហ្វ្រិកក្នុងនាមជាប្រទេសអារ៉ាប់សម្រាប់ករណីពាក់ព័ន្ធនឹងជំនួញជួញដូរទាសករឆ្លងវាលសាហារ៉ា។<ref name="France 24 2010">{{cite web | title=Gaddafi warns Sudan secession would be dangerous for Africa | website=France 24 | date=10 Oct 2010 | url=https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya | access-date=16 ធ្នូ 2021 | archive-date=28 មិថុនា 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090731/https://www.france24.com/en/20101010-muammar-gaddafi-sudan-secession-danger-africa-libya | url-status=live }}</ref> ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង[[គោលនយោបាយរដ្ឋជិតខាងអឺរ៉ុប]] (ENP) របស់[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ដែលមានគោលបំណងនាំសហភាពអឺរ៉ុប និងប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនប្រកាន់នូវទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយគ្នា។ អាជ្ញាធរលីប៊ីធ្លាប់បានច្រានចោលផែនការរបស់សហភាពអឺរ៉ុបក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរចំណាកស្រុកពីទឹកដីលីប៊ី។<ref>{{cite news |title=Libya rejects EU plans for migrant centers on its territory |url=https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-libya/libya-rejects-eu-plans-for-migrant-centers-on-its-territory-idUSKBN1KA0X3 |work=Reuters |date=20 July 2018 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=29 សីហា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829212223/https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-libya/libya-rejects-eu-plans-for-migrant-centers-on-its-territory-idUSKBN1KA0X3 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Libyan authorities oppose EU migrant plans |url=https://euobserver.com/migration/136837 |work=EUobserver |date=8 February 2017 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=26 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205253/https://euobserver.com/migration/136837 |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ លីប៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|ស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]។<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=(អង់គ្លេស) Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=16 ធ្នូ 2021 |archive-date=6 សីហា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធលីប៊ី}} {{ផ្នែកទទេ}} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅលីប៊ី}} យោងតាមរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំ២០១៦ របស់[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានឱ្យដឹងថា អ្នកកាសែតនិងសារព័ត៌មានទូទៅគឺនៅតែត្រូវបានក្រុមប្រដាប់អាវុធនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគំរាមកំហែង។ អង្គការនេះបានបន្ថែមទៀតថា ប្រទេសលីប៊ីបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅក្នុងសន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៥ ដោយស្ថិតនៅលំដាប់ទី ១៥៤ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya|title=Libya|date=11 January 2016|publisher=Human Rights Watch|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216122230/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya|archive-date=16 ធ្នូ 2016}}</ref> ការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នាគឺជារឿងខុសនឹងច្បាប់ក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |title=Here are the 10 countries where homosexuality may be punished by death |work=The Washington Post |date=16 June 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111064457/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |archive-date=11 វិច្ឆិកា 2016 }}</ref> សម្រាប់សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៩ ពិន្ទុរបស់ប្រទេសនេះបានធ្លាក់ចុះដល់ទី ១៦២ ក្នុងចំណោម ១៨០ ប្រទេស។ ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចលីប៊ី}} [[File:Bouri NC 41 DP4 platform.jpg|thumb|ផ្លាតហ្វមរុករកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុន[[អ៊ីនី]] (Eni) នៅប្លុក NC-៤១]] សេដ្ឋកិច្ចរបស់លីប៊ីច្រើនពឹងផ្អែកជាចម្បងលើវិស័យប្រេងកាតដែលមានបរិមាណស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង ៩៧% នៃផលិតផលនាំចេញរបស់ប្រទេសនេះ។<ref name=star-oil /> លីប៊ីមានទុនបម្រុងប្រេងដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក និងជាអ្នករួមចំណែកដ៏សំខាន់ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ពិភពលោកនូវ"[[ប្រេងឆៅផ្អែម]]"។<ref name=eia-libya>{{cite web|title=Libya – Analysis|url=http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=LY|publisher=U.S. Energy Information Administration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209221421/http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=LY|archive-date=9 ធ្នូ 2012}}</ref> ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០១០ នៅពេលដែលប្រេងលើពិភពលោកមានតម្លៃជាមធ្យម ៨០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល ផលិតកម្មប្រេងរបស់លីប៊ីគឺមានបរិមាណស្មើ ៥៤% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PETR.RT.ZS?locations=LY World Bank, Oil Rents as % of GDP] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130151035/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PETR.RT.ZS?locations=LY|date=30 January 2018}}</ref> ក្រៅពីរ៉ែប្រេងកាត ប្រទេសលីប៊ីក៏មានការនាំចេញនូវធនធានធម្មជាតិផ្សេងៗទៀតផងដែរមានដូចជា ឧស្ម័នធម្មជាតិ និង[[ម្នាងសិលា]]ជាដើម។<ref name=opec-libya/> [[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាកំណើន GDP ពិតប្រាកដរបស់ប្រទេសលីប៊ីមាន ១១២% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ និង ១៦.៧% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បន្ទាប់ពីមានការធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៦០% ក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="star-oil">{{cite news |title=Oil production boosts Libya economy, instability hampers reconstruction |url=http://www.dailystar.com.lb/Business/Middle-East/2012/Oct-20/192086-oil-production-boosts-libya-economy-instability-hampers-reconstruction.ashx |newspaper=The Daily Star |date=20 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209165315/http://dailystar.com.lb/Business/Middle-East/2012/Oct-20/192086-oil-production-boosts-libya-economy-instability-hampers-reconstruction.ashx |archive-date=9 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> [[ធនាគារពិភពលោក]]កំណត់ប្រទេសលីប៊ីជា 'ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចដែលមានប្រាក់ចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់' រួមជាមួយនឹងប្រទេសអាហ្វ្រិកចំនួនប្រាំពីរផ្សេងទៀត។<ref>{{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income |title=(អង់គ្លេស) Upper Middle Income Economies |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html |archive-date=24 ឧសភា 2008 |archivedate=2008-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524215837/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0%2C%2CcontentMDK%3A20421402~pagePK%3A64133150~piPK%3A64133175~theSitePK%3A239419%2C00.html#Upper_middle_income }}</ref> ប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើនពីវិស័យថាមពល គួបផ្សំនឹងចំនួនប្រជាជនតិចតួចបានផ្តល់ឱ្យលីប៊ីនូវផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗដ៏មានកម្រិតខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។<ref name=opec-libya/> ទាំងនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋលីប៊ីអាចផ្តល់នូវកម្រិតសន្តិសុខសង្គមយ៉ាងទូលំទូលាយ ជាពិសេសក្នុងវិស័យលំនៅដ្ឋាន និងការអប់រំ។<ref>{{cite web |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |title=(អង់គ្លេស) Libyan Arab Jamahiriya Report |publisher=[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស]] |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914071759/http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |archive-date=14 កញ្ញា 2013 }}</ref> សព្វថ្ងៃលីប៊ីកំពុងតែប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន រួមទាំងកង្វះស្ថាប័ន អភិបាលកិច្ចទន់ខ្សោយ និងភាពអត់ការងារដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។<ref name=imf-survey>{{cite web |title=Libya on Recovery Path but Faces Long Rebuilding Effort |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2012/car041612a.htm |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|IMF]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205112847/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2012/CAR041612A.htm |archive-date=5 កុម្ភៈ 2013 }}</ref> សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះបានបង្ហាញពីកង្វះនៃពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងការពឹងផ្អែកដ៏ធំលើពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍។<ref name=ilo-libya/> ជាទម្លាប់លីប៊ីតែងពឹងផ្អែកលើការជួលវិស័យសាធារណៈកម្រិតខ្ពស់ណាមួយដែលមិននៅស្ថិតស្ថេរបានយូរដើម្បីបង្កើតការងារជូនប្រជាជន។<ref name=african-outlook/> នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ រដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់ការងារឱ្យបុគ្គលិកជាតិសរុប ៧០%។<ref name=ilo-libya>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Libya |url=http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/cairo/countries/libya.htm |publisher=[[អង្គការពលកម្មអន្តរជាតិ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121224044414/http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/cairo/countries/libya.htm |archive-date=24 ធ្នូ 2012 }}</ref> ភាពអត់ការងារបានកើនឡើងពី ៨% នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ រហូតដល់ ២១% ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ នេះបើយោងតាមតួលេខនៃជំរឿន។<ref>{{cite news |url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |title=Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent |agency=Reuters Africa |date=2 March 2009 |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-date=20 តុលា 2012 }}</ref> បើយោងទៅតាមរបាយការណ៍របស់សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ដោយផ្អែកលើទិន្នន័យពីឆ្នាំ២០១០ បានឱ្យដឹងថា ស្ត្រីប្រមាណ ១៨% កំពុងគ្មានមុខរបរប្រកបសមរម្យខណៈដែលតួលេខសម្រាប់បុរសគឺស្មើនឹង ២១% ដែលជាហេតុនាំឱ្យលីប៊ីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលមានបុរសអត់ការងារធ្វើច្រើនជាងស្ត្រី។<ref>{{cite web|title=More men unemployed than women in Libya: report|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html|publisher=Al Arabiya|date=18 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502214611/http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html|archive-date=2 ឧសភា 2012|access-date=18 ធ្នូ 2021|archivedate=2 ឧសភា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502214611/http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/18/201511.html}}</ref> ប្រទេសលីប៊ីមានកម្រិតវិសមភាពសង្គមខ្ពស់ អត្រាយុវជនគ្មានការងារធ្វើដ៏ខ្ពស់ និងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់។<ref name=african-outlook>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Libya |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ |publisher=ទស្សនវិស័យសេដ្ឋកិច្ចអាហ្វ្រិក (AEO) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326041650/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ |archive-date=26 មីនា 2013 |access-date=2021-12-18 |archivedate=2013-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130326041650/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/countries/north-africa/libya/ }}</ref> ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកក៏ជាបញ្ហាមួយផងដែរដោយប្រជាជនប្រមាណ ២៨% ខ្លះមិនមានទឹកស្អាតប្រើប្រាស់នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០។<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |title=Safe Drinking Water |publisher=WHO/UNIADF Joint Monitoring Programme |access-date=18 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |archive-date=14 វិច្ឆិកា 2012 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf }}</ref> [[File:Libyan pivot irrigation 460142568 02e969004a o.jpg|thumb|ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តស្នូលនៅ[[គូហ្វ្រា]] ភាគអាគ្នេយ៍នៃតំបន់[[ស៊ីរ៉ែណែក៍]]]] លីប៊ីត្រូវការនាំចូលគ្រាប់ធញ្ញជាតិប្រមាណ ៩០% បន្ថែមដើម្បីបំពេញតម្រូវការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ហើយការនាំចូលស្រូវសាលីក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០១២/១៣ ត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែលមួយលានតោន។<ref name="fao giews"/> ផលិតកម្មស្រូវសាលីនៃឆ្នាំ២០១២ ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានប្រហែល ២០០,០០០ តោន។<ref name="fao giews"/> រដ្ឋាភិបាលលីប៊ី​សង្ឃឹម​ថា​​​ផលិតកម្ម​ស្បៀងអាហារ ពិសេសគឺគ្រាប់ធញ្ញជាតិនឹងកើនឡើង​ដល់ ៨០​ ម៉ឺន​តោននៅក្នុង​ឆ្នាំ​២០២០។<ref name="fao giews"/> ប៉ុន្តែសក្តានុភាពផលិតកម្មកសិកម្មនៅប្រទេសលីប៊ីគឺនូវមានកម្រិតនៅឡើយព្រោះដោយសារតែលក្ខខណ្ឌធម្មជាតិ និងបរិស្ថានក្តៅហួតហែង។<ref name="fao giews">{{cite web|title=Country Brief on Libya|url=http://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=LBY|publisher=FAO Global Information and Early Warning System on Food and Agriculture|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111081055/http://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=LBY|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2012}}</ref> មុនឆ្នាំ១៩៥៨ វិស័យកសិកម្មគឺជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសនេះដោយវាបង្កើតបានប្រហែល ៣០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ ជាមួយនឹងការរកឃើញរ៉ែប្រេងកាតនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ទំហំវិស័យកសិកម្មបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយនៅឆ្នាំ២០០៥ វារួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបតិចជាង ៥% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=voa-olive>{{cite web|title=Olive Oil – Libya's Other Oil Economy|url=http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html|publisher=VOA News|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806102942/http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html|archive-date=6 សីហា 2012|access-date=19 ធ្នូ 2021|archivedate=2012-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806102942/http://www.voanews.com/content/olive_oil_libyas_other_oil_economy/1120507.html}}</ref> ប្រទេសនេះបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] (OPEC) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២។<ref name=opec-libya>{{cite web|title=Libya facts and figures|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/166.htm|publisher=OPEC|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519225427/http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/166.htm|archive-date=19 ឧសភា 2014}}</ref> សព្វថ្ងៃ លីប៊ីមិនមែនជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) នោះទេ ប៉ុន្តែកិច្ចចរចាសម្រាប់ការចូលជាសមាជិកបានចាប់ផ្តើមតាំងឆ្នាំ២០០៤ មកម្លេះ។<ref>{{cite web|title=Libya – Trade|url=http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/libya/|publisher=European Commission|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213194016/http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/libya/|archive-date=13 កុម្ភៈ 2013}}</ref> នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ លីប៊ីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗគឺមានកម្រិតខ្ពស់ជាង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយចំនួនទៅទៀត។<ref>''Philips' Modern School Atlas'', 1987, 1983 GNP per capita figures are quoted in a list.</ref> [[File:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|left|ប្រេងគឺជាធនធានធម្មជាតិដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសលីប៊ីដោយប្រទេសនេះមានប្រេងបម្រុងប្រមាណ ៤៣.៦ ពាន់លានបារ៉ែល។<ref>[http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/06/11/libya "In a pure coincidence, Gaddafi impeded U.S. oil interests before the war"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727073822/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2011/06/11/libya |date=27 July 2011 }}, Glenn Greenwald. Salon. 11 មិថុនា 2011. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 19 ធ្នូ 2021។</ref>]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មន្ត្រីសម័យចាម៉ាហ៊ីរីយ៉ាបានរួមគ្នាធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចដើម្បីដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីចូលទៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកលឡើងវិញ។<ref name="spooks">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=Libya |work=The World Factbook |access-date=19 ធ្នូ 2021 |archive-date=9 មករា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya }}</ref> [[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ|ទណ្ឌកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានដកចេញវិញនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៣ ហើយភ្លាមៗប្រទេសលីប៊ីបានប្រកាសនៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣ ថាខ្លួននឹងបោះបង់ចោលកម្មវិធីស្ថាបនាអាវុធប្រល័យលោក។<ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |title=Libya Special Weapons News |publisher=Global Security Report |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402225454/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |archive-date=2 មេសា 2013 }}</ref> ជំហានបន្ទាប់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីរួមមាន ការស្នើសុំចូលជាសមាជិកអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក កាត់បន្ថយថវិកាឧបត្ថម្ភធន និងការប្រកាសផែនការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3929727.stm|publisher=BBC|date=27 July 2004|title=WTO go-ahead for Libya talks|access-date=19 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617000545/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3929727.stm|archive-date=17 មិថុនា 2013}}</ref> អាជ្ញាធរបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មលើក្រុមហ៊ុនរបស់រដ្ឋជាង ១០០ នៅបណ្តាច់ឆ្នាំ២០០៣ រួមមានក្រុមហ៊ុនឧស្សាហកម្ម ចម្រាញ់ប្រេង ទេសចរណ៍ និងអចលនទ្រព្យដោយក្នុងនោះមានក្រុមហ៊ុនចំនួន ២៩ បានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់បរទេស ១០០% សុទ្ធសាធ។<ref>{{cite news |last=Cohn |first=Carolyn |url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE56N02L20090724 |title=Libya expects nearly $2 bln in new FDI |agency=Reuters Africa |date=24 July 2009 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020102503/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE56N02L20090724 |archive-date=20 តុលា 2012 }}</ref> ក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​អន្តរជាតិ​ជាច្រើន​បាន​ត្រឡប់​មក​វិនិយោគក្នុងប្រទេស​វិញដូចជាក្រុមហ៊ុន​ប្រេង​យក្ស[[ស្យែល (សហគ្រិន)|ស្យែល]] និង[[អ៊ិចសូមម៉ូប៊ីល]]ជាដើម។<ref>{{cite web|title=Shell returns to Libya with gas exploration pact|url=http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|publisher=Oil & Gas News|archive-url=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|archive-date=13 ឧសភា 2005|date=9–15 May 2005|access-date=19 ធ្នូ 2021|archivedate=13 ឧសភា 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404|url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីទណ្ឌកម្មត្រូវបានដកចេញ ចរាចរណ៍ផ្លូវអាកាសបានកើនឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ អ្នកធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះមានចំនួន ១.៥ លាននាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite news |last=Jawad |first=Rana |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |title=Libyan aviation ready for take-off |work=BBC News |date=31 May 2006 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410012030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |archive-date=10 មេសា 2013 }}</ref> លីប៊ីធ្លាប់ជាប្រទេសដ៏លំបាកសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរលោកខាងលិចធ្វើដំណើរមកទស្សនា នេះក៏ព្រោះតែវាមានតម្រូវការទិដ្ឋាការដ៏តឹងរ៉ឹង។<ref>{{cite news |first=Richard |last=Bangs |author2=Ammar Mabrouk Eltaye |title=Libya sees thriving tourism industry ahead |work=NBC News |url=http://www.nbcnews.com/id/5210117 |access-date=10 October 2007 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924003329/http://www.nbcnews.com/id/5210117 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កូនប្រុសច្បងទីពីររបស់កាដាហ្វីឈ្មោះ[[សាអ៊ីហ្វ អាល់-ឥស្លាម កាដាហ្វី]]បានចូលរួមចំណែកក្នុងគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍បៃតងមួយដែលមានឈ្មោះថា "Green Mountain Sustainable Development Area" ក្នុងគោលបំណងឆក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍បន្ថែមមកកាន់តំបន់[[ស៊ីរ៉ែន (លីប៊ី)|ស៊ីរ៉ែន]] និងដើម្បីអភិរក្សប្រាសាទក្រិចបុរាណនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news|title=A Green Resort Is Planned to Preserve Ruins and Coastal Waters|url=https://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16liby.html|newspaper=The New York Times|date=16 October 2007|first=Elisabeth|last=Rosenthal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227172005/http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16liby.html|archive-date=27 ធ្នូ 2016}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាលីប៊ីនឹងត្រូវចំណាយពេលយ៉ាងហោចណាស់ដប់ឆ្នាំដើម្បីកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនឡើងវិញ។ យោងតាម ​​NTC បានឱ្យដឹងថា សូម្បីតែមុនពេលសង្រ្គាមឆ្នាំ២០១១ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសលីប៊ីស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពអាក្រក់ស្រាប់ទៅហើយដោយសារតែការ "ធ្វេសប្រហែសទាំងស្រុង"របស់រដ្ឋបាលលោកកាដាហ្វី។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-14684547 |title=Libyan sovereign wealth fund 'missing $2.9bn' |publisher=BBC News Business |date=26 August 2011 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118232128/http://www.bbc.co.uk/news/business-14684547 |archive-date=18 មករា 2013 }}</ref> នៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសបានងើបឡើងបន្តិចម្តងៗពីវិបត្តិសង្គ្រាមឆ្នាំ២០១១ ដោយផលិតកម្មប្រេងបានត្រឡប់ទៅគាកស្ថានភាពដើមវិញ។<ref name=star-oil /> មុនសង្គ្រាមផ្ទុះឡើង លីប៊ីអាចផលិតប្រេងបានច្រើនជាង ១.៦ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ ផលិតកម្មប្រេងជាមធ្យមគឺលើសពី ១.៤ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។<ref name=star-oil /> ការបន្តផលិតកម្មប្រេងឡើងវិញអាចធ្វើទៅបានព្រោះដោយសារតែការត្រឡប់មកវិញភ្លាមៗរបស់ក្រុមហ៊ុនលោកខាងលិចមួយចំនួនដូចជា [[តូតាល់]] [[អ៊ីនី]] [[រិបសុល]] និង[[អុកស៊ីដុងតាល់ប៉េត្រូលាម|អុកស៊ីដុងតាល់]]។ល។<ref name=star-oil /> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ក្រុមហ៊ុនរ៉ែប្រេងកាតបានប្រកាសថា ពួកគេមានគោលដៅផលិតប្រេង ៩០០,០០០ បារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ផលិតផលប្រេងបានធ្លាក់ចុះពី ១.៦ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃមកនៅត្រឹម ៩០០,០០០ បារ៉ែលក្នុងរយៈពេលបួនឆ្នាំនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលលើកទីពីរ។<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/libya-militias-battle-for-control-of-oil-ports|title=As The Power Struggle Endures, Libya Eyes 900,000 Bpd Oil Output|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209041257/http://www.thenational.ae/world/middle-east/libya-militias-battle-for-control-of-oil-ports|archive-date=9 ធ្នូ 2016}}</ref> [[មហាទន្លេសិប្បនិម្មិត]]គឺជាគម្រោងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx Guinness World Records 2008 Book]. {{ISBN|978-1-904994-18-3}}</ref> គម្រោងនេះគឺប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធបំពង់បង្ហូរប្រេងដែលបូមទឹកហ្វូស៊ីលពី[[ប្រព័ន្ធទឹកក្រោមថ្មភក់នូប៊ី]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសលីប៊ីទៅកាន់ទីក្រុងនានានៅឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេពោលគឺភាគខាងជើងនៃប្រទេសលីប៊ីរួមទាំងទីក្រុងទ្រីប៉ូលី និងបិនហ្កាហ្ស៊ី។ ប្រភពនោះបានផ្តល់ទឹកប្រមាណ ៧០% នៃទឹកសាបទាំងអស់ដែលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=https://en.qantara.de/content/libyas-great-man-made-river-irrigation-project-the-eighth-wonder-of-the-world|title=The Eighth Wonder of the World?|author=Moutaz Ali|website=Quantara.de}}</ref> នៅអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរដែលបានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ២០១៤ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២០ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទឹកសាបបានទទួលរងការខូចខាត និងការបែកបាក់ជាម្តងម្កាល។<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water-insight-idUSKCN1TX0KQ In battle for Libya's oil, water becomes a casualty]. ''Reuters''. 2 July 2019.</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ ប្រជាជនលីប៊ី ៦០% ត្រូវទទួលរងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មនុស្សប្រមាណ ១.៣ លាននាក់បានកំពុងរង់ចាំជំនួយមនុស្សធម៌បន្ទាន់។<ref>{{Cite web |url=https://lvsl.fr/les-sequelles-de-lintervention-de-lotan-en-libye/ |title=(បារាំង) Libye : Les terribles séquelles de l'intervention de l'OTAN |date=11 November 2019 |access-date=19 ធ្នូ 2021 |archive-date=21 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421200502/https://lvsl.fr/les-sequelles-de-lintervention-de-lotan-en-libye/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រលីប៊ី}} [[File:Libyan.jpg|thumb|បុរសលីប៊ីនៅក្នុងទីក្រុង[[បីដា (លីប៊ី)|បីដា]]]] លីប៊ីគឺជាប្រទេសដ៏ធំមួយដែលមានចំនួនប្រជាជនតិចតួច ហើយប្រជាជនភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំរស់នៅយ៉ាងកុះករនៅតាមតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។<ref>{{cite news|last=Zakaria|first=Fareed|title=Gadhafi's brutal regime can't survive|url=http://edition.cnn.com/2011/OPINION/02/25/zakaria.libya.gadhafi/index.html|publisher=CNN|date=25 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203055526/http://edition.cnn.com/2011/OPINION/02/25/zakaria.libya.gadhafi/index.html|archive-date=3 ធ្នូ 2013}}</ref> ដង់ស៊ីតេប្រជាជនមានប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងទ្រីប៉ូលីតានី និងស៊ីរ៉ែណែក៍ ក៏ប៉ុន្តែនៅតាមតំបន់ផ្សេងៗវិញ ដង់ស៊ីតេបានធ្លាក់ចុះមកតិចជាងមួយនាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនសរុបកំពុងរស់នៅលើទឹកដីតិចជាង ១០% ពោលគឺនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រ។ ប្រជាជនប្រហែល ៨៨% បានរស់នៅក្នុងទីប្រជុំជនដែលភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំនៅតាមទីក្រុងធំៗចំនួនបីគឺ ទ្រីប៉ូលី បិនហ្កាហ្ស៊ី និង[[មីស្រាតា]]។ ប្រទេសលីប៊ីមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ៦.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៧.៧% ជាមនុស្សអាយុក្រោម ១៥ ឆ្នាំ។<ref name="spooks"/> នៅឆ្នាំ១៩៨៤ ចំនួនប្រជាជនសរុបមាន ៣.៦ លាននាក់ដែលជាកំណើនតួលេខដ៏ខ្ពស់សម្បើមប្រើប្រៀបធៀបទៅនឹង ១.៥៤ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/libya/ |title=Libya |publisher=Countrystudies.us |access-date=20 កុម្ភៈ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826090114/http://countrystudies.us/libya/ |archive-date=26 សីហា 2013 }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនបានកំណត់ខ្លួនឯងជា[[ជនជាតិអារ៉ាប់]]ដែលនិយាយភាសាអារ៉ាប់ និងគោរពវប្បធម៌អារ៉ាប់។ [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]លីប៊ីដែលជាប្រជាជននិយាយ[[ភាសាប៊ែប៊ែរ]] និងគោរពវប្បធម៌ប៊ែប៊ែរ គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យក្រុមជនជាតិភាគតិចធំបំផុតទីពីរ ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅលើ[[ភ្នំណាហ៊្វូសា]]និង[[ស៊ូវ៉ារ៉ា]]។ លើសពីនេះទៀតនោះ តំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីប៊ីដូចជា[[សាប្ហា]] [[គូហ្វ្រា]] [[ហ្កាត់ (លីប៊ី)|ហ្កាត់]] [[ហ្កាដាមេស]] និង[[មួរស៊ូគ]] មានជនជាតិចំនួនពីរទៀតរស់នៅគឺពួក[[ជនជាតិទូអារ៉េក|ទូអារ៉េក]] និង[[ជនជាតិទូប៊ូ|ទូប៊ូ]]។ លីប៊ីមានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធរស់នៅប្រហែល ១៤០ ក្រុម។<ref>{{cite news |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,747234,00.html |title=Uprising in Libya: 'Survival Hinges on Tribal Solidarity' |newspaper=Der Spiegel |access-date=20 ធ្នូ 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524035601/http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,747234,00.html |archive-date=24 ឧសភា 2012 |date=23 February 2011 }}</ref> ជីវិតគ្រួសារគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់គ្រួសារលីប៊ីនីមួយៗដោយពួកគេភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្លុកផ្ទះល្វែង ឬលំនៅដ្ឋានឯករាជ្យផ្សេងទៀតប្រកបមានរូបរាងនិងរបៀបខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅលើប្រាក់ចំណូល និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេនីមួយៗ។ ថ្វីបើជនជាតិអារ៉ាប់លីប៊ីមានទម្លាប់រស់នៅបែបពនេចរក្នុងតង់ក្តីប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះពួកគេបាននិយមឡើងមកតាំងទីលំនៅនៅតាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជននានា។<ref>{{cite web |url=http://www.ncrss.com/report3.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20030403191008/http://www.ncrss.com/report3.doc |url-status=dead |archive-date=3 មេសា 2003 |title=The Family and the work of women, A study in the Libyan Society |author=Al-Hawaat, Ali |publisher=National Center for Research and Scientific Studies of Libya |access-date=20 ធ្នូ 2021 |archivedate=2003-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030403191008/http://www.ncrss.com/report3.doc }}</ref> ដោយ​សារ​តែជីវិតថ្មី​បែប​នេះ​ហើយ​ទើបទំនៀមទម្លាប់​ជីវិត​ចាស់​របស់​ពួក​គេកំពុងតែ​រសាត់​បាត់ទៅ​ជា​បណ្តើរៗ។ ជន​ជាតិ​លីប៊ី​មួយ​ចំនួន​តូចនៅ​តែ​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់វាល​ខ្សាច់​ដូច​ដែលជីដូនជីតារបស់​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​រាប់​សតវត្ស​មក​ហើយ។ ប្រជាជនភាគច្រើនមានមុខរបរក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម និងសេវាកម្ម ហើយភាគរយតិចតួចគឺនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ បើយោងទៅតាម[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]] (​​UNHCR) នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ បានឱ្យដឹងថា៖ រដ្ឋលីប៊ីមានជនភៀសខ្លួនដែលមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីប្រហែល ៨,០០០ នាក់ ជនភៀសខ្លួនដែលមិនមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីចំនួន ៥,៥០០ នាក់ និងអ្នកស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោនចំនួន ៧,០០០ នាក់ដោយក្រុមទាំងអស់នេះមានប្រភពផ្សេងៗពីគ្នា។ លើសពីនេះ ជនជាតិលីប៊ីខ្លួនផ្ទាល់ចំនួន ៤៧,០០០ នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក ហើយ ៤៦,៥៧០ នាក់គឺនូវមានវត្តមានក្នុងស្រុកនៅឡើយ។<ref>{{cite web|title=UNHCR Global Appeal 2013 Update|url=http://www.unhcr.org/50a9f82616.html|publisher=ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន (UNHCR)|access-date=20 ធ្នូ 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107084239/http://www.unhcr.org/50a9f82616.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៅលីប៊ី}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ថវិកាចំណាយលើវិស័យសុខាភិបាលក្នុងប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ៣.៨៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។ នៅឆ្នាំ២០០៩ លីប៊ីមានចំនួនគ្រូពេទ្យប្រមាណ ១៨.៧១ នាក់ និងគិលានុបដ្ឋាយិកា ៦៦.៩៥ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ១០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web|title=Health|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8|publisher=SESRIC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023065839/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8|archive-date=23 តុលា 2014|access-date=4 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2014-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023065839/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=8}}</ref> អត្រាសង្ឃឹមរស់ជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនលីប៊ីគឺ ៧៤.៩៥ ឆ្នាំបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១១ ដោយក្នុងនោះបុរសអាចរស់បាន ៧២.៤៤ ឆ្នាំ និង ៧៧.៥៩ ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី។<ref>{{cite web|title=Demography|url=http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7|publisher=SESRIC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023065748/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7|archive-date=23 តុលា 2014|access-date=4 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2014-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023065748/http://www.sesrtcic.org/oic-member-countries-infigures.php?c_code=26&cat_code=7}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅលីប៊ី}} [[File:Piazza 28 Ottobre, Bengasi.jpg|thumb|ព្រះរាជវាំងឈ្មោះ អាល់ម៉ាណារ នៅកណ្តាលក្រុងបិនហ្កាស៊ី បានផ្លាស់មកជាផ្នែកមួយនៃ[[សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី]]ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះរាជក្រឹត្យក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥។]] ប្រទេសលីប៊ីមានចំនួនសិស្សានុសិស្សប្រមាណ ១.៧ លាននាក់ដោយក្នុងនោះសិស្សជាង ២៧០,០០០ នាក់សិក្សានៅកម្រិតឧត្តមសិក្សា។<ref name="Libedu">{{cite web |url=http://www.wes.org/eWENR/04July/Practical.htm |title=Education in Libya |author=Clark, Nick |publisher=World Education News and Reviews, Volume 17, Issue 4 |date=July 2004 |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm |archive-date=8 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=2013-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm }}</ref> ការអប់រំកម្រិតមូលដ្ឋាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺមិនគិតថ្លៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |title=Education of Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235353/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> ហើយវាគឺតម្រូវបែបនេះរហូតដល់កម្រិតមធ្យមសិក្សា។ អត្រាអក្ខរកម្មសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យកាលពីឆ្នាំ២០១០ គឺ ៨៩.២%។<ref name=unescolit>{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|archive-date=29 តុលា 2013|access-date=2022-02-04|archivedate=2013-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210}}</ref> បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១ លីប៊ីបានស្ថាបនាសាកលវិទ្យាល័យដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួនគឺ [[សាកលវិទ្យាល័យលីប៊ី]] ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុង[[បិនហ្កាស៊ី]]។<ref name="Libedu2">{{cite web |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |title=Country Higher Education Profiles – Libya |author=El-Hawat, Ali |publisher=International Network for Higher Education in Africa |date=8 January 2013 |access-date=4 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |archive-date=5 មិថុនា 2010 |archivedate=5 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា១៩៧៥-៧៦ ចំនួននិស្សិតនៅឯសាកលវិទ្យាល័យត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានចំនួន ១៣,៤១៨ នាក់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៤ ចំនួននេះបានកើនឡើងដល់ជាង ២០០,០០០ នាក់ ជាមួយនឹងអ្នកចុះឈ្មោះបន្ថែម ៧០,០០០ នាក់ទៀតចូលក្នុងវិស័យបច្ចេកទេស និងវិជ្ជាជីវៈខ្ពស់ៗ។<ref name="Libedu" /> ការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃចំនួននិស្សិតក្នុងវិស័យឧត្តមសិក្សានេះត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយកំណើននៃគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សា។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ សាកលវិទ្យាល័យឯកជនថ្មីមួយចំនួនដូចជា [[សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិលីប៊ី]]ជាដើមត្រូវបានបង្កើតឡើង។ នៅមុនឆ្នាំ២០១១ ទោះបីជាស្ថាប័នឯកជនមួយចំនួនតូចត្រូវបានគេផ្តល់ការទទួលស្គាល់មែនក្តី ប៉ុន្តែការអប់រំឧត្តមសិក្សាភាគច្រើនរបស់ប្រទេសលីប៊ីត្រូវបានផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដោយថវិកាសាធារណៈសុទ្ធសាធ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ចំណែកថវិកាក្នុងវិស័យអប់រំបានតំណាងឱ្យ ៣៨.២% នៃថវិកាជាតិសរុបរបស់ប្រទេសនេះ។<ref name="Libedu" /> ===ក្រុមជនជាតិ=== ប្រជាជនដើមនៃប្រទេសលីប៊ីភាគច្រើនមានកំណើតមកពីក្រុម[[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ]]។ ប៉ុន្តែដោយមានការឈ្លានពាន និងការធ្វើចំណាកស្រុកពីបរទេសជាបន្តបន្ទាប់ (ពិសេសដោយជនជាតិអារ៉ាប់ និងតួកគី) បានជះឥទ្ធិពលចម្រុះជាច្រើនចូលទៅក្នុងភាសា វប្បធម៌ និងអត្តសញ្ញាណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ និងយូរអង្វែងលើប្រជាសាស្រ្តរបស់ប្រទេសលីប៊ី។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រជាជនលីប៊ីភាគច្រើនជាឥស្លាមសាសនិកអារ៉ាប់ចម្រុះ (មូស្លីម) ដោយមានមនុស្សជាច្រើនបានអះអាងថាខ្លួនមានដើមកំណើតមកពីកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បេឌូអ៊ីនមានដូចជា ពួក[[បានូសាលីម]] និង[[បានូហ៊ីឡោះ]] ក្រៅពីជនជាតិតួកគី និងជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ជនជាតិភាគតិចតួកគីត្រូវបានគេស្គាល់ថា "គូលូឃ្លីស" ហើយពួកគេច្រើនរស់នៅប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ និងទីក្រុងតូចៗ។<ref>{{Cite news |year=2012 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46542/Climate#toc46545 |title=(អង់គ្លេស) Libya |newspaper=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica Online |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122084039/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46542/Climate#toc46545 |archive-date=22 វិច្ឆិកា 2012 }}</ref> លើសពីនេះ លីប៊ីមានក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយចំនួនទៀតដូចជា ជនជាតិប៊ែប៊ែរ[[ធួអារ៉េក]] និងពួក[[ជនជាតិធូប៊ូ|ធូប៊ូ]]ជាដើម។<ref name="Dupree 1958 loc=33-44">{{Cite journal |last=Dupree|first=Louis|year=1958|title=The Non-Arab Ethnic Groups of Libya|journal=Middle East Journal|volume=12|issue=1|pages=33–44 }}</ref> ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីដែលមកតាំងទីលំនៅនៅលីប៊ីបានឈានដល់ចំណុចកំពូលជាងកន្លះលាននាក់ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនបានចាកចេញទៅស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួនវិញបន្ទាប់ពីលីប៊ីបានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីប្រទេសអ៊ីតាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧។ ជនជាតិអ៊ីតាលីកាន់តែច្រើនបន្ថែមទៀតបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧០ បន្ទាប់ពីអំណាចប្រទេសត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃលោកមូអាំម៉ា កាដាហ្វី។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ ជនជាតិអ៊ីតាលីតែប្រមាណពីរបីរយនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានត្រឡប់មករស់នៅក្នុងប្រទេសនេះវិញ។<ref>{{cite news |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46562/Italian-colonization |title=(អង់គ្លេស) Libya – Italian colonization |publisher=Britannica |access-date=5 កុម្ភៈ 2022|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805072530/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/339574/Libya/46562/Italian-colonization |archive-date=5 សីហា 2011 }}</ref> ===ពលកម្មអន្តោប្រវេសន៍=== គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាប្រហែល ១២% នៃចំនួនប្រជាជនលីប៊ីសរុប (លើសពី ៧៤០,០០០ នាក់) គឺជាទេសន្តរប្រវេសជនបរទេស។<ref name="auto" /> នៅមុនបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ តួលេខផ្លូវការ និងក្រៅផ្លូវការអំពីកម្លាំងពលកម្មចំណាកស្រុកមានចាប់ពី ២៥% ទៅ ៤០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប (ពោលគឺរវាង ១.៥ និង ២.៤ លាននាក់)។ បើមើលទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ លីប៊ីគឺជារដ្ឋម្ចាស់ផ្ទះទទួលយកជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបដែលមានជំនាញទាប និងខ្ពស់រាប់លាននាក់។<ref>{{cite web|last1=Tsourapas|first1=Gerasimos|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Egyptian Migration to Libya|url=http://www.merip.org/mero/mero031715|website=Middle East Research and Information Project|date=17 March 2015|access-date=5 កុម្ភៈ 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111193445/http://www.merip.org/mero/mero031715|archive-date=11 វិច្ឆិកា 2016|archivedate=11 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111193445/http://www.merip.org/mero/mero031715}}</ref> វាគឺពិបាកខ្លាំងក្នុងការប៉ាន់ប្រមាណចំនួនសរុបនៃជនអន្តោប្រវេសន៍នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីដោយជារឿយៗ តួលេខជំរឿនមានភាពខុសពីគ្នា ទាំងការរាប់ជាផ្លូវការ និងការប៉ាន់ប្រមាណមិនផ្លូវការ។ នៅក្នុងជំរឿនឆ្នាំ២០០៦ ជនបរទេសប្រហែល ៣៥៩,៥៤០ នាក់បានរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី បើធៀបនឹងប្រជាជនសរុបជាង ៥.៥ លាននាក់ (៦.៣៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប)។ ជនបរទេសស្ទើរតែពាក់កណ្តាលជាជនជាតិអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់មកគឺជនអន្តោប្រវេសន៍ស៊ូដង់ និងប៉ាឡេស្ទីន។<ref name="EU migrant policy Centre">{{cite web |url=http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf |title=Migration Facts Libya |website=Migrationpolicycentre.eu |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040540/http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf |archive-date=4 មីនា 2016 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304040540/http://www.migrationpolicycentre.eu/docs/fact_sheets/Factsheet%20Libya.pdf }}</ref> នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ២០១១ ជនអន្តោប្រវេសន៍ចំនួន ៧៦៨,៣៦២ នាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសលីប៊ី ដូចដែលបានគណនាដោយ[[អង្គការអន្តរជាតិទេសន្តរប្រវេសន៍]] (IOM) ដោយវាស្មើនឹង ១៣% នៃចំនួនប្រជាជននៅពេលនោះ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា នៅមានជនបរទេសជាច្រើននាក់ផ្សេងទៀតបានបន្តរស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref name="EU migrant policy Centre"/><ref>{{cite journal|first=Julien|last=Brachet|title=(អង់គ្លេស) Policing the Desert: The IOM in Libya Beyond War and Peace|journal=Antipode|volume=48|number=2|year=2016|pages=272–292|doi=10.1111/anti.12176|url=https://zenodo.org/record/3452351}}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ប្រសិនបើយើងសង្កតមើលកំណត់ត្រាកុងស៊ុលមុនបដិវត្តន៍ដើម្បីយកមកប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជនអន្តោប្រវេសន៍ នោះយើងនឹងឃើញថា ជនចំណាកស្រុកអេហ្ស៊ីបចំនួនពីរលាននាក់ (កត់ត្រាដោយស្ថានទូតអេហ្ស៊ីបនៅទីក្រុងទ្រីប៉ូលីក្នុងឆ្នាំ២០០៩) បន្ទាប់មកគឺជនជាតិទុយនីស៊ីចំនួន ៨៧,២០០ នាក់ និងជនជាតិម៉ារ៉ុកចំនួន ៦៨,២០០ ដែលកំណត់ដោយស្ថានទូតរៀងៗខ្លួន។ ប្រទេសតួកគីបានកត់ត្រាចំនួនកម្មករដែលត្រូវជម្លៀសប្រមាណ ២៥,០០០ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បះបោរឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811184451/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-tripoli |archive-date=11 សីហា 2020 |title=(អង់គ្លេស) Top Turkish Ministers Meet UN Backed Libyan Government |work=Bloomberg |first1=Mohammed |last1=Abdusamee |first2=Selcan |last2=Hacaoglu |date=17 June 2020 |access-date=2022-02-05 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811184451/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-17/top-turkish-ministers-meet-un-backed-libya-government-in-tripoli }}</ref> ចំនួនជនចំណាកស្រុកមកពីអាស៊ីមុនបដិវត្តន៍មានត្រឹមតែជាង ១០០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ (៦០,០០០ នាក់មានដើមកំណើតពីប្រទេសបង់ក្លាដែស, ២០,០០០ នាក់ពីហ្វីលីពីន, ១៨,០០០ នាក់ពីឥណ្ឌា, ១០,០០០ នាក់ពីប៉ាគីស្ថាន ក៏ដូចជាជនជាតិចិន កូរ៉េ វៀតណាម ថៃ និងកម្មករផ្សេងទៀត)។<ref>{{cite web |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3685 |title=Libya, Tunisia: Migrants – Migration News &#124; Migration Dialogue |website=Migration.ucdavis.edu |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305132553/https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3685 |archive-date=5 មីនា 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ |title=Libya Herald, Updated: 2,000 Filipino workers in Libya, 126 infected and 6 died of Coronavirus |website=libyaherald.com |access-date=5 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-date=15 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005452/https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ |archivedate=2021-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415005452/https://www.libyaherald.com/2021/01/30/20000-filipino-workers-in-libya-126-infected-and-6-died-of-coronavirus-demand-for-delayed-salaries/ }}</ref> ទិន្នន័យនេះនឹងធ្វើឱ្យចំនួនជនអន្តោប្រវេសន៍លីប៊ីឈានដល់ស្ទើរតែ ៤០% នៅមុនបដិវត្តន៍ ហើយជាតួលេខមួយដែលកាន់តែស៊ីសង្វាក់គ្នាជាមួយនឹងលទ្ធផលប៉ាន់ប្រមាណរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ដែលកំណត់ចំនួនជនចំណាកស្រុកទៀងទាត់និងមិនទៀងទាត់ពី ១.៣៥ ទៅ ១.៨ លាននាក់ (២៥-៣៣% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនាពេលនោះ)។ ប្រជាជនលីប៊ីដែលមានដើមកំណើតជាជនជាតិអារ៉ាប់-ប៊ែប៊ែរ ក៏ដូចជាជនអន្តោរប្រវេសន៍អារ៉ាប់នៃជាតិសាសន៍ផ្សេងៗប្រមូលផ្តុំគ្នាបានប្រហែល ៩៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបគិតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០១៤។ ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃលីប៊ី}} បើយោងតាមទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់បានឱ្យដឹងថា ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសលីប៊ីគឺ[[ភាសាអារ៉ាប់]]។<ref name="Cfbly">{{cite web|title=Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|publisher=CIA|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|archive-date=9 មករស 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> ប្រភេទ[[ភាសាអារ៉ាប់លីប៊ី]]ត្រូវបានគេនិយាយរួមជាមួយ[[ភាសាអារ៉ាប់សម័យ]]។ [[ភាសាប៊ែប៊ែរ]]ជាច្រើនប្រភេទក៏ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ផងដែរ រួមមាន៖ [[ភាសាតាម៉ាស្សេក]] ហ្កាដាមីស ណាហ្វូស៊ី ស៊ូគណា និងអាជីឡោះ។ល។<ref name="Cfbly"/> ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលតាម៉ាស្សេកលីប៊ីបានប្រកាសយកភាសាតាម៉ាស្សេក (ឬប៊ែប៊ែរ) ជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងទីក្រុង និងស្រុកដែលមានប្រជាជនប៊ែប៊ែររស់នៅ។<ref>{{cite magazine|title=Tamazight declared official language in Amazigh-peopled districts|url=https://www.libyaobserver.ly/life/tamazight-declared-official-language-amazigh-peopled-districts|magazine=Life|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|date=22 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317034711/https://www.libyaobserver.ly/life/tamazight-declared-official-language-amazigh-peopled-districts|archive-date=17 មីនា 2017}}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេដឹងយល់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅតាមទីក្រុងធំៗ<ref>{{cite web |title=The Importance Of English As A Foreign Language In Libya |url=https://www.cram.com/essay/The-Importance-Of-English-As-A-Foreign/F3Q8JJGAZHBWW |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |archive-date=15 មេសា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005502/https://www.cram.com/essay/The-Importance-Of-English-As-A-Foreign/F3Q8JJGAZHBWW |url-status=live }}</ref> ខណៈដែលភាសាអតីតអាណានិគមគឺភាសាអ៊ីតាលីក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងដោយប្រជាជនអ៊ីតាលីដែលនៅសល់។<ref name="Cfbly"/> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅលីប៊ី}} [[File:Ghadames - Grosse Moschee.jpg|thumb|upright=0.95|ព្រះវិហារឥស្លាមនៅក្រុង[[ហ្កាដាម៉េស]]]] ប្រហែល ៩៧% នៃប្រជាជនទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសលីប៊ីគឺជាឥស្លាមសាសនិកដោយភាគច្រើនកាន់និកាយ[[ស៊ុននី]]។<ref name="spooks"/><ref name="Chivvis-2014">{{cite book |last1=Chivvis |first1=Christopher S. |last2=Martini |first2=Jeffrey |title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future |url=https://books.google.com/books?id=PUAkAwAAQBAJ&pg=PA49 |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |date=18 March 2014 |publisher=Rand Corporation |isbn=978-0-8330-8489-7 |page=49 |archive-date=26 ឧសភា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526205252/https://books.google.com/books?id=PUAkAwAAQBAJ&pg=PA49 |url-status=live }}</ref> អ្នកកាន់និកាយ[[អ៊ីបាដ]]មួយចំនួនតូចក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសនេះផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups |title=Minority Muslim Groups |publisher=Islamopedia Online |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415030122/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups |archive-date=15 មេសា 2016 |archivedate=2016-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415030122/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/minority-muslim-groups }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/16/pakistani-ahmedis-held/ |title=Pakistani Ahmedis Held |newspaper=Libya Herald |location=Tripoli |date=16 January 2013 |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531182432/http://www.libyaherald.com/2013/01/16/pakistani-ahmedis-held/ |archive-date=31 ឧសភា 2014 }}</ref> មុនទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ចលនាស៊ូហ្វីស៊ុននីសេនូស្ស៊ីគឺជាចលនាឥស្លាមដ៏ធំមួយនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។<ref name="senussi">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |title=The Sanusis |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> ចលនាឥស្លាម​មួយនេះ​ត្រូវ​បានបំបែកដោយ​ពួក[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី-តួកគី|​អ៊ីតាលីដែលចូលមកឈ្លានពាន]]។ លោកកាដាហ្វីបានអះអាងថា គាត់គឺជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមម្នាក់ ហើយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានដើរតួនាទីក្នុងការគាំទ្រស្ថាប័នសាសនាឥស្លាមនានា និងជួយផ្សព្វផ្សាយសាសនាឥស្លាមទៅពិភពលោកបន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |title=Islam in Revolutionary Libya |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |archive-date=21 កញ្ញា 2012 }}</ref> តាំង​ពីរបបកាដាហ្វី​ដួលរលំមក ឥស្លាម​អភិរក្ស​ជ្រុល​និយមបាន​លេចខ្លួនឡើងនៅលើទឹកដីនៃប្រទេសលីប៊ី។ ទីក្រុង[[ដែរណា]]នៅភាគខាងកើតប្រទេសលីប៊ីដែលធ្លាប់ជាកន្លែងបណ្តុះគោលគំនិតរបស់ពួក[[ជីហាដ]] បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយ[[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់ និងឡេវ៉ាន]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite news|url=http://www.egyptindependent.com/news/derna-islamic-state-emirate-egypt-s-borders|agency=Egypt Independent|title=Derna: An Islamic State emirate on Egypt's borders|date=15 October 2014|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221072405/http://www.egyptindependent.com/news/derna-islamic-state-emirate-egypt-s-borders|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref> ធាតុនៃជីហាដនិយមបានរីករាលដាលដល់ទីក្រុង[[សៀត]] [[បិនហ្កាស៊ី]] និងរួមទាំងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងលីប៊ីលើកទី២|សង្គ្រាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទីពីរ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|title=Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists|date=17 February 2015|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|work=The Wall Street Journal|first1=Benoît|last1=Faucon|first2=Matt|last2=Bradley|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221032623/http://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|archive-date=21 កុម្ភៈ 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/al-qaeda-islamic-police-patrol-libyan-city-contested-isis-302961|work=Newsweek|title=Al-Qaeda 'Islamic Police' on Patrol in Libyan City Contested With ISIS|date=29 January 2015|access-date=6 កុម្ភៈ 2022|first=Jack|last=Moore|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220011433/http://www.newsweek.com/al-qaeda-islamic-police-patrol-libyan-city-contested-isis-302961|archive-date=20 កុម្ភៈ 2015}}</ref> លីប៊ីមានសហគមន៍គ្រិស្តតូចៗនៅជុំវិញផ្ទៃប្រទេស។ គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់កូបតិកគឺជាព្រះសហគមន៍គ្រិស្តសាសនានៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហើយជានិកាយគ្រិស្តសាសនាធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។ អ្នកកាន់និកាយកូបទិកសញ្ជាតិអេហ្ស៊ីបប្រហែល ៦០,០០០ នាក់កំពុងមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសលីប៊ី។<ref>{{cite web |url=http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities |title=Christian Communities |publisher=Islamopedia Online |access-date=6 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326235402/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities |archive-date=26 មីនា 2016 |archivedate=2016-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326235402/http://www.islamopediaonline.org/country-profile/libya/religious-minorities/christian-communities }}</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសលីប៊ីមានព្រះវិហារគ្រិស្តកូបទិកតែបីប៉ុណ្ណោះដោយមានមួយនៅរដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី មួយនៅបិនហ្កាស៊ី និងមួយនៅមីស៊ូរ៉ាតា។ ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌លីប៊ី}} ==មើលផងដែរ== *[[ម៉ាហ្គ្រីប]] *[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{CIA World Factbook}}<br />{{StateDept}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Libya}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |date=9 January 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13754897 Libya profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023235420/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/819291.stm |date=23 October 2011 }} ពី[[សារព័ត៌មានប៊ីប៊ីស៊ី]]។ * {{Wikiatlas|Libya|លីប៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:លីប៊ី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសម៉ាហ្គ្រីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសសាហារ៉ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] teghadcti8bt0iys7ygspaui7xnx5cb 0 45854 336805 332351 2026-06-20T13:53:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336805 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន | partof = [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] | image = [[File:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|320px]] | image_size = | caption = ស្ថានភាពយោធានៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនគិតត្រឹមថ្ងៃទី{{date}}<br /> {{legend0|#FDE182|ទឹកដី[[អ៊ុយក្រែន]]}} {{legend0|#ebc0b3|[[ទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី|ទឹកដីក្រោមរុស្ស៊ី]]}}<br />{{legend0|#ABD4DD|[[ទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី#អតីតទឹកដីដែលបា​នកាន់កាប់|ទឹកដីធ្លាប់នៅក្រោមរុស្ស៊ី]]}}<br/><small>[[:en:Template:Russo-Ukrainian War detailed map|ផែនទីលម្អិត (ជាភាសាអង់គ្លេស)]]</small> | date = ២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – បច្ចុប្បន្ន | place = [[អ៊ុយក្រែន]] [[រុស្ស៊ី]] [[សមុទ្រខ្មៅ]] | result = | status = កំពុងសកម្ម | combatant1 = {{plainlist| {{Tree list}} * {{flag|រុស្ស៊ី}} **{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|name=ស.ប. ដូណេតស្ក៍}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="SouthOssetiaRecognizesDPRLPR">{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=South Ossetia recognises independence of Donetsk People's Republic |url=http://tass.ru/en/world/738110 |agency=Information Telegraph Agency of Russia |date=27 June 2014 |access-date=31 January 2022 |archive-date=17 វិច្ឆិកា 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117173807/http://tass.com/world/738110 |url-status=dead }}</ref>|group=ស}} **{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|name=ស.ប. លូហ្កានស្ក៍}}{{refn|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍ គឺជារដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនដែលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយទទួលបានការទទួលស្គាល់ពីរដ្ឋ[[អូសេទីខាងត្បូង]] (រដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួច) និងប្រទេសរុស្ស៊ី (ឆ្នាំ២០២២)។<ref>{{cite web|date=6 November 2014 |title=Ukraine's rebel 'people's republics' begin work of building new states |author-first=Luhn |author-last=Alec |location=Donetsk |url=http://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states |access-date=31 January 2022 |website=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web |url=https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |title=Общая информация |website=Official site of the head of the Lugansk People's Republic |access-date=11 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |archive-date=12 មីនា 2018 |url-status=dead |trans-title=(ភាសារុស្ស៊ី) ព័ត៌មានទូទៅ |archivedate=12 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya }}</ref>|group=ស}} * '''គាំទ្រដោយ៖''' *{{flag|បេឡារុស}}{{refn|កងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើប្រតិបត្តិការឈ្លានពានរបស់គេចេញពីទឹកដីប្រទេសបេឡារុស។<ref name="CNN invasion routes">{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=23 មីនា 2022 |agency=CNN |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=23 មីនា 2022 |agency=CNN |date=24 February 2022 |archive-date=23 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live }}</ref> ប្រធានាធិបតីបេឡារុស លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាឆេនកូ]]ក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា កងទ័ពបេឡារុសអាចនឹងចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការឈ្លានពានមួយនេះ ប្រសិនបើមានការចាំបាច់<ref>{{cite web |last1=Rodionov |first1=Maxim |last2=Balmforth |first2=Tom |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |title=Belarusian troops could be used in operation against Ukraine if needed, Lukashenko says |website=Reuters |date=25 February 2022 |access-date=23 មីនា 2022 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020021/https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |url-status=live}}</ref> ហើយមីស៊ីលរបស់រុស្ស៊ីជាច្រើនគ្រាប់ត្រូវបានគេប្រទះឃើញបាញ់ចេញពីដែនដីបេឡារុស។<ref>{{cite news |title=Missiles launched into Ukraine from Belarus |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn:asset:4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |publisher=BBC News |date=27 February 2022 |access-date=23 មីនា 2022 |archive-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302125730/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |url-status=live }}</ref> មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនជាច្រើនបានអះអាងថា ទាហានបេឡារុសបានហោះជំហានឆ្លងចូលដែនដីអ៊ុយក្រែនរួចទៅហើយ។<ref>{{cite web |url=https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ |title=Ukrainian Official Says Belarus Has Joined the War, as Russia Pummels Kharkiv |website=Time |date=1 March 2022 |access-date=22 មីនា 2022 |archive-date=2 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202151/https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ |url-status=dead |archivedate=2 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302202151/https://time.com/6152999/russia-ukraine-belarus-kharkiv/ }}</ref> |group=ស}} *{{flag|កូរ៉េខាងជើង}} {{Tree list/end}} }} | combatant2 = {{plainlist| * {{flag|អ៊ុយក្រែន}} }} | commander1 = {{flagdeco|Russia}} [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] | commander2 = {{flagdeco|Ukraine}} [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] | strength1 = '''កម្លាំងមុនការឈ្លានពាននៅព្រំដែន'''៖<br />១៦៩,០០០–១៩០,០០០{{refn|group=ស|រាប់បញ្ចូលទាំងកម្លាំងយោធាទូទៅ យោធាប្រតិព័ន្ធ និងកម្លាំងក្រុមបំបែករដ្ឋប្រមាណ ៣៤,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។}}<ref>{{Cite web |title=75 тысяч погибших российских солдат 120 смертей в день – вот цена, которую платит Россия за нападение на соседнюю страну. Новое большое исследование "Медузы" и "Медиазоны" о потерях |url=https://meduza.io/feature/2024/02/24/75-tysyach-pogibshih-rossiyskih-soldat |access-date=17 August 2025 |website=Meduza}}</ref><ref>{{cite news |last=Bengali |first=Shashank |date=18 February 2022 |title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |access-date=23 មីនា 2022 |url-access=limited |archive-date=18 កុម្ភៈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218063637/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |url-status=live}}</ref><ref name="The Military Balance2021">{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=International Institute for Strategic Studies |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref><br />'''កម្លាំងសរុបមុនការឈ្លានពាន'''៖<br />យោធាទូទៅប្រមាណ ៩០០,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p901">{{cite book |title=The Military Balance 2022 |date=February 2022 |url=https://books.google.com/books?id=vOFeEAAAQBAJ&pg=PA901 |publisher=International Institute for Strategic Studies |isbn=9781000620030 |via=Google Books}}</ref><br />យោធាប្រតិព័ន្ធប្រមាណ ៥៥៤,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p901"/><br />'''ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣'''៖<br />ទាហានសកម្មប្រមាណ ៣០០,០០០+ នាក់នៅអ៊ុយក្រែន<ref name="ISW May 30">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 30, 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-30-2023 |website=Institute for the Study of War |access-date=17 August 2025 |archivedate=31 ឧសភា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230531014846/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-30-2023 |url-status=dead }}</ref><br />'''ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤'''៖<br />ទាហានសកម្មប្រមាណ ៧០០,០០០ នាក់នៅក្នុងតំបន់<ref name="ISW 14 June 2024">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, June 14, 2024 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-14-2024 |website=Institute for the Study of War |access-date=18 August 2025 |archivedate=15 មិថុនា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240615031414/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-june-14-2024 |url-status=dead }}</ref> | strength2 = '''កម្លាំងសរុបមុនការឈ្លានពាន'''៖<br />យោធាទូទៅប្រមាណ ១៩៦,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p945">{{cite book |title=The Military Balance 2022 |date=February 2022 |url=https://books.google.com/books?id=vOFeEAAAQBAJ&pg=PA945 |publisher=International Institute for Strategic Studies |isbn=9781000620030 |via=Google Books}}</ref><br />យោធាប្រតិព័ន្ធប្រមាណ ១០២,០០០ នាក់<ref name="The Military Balance2022_p945" /><br />'''ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២'''៖<br />ជាង ៧០០,០០០ នាក់<ref>"[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security |date=2021-02-14 }}", The World Factbook, Central Intelligence Agency, 2023-01-18, retrieved 17 August 2025</ref><br />'''ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣'''៖<br /> ជាង ៨០០,០០០ នាក់<ref>{{Cite news |date=17 November 2023 |title=Swimming rivers and faking illness to escape Ukraine's draft |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67120904 |access-date=17 August 2025}}</ref> | casualties3 = ទិន្នន័យមានប្រភព និងបម្រែបម្រួលខុសៗគ្នាច្រើន សូមមើល [[#វិនាសកម្ម|§វិនាសកម្ម]]សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែម }} នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]​បាន​បើក​ការ​ឈ្លានពាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំទៅលើប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]] បង្កឱ្យកើតជាសង្គ្រាមដ៏ធំនិងសាហាវឃោរឃៅបំផុតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាំងពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] មក។ ការឈ្លានពាននេះគឺបានវិវត្តចេញពី[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ជម្លោះសង្គ្រាមព្រំដែន]]រវាងប្រទេសទាំងពីរដែលបានផ្ទុះឡើងដំបូងតាំងពីឆ្នាំ២០១៤ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite book |last1=McFaul |first1=Michael |last2=Person |first2=Robert |editor1-last=Brands |editor1-first=Hal |url=https://books.google.com/books?id=0n72EAAAQBAJ&dq=On+February+24,+2022,+Russian+president+Vladimir+Putin+launched+a+full-+scale+invasion+of+Ukraine,+expanding+dramatically+the+war+against+Ukraine+he+be+gan+in+2014+and+starting+the+largest+war+in+Europe+since+World+War+II.&pg=PA34 |title=War in Ukraine: Conflict, Strategy, and the Return of a Fractured World |date=2 April 2024 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-4985-2 |page=34}}</ref>{{sfn|Ramani|2023|p=74}}{{sfn|D'Anieri|2023|p=i; 98}} ប្រតិបត្តិការឈ្លានពានមួយនេះបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ម៉ឺនរាប់សែននាក់របួសនិងបាត់បង់ជីវិត ក្នុងនោះមានទាំងយោធានិងស៊ីវិល។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥ នេះ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានកំពុងកាន់កាប់ទឹកអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២០%។ ចំពោះប្រជាជនអ៊ុយក្រែនសរុប ៤១ លាននាក់ មាន ៨ លាននាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ទីចាកចេញពីប្រទេសរបស់ពួកគេ បើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២–២០២៣|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធំបំផុតចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនខែមុនពេលឈ្លានពាន ទាហានរុស្ស៊ីបាន[[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|ប្រមូលផ្តុំគ្នានៅជុំវិញព្រំដែនប្រទេសអ៊ុយក្រែន]] ប៉ុន្តែមន្ត្រីរុស្ស៊ីបានចេញបដិសេធ និងច្រានចោលរាល់នូវផែនការវាយប្រហារដែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានប្រកាសផ្តើម "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដើម្បីគាំទ្ររដ្ឋបំបែកខ្លួននៅអ៊ុយក្រែនពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|សាធារណរដ្ឋដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]នៃ[[ជម្លោះនៅដុនបាស|តំបន់ដុនបាស]]។ ពូទីន​បាន​និយាយ​ថា គោល​ដៅ​នៃប្រតិបត្តិការនេះគឺ​ដើម្បីធ្វើ"វិយោធកម្ម" និង"វិណាស៊ីកម្ម"នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោកបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវមហិច្ឆតារុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន ប្រឆាំងនឹងអធិបតេយ្យភាពរបស់អ៊ុយក្រែន និងបានអះអាងមិនពិតថា អ៊ុយក្រែនត្រូវបានកំពុងគ្រប់គ្រងដោយក្រុមនិយមណាស៊ីដែលកំពុងតែធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើជនជាតិភាគតិចរុស្ស៊ី។ ប៉ុន្មាននាទីក្រោយពីការប្រកាសផ្តើមប្រតិបត្តិការពិសេសនោះ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសនិងផ្លូវគោកក៏បានចាប់ផ្តើមពីទិសខាងជើង ចេញពីប្រទេស[[បេឡារុស]]តម្រង់ឆ្ពោះទៅរដ្ឋធានី[[កៀវ]] និងតាមទិសផ្សេងៗទៀតរួមមាន៖ ទិសឦសានឆ្ពោះទៅទីក្រុង[[ខាគីវ]] ទិសខាងត្បូងផ្តើមចេញពីតំបន់[[គ្រីមៀ]] និងទិសអាគ្នេយ៍ចេញពីតំបន់[[ដុនបាស]]។ ជាការឆ្លើយតបទៅរុស្ស៊ីវិញ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានអនុម័តច្បាប់អាជ្ញាសឹក និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចល័តទ័ពទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីការពារប្រទេសរបស់ខ្លួន។ ទាហានរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីសមរភូមិភាគខាងជើងនៅអំឡុងខែមេសា។ ចំណែកនៅឯជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងអាគ្នេយ៍វិញ រុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមយកបានទីក្រុង[[ខឺសុន]]ក្នុងខែមីនា និងទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]នៅខែឧសភា។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានប្រកាសផ្តើម[[សមរភូមិដុនបាស (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)|សមរភូមិដុនបាស]]សារជាថ្មីឡើងវិញ។ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមូលដ្ឋានយោធា និងស៊ីវិលដែលសុទ្ធសឹងតែមានទីតាំងនៅឆ្ងាយពីជួរប្រយុទ្ធ រួមទាំងបណ្តាញថាមពលរបស់អ៊ុយក្រែនពេញមួយសិសិររដូវ។ នៅចុងឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសវាយបកទៅវិញតាមជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងខាងកើត។ មិនយូរប៉ុន្មាន រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសកាត់ផ្ដាច់តំបន់ដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ចំនួនបួនមកបញ្ចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ីដោយខុសច្បាប់។<ref>{{Cite news|first1=Joshua|last1=Berlinger|first2=Anna|last2=Chernova|first3=Tim|last3=Lister|date=30 September 2022|title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law|url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=14 មេសា 2023|work=CNN}}</ref><ref>{{cite web|last=Speri|first=Alice|date=8 October 2022|title=Will Putin Face Prosecution for the Crime of Aggression in Ukraine?|url=https://theintercept.com/2022/10/08/russia-putin-ukraine-war-crimes-accountability/ |access-date=14 មេសា 2023|website=The Intercept}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា អ៊ុយក្រែនបានវាយយកទីក្រុងខឺសុនបានមកវិញ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ រុស្ស៊ីបានត្រៀមទាហានជិត ២០០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀតសម្រាប់យុទ្ធនាការវាយប្រហារជាថ្មីសម្ដៅទៅរកទីក្រុង[[បាក់មុត]]។<ref name=":2">{{Cite news|last1=Schwirtz|first1=Michael|last2=Addario|first2=Lynsey|date=6 February 2023|title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=14 មេសា 2023|issn=0362-4331}}</ref> សកម្មភាព​ឈ្លានពាន​របស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​បាន​ទទួលរងនូវ[[ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​|ការ​ថ្កោលទោស​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីសហគមន៍អន្តរជាតិ]]។<ref>{{cite web|last=Bellinger III|first=John B.|date=28 February 2022|title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law|url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=14 មេសា 2023|website=Council on Foreign Relations}}</ref> [[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តលើ[[សេចក្ដីសម្រេច ES-១១/១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សេចក្ដីសម្រេច ES-១១/១]] ដោយថ្កោលទោសលើការឈ្លានពាន និងបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកទ័ពទាំងប៉ុន្មានរបស់ខ្លួនដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]បានបញ្ជាឱ្យរុស្ស៊ីផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ខណៈដែល[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]បានដកប្រទេសរុស្ស៊ីចេញពីអង្គការរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសជាច្រើនបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើប្រទេសរុស្ស៊ី និងរួមទាំងបេឡារុស ហើយបានរួមគ្នាបញ្ជូនជំនួយមនុស្សធម៌ និងយោធាដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ បាតុកម្មប្រឆាំងរុស្ស៊ីបានកើតឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក រីឯនៅក្នុងប្រទេស​រុស្ស៊ីវិញ បាតុករ​ប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមគឺនឹងត្រូវ​​ចាប់​ខ្លួនដាក់ពន្ធនាគារ ហើយសារព័ត៌មានផ្សេងៗត្រូវបានអាជ្ញាធរពិរុទ្ធមើលយ៉ាងតឹងរឹង។ ជាលទ្ធផលនៃការឈ្លានពាននេះ ក្រុមហ៊ុនបរទេសជាង ១,០០០ បានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស។ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] (ICC) បានបើកការស៊ើបអង្កេតលើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ]] [[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] [[ការចាប់ពង្រត់កុមារ]] និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ក្នុងអំឡុងការឈ្លានពាន<ref>{{Cite news|last=Allegretti|first=Aubrey|date=3 March 2022|title=ICC launches war crimes investigation over Russian invasion of Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/03/icc-launches-war-crimes-investigation-russia-invasion-ukraine |access-date=14 មេសា 2023|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine|url=https://www.icc-cpi.int/ukraine |access-date=14 មេសា 2023|website=[[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]}}</ref> ហើយនៅខែ​មីនា ឆ្នាំ​២០២៣ ICC បានចេញ​ដីកា​ចាប់​ខ្លួន​លោកពូទីន​។<ref>{{Cite news|date=17 March 2023|title=International Criminal Court Issues Arrest Warrant for Putin Over Ukraine War Crimes|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-17/urgent-icc-issues-arrest-warrant-for-putin-over-ukraine-war-crimes |access-date=14 មេសា 2023}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} [[File:Euromaidan 01.JPG|thumb|បាតុករនៅរដ្ឋធានី[[កៀវ]]ក្នុងអំឡុងបាតុកម្ម[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]], វិច្ឆិកា ២០១៣]] បន្ទាប់ពី[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|ការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលទើបតែទទួលបានឯករាជ្យថ្មីៗ និងរុស្ស៊ីបានបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ៊ុយក្រែនបានយល់ព្រមចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការមិនរីកសាយភាយនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ហើយបានដោះកម្ទេចអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងប៉ុន្មានដែលបន្សល់ទុកពីអតីតសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web|last=Budjeryn |first=Mariana |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |access-date=25 មីនា 2022}}</ref> ជាការតបស្នងវិញ រុស្ស៊ី សហរាជាណាចក្រ និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានយល់ព្រមគោរពនូវបូរណភាពទឹកដី និងឯករាជ្យភាពនយោបាយរបស់អ៊ុយក្រែន តាមរយៈ[[អនុស្សារណៈស្តីពីការធានាសន្តិសុខនៅអ៊ុយក្រែន|អនុស្សរណៈនៃការធានាសន្តិសុខ]]នៅឯទីក្រុង[[ប៊ុយដាប៉ែស]]។<ref>{{cite news|last=Vasylenko |first=Volodymyr |date=15 December 2009 |url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |title=On assurances without guarantees in a 'shelved document' |newspaper=The Day |access-date=25 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Harahan |first=Joseph P. |year=2014 |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 កុម្ភៈ 2022 |access-date=25 មីនា 2022 |website=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H |archivedate=2022-02-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសហត្ថលេខីទាំងប៉ុន្មាននៃ[[ធម្មនុញ្ញដើម្បីសន្តិសុខអឺរ៉ុប]] ដោយបាន"បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិរបស់រដ្ឋចូលរួមនីមួយៗ និងសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធសន្តិសុខរបស់ពួកគេ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាពផងដែរ"។<ref>{{cite web|title=Istanbul Document 1999 |url=https://www.osce.org/node/39569 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |date=19 November 1999 |access-date=25 មីនា 2022 |archive-date=1 មិថុនា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569 |url-status=live}}</ref> ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត អតីតប្រទេស[[ប្លុកខាងកើត|ប្លុកបូព៌ា]]ជាច្រើនបានចូលរួមជាមួយអង្គការ[[ណាតូ]] ព្រោះដោយសារការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ដែលមានប្រទេសរុស្ស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធដូចជា៖ [[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣]] [[សង្រ្គាមនៅអាប់កាស៊ី]] (១៩៩២–១៩៩៣) និង[[សង្រ្គាមឆេឆិនលើកទី១]] (១៩៩៤–១៩៩៦) ជាដើម។<ref>{{cite web |last=Hall |first=Gavin E. L. |title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east |url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |website=The Conversation |access-date=25 មីនា 2022 |date=14 February 2022}}</ref> មេដឹកនាំរុស្ស៊ីជាច្រើនបានអះអាងថា មហាអំណាចលោកខាងលិចបានសន្យានឹងរុស្ស៊ីថាសម្ព័ន្ធណាតូនឹងមិនពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមកទិសខាងកើតនោះឡើយ ប៉ុន្តែអំណះអំណាងនេះត្រូវបានគេជំទាស់ និងច្រានចោលទៅវិញ។<ref name="Wiegrefe 2022" /><ref>{{Cite news|last=Baker|first=Peter|date=9 January 2022|title=In Ukraine Conflict, Putin Relies on a Promise That Ultimately Wasn't|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/01/09/us/politics/russia-ukraine-james-baker.html|issn=0362-4331}}</ref> នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០០៨]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយការែស ប្រទេសអ៊ុយក្រែន និង[[ចចជី]]បានស្នើសុំសិទ្ធិចូលរួមជាសមាជិកអង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|title=Ukraine-Georgia NATO membership a 'direct threat to Russia'|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2008-04-05/ukraine-georgia-nato-membership-a-direct-threat-to/2393800|last=Bevan|first=Scott|date=5 April 2008}}</ref> យោបល់ឆ្លើយតបរបស់សមាជិកផ្លូវការណាតូនីមួយៗមានលក្ខណៈចម្រុះដោយបណ្តារដ្ឋនៅអឺរ៉ុបខាងលិចបានសម្តែងនូវសេចក្ដីព្រួយបារម្ភ​ជុំវិញការចេញ​ប្រឆាំង​របស់​រុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last=Brown |first=Colin |title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine |work=The Independent |date=3 April 2008 |page=24 }}</ref> ទីបំផុត ណាតូបានបដិសេធមិនផ្តល់សមាជិកភាពដល់អ៊ុយក្រែន និងចចជី ប៉ុន្តែពួកគេបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយយល់ព្រមថា"ប្រទេសទាំងពីរគង់តែក្លាយជាសមាជិកអង្គការណាតូនៅថ្ងៃណាមួយ"។ លោកពូទីនបានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការដេញថ្លៃសមាជិកភាពណាតូរបស់រដ្ឋទាំងពីរ<ref>{{cite news |last=Evans |first=Michael |title=President tells summit he wants security and friendship |work=The Times |date=5 April 2008 |page=46}}</ref> ហើយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ីលោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូហ្វ]]បាននិយាយថា រុស្ស៊ីនឹងធ្វើអ្វីគ្រប់យ៉ាងដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រទេសទាំងពីរពីការចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូ។<ref>{{cite news|title=Russia army vows steps if Georgia and Ukraine join NATO|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-nato-steps/russia-army-vows-steps-if-georgia-and-ukraine-join-nato-idUSL1143027920080411|date=11 April 2008|location=Moscow |editor-last=Dick |editor-first=Charles}}</ref> [[File:Map of Ukraine with Cities.png|thumb|ផែនទីប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្រោយតំបន់[[គ្រីមៀ]] (ត្បូង) ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី និងរដ្ឋផ្ដាច់ខ្លួនគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីនៅតំបន់[[ដុនបាស]] (កើត)។]] នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]បានបដិសេធមិនចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមន៍ជាមួយ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] (EU) ដោយបានប្រើប្រាស់អំណាចនយោបាយសង្កត់លើ[[វែរឃូវណារ៉ាដា|សភាជាតិ]] រួចបានបង្វែរខ្លួនមកជ្រើសរើសពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយ[[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]]ដែលដឹកនាំដោយរុស្ស៊ីវិញ។ សារព័ត៌មានមួយចំនួនបានចុះផ្សាយអំពីសម្ពាធដែលរុស្ស៊ីបានដាក់មកលើអ៊ុយក្រែនដែលបង្ខំឱ្យប្រមុខដឹកនាំអ៊ុយក្រែនបដិសេធនូវកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref>{{cite book |editor-last1=Dinan |editor-first1=Desmond |editor-last2=Nugent |editor-first2=Neil |title=The European Union in Crisis |publisherPalgrave Macmillan |pages=3, 274}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានបង្កឱ្យមានរលកបាតុកម្មគាំទ្រសហភាពអឺរ៉ុបដែលគេនិយមហៅថា [[អឺរ៉ូម៉ីដាន]] (Euromaidan) ហើយជាលទ្ធផល លោកយ៉ានូកូវិចត្រូវបានផ្តួលទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ហើយចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ីក៏បានផ្ទុះឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៅតំបន់ប៉ែកខាងកើត និងត្បូងនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែន។ ទាហានរុស្ស៊ីដែលមិនមានសញ្ញាសម្គាល់ពីសាមីខ្លួនបានឆក់យកឱកាសនេះចូលកាន់កាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ ហើយថែមទាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់សភាប្រចាំតំបន់គ្រីមៀទៀតផង។ នៅអំឡុងខែមីនា រុស្ស៊ីបានរៀបចំ[[ប្រជាមតិស្ថានការណ៍គ្រីមៀឆ្នាំ២០១៤|ប្រជាមតិមួយ]] និងបានកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀបញ្ចូលជាកម្មសិទ្ធិទឹកដីរបស់ខ្លួន។ មួយខែក្រោយមកគឺនៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ [[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងនៅតំបន់ដុនបាស]] ហើយរដ្ឋផ្តាច់ខ្លួនចំនួនពីរក៏បានលេចជារូបរាងឡើង (គាំទ្រដោយប្រទេសរុស្ស៊ី)<ref>{{Cite news|last1=Charap|first1=Samuel|last2=Boston|first2=Scott|date=21 January 2022|title=U.S. Military Aid to Ukraine: A Silver Bullet?|publisher=RAND Corporation|url=https://www.rand.org/blog/2022/01/us-military-aid-to-ukraine-a-silver-bullet.html}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Walker|first1=Shaun|last2=Grytsenko|first2=Oksana|last3=Ragozin|first3=Leonid|date=3 September 2014|title=Russian soldier: 'You're better clueless because the truth is horrible'|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |archive-date=1 មីនា 2022|issn=1756-3224|oclc=60623878}}</ref><ref>{{Cite news|date=23 October 2014|title=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |archive-date=1 មីនា 2022}}</ref> ពោលគឺ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|លូហ្កានស្ក៍]]។<ref>{{Cite news|last1=Grytsenko|first1=Oksana|last2=Vlasova|first2=Anastasia|date=12 April 2014|title=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid|work=Kyiv Post|publisher=Businessgroup LLC|location=Luhansk|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/https://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html |archive-date=12 មេសា 2014}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|last=Ragozin|first=Leonid|date=16 March 2019|title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230534/https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation/ |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2022}}</ref> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ]]ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ និងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ គឺជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នា ប៉ុន្តែបទឈប់បាញ់មិនដែលត្រូវបានចុះជាផ្លូវការឡើយ។<ref>{{Cite news|date=29 July 2020|title=Ukraine ceasefire violated more than 100 times within days: OSCE|publisher=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |url-status=live |access-date=26 មេសា 2023 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/29/ukraine-ceasefire-violated-more-than-100-times-within-days-osce |archive-date=1 មីនា 2022}}</ref> សមាជិក[[ទម្រង់ន័រម៉ង់ឌី]]៖ ប្រទេស[[បារាំង]] [[អាល្លឺម៉ង់]] និង​[[អ៊ុយក្រែន]]បានមើល​ឃើញ​កិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងមីនស្កឹ ជា​កិច្ចព្រមព្រៀងតែ​រវាង​រុស្ស៊ី និង​អ៊ុយក្រែនប៉ុណ្ណោះ ខណៈ​រុស្ស៊ី​ទទូច​ថា អ៊ុយក្រែន​គួរ​តែចរចា​ដោយ​ផ្ទាល់​ជាមួយ​រដ្ឋ​បំបែក​ខ្លួន​ទាំងពីរនោះ។<ref>{{Cite news|date=9 November 2021|title=France says Russia refused to hold ministerial meeting on Ukraine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/france-says-russia-refused-hold-normandy-format-meeting-ukraine-2021-11-09/ |access-date=26 មេសា 2023}}</ref><ref>{{cite web|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219001954/https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-date=19 កុម្ភៈ 2022 |access-date=26 មេសា 2023|website=[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]]}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបដិសេធមិនព្រមធ្វើកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់ជាមួយហ្សេឡេនស្គី ហើយរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានចេញគាំទ្រនូវអត្ថបទមួយរបស់អតីតប្រធានាធិបតីលោក[[ឌីមីទ្រី ម៉េដវេដេវ]]ជាសាធារណៈ ដែលក្នុងនោះវាបានប្រកែកថា រាល់ដំណោះស្រាយរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺគ្មានអត្ថន័យអ្វីឡើយ ខណៈដែលអ៊ុយក្រែននៅតែបន្តដើរតួជា"រដ្ឋចំណុះ"របស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite web |date=11 October 2021 |title=Russia Shouldn't Negotiate With 'Vassal' Ukraine, Ex-President Medvedev Says |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263 |access-date=26 មីនា 2022 |website=The Moscow Times}}</ref> ការកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀធ្វើជាកម្មសិទ្ធិទឹកដីរបស់ខ្លួនបាននាំឱ្យមានរលកថ្មីនៃជាតិនិយមរុស្ស៊ី ដោយ[[រុស្ស៊ីនិយម|ចលនាចក្រពត្តិនិយមរុស្ស៊ីថ្មី]]ភាគច្រើនប្រាថ្នាចង់កាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនបន្ថែមទៀត ដូចជាផែនការ[[ណូវ៉ូរ៉ូស៊ីយ៉ា]]ជាដើម។<ref>{{Cite news|last=Michael|first=Casey|date=19 June 2015|title=Pew Survey: Irredentism Alive and Well in Russia|publisher=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2015/06/pew-survey-irredentism-alive-and-well-in-russia/}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបានបោះពុម្ពអត្ថបទមួយដែលមានចំណងជើងថា "ស្តីពីការរួបរួមជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន" ដោយបញ្ជាក់ជាថ្មីថាជនជាតិរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនគឺជា"ជនជាតិតែមួយ"។<ref>{{cite web|last=Putin|first=Vladimir |author-link=Vladimir Putin|date=12 July 2021|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|url=https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125053520/https://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 |archive-date=25 មករា 2022 |access-date=27 មេសា 2023|website=The Kremlin|publisher=[[រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ី]]}}</ref> អ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនបានកត់សម្គាល់ថា ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីមានទស្សនៈបំប្លែងចំពោះអ៊ុយក្រែនសម័យទំនើប ក៏ដូចជាប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|last=Roth|first=Andrew|date=7 December 2021|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbor|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour |archive-date=7 ធ្នូ 2021 |access-date=27 មេសា 2023|website=The Guardian |publication-place=Moscow}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dickinson|first1=Peter|last2=Haring|first2=Melinda|last3=Lubkivsky|first3=Danylo|last4=Motyl|first4=Alexander|last5=Whitmore|first5=Brian|last6=Goncharenko|first6=Oleksiy|last7=Fedchenko|first7=Yevhen|last8=Bonner|first8=Brian|last9=Kuzio|first9=Taras|date=15 July 2021|title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/ |archive-date=15 កក្កដា 2021 |access-date=27 មេសា 2023|publisher=Atlantic Council}}</ref><ref>{{cite web|last=Wilson|first=Andrew|date=23 December 2021|title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims?|url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/ |archive-date=24 មករា 2022 |access-date=27 មេសា 2023|publisher=Royal United Services Institute}}</ref> ==វិបត្តិមុនការឈ្លានពាន== {{See|វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២}} ==ព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាន== ការឈ្លានពាននេះបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ។ វាគឺជាការវាយប្រហារដ៏ធំបំផុតមកលើប្រទេសមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងក៏ជាសង្គ្រាមពេញលេញលើកដំបូងនៅក្នុងទ្វីបនេះផងដែរចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មក។ រុស្ស៊ីបានបើកការវាយតាមរយៈកម្លាំងថ្មើរជើងនិងដែនអាកាសដំណាលៗគ្នា<ref name="CriticalThreats" /><ref name="ISW 4MAR" /> ខណៈមីស៊ីលនិងគ្រាប់ផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ត្រូវបានបាញ់បំផ្លោងចូលទៅទូទាំងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |last=Sheftalovich |first=Zoya |date=24 February 2022 |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=18 August 2025 |website=Politico}}</ref> ជាក់ស្តែង កងពលថ្មើរជើង និងកងកម្លាំងរថក្រោះបានផ្តើមការវាយលុកពីបួនទិសរួមមាន៖ ទិសខាងជើង (សម្រុកទៅទីក្រុងកៀវ) ទិសខាងត្បូង (ចេញពីឧបទ្វីបគ្រីមៀ) ទិសអាគ្នេយ៍ (ចេញពីដែនដីលូហ្កានស្ក៍ និងដុនបាស) និងទិសខាងកើត។<ref name="auto3">{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/ |title=Ukraine rejects Russian demand to surrender port city of Mariupol in exchange for safe passage |publisher=CBS News |date=20 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref><ref name="auto5">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709 |title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=21 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref> យុទ្ធនាការ​ទម្លាក់​គ្រាប់​មីស៊ីល​ដ៏ធំ​ត្រូវ​បានប្រព្រឹត្តិទៅដោយរុស្ស៊ីបានបាញ់​មីស៊ីល​រាប់​សិប​គ្រាប់ចូល​ទូទាំង​ប្រទេស​អ៊ុយក្រែន​រហូត​ដល់​ភាគ​ខាងលិចក្នុង​ទីក្រុងល្វីវទៀតផង។<ref name="auto4">{{cite news |last=Dutton |first=Jack |date=25 February 2022 |title=Russian Military Base Blown Up as Ukraine Fights Back |work=Newsweek |url=https://www.newsweek.com/russian-military-base-blown-ukraine-fights-back-1682558 |url-status=live |access-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225075915/https://www.newsweek.com/russian-military-base-blown-ukraine-fights-back-1682558 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref name="auto2">{{cite news |date=25 February 2022 |title=Ukrainian Armed Forces attacked Millerovo with Tochka-U |work=Rostov Gazeta |url=https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |url-status=live |access-date=27 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225073113/https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើងសម្ដៅទៅទីក្រុងកៀវ ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យដកថយរួចបង្វែរមកប្រយុទ្ធនៅដុនបាសវិញ ដើម្បីពង្រឹងការឈ្លានពានជាថ្មីនៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ កម្លាំងរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគឦសានក៏ត្រូវបានដកចេញ និងផ្លាស់ទីមកសមរភូមិនៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសអ៊ុយក្រែនដូចគ្នា។<ref name="TR" /><ref name="news.yahoo.com">{{Cite news |last1=Epstein |first1=Jake |last2=Haltiwanger |first2=John |date=6 April 2022 |title=NATO chief says Putin still wants to control all of Ukraine, despite repositioning forces to the eastern Donbas region |url=https://news.yahoo.com/nato-chief-says-putin-still-144125043.html |access-date=22 August 2025}}</ref> ឈានដល់ថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា គណៈប្រតិភូមកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួន ៤០ ប្រទេសបានមកជួបប្រជុំគ្នានៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសរ៉ាំស្តែន]]ក្នុងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដើម្បីពិភាក្សាអំពីការបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពសម្រាប់ផ្តល់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ច បន្ថែមពីលើជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធា និងថវិកាទុកកសាងប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្រោយចប់សង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |last1=Vandiver |first1=John |last2=Svan |first2=Jennifer H. |date=26 April 2022 |title=US and allies gather at Ramstein to discuss how to help Ukraine defeat Russia's 'unjust invasion' |work=Stars and Stripes |location=Ramstein Air Base, Germany |url=https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=22 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504174341/https://www.stripes.com/theaters/europe/2022-04-26/austin-ukraine-ramstein-air-base-russia-5804405.html |archive-date=4 May 2022}}</ref> ការពឹងផ្អែករបស់អ៊ុយក្រែនលើជំនួយផ្គត់ផ្គង់ដោយលោកខាងលិចបានធ្វើឱ្យប្រសិទ្ធភាពប្រតិបត្តិការយោធាពួកគេមានកំណត់ ខណៈដែលប្រទេសជំនួយបានកើតការបារម្ភខ្លាចថាអ៊ុយក្រែននឹងប្រើប្រាស់គ្រឿងសព្វាវុធដែលផលិតដោយលោកខាងលិចទៅវាយប្រហារគោលដៅស្ថិតនៅខាងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name="Sabbagh">{{Cite news |last=Sabbagh |first=Dan |date=31 May 2022 |title=Biden will not supply Ukraine with long-range rockets that can hit Russia |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/30/biden-will-not-supply-ukraine-with-long-range-rockets-that-can-hit-russia}}</ref> បណ្ឌិតនិងអ្នកជំនាញផ្សេងៗបានសម្ដែងនូវមតិខុសៗគ្នាជុំវិញអនាគតនៃសង្គ្រាមនេះ ដោយអ្នក​ខ្លះគិតថា​អ៊ុយក្រែន​គួរយកទឹកដី​ទៅដោះដូរ​សន្តិភាពជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news |last1=Champion |first1=Marc |last2=Kudrytski |first2=Aliaksandr |date=28 May 2022 |title=Russian Wins in Eastern Ukraine Spark Debate Over Course of War |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-27/russian-wins-in-eastern-ukraine-spark-debate-over-course-of-war |work=Bloomberg}} * {{Cite news |last=Luxmoore |first=Matthew |date=26 May 2022 |title=Ukraine Slams Idea of Swapping Land for Peace |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-slams-idea-of-exchanging-land-for-peace-11653558912 |access-date=22 August 2025 |issn=0099-9660}}</ref> តែអ្នកខ្លះវិញគិតថាអ៊ុយក្រែនអាចបន្តប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីតទៀតថាព្រោះថារុស្ស៊ីបាននិងកំពុងបាត់បង់ធនធានច្រើនស្រាប់ទៅហើយដោយសារសង្គ្រាមនេះ ពោលរុស្ស៊ីអាចចុះខ្សោយនាពេលខាងមុខ។<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=30 May 2022 |title=War in Ukraine, Day 96 Update: Russia's Military Losses are 'Unsustainable' |url=https://www.19fortyfive.com/2022/05/war-in-ukraine-day-96-update-russias-military-losses-are-unsustainable/ |website=19fortyfive.com}}</ref> ===ការឈ្លានពានដំបូង=== ====ជួរប្រយុទ្ធខាងជើង==== {{Main|ការវាយប្រហារនៅកៀវ (២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|upright=2.1|ការវិវត្តនៃសង្គ្រាមឈ្លានពានក្នុងទឹកដីអ៊ុយក្រែន (២៤ កុម្ភៈ ដល់ ២៤ មីនា)]] ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីដណ្តើមកាន់កាប់រដ្ឋធានីកៀវ រុស្ស៊ីបានលើកទ័ពឈ្លានពានចេញពីប្រទេសបេឡារុសតាមច្រាំងខាងលិចនៃ[[ទន្លេឌីណេព័រ]] ដោយមានគោលដៅជាក់ស្តែងគឺឡោមព័ទ្ធរដ្ឋធានីរបស់អ៊ុយក្រែនពីទិសខាងលិច។<ref name="wapo20220320">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/20/russia-ukraine-military-offensive/ |title=Russia's war for Ukraine could be headed toward stalemate |first1=Liz |last1=Sly |first2=Dan |last2=Lamothe |newspaper=The Washington Post |date=20 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}} * {{Cite web |last=Roblin |first=Sebastien |date=27 February 2022 |title=At Vasylkiv, Ukrainians Repel Russia's Paratroopers and Commandos in Frantic Night Battle |url=https://www.19fortyfive.com/2022/02/at-vasylkiv-ukrainians-repel-russias-paratroopers-and-commandos-in-frantic-night-battle/ |access-date=18 August 2025 |website=19FortyFive}} * {{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/03/21/ukraine-is-winning-war-russia-offensive-putin/ |title=Opinion: Against all odds, Ukrainians are winning. Russia's initial offensive has failed. |first=Max |last=Boot |newspaper=The Washington Post |date=21 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/opinion/2022/03/22/russian-army-has-run-time/ |title=The Russian army has run out of time |first=Richard |last=Kemp |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយកម្លាំងវាយប្រហារចំនួនពីរនៅតាមបណ្តោយច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រ៖ ខាងលិចនៅទីក្រុង[[ឈើហ៊ីនីវ]] និងភាគខាងកើតនៅក្រុង[[ស៊ូមី]]។<ref name="ISW 4MAR">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 4 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-4 |last1=Kagan |first1=Frederick |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |website=Institute for the Study of War |access-date=27 មីនា 2022 |date=4 March 2022}}</ref><ref name="CriticalThreats">{{cite news |last1=Kagan |first1=Frederick |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 4 |url=https://www.criticalthreats.org/analysis/russian-offensive-campaign-assessment-march-4 |access-date=27 មីនា 2022 |work=CriticalThreats |date=5 March 2022}}</ref> កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចូលទៅដល់[[អូប្លាសឈើនីហ៊ីវ]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ហើយបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋបាលនៃអូប្លាសនោះបន្ទាប់ពី[[ការឡោមព័ទ្ធឈើនីហ៊ីវ|ប្រយុទ្ធគ្នាអស់បួនថ្ងៃ]]។<ref>{{cite news |last=Ward |first=Alexander |date=25 February 2022 |title='Almost not possible' for Ukraine to win without West's help, Ukraine official says |work=Politico |url=https://politi.co/3LWSyC5 |url-status=live |access-date=28 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226175146/https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2022/02/25/almost-not-possible-for-ukraine-to-win-00011969 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite news |date=26 February 2022 |title=Ukraine war news from February 25: Kyiv suburbs breached, Russian forces face resistance, Zelensky warns Russia will 'storm' capital |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/93554a7e-f974-49fc-85ba-c111d253b002 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=28 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226151541/https://www.ft.com/content/93554a7e-f974-49fc-85ba-c111d253b002 |archive-date=26 កុម្ភៈ 2022}}</ref> ដោយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏បានចូលដល់ជាយរដ្ឋធានីកៀវភាគខាងកើត ពោលគឺក្រុងប្រូវ៉ារី នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា។<ref name="ISW 4MAR"/><ref name="CriticalThreats"/> [[File:50 днів активного спротиву окупанту 02.jpg|right|thumb|សំណល់យន្តហោះ ''Antonov An-២២៥ Mriya'' ដែលត្រូវជាយន្តហោះមានទំហំធំបំផុតលើលោក ត្រូវបានរងការខូចខាតជាដំណំកំឡុង[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានអាន់តូណូហ្វ]]]] គិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ ខែមីនា ក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាមានប្រវែង ៦៤ គីឡូម៉ែត្រ ត្រូវបានជាប់គាំងខណៈពេលធ្វើដំណើរការឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងកៀវ។<ref>{{cite news |last=Stern |first=David L. |date=5 March 2022 |title=After temporary cease-fires break down, Putin threatens Ukraine's government |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/05/ukraine-military-battlefield-kyiv-mariupol/ |access-date=27 មីនា 2022 |issn=0190-8286}}</ref> កម្លាំងរុស្ស៊ីដែលមានគោលដៅដណ្តើមទីក្រុងឈើនីហ៊ីវក៏ត្រូវជាប់គាំងផងដែរ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យពួកគេសម្រេចចិត្តយាមឡោមព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងនោះ។ នៅឯភាគពាយព្យ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តរុលទៅមុខដោយបានកាន់កាប់ក្រុងប៊ូតឆា [[ហូស្តូមឹល]] និង[[វ័រហ្សែល]]ក្នុងដំណើរឆ្ពោះទៅរករដ្ឋធានីកៀវ បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ ខែមីនា។<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/03/06/europe/ukraine-russia-invasion-sunday-intl-hnk/index.html |title='A family died... in front of my eyes': Civilians killed as Russian military strike hits evacuation route in Kyiv suburb |first1=Tim |last1=Lister |first2=Josh |last2=Pennington |first3=Luke |last3=McGee |first4=Radina |last4=Gigova |publisher=CNN |date=7 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |title=Bucha, Vorzel, Hostomel under enemy's control, situation remains critical |agency=Ukrinform |date=7 March 2022 |access-date=27 មីនា 2022 |archive-date=9 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309001159/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3422872-bucha-vorzel-hostomel-under-enemys-control-situation-remains-critical.html |url-status=dead }}</ref> ដល់ថ្ងៃទី១១ ខែមីនា វាត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា ហ្វូងរថយន្តដ៏វែងនោះបានបំបែកទៅទីតាំងខុសៗគ្នា ដោយខ្លះបានចតនៅក្រោមម្លប់ដើមឈើដើម្បីគេចខ្លួនពីការចាប់យករូបភាពពីផ្កាយរណប។ គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនក៏ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Murphy |first=Paul |title=Stalled 40-mile-long Russian convoy near Kyiv now largely dispersed, satellite images show |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-11-22/h_1b9599f9b4bf3b17110242404180ffec |access-date=6 មេសា 2022 |publisher=CNN |date=11 March 2022 |archive-date=13 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313042127/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-11-22/h_1b9599f9b4bf3b17110242404180ffec |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការវាយតបវិញដើម្បីទប់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលត្រៀមនឹងចូលទីក្រុងកៀវតាមទិសដៅផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |first1=Alan |last1=Cullison |first2=Isabel |last2=Coles |first3=Yaroslav |last3=Trofimov |date=16 March 2022 |title=Ukraine Mounts Counteroffensive to Drive Russians Back From Kyiv, Key Cities |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |access-date=6 មេសា 2022 |archive-date=16 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316111106/https://www.wsj.com/articles/ukraine-mounts-counteroffensive-to-drive-russians-back-from-kyiv-key-cities-11647428858 |url-status=live }}</ref> ដោយមិនអាចទទួលបានជ័យជំនះភ្លាមៗនៅក្នុងប្រតិបត្តិការកៀវ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏សម្រេចផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្រ្ត ហើយចាប់ផ្តើមប្រើប្រាស់អាវុធប្រឈម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកមិនរើសមុខ និងសង្គ្រាមឡោមព័ទ្ធ។<ref>{{cite news |first1=Michael R. |last1=Gordon |first2=Alex |last2=Leary |title=WSJ News Exclusive {{!}} Russia, Failing to Achieve Early Victory in Ukraine, Is Seen Shifting to 'Plan B' |url=https://www.wsj.com/articles/russia-failing-to-achieve-early-victory-in-ukraine-is-seen-shifting-to-plan-b-11647824374 |work=The Wall Street Journal |date=21 March 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/putins-nuclear-move-could-make-situation-much-much-more-dangerous-us-official-2022-02-27/ |title=Russian forces appear to shift to siege warfare in Ukraine- U.S. official |first1=Idrees |last1=Ali |first2=Phil |last2=Stewart |work=Reuters |date=27 February 2022 |access-date=6 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា សកម្មភាពវាយតបរបស់អ៊ុយក្រែននៅក្នុងទីក្រុងកៀវបានផ្តល់លទ្ធផលផ្លែផ្កាច្រើនលើសពីអ្វីដែលខ្លួនបានស្មាន់ បន្ទាប់ពីពួកគេបានដណ្តើមបានទីក្រុង និងតំបន់តូចៗនៅភាគខាងកើត និងលិចនៃទីក្រុងកៀវមកវិញ។<ref name="Guardian220325">{{cite news |first1=Joanna |last1=Walters |first2=Jem |last2=Bartholomew |first3=Martin |last3=Belam |first4=Samantha |last4=Lock |date=25 March 2022 |title=Russia-Ukraine war latest: Ukraine takes back towns east of Kyiv; hopes of Mariupol humanitarian corridor grow – live |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/mar/25/ukraine-war-latest-news-sanctions-a-little-late-zelenskiy-tells-european-council-biden-to-visit-poland-live |access-date=6 មេសា 2022 |issn=0261-3077}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីជាច្រើនបានដកថយចេញពីភាគខាងជើងនៃទីក្រុងកៀវខណៈកំពុងរងការវាយប្រហារច្រើនឡើងៗពីយោធាអ៊ុយក្រែន ហើយនៅចុងខែមីនា កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់ក្រុងប៊ូតឆាបានដកថយចេញទាំងស្រុងទៅភាគខាងជើង។ កង​កម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​បាន​ចូល​ក្នុង​ក្រុង​នេះនៅ​ថ្ងៃ​ទី​១ ខែ​មេសា។<ref>{{cite web |last=Rudenko |first=Olga |date=2 April 2022 |title=Hundreds of murdered civilians discovered as Russians withdraw from towns near Kyiv (GRAPHIC IMAGES) |url=https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |access-date=6 មេសា 2022 |website=The Kyiv Independent |archive-date=3 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403022637/https://kyivindependent.com/national/hundreds-of-murdered-civilians-discovered-as-russians-withdraw-from-towns-near-kyiv-graphic-images/ |url-status=live}}</ref> អ៊ុយក្រែន​បាន​អះអាង​ថាខ្លួន​បាន​ដណ្តើម​កាន់កាប់តំបន់​ទាំង​មូល​ជុំវិញ​រដ្ឋធានី​កៀវដោយក្នុងនោះរួមមានក្រុងអៀរពីន ប៊ូតឆា និងហូស្តូមឹល។ល។ នៅ​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី២ ខែ​មេសា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅប៊ូតឆា|ភស្តុតាង​នៃ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្រ្គាម​]]ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅទីក្រុងប៊ូតឆា។<ref>{{cite web |title=Ukraine war latest: Ukraine says it has retaken entire Kyiv region |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60949706 |access-date=6 មេសា 2022 |website=BBC News}}</ref> ====ជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូង និងកើត==== {{Main|ការវាយប្រហារអ៊ុយក្រែនខាងកើត}} [[File:Russian bombardment on the outskirts of Kharkiv.jpg|thumb|លទ្ធផលពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយរុស្ស៊ីនៅជាយក្រុងការគីវ, ១ មីនា]] នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងរុស្សីបានផ្លាស់ទីចេញពីគ្រីមៀបុកសម្ដៅមកប៉ែកពាយព្យ ដោយបានកាន់កាប់ស្ពានឆ្លងទន្លេឌីណេព័រជាច្រើន<ref>{{Cite news |title=Ukraine loses control over crossing to Kherson |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225155031/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412906-ukraine-loses-control-over-crossing-to-kherson.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> និងរួមទាំង[[ព្រែកជីកគ្រីមៀខាងជើង]]ទៀតផង។<ref>{{Cite news |last1=Marrow |first1=Alexander |last2=Ostroukh |first2=Andrey |date=24 February 2022 |editor-last=Balmforth |editor-first=Tom |title=Russian forces unblock water flow for canal to annexed Crimea, Moscow says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-unblock-water-flow-canal-annexed-crimea-moscow-says-2022-02-24/ |archive-date=1 March 2022 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទីក្រុង[[ខឺសុន]]បានក្លាយជាទីក្រុងសំខាន់ដំបូងរបស់អ៊ុយក្រែនដែលបានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Pérez-Peña |first2=Richard |date=2 March 2022 |title=First Ukraine City Falls as Russia Strikes More Civilian Targets |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |access-date=31 មីនា 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=3 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303000108/https://www.nytimes.com/2022/03/02/world/europe/kherson-ukraine-russia.html |url-status=live }}</ref> បន្ទាប់មក កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបន្តដំណើរទៅកាន់ក្រុង[[មិកូឡៃហ្វ]] ហើយបានបើកការវាយលុកព្យាយាមដណ្ដើមទីក្រុងនេះ ប៉ុន្តែត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនរុញច្រានចេញវិញ។<ref>{{cite news |title=Ukrainian defenders repelled attack on Mykolaiv city, fighting continues on outskirts |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420336-ukrainian-defenders-repelled-attack-on-mykolaiv-city-fighting-continues-on-outskirts.html |access-date=31 មីនា 2022 |agency=Ukrinform |date=4 March 2022}}</ref> បន្តបន្ទាប់មកទៀត កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានផ្លាស់ទីខិតមកជិត[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]] និងបានឡោមព័ទ្ធទីក្រុង[[អេនែរ្ហូដារ]]។<ref>{{cite web |date=3 March 2022 |title=Russian forces attacking Zaporizhzhia nuclear power plant in Ukraine, per multiple reports |url=https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |access-date=30 មីនា 2022 |website=Business Insider Australia |archivedate=4 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220304042146/https://www.businessinsider.com.au/russian-forces-attacking-zaporizhzhia-nuclear-power-plant-ukraine-ap-2022-3 |url-status=dead }}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើមធ្វើដំណើរសម្ដៅទៅក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]<ref>{{Cite news |title=Battle ongoing near Mariupol – mayor |agency=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html |archive-date=25 February 2022}} * {{Cite web |last=Richárd |first=Jabronka |date=25 February 2022 |title=(ភាសាហុងគ្រី) Így áll most a háború Ukrajnában: több nagyvárosban harcok dúlnak, megtámadtak egy orosz repülőteret |url=https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226011052/https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=29 មីនា 2022 |website=Ellenszél}}</ref> ហើយមកដល់ថ្ងៃទី២៧ កម្លាំងរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[ប៊ែរដាំនស្ក៍]]។<ref name="unianberdyansk" /><ref>{{cite tweet |author=NEXTA |author-link=Nexta |user=nexta_tv |number=1497605510887100420 |date=26 February 2022 |title=The tanks of the occupiers have circled #Berdyansk and are heading towards #Mariupol. https://t.co/jwsIoORzH0 |access-date=30 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227062037/https://twitter.com/nexta_tv/status/1497605510887100420 |archive-date=27 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="CNN-Berdyansk">{{cite news |url=https://www.cnn.com/2022/03/24/europe/ukraine-russian-warship-berdyansk-intl/index.html |title=Ukrainians claim to have destroyed large Russian warship in Berdyansk |first1=Tim |last1=Lister |first2=Celine |last2=Alkhaldi |first3=Olga |last3=Voitovych |first4=Gianluca |last4=Mezzofiore |publisher=CNN |date=24 March 2022 |access-date=30 មីនា 2022}}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបានកម្លាំងរុស្ស៊ីឡោមព័ទ្ធទាំងស្រុង ហើយការប្រយុទ្ធគ្នាបានរាលដាលដល់កណ្តាលទីក្រុង ដែលជាហេតុនាំឱ្យកិច្ចប្រឹងប្រែងជម្លៀសជនស៊ីវិលមិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅរួច។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war |title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts |first1=Daniel |last1=Boffey |first2=Lorenzo |last2=Tondo |newspaper=The Guardian |date=18 March 2022 |access-date=29 មីនា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ​រុស្ស៊ីបានទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរក្រុងទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ប៉ុន្តែខាងភាគីអ៊ុយក្រែនបានបដិសេធ។<ref name="auto3" /><ref name="auto5" /> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោកស្រី[[អុលហា ស្តេហ្វានីស៊ីណា]]បាននិយាយថា " ជាង ៨៥ ភាគរយនៃទីក្រុងម៉ារីអ៊ូបូលត្រូវបានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។<ref>{{cite news |url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/599917-ukrainian-official-mariupol-simply-does-not-exist-anymore |title=Ukrainian official: Mariupol 'simply does not exist anymore' |first=Rachel |last=Scully |work=The Hill |publisher=Nexstar Media Group |date=27 March 2022 |access-date=31 មីនា 2022}}</ref> ជាងនេះទៅទៀតនោះ រុស្ស៊ី​បាន​បដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យឡានក្រុងចំនួន ៥០ គ្រឿងបញ្ជូនដោយ​អង្គការសហប្រជាជាតិចូលជម្លៀស​ជនស៊ីវិលជាប់នៅក្នុងទីក្រុងឡើយ។​<ref>"Ukraine War: Putin demands Mariupol surrender to end shelling". BBC News. 3-30-2022. [https://www.bbc.com/news/world-europe-60926470]</ref> នៅឯដែនដីភាគខាងកើត ទាហានរុស្ស៊ីបានព្យាយាមចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[សមរភូមិខាគីវ (២០២២)|ខាគីវ]] ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងតស៊ូការពារដ៏រឹងមាំរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |last=Losh |first=Jack |title=Kharkiv's Resistance to Russia's War Has Already Begun |website=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |access-date=29 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225044904/https://foreignpolicy.com/2022/02/24/russia-ukraine-war-resistance-kharkiv/ |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 }}</ref> ទីក្រុង[[អ៊ីហ្សូម]]របស់អ៊ុយក្រែនត្រូវបានកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចូលកាន់កាប់នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធគ្នាអស់ជាងមួយខែ។<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/07/izyum-eastern-ukraine-razing-towns/ |title=In eastern Ukraine, Russian military razing towns to take them over |first=Dalton |last=Bennett |newspaper=The Washington Post |date=7 April 2022 |access-date=18 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/18/russian-human-rights-abuses-took-place-in-izium-ukraine-investigation-finds |title=Militia units commanded by Russia named in Izium abuse investigation |first1=Nick |last1=Hopkins |first2=Jamie |last2=Wilson |first3=Luke |last3=Harding |work=The Guardian |date=18 July 2023 |access-date=18 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានថ្លែងថា ខ្លួនបានត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចដើម្បីបើកប្រតិបត្តិការយោធាដំណាក់កាលទីពីរដោយមានគោលដៅកាន់កាប់ទីក្រុងធំៗនៅភាគខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |url=https://finance.yahoo.com/news/russia-says-first-phase-ukraine-134534902.html |title=Russia says first phase of Ukraine operation mostly complete, focus now on Donbass |work=Yahoo! Finance |date=25 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា បន្ទាប់ពីកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីរដ្ឋធានីកៀវ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមពង្រីកការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើទឹកដីភាគខាងត្បូងប្រទេសអ៊ុយក្រែនតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការវាយប្រហារដែនអាកាសទៅលើទីក្រុងអូដេសា មិកូឡៃហ្វ និងរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា។<ref>{{Cite news |date=3 April 2022 |title=Missiles hit Ukraine refinery, 'critical infrastructure' near Odessa |work=The Straits Times |publisher=SPH Media Trust |agency=Reuters |url=https://www.straitstimes.com/world/missiles-hit-critical-infrastructure-at-ukrainian-port-of-odessa |access-date=18 August 2025}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 March 2022 |title=Video analysis reveals Russian attack on Ukrainian nuclear plant veered near disaster |publisher=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2022/03/11/1085427380/ukraine-nuclear-power-plant-zaporizhzhia |access-date=18 August 2025}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ការប្រមូលផ្តុំកងទ័ព និងរថក្រោះរុស្ស៊ីឡើងវិញនៅជុំវិញក្រុងអ៊ីហ្សូម ស្លូវីអានស្កិ៍ និងក្រាម៉ាតរស្កិ៍ បានជំរុញឱ្យមន្ត្រីអ៊ុយក្រែនចេញសេចក្ដីណែនាំឱ្យប្រជាជនដែលរស់នៅជិតព្រំដែនភាគខាងកើតទាំងប៉ុន្មានឱ្យជម្លៀសខ្លួនមកភាគខាងលិចអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់។<ref>{{Cite news |last=Picheta |first=Rob |date=6 April 2022 |title=The fight for Sloviansk may be 'the next pivotal battle' of Russia's war in Ukraine |publisher=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/04/06/europe/sloviansk-ukraine-russia-military-significance-intl/index.html |access-date=18 August 2025}}</ref> ===ជួរប្រយុទ្ធភាគអាគ្នេយ៍ (៨ មេសា – ៥ កញ្ញា ២០២២)=== {{Main|ខ្សែកាលនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន (៨ មេសា – ២៨ សីហា ២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 2 animated.gif|thumb|upright=1.7|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនពីថ្ងៃទី៧ ខែមេសា រហូតដល់ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២]] ត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ដំណើរឈ្លានពានរបស់កម្លាំងរុស្ស៊ីនៅជួរប្រយុទ្ធភាគអាគ្នេយ៍ត្រូវបានកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបិទខ្ទប់នៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។<ref name="RNZM"/> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមបើកការវាយប្រហារតាមភាគខាងកើតប្រវែង ៤៨០ គីឡូម៉ែត្រ ដែលលាតសន្ធឹងពីទីក្រុងខាគីវទៅដល់ទីក្រុងដូណេតស្ក៍និងលូហ្កានស្ក៍ និងបូករួមទាំងការបាញ់មីស៊ីលស្របៗគ្នាផងដែរចូលសម្ដៅទីក្រុងកៀវនិងល្វីវ។<ref name="nytimes.com">{{Cite news |last1=Arraf |first1=Jane |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Landler |first3=Mark |date=19 April 2022 |title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html |access-date=18 August 2025 }}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ព្រោះតែការនាំចូលបន្ថែមនៃអាវុធកាំភ្លើងធំចូលសមរភូមិ រុស្ស៊ីបានមានប្រៀបខ្លាំងលើអ៊ុយក្រែនជុំវិញគុណភាពនិងចំនួននៃកាំភ្លើងធំ។<ref name="Sabbagh"/> ដោយជាការឆ្លើយតបទៅនឹងពាក្យសម្ដីប្រធានាធិបតីបៃដិនដែលថាអាមេរិកនឹងបញ្ជូនកាំភ្លើងធំទំនើបៗមកឱ្យអ៊ុយក្រែន លោកពូទីនបាននិយាយថា រុស្ស៊ីនឹងពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនដោយវាតទីលើទីប្រជុំជនសំខាន់ៗបន្ថែមទៀតរបស់អ៊ុយក្រែន។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ក្បាលគ្រាប់មីស៊ីលថ្មីៗបានហោះមកបំបុកទីតាំងជាច្រើនផ្សេងៗនៅទីក្រុងកៀវក្រោយពីរុស្ស៊ីបានខកខានបាញ់ប្រហារទីក្រុងនេះអស់ជាច្រើនសប្ដាហ៍។<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/russia-bombards-kyiv-vows-strike-123428279.html?fr=yhssrp_catchall |title=Russia bombards Kyiv, vows to strike new targets if U.S. Sends long-range missiles to Ukraine |date=6 June 2022 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា លោកឡាហ្វរូហ្វបានប្រកាសថា ការពង្រីកប្រតិបត្តិការយោធាពិសេសរុស្ស៊ីនៅតំបន់ហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា និងខឺសុនគឺជាទង្វើដ៏សមស្របបំផុតបើប្រៀបទៅនឹងជំនួយយោធាពីបរទេសដែលបានបញ្ជូនមកឱ្យអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=20 July 2022 |title=Ukraine News: Kyiv Intensifies Attacks on Russian Positions in South |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/07/20/world/ukraine-russia-war#russia-ukraine-territory-expansion-lavrov }}</ref> កងកម្លាំងជើងគោករុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមកែនទាហានស្ម័គ្រចិត្តពីតំបន់ខ្លួនកំពុងកាន់កាប់នៅក្នុងខែមិថុនា ហើយក៏បង្កើតបានជា[[កងអង្គទ័ពទីបី (រុស្ស៊ី)|កងអង្គទ័ពទីបី]]ថ្មីដោយមានកម្លាំងប្រមាណចាប់ពី ១៦,០០០ ទៅ ៦០,០០០ នាក់។<ref>{{Cite news |date=29 July 2022 |title=Russia prepares to deploy new strike force against Ukraine – Ukrainian Intelligence |work=Ukrainska Pravda |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/07/29/7360811/ |access-date=18 August 2025}}</ref> នៅក្នុងខែកញ្ញា អង្គភាពថ្មីថ្មោងនេះក៏ត្រូវបានរុស្ស៊ីបញ្ជូនទៅ[[ប្រតិបត្តិការវាយបកនៅខាគីវ (២០២២)|សមរភូមិខាគីវ]]ចំពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅទីនោះបានកំពុងដកថយ។ បើយោងទៅតាមកាសែតព័ត៌មាន ''Forbes'' បានបញ្ជាក់ថា​ កងអង្គទ័ពទីបីមិនបានជួយកម្លាំងរុស្ស៊ីអ្វីច្រើនណាស់ណានោះទេ ពោលគឺគ្មានប្រសិទ្ធភាពដូចការគ្រោងទុកឡើយ។<ref>{{Cite magazine |last=Axe |first=David |date=15 September 2022 |title=The Russians Spent Months Forming A New Army Corps. It Lasted Days in Ukraine. |url=https://www.msn.com/en-us/money/news/the-russians-spent-months-forming-a-new-army-corps-it-lasted-days-in-ukraine/ar-AA11RjPK |magazine=Forbes |access-date=18 August 2025 |via=MSN }}</ref> ====ការដួលរលំនៃទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល==== {{Main|ការឡោមព័ទ្ធទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើរោងចក្រផលិតដែកនិងដែកថែបមួយកន្លែងនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល ដែលជាកន្លែងដែលកម្លាំងអ៊ុយក្រែនកំពុងប្រើប្រាស់ដើម្បីការពារបិទកម្លាំងរុស្ស៊ីមិនឱ្យចូលកាន់កាប់ទីក្រុង។<ref>{{Cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |last3=McKernan |first3=Bethan |date=13 April 2022 |title=Last marines defending Mariupol 'running out of ammunition' |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-mariupol-running-out-of-ammunition |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415205024/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/11/ukraine-last-marines-defending-mariupol-running-out-of-ammunition |archive-date=15 April 2025}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោកដេនីស ស្មីហាលបាននិយាយថា ទាហានអ៊ុយក្រែនបានប្តេជ្ញាទោះយ៉ាងណាក៏មិនព្រមទទួលឱសានវាទចុះចាញ់ពីរុស្ស៊ី និងប្រយុទ្ធការពារម៉ារីអ៊ូប៉ូលរហូតដល់ទីបញ្ចប់។<ref name="RNZM">{{Cite news |date=17 April 2022 |title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end |work=Radio New Zealand News |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/465439/ukraine-war-mariupol-defenders-will-fight-to-the-end-pm }}</ref> បន្ទាប់ពីបានជួបប្រជុំជាមួយពូទីន និងហ្សេឡេនស្គី អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ លោកហ្គូតេរ៉េសបានថ្លែងនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ថា លោកនឹងព្យាយាមរៀបចំដំណើរជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីរោងចក្រនោះ។<ref>{{Cite news |last=Prentice |first=Alessandra |date=28 April 2022 |title=U.N. chief Guterres calls for escape route from Mariupol 'apocalypse' |work=Reuters |publication-place=Kyiv |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429105525/https://www.reuters.com/world/europe/un-doing-all-it-can-make-evacuation-ukrainian-steel-plant-possible-guterres-2022-04-28/ |archive-date=29 April 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ទាហានរុស្ស៊ីបានអនុញ្ញាតឱ្យជនស៊ីវិលចាកចេញក្រោមការដឹកនាំរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{Cite news |date=1 May 2022 |title=Civilians flee Azovstal bunkers in evacuation led by U.N. |first1=Tom |last1=Balmforth |first2=Max |last2=Hunder |first3=Alessandra |last3=Prentice |work=Yahoo News |agency=Reuters |url=https://news.yahoo.com/more-civilians-evacuated-around-azovstal-111331097.html |access-date=18 August 2025 }}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានផ្ដើមការវាយប្រហារសារថ្មីលើរោងចក្រនោះ<ref>{{Cite news |date=3 May 2022 |title=Russia shells Mariupol plant with civilians still reported trapped |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |url-status=live |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506145656/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-started-shelling-azovstal-plant-after-ukraine-took-advantage-2022-05-03/ |archive-date=6 May 2022}}</ref> ខណៈជនស៊ីវិលត្រូវបានជម្លៀសចេញអស់នៅថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា។<ref>{{Cite news |date=7 May 2022 |title='All' civilians have been evacuated from a besieged steel plant in Mariupol |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/05/07/1097413091/steel-plant-mariupol-azovstal-civilians-evacuated |access-date=2 June 2022 }}</ref> ក្រោយពីជនស៊ីវិលត្រូវជម្លៀសអស់ រោងចក្រមួយនោះនៅផ្ទុកទាហានអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២,០០០ នាក់ដោយក្នុងនោះមាន ៧០០ នាក់បានរងរបួស។ [[File:Наслідки обстрілу дитячої лікарні та пологового будинку в Маріуполі, 9 березня 2022 року.jpg|thumb|មន្ទីរពេទ្យកុមារមួយកន្លែងនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលក្រោយរងការទម្លាក់គ្រាប់ពីរុស្ស៊ី]] មេបញ្ជាការទ័ពជាប់នៅរោងចក្រនោះបានទាក់ទងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនឱ្យចរចាជាមួយរុស្ស៊ីដើម្បីបើកច្រកផ្លូវចេញ ដោយពួកគេខ្លាចថាកម្លាំងរុស្ស៊ីនឹងប្រហារជីវិតពួកគេអស់ប្រសិនបើពួកគេសុំចុះចាញ់។<ref>{{Cite news |last=Koshiw |first=Isobel |date=8 May 2022 |title='Surrender is not an option': Azov battalion commander in plea for help to escape Mariupol |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-mariupol |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511201140/https://www.theguardian.com/world/2022/may/08/surrender-is-not-an-option-azov-battalion-commander-in-plea-for-help-to-escape-mariupol |archive-date=11 May 2025}}</ref> មេបញ្ជាការរងទ័ពជាប់ក្នុងរោងចក្រនោះគឺលោក[[អ៊ីលីយ៉ា សាម៉ូលែនកូ]]បាននិយាយថា "ពួកយើងដូចមនុស្សត្រៀមស្លាប់អញ្ចឹង ដូច្នេះហើយបានជាយើងខិតខំប្រឹងប្រយុទ្ធតបតវិញអស់ពីចិត្តពីថ្លើម"។<ref>{{Cite news |last1=Krasnolutska |first1=Daryna |last2=Champion |first2=Marc |date=8 May 2022 |title=Mariupol Steel Plant's 'Dead Men' Defenders Call for Rescue Plan |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-08/mariupol-steel-plant-s-dead-men-defenders-call-for-rescue-plan |access-date=18 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែឧសភា ការិយាល័យអគ្គសេនាធិការអ៊ុយក្រែនបានប្រកាសថា ទ័ពនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលនោះបាន "បំពេញបេសកកម្មប្រយុទ្ធរបស់គេហើយ" ហើយនិងកំពុងចាប់ផ្តើមជម្លៀសចេញ។ ទាហានចំនួន ២៦៤ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសទៅពន្ធនាគារអូលេនីវកាក្រោមរុស្ស៊ី ខណៈដែល ៥៣ នាក់ដែលរងរបួសធ្ងន់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យនៅក្រុងណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍ ដែលកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ីដូចគ្នា។<ref name="nytimes16">{{Cite news |last1=Hopkins |first1=Valerie |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Santora |first3=Marc |name-list-style=and |date=16 May 2022 |title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Mariupol after weeks of Russian siege. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html |archive-url=https://archive.today/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html |archive-date=16 May 2022 |access-date=18 August 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Harrison |first1=Virginia |last2=agencies |name-list-style=and |date=17 May 2022 |title=Hundreds of Ukrainian troops evacuated from Mariupol steelworks after 82-day assault: Blow for Ukraine as removal of soldiers, many wounded, suggests city that became symbol of resistance has fallen into Russian hands |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/16/hundreds-of-ukrainian-troops-evacuated-from-azovstal-steelworks-after-82-day-assault |access-date=18 August 2025 |work=The Guardian }}</ref> ក្រោយការជម្លៀសទាហានអ៊ុយក្រែនទាំងប៉ុន្មានចេញអស់ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនិងដូណេតស្ក៍បានឈរជើងជាផ្លូវការនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។ វិមានក្រឹមឡាំងបានថ្លែងថា លោកពូទីនបានធានារួចហើយថាយុទ្ធជនអ៊ុយក្រែនដែលបានចុះចាញ់នោះនឹងត្រូវបានមើលថែស្របតាម "ច្បាប់អន្តរជាតិ" ខណៈដែលហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា ខ្លួនកំពុងស្វះស្វែងរកវិធីនាំទាហានទាំងនោះមកផ្ទះវិញ...។<ref name="reutersmay17">{{Cite news |date=17 May 2022 |title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender |work=Reuters |publication-place=Mariupol |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=18 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220517160354/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/ |archive-date=17 May 2022}}</ref> ====សមរភូមិដុនបាសថ្មី==== {{Main|សមរភូមិដុនបាស (២០២២)}} [[File:Map of the war in Donbass.svg|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់ដុនបាសគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៤៖ តំបន់ពណ៌ផ្កាឈូកគឺស្ថិតនៅក្រោមរុស្ស៊ីនិងក្រុមផ្ដាច់ខ្លួនអ៊ុយក្រែន ឯតំបន់ពណ៌លឿងគឺស្ថិតក្នុងដៃរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន។]] ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​មីស៊ីល​របស់​រុស្ស៊ីមក​លើ​ស្ថានីយ​រថភ្លើងក្រុងក្រាម៉ាថូស្ក៍នៅថ្ងៃ​ទី៨ ខែ​មេសា បាន​សម្លាប់​មនុស្សប្រមាណ ៦១ នាក់<ref name="z362"/> និងបង្ក​របួសដល់មនុស្សប្រមាណ ៨៧ ទៅ ៣០០ នាក់បន្ថែមទៀត​។<ref>{{Cite web |last1=Tebor |first1=Celina |last2=Lee |first2=Ella |date=8 April 2022 |title='An evil without limits': Dozens killed, injured in rocket strike on train station in eastern Ukraine: Live updates |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/04/08/kraine-russia-invasion-live-updates/9507961002/ |access-date=19 August 2025 |website=USA Today }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយថា អ៊ុយក្រែនកំពុងត្រៀមខ្លួនសម្រាប់យុទ្ធនាការវាយប្រហារថ្មីរបស់រុស្ស៊ីពីភាគខាងកើត។<ref>{{Cite news |date=11 April 2022 |title=Tens of thousands feared dead in Mariupol |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/russia-ukraine-war-live-updates-zelenskyy-warns-offensive-east-rcna23809 |access-date=19 August 2025 }}</ref> ភស្តុតាងពីរូបភាព​ផ្កាយរណបបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីនៅភាគខាងត្បូងចាប់ពីទីក្រុងខាគីវ រហូតដល់អ៊ីហ្សូមនៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ពោលជាការដាក់ពង្រាយរៀបចំទ័ពឡើងវិញដោយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Saric |first=Ivana |date=10 April 2022 |title=Satellite images: Russian military convoy heads south toward Donbas region |work=Axios |url=https://www.axios.com/photos-russia-convoy-donbas-3af345c4-c292-4181-abe5-80abbc303b8b.html |access-date=19 សីហា 2025 |archive-date=5 មីនា 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305030725/https://www.axios.com/2022/04/10/photos-russia-convoy-donbas |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា បន្ទាប់ពីទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃរុស្ស៊ី រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចេញប្រកាសថា ដំណាក់កាលទីពីរនៃការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅតំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ និងខាគីវបានកំពុងតែរីករាលដាលខ្លាំង ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីស្ទើរតែកាន់កាប់តំបន់ដុនបាសទាំងមូល។<ref>{{Cite news |date=18 April 2022 |title=Ukraine says 'Battle of Donbas' has begun, Russia pushing in east |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |url-status=live |url-access=limited |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418205729/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-battle-donbas-has-begun-russia-pushing-east-2022-04-18/ |archive-date=18 April 2022}}</ref> យោងទៅតាមរបាយការណ៍ពីសារព័ត៌មាន ''BBC''​ នៅថ្ងៃទី២២ ឧសភា បានឱ្យដឹងថា ក្រោយពីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលបានដួលរលំ រុស្ស៊ីបានបង្កើនការវាយលុករបស់ពួកគេនៅលូហ្កានស្ក៍ និងដូណេតស្ក៍ ខណៈគ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនរួមទាំងគ្រាប់កាំភ្លើងធំផងបានផ្លោងចូលក្រុងស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍ ដែលជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ុយក្រែនក្នុងខេត្តលូហ្កានស្ក៍។<ref>{{Cite news |last=Murphy |first=Matt |date=23 May 2022 |title=Ukraine war: Russian assault on key Donbas city intensifies |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |url-status=live |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523080849/https://www.bbc.com/news/world-europe-61547756 |archive-date=23 May 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានវាយចូលទីក្រុង[[លីម៉ាន់ (អ៊ុយក្រែន)|លីម៉ាន់]] ដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុងនេះនៅថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា។<ref>{{Cite web |date=26 May 2022 |title=Russian forces have 'upper hand' in Donbas fighting, Ukrainian officials say |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/26/ukraine-burying-civilians-mass-graves-russia-advances |website=The Guardian}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែឧសភា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[ស្វីតឡូដាស្ក៍]]មួយទៀត<ref name="Svitlodarsk24522">{{Cite news |title=Donetsk region: occupying forces capture Svitlodarsk |work=[[Yahoo News]] |url=https://news.yahoo.com/donetsk-region-occupying-forces-capture-133430234.html |access-date=18 August 2025}}</ref> ហើយមកត្រឹមថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា មានរបាយការណ៍ថ្មីប្រាប់ថា ទីក្រុងស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍ប្រមាណ ៨០% កំពុងស្ថិតក្រោមកម្មសិទ្ធិរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last1=Thebault |first1=Reis |last2=Iati |first2=Marisa |last3=Timsit |first3=Annabelle |last4=Suliman |first4=Adela |last5=Pietsch |first5=Bryan |last6=Pannett |first6=Rachel |date=2 June 2022 |title=Russia, U.S. trade barbs over weapons pledge; Severodonetsk on the brink |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/01/russia-ukraine-war-news-live-updates/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> មួយថ្ងៃក្រោយមក កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកវិញ ហើយមកត្រឹមថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចេញមុខអះអាងថា កម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើម ២០% នៃទីក្រុងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite news |date=4 June 2022 |title=Russia 'suffering huge casualties' as troops retreat: Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/4/fighting-rages-in-two-key-eastern-ukrainian-cities |access-date=19 August 2025 }}</ref> ខណៈជួរការពារអ៊ុយក្រែននៅស៊ីវេរ៉ូដូណេតស្ក៍បានកំពុងចុះខ្សោយ កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏បង្កើនការវាយប្រហារលើទីក្រុង[[លីស៊ីឆានស្ក៍]]នៅក្បែរនោះ។<ref>{{Cite news |last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Stevis-Gridneff |first2=Matina |date=13 June 2022 |title=Ukraine Allies Ponder Options As Cities Falter |edition=Late, New York |volume=59,453 |page=1 |work=The New York Times |url=https://static01.nyt.com/images/2022/06/13/nytfrontpage/scan.pdf }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានអះអាងថាទីក្រុងលីស៊ីឆាន់ស្ក៍ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite news |date=3 July 2022 |title=Russia claims capture of pivotal city in eastern Ukraine |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-lysychansk-luhansk-province-donbas/ }}</ref> សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' នៅថ្ងៃទី៤ ខែកក្កដា បានចុះផ្សាយថា ក្រោយពីខេត្តលូហ្កានស្ក៍បានដួលរលំទៅក្រោមរុស្ស៊ី កងទ័ពរុស្ស៊ីនឹងបន្តការឈ្លានពានរបស់ពួកគេចូលទៅក្នុងខេត្តដូណេតស្ក៍ម្តង ដោយមានគោលដៅវាយបំបែកទីក្រុងស្លូវីអានស្កិ៍ និង[[បាក់មុត]]។<ref>{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=4 July 2022 |title=Putin declares victory in Luhansk after fall of Lysychansk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/04/ukraine-donetsk-next-russian-target-after-capture-of-luhansk-says-governor }}</ref> ====សមរភូមិហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា==== [[File:Shopping center in Kremenchuk after Russian shelling, 2022-06-27 (1) frame 0246.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីបារាំង លោកអេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុងបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរុស្ស៊ីលើផ្សារទំនើបមួយក្នុងក្រុង[[ក្រេមិនឈូក]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ ថាជា "ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម"។]] កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តបាញ់ស្រោបមីស៊ីល និងទម្លាក់គ្រាប់បែកជាច្រើនលើទីក្រុង[[ឌីញីប្រូ]] និង[[ហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ា]]។<ref name="nytimes.com"/> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមេសា [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌីញីប្រូ]]ត្រូវបានរុស្ស៊ីវាយកម្ទេចដោយគ្រាប់មីស៊ីល។<ref>{{Cite news |date=10 April 2022 |title=Russian rockets destroy airport in Ukrainian city of Dnipro |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/10/russian-rockets-destroy-airport-in-ukrainian-city-of-dnipro |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨​ ខែមិថុនា មីស៊ីលរុស្ស៊ីដែលបានធ្លាក់លើផ្សារទំនើបមួយកន្លែងនៅក្រុង[[ក្រេមិនឈូក]]បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១៨ នាក់ ខណៈប្រធានាធិបតីបារាំងបានចាត់ទុកវាជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមប្រព្រឹត្តិដោយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=Simon |date=28 June 2022 |title=Dozens missing after Russian missile strike on mall kills 18 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/rescuers-dig-survivors-russian-missile-strike-ukrainian-shopping-mall-2022-06-28/ }}</ref> [[File:Missile strike on a humanitarian convoy in Zaporizhzhia, 2022-09-30 (02).jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែននៅហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាក្រោយការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលពីកងទ័ពរុស្ស៊ីកំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២]] ទីភ្ញាក់ងារនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ុយក្រែនគឺ[[អ៊ែនឺហួអាតូម]]បានសម្ដៅលើស្ថានការណ៍នៅរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាថាមាន "ភាពតានតឹងខ្លាំង" ដោយបញ្ជាក់ថា រោងចក្រនោះឥឡូវកំពុងបានគ្រប់គ្រងដោយទាហានរុស្ស៊ីរហូតដល់ទៅ ៥០០ នាក់ ខណៈរុស្ស៊ីបានបន្តបាញ់ផ្លោងនៅតំបន់ក្បែរៗនោះដោយមិនញញើត និងបានយករោងចក្រធ្វើជាកន្លែងស្តុកទុកអាវុធទៀតផង។<ref>{{Cite news |date=7 July 2022 |title=Russia accused of shelling from Zaporizhzhia nuclear plant in Ukraine |url=https://www.france24.com/en/europe/20220716-live-russia-accused-of-shelling-from-zaporizhzhia-nuclear-plant |access-date=19 August 2025 |work=France 24 }}</ref> ក្រោយមានការសន្ទនាតាមទូរស័ព្ទរវាងម៉ាក្រុងនិងពូទីន ប្រទេសរុស្ស៊ីបានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យអធិការនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកអន្តរជាតិ]] (IAEA) ទៅចុះពិនិត្យនៅរោងចក្រនោះនៅថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា។ គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ ការចូលស្ទាបស្ទង់ស្ថានការណ៍នៅរោងចក្រនោះត្រូវបានរុស្ស៊ីរឹតបន្តឹតយ៉ាងខ្លាំង ហើយត្រូវការទាមទារចរចាស្មុគស្មាញច្រើនដើម្បីឱ្យភាគីរុស្ស៊ីបើកផ្លូវចូលមើល។<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-yet-grant-access-zaporizhzhia-nuclear-reactor-roofs-iaea-2023-07-20/ |title=Russia yet to grant access to Zaporizhzhia nuclear reactor roofs, IAEA says |last1=Murphy |first1=Francois |date=20 July 2023 |work=Reuters |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite news |last=Mureephy |first=Matt |date=19 August 2022 |title=Ukraine war: Russia to allow inspectors at Zaporizhzhia nuclear plant – Putin |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-62613013 |access-date=19 August 2025}}</ref> ===ការកាត់ទឹកដី និងការបាត់បង់ទឹកដី (៦ កញ្ញា – ១១ វិច្ឆិកា ២០២២)=== {{Further|ខ្សែកាលនៃការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន (២៩ សីហា – ១១ វិច្ឆិកា ២០២២)}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine Phase 3 animated (cropped).gif|thumb|upright=1.5|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរការឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនពីថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២]] នៅថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក្រោមបញ្ជាការរបស់[[អូឡិចសាន់ដឺ ស៊ីរស្គី|នាយឧត្តមសេនីយ៍ស៊ីរស្គី]]បានបើកការវាយប្រហារតបតនឹងរុស្ស៊ីវិញនៅក្នុងតំបន់ខាគីវ ដោយផ្តើមចេញពីទីតាំងក្បែរក្រុង[[បាឡាគ្លីយ៉ា]]។<ref name="RO">{{Cite report |url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |title=Russian offensive campaign assessment, September 6 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Barros |first2=George |date=6 September 2022 |publisher=Institute for the Study of War |last3=Philipson |first3=Layne |last4=Kagan |first4=Frederick W. |access-date=19 August 2025 |archivedate=7 កញ្ញា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220907043934/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessment%20September%206.pdf |deadurl=yes }} * {{Cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Oleksandr Syrskyi, o coronel-general que está a orquestrar a contraofensiva na Ucrânia |url=https://observador.pt/2022/09/11/oleksandr-syrskyi-o-coronel-general-que-esta-a-orquestrar-a-contraofensiva-na-ucrania |website=Observador }} * {{Cite news |last1=Sauer |first1=Pjotr |last2=Koshiw |first2=Isobel |date=8 September 2022 |title=Ukraine launches surprise counterattack in Kharkiv region |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/global/2022/sep/07/ukraine-launches-surprise-counterattack-kharkiv-region-russia |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ លោកវ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីនបានប្រកាសពីការចល័តទ័ពដោយផ្នែក ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរហ្គី ស៊ុយហ្គូ]]បាននិយាយថា ទាហានបម្រុងប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់នឹងត្រូវបានកោះហៅចូលបម្រើមាតុភូមិ។<ref name="France 24 2022">{{Cite web |date=21 September 2022 |title=Putin calls up reservists, warns Russia will use 'all means' for defence |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220921-putin-calls-up-reservists-warns-russia-will-use-all-means-for-defence |access-date=19 August 2025 |website=France 24}} * {{Cite news |last=Scott-Geddes |first=Arthur |date=21 September 2022 |title=Putin calls up 300,000 reservists in 'partial mobilisation' |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/09/21/putin-calls-300000-reservists-partial-mobilisation/ |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite news |date=21 September 2022 |title=Russia calls up 300,000 reservists, says 6,000 soldiers killed in Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-partial-mobilisation-will-see-300000-drafted-defence-minister-2022-09-21/ |access-date=19 August 2025 |work=Reuters }}</ref> នៅចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនដែលបានតែងតាំងដោយរុស្ស៊ីនៅក្នុងតំបន់រុស្ស៊ីកាន់កាប់បានរៀបចំ[[ប្រជាមតិកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិ]]មួយស្តីពីការកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនទាំងនោះចូលទៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ទឹកដីដែលត្រូវកាត់នោះរួមមាន ដូណេតស្ក៍និងលូហ្កានស្ក៍ និងព្រមទាំងទឹកដីរដ្ឋបាលយោធារុស្ស៊ីនៅក្នុងខេត្តខឺសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាផងដែរ។ រដ្ឋាភិបាល​អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសមិនទទួលស្គាល់ប្រជាមតិនោះយ៉ាងក្ដែងៗ ដោយបានចោតវាថា​ជា​ការ​បោះឆ្នោត​ក្លែងក្លាយ ខណៈលទ្ធផល​ផ្លូវការបាន​បង្ហាញ​ពី​សំឡេង​គាំទ្រ​លើសលប់​ចំពោះការចុះចូលក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=27 September 2022 |title=Ukraine war: Russia claims win in occupied Ukraine 'sham' referendums |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63052207 |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនក៏បានប្រកាសអំពីការកាត់បញ្ចូលតំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ ខឺសុន និងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ារបស់អ៊ុយក្រែនជាផ្លូវការតាមរយៈសុន្ទរកថាទៅកាន់សភារុស្ស៊ីទាំងពីរជាន់ថ្នាក់។<ref>{{Cite news |last1=Berlinger |first1=Joshua |last2=Chernova |first2=Anna |last3=Lister |first3=Tim |date=30 September 2022 |title=Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/putin-russia-ukraine-annexation-intl/index.html |access-date=19 August 2025 }} * {{Cite web |last=Speri |first=Alice |date=8 October 2022 |title=Will Putin Face Prosecution for the Crime of Aggression in Ukraine? |url=https://theintercept.com/2022/10/08/russia-putin-ukraine-war-crimes-accountability/ |access-date=19 August 2025 |website=The Intercept }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ អ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការសហប្រជាជាតិសុទ្ធតែបានច្រានចោលទង្វើរុស្ស៊ី និងចាត់ទុកវាជាអំពើខុសច្បាប់។<ref>{{Cite news |last=Trevelyan |first=Mark |date=30 September 2022 |title=Putin declares annexation of Ukrainian lands in Kremlin ceremony |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/putin-declare-annexation-ukrainian-lands-major-escalation-war-2022-09-29/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> [[File:Volodymyr Zelenskyy took part in hoisting the State Flag of Ukraine in liberated Kherson. (52502054830).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានកំពុងចូលរួមពិធីបង្ហូតទង់ជាតិអ៊ុយក្រែននៅខឺសុន បន្ទាប់ពីកងទ័ពអ៊ុយក្រែនបាន[[ការរំដោះទីក្រុងខឺសុន|រំដោះទីក្រុងនេះពីរុស្ស៊ី]]វិញ។]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែសីហា លោកហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាសចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការវាយបកតបតនឹងរុស្ស៊ីនៅភាគអាគ្នេយ៍ដើម្បីដណ្តើមយកទឹកដីក្នុងតំបន់ខឺសុន និងមិកូឡៃហ្វមកវិញ។<ref>{{Cite news |title=Ukraine's south is on the line as a major counteroffensive appears to be underway |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-counteroffensive-russian-held-south-kherson-rcna45265 |access-date=20 August 2025 }} * {{Cite news |date=29 August 2022 |title=Ukraine says long-anticipated southern offensive has begun |url=https://www.reuters.com/world/ukraine-says-long-anticipated-southern-offensive-has-begun-2022-08-29/ |access-date=20 August 2025 |work=Reuters }} * {{Cite web |date=29 August 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, August 29 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-august-29 |access-date=20 August 2025 |website=Institute for the Study of War }}</ref> នៅកំឡុងខែតុលា កងទ័ពអ៊ុយក្រែនបានបំបោលកម្លាំងបន្តមកភាគខាងត្បូងឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុងខឺសុន ដោយបានកាន់កាប់ទឹកដីប្រមាណ ១,១៧០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នាបានរាលដាលដល់ភូមិ[[ឌូចឆានី]]។<ref>{{Cite news |last1=Peter |first1=Laurence |last2=Murphy |first2=Matt |date=4 October 2022 |title=Ukraine makes breakthrough in south against Russia Published |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63126156 |access-date=20 August 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |date=9 October 2022 |title=Ukraine says it recaptured 1,200 sq km of Kherson region in ongoing counteroffensive |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-it-recaptured-1200-sq-km-kherson-region-ongoing-counteroffensive-2022-10-09/ |access-date=19 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិរុស្ស៊ី លោកស៊ុយហ្គូបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីដកថយចេញពីខេត្តខឺសុនមួយផ្នែក និងរួមទាំងទីក្រុងខឺសុនផងដែរ ហើយផ្លាស់ទីទៅច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រវិញ។<ref>{{Cite news |last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Sauer |first2=Pjotr |date=9 November 2022 |title=Russian troops ordered to retreat from Kherson in face of Ukrainian advance |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/russians-destroy-dnieper-bridges-to-slow-ukraine-advance-on-kherson |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា បន្ទាប់ពីកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដកថយចេញអស់ កងទ័ពអ៊ុយក្រែនក៏បានរុលចូលទីក្រុងខឺសុន ដែលត្រូវជាទីតាំង​ឈរ​ជើង​ចុងក្រោយបង្អស់របស់រុស្ស៊ីនៅ​ប៉ែក​ខាង​លិច (​ស្ដាំ) ​ទន្លេឌីណេព័រ។<ref>{{Cite news |last1=Kramer |first1=Andrew E. |last2=Santora |first2=Marc |date=11 November 2022 |title=Russia-Ukraine War: Zelensky Hails 'Historic Day' as Ukrainian Troops Enter Kherson |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/live/2022/11/11/world/ukraine-war-news-russia-updates |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> {{CSS image crop |Image=2022 Russian invasion of Ukraine.svg | bSize = 2800 | cWidth = 300 | cHeight = 400 | oTop = 470 | oLeft = 2150 | Location = right | Description ={{legend2|#FDE182}} ទឹកដីអ៊ុយក្រែន<br />{{legend2|#add5de}} ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដណ្ដើមបានវិញ<br />{{legend2|#EBC0B3}} ទឹកដីក្រោមការត្រួតត្រារុស្ស៊ី<br />ផែនទីនៃជួរប្រយុទ្ធខាគីវគិតត្រឹមថ្ងៃទី{{TODAY}} | Link = | Alt = }} ក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍ស៊ីរស្គី កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយបកដោយសម្ងាត់មួយទៀតនៅថ្ងៃទី៦ ខែកញ្ញា នៅតំបន់ខេត្តខាគីវ ក្បែរក្រុងបាឡាគ្លីយ៉ា។<ref name="RO" /> មកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានវាយចូលក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីកាន់កាប់បានចម្ងាយប្រមាណ ២០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយបានអះអាងថាខ្លួនបានដណ្តើមទឹកដីមកវិញបានប្រមាណ ៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=7 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 7 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-7 |access-date=20 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានវាយយកក្រុងបាឡាគ្លីយ៉ាមកវិញ ហើយបានបន្តបោះជំហានសម្ដៅទៅក្រុង[[គូពានស្ក៍]]។<ref>{{Cite web |last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Barros |first3=George |last4=Philipson |first4=Layne |last5=Clark |first5=Mason |date=8 September 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 8 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-8 |access-date=20 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |via=understandingwar.org }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Santora |first1=Marc |last2=Nechepurenko |first2=Ivan |last3=Hernandez |first3=Marco |date=9 September 2022 |title=Ukraine Attacks Russia Along Northern Front, Swiftly Making Gains |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/09/09/world/europe/ukraine-russia-kharkiv.html |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅ​ព្រឹក​ថ្ងៃ​ទី១០ ខែ​កញ្ញា កម្រងរូបថតថ្មីៗ​បាន​លេច​ឡើង​បង្ហាញ​ពី​សកម្មភាពទាហាន​អ៊ុយក្រែន​​លើក​បង្ហូតទង់ជាតិ​អ៊ុយក្រែន​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុងគូពានស្ក៍។<ref name="kupiansk-euromaidanpress">{{Cite news |date=10 September 2022 |title=Ukrainian troops liberate Kupiansk, Kharkiv oblast – media |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/09/10/ukrainian-troops-liberate-kupiansk-kharkiv-oblast-media/ |access-date=20 August 2025 }}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា [[ក្រសួងការពារជាតិ (សហរាជាណាចក្រ)|ក្រសួងការពារជាតិ]]ចក្រភពអង់គ្លេសបានបញ្ជាក់ថា រុស្ស៊ីបានបាត់បង់ ឬបានដកខ្លួនចេញពីទីតាំងកាន់កាប់ស្ទើរតែទាំងអស់របស់ពួកគេនៅប៉ែកខាងលិច[[ទន្លេអូស្គីល]]។<ref>{{Cite news |date=15 September 2022 |title=Ukraine continues to consolidate its control in Kharkiv area, UK says |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-continues-consolidate-its-control-kharkiv-area-uk-says-2022-09-15/ }}</ref> កម្លាំងអ៊ុយក្រែនបា​បន្ត​រុញ​ច្រានទៅ​ភាគ​ខាង​កើត ហើយ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១ ខែ​តុលា កងកម្លាំង​​អ៊ុយក្រែន​ក៏បាន[[សមរភូមិលីម៉ាន់លើកទីពីរ|​រំដោះ​ទីក្រុង​លីម៉ាន់]]ដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite news |last1=Balmforth |first1=Tom |last2=Polityuk |first2=Pavel |date=1 October 2022 |title=Ukraine troops say they take key town, Putin ally mulls possible nuclear response |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-encircles-russian-forces-around-lyman-stronghold-military-2022-10-01/ |access-date=20 August 2025 }}</ref> ===សង្គ្រាមឈានដល់វគ្គជាប់គាំង (១២ វិច្ឆិកា ២០២២ – ៧ មិថុនា ២០២៣)=== {{Further|យុទ្ធនាការសិសិររដូវរុស្ស៊ីវាយបកនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២}} បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាគារវាយបកតបតដ៏ជោគជ័យទាំងពីររបស់អ៊ុយក្រែន សង្គ្រាមជួរមុខបានឈានចូលដល់ចំណុចជាប់គាំងនៅកំឡុងសិសិររដូវនៃឆ្នាំ២០២២។<ref name="TakesStock">{{Cite news |date=8 April 2023 |title=Russia takes stock after winter offensive fails to deliver gains |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/04/08/russia-takes-stock-after-winter-offensive-fails-to-deliver-gains-a80762 |work=The Moscow Times |agency=AFP | access-date=20 August 2025}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសអំពីយុទ្ធនាការវាយតបតនឹងអ៊ុយក្រែនវិញ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់មុខសម្រាប់រុស្ស៊ី បន្ទាប់ពីខ្លួនមិនអាចចម្រាញ់បានសមិទ្ធផលអ្វីពីយុទ្ធនាការនោះ។<ref name="TakesStock"/><ref name="aground">{{Cite news |last1=Holder |first1=Josh |last2=Hernandez |first2=Marco |date=6 April 2023 |title=How Russia's Offensive Ran Aground |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/04/06/world/europe/russia-offensive-maps.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> ក្រៅពីកត្ដារដូវរងា អ្នកវិភាគជាច្រើនបានចាត់ទុកកត្តាបរាជ័យរបស់រុស្ស៊ីលើកង្វះ "ទាហានមានវិជ្ជាជីវៈ" ពោលគឹខ្វះបទពិសោធន៍ បូករួមទាំងកត្តាភស្តុភារដែលជាហេតុនាំឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីខ្វះអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវដើម្បីបំពេញភារកិច្ចរបស់ពួកគេ។<ref name=TakesStock/><ref name="aground" /> នៅថ្ងៃទី៧ ខែកុម្ភៈ កាសែត ''ដឹញូវយ៉កថែមស៍'' បានរាយការណ៍ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីបានធ្វើកំណែនទ័ពបន្ថែម ២០០,០០០​ នាក់ត្រៀមប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិនៅដុនបាស។<ref>{{Cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Addario |first2=Lynsey |date=6 February 2023 |title=Outnumbered and Worn Out, Ukrainians in East Brace for Russian Assault |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/06/world/europe/ukraine-russia-offensive.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> នៅចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៣ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅភាគខាងត្បូងខេត្តហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាបានពុះកញ្ជ្រោលឡើង នាំឱ្យទាហានទាំងសងខាងស្លាប់និងរបួសជាច្រើននាក់។<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |date=24 January 2023 |title=Fighting Intensifies in Southern Ukraine |page=A6 |work=The Wall Street Journal}} ^{{Cite news |date=22 January 2023 |title=Ukraine Latest: Russia Makes 'Incremental Gains' Around Bakhmut |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-22/ukraine-latest-russia-makes-incremental-gains-around-bakhmut |access-date=20 August 2025 }}</ref> នៅភាគខាងត្បូងខេត្តដូណេតស្ក៍ក្បែរៗនោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបើកការវាយប្រហាររយៈពេលបីសប្ដាហ៍មកលើទីក្រុងរ៉ែធ្យូងមួយឈ្មោះ[[វូលឡេដារ]] ដោយប្រើរថក្រោះនិងរថពាសធន់ធ្ងន់ជាច្រើនគ្រឿង។ យោងតាមមេបញ្ជាការអ៊ុយក្រែនទៅទីនោះ រថក្រោះនិងរថពាសរុស្ស៊ីជាច្រើនប្រមាណ ១៣០ គ្រឿងត្រូវបានកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបំផ្លាញកម្ទេចចោល ខណៈក្រសួងការពារជាតិអង់គ្លេសបានថ្លែងថា កងពលតូចរថក្រោះរុស្ស៊ីក្នុងសមរភូមិនេះត្រូវបានអ៊ុយក្រែនវាយសាបអស់។<ref>{{Cite news |last=Santora |first=Marc |date=16 February 2023 |title=Moscow's Military Capabilities Are in Question After Failed Battle for Ukrainian City |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/15/world/europe/russia-military-vuhledar-ukraine.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref><ref name="TankKramer">{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |date=1 March 2023 |title=How Russia Lost an Epic Tank Battle, Repeating Earlier Mistakes |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/03/01/world/europe/ukraine-russia-tanks.html |access-date=20 August 2025 |issn=0362-4331 }}</ref> ===យុទ្ធនាការវាយបកនឹងរុស្ស៊ី (៨ មិថុនា – ១ ធ្នូ ២០២៣)=== {{Further|យុទ្ធនាការវាយបករបស់អ៊ុយក្រែនលើរុស្ស៊ីឆ្នាំ២០២៣}} [[File:Flood in Kherson Oblast, 2023-06-10.jpg|thumb|ស្ថានភាពគ្រោះទឹកជំនន់នៅក្នុងខេត្តខឺសុននៅថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីទំនប់ទឹកក្បែរនោះត្រូវរងការខូចខាតពីសង្គ្រាម]] នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីសមរភូមិប្រយុទ្ធបានជាប់គាំងអស់ជាច្រើនខែ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយបកទៅនឹងរុស្ស៊ីតាមទិសដៅជាច្រើន។<ref>{{Cite news |title=Russia-Ukraine war updates: Russian missiles strike Zelenskyy's hometown |url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/russia-ukraine-war/?id=99926452 |work=ABC News |first1=Tom Soufi |last1=Burridge |first2=Oleksiy |last2=Pshemyskiy |first3=Yulia |last3=Drozd |first4=Nadine |last4=El-Bawab |first5=Kevin |last5=Shalvey |date=27 June 2023 |access-date=20 August 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |date=8 June 2023 |title=Ukraine launches counteroffensive against Russia|url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-launches-counteroffensive-russia-zaporizhzhia-rcna88332 |first1=Raf |last1=Sanchez |first2=Anastasiia |last2=Parafeniuk |first3=Bill |last3=O'Reilly |work=NBC News }}</ref> ថ្វីបើកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានខិតខំប្រឹងប្រែងការពារទឹកដីកាន់កាប់របស់ខ្លួន<ref>{{Cite news|date=9 June 2023|title=Ukraine counteroffensive ramps up, but meets stiff Russian resistance|first=Jamie|last=Dettmer|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-russia-war-counteroffensive-ramps-up-but-meets-stiff-russian-resistance/}}</ref> អ៊ុយក្រែន​នៅតែអាច​វាយដណ្តើម​យក​ទឹកដី​ដុនបាសខ្លះៗបានមកវិញនៅចុងខែមិថុនា ហើយបាន​កំពុងវាយរំដោះទឹកដីបន្ថែមទៀតនៅក្នុងខេត្តខឺសុន។<ref>{{cite news |title=Ukraine in maps: Tracking the war with Russia |work=BBC News |date=1 July 2023 |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682 }}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបង្កប់មីនជាច្រើននៅតាមតំបន់ដែលពួកគេកាន់កាប់ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យប្រតិបត្តិការវាយបករបស់យោធាអ៊ុយក្រែនមានការពិបាកនិងយឺតយ៉ាវហួសពីការគ្រោងទុក ហើយលើសពីនេះ វាបានធ្វើឱ្យអ៊ុយក្រែនក្លាយជាប្រទេសមានមីនសកម្មច្រើនជាងគេនៅពិភពលោកថែមទៀតផង។<ref>{{Cite news |date=13 August 2023 |first=Daniel|last=Boffey|title=Ukraine desperate for help clearing mines, says defence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/13/ukraine-desperate-for-help-clearing-mines-says-defence-minister |work=The Guardian }}</ref> នៅចន្លោះខែតុលាដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានរុលឆ្លងទន្លេឌីណេព័រដោយជោគជ័យ តែត្រូវរងការខាតបង់ជាទម្ងន់ដូចជាជីវិតទាហាននិងយានយន្តសម្ភារៈយោធាជាដើម។ នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងថា យុទ្ធនាការវាយរុស្ស៊ីក្នុងរយៈពេលជិតកន្លះឆ្នាំមកនេះត្រូវបានបរាជ័យ ដោយហេតុថាដំណើរការវាយតបតបានអូសបន្លាយយូរ និងពិបាកខ្លាំងក្នុងការវាយបំបែកកងការពាររបស់រុស្ស៊ី។<ref name="failedTelegraph">{{Cite news |last=Page |first=Lewis |date=12 November 2023 |title=Ukraine's counteroffensive has failed — here's why |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/11/12/ukraine-counteroffensive-failed-russia-putin-war-plan/ |access-date=20 August 2025 |work=The Telegraph }}</ref><ref name="failedNYT">{{Cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Schmitt |first2=Eric |date=11 December 2023 |title=U.S. and Ukraine Seek New Strategy for War's Next Phase |url=https://www.nytimes.com/2023/12/11/us/politics/us-ukraine-war-strategy.html |access-date=20 August 2025 |work=The New York Times }}</ref> លោកហ្សេឡេនស្គីបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា វាគឺងាយស្រួលជាងសម្រាប់អ៊ុយក្រែនក្នុងការវាយដណ្តើមយកគ្រីមៀមកវិញជាជាងដុនបាស ព្រោះថាតំបន់ដុនបាសនេះគឺមានប៉ុស្តិ៍ និងទីកន្លែងឈរយោធារុស្ស៊ីច្រើន ហើយណាមួយប្រជាជននៅទីនោះបានបង្ហាញឆន្ទៈគាំទ្ររុស្ស៊ីរួចទៅហើយ។<ref>{{cite news |date=30 November 2023 |title=Zelenskyy on liberation: Crimea is waiting, but it will be mentally harder with Donbas |last=Mazurenko |first=Alona |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/11/30/7431027/ |work=Ukrainska Pravda }}</ref> ===សមរភូមិអាឌីហ្យកា=== {{Main|សមរភូមិអាឌីហ្យកា (២០២៣–២០២៤)}} [[File:Avdiivka during fighting (2024-01-03) 01.jpg|thumb|សំណង់អគារខ្ទិចខ្ទាំនៅក្រុង[[អាឌីហ្យកា]]កំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នានៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៤]] នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍សារព័ត៌មានបានចុះផ្សាយថាទាហានរុស្ស៊ីមួយចំនួនបានធ្វើសង្កុបកម្មបង្ហាញការមិនពេញចិត្តនឹងថ្នាក់លើបន្ទាប់ពីកម្លាំងរបស់ពួកគេបានរងនូវការខាតបង់ច្រើនខ្លាំងខណៈកំពុងវាយដណ្ដើមទីក្រុងអាឌីហ្យកា ដោយក្នុងនោះរួមមានកង្វះខាតកាំភ្លើងធំ ស្បៀងអាហារ និងទឹកប្រើប្រាស់ជាដើម។<ref name="Cole 2023 r879">{{cite news |last=Cole |first=Brendan |title=Mutiny is brewing in the Russian army |work=[[Newsweek]] |date=26 October 2023 |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-avdiivka-astra-army-1838107 |access-date=20 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់អង់គ្លេសបានបង្ហាញថា ក្នុងប៉ុន្មានសប្តាហ៍មកនេះ កងទ័ពរុស្ស៊ីមានអត្រាអ្នកស្លាប់ និងរបួសកើនឡើងខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក។<ref name="France 24 2023 a290">{{cite web |title=Russia ramping up attacks in eastern Ukrainian town of Avdiivka |website=France 24 |date=29 November 2023 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231129-russia-ramping-up-attacks-in-donetsk-region |access-date=10 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីទីបំផុតក៏បានដណ្ដើមទីក្រុងអាឌីហ្យកាបានដោយជោគជ័យ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកទីក្រុងនោះថាជាទ្វាបើកចំហសម្រាប់ឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីបន្តវាយយកខេត្តដូណេតស្ក៍ទាំងមូលរបស់អ៊ុយក្រែន។<ref name="Avdiivka_BBCW">{{Cite news |last=Lukiv |first=Jaroslav |date=17 February 2024 |title=Avdiivka: Ukraine troops leaving embattled eastern town |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366 |access-date=20 August 2025 |website=BBC News |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217011141/https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366 |url-status=live}}</ref><ref name="Avdiivka_TGW">{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=17 February 2024 |title=Ukrainian forces withdraw from Avdiivka to avoid encirclement, army chief says |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/16/ukrainian-forces-give-up-some-positions-in-avdiivka-as-russian-assault-continues |access-date=20 August 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217014538/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/16/ukrainian-forces-give-up-some-positions-in-avdiivka-as-russian-assault-continues |url-status=live}}</ref><ref name=17Feb24NYT>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/02/17/world/europe/ukraine-avdiivka-withdraw-despair.html |work=The New York Times |date=17 February 2024 |title=Avdiivka, Longtime Stronghold for Ukraine, Falls to Russians |access-date=20 August 2025 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217142646/https://www.nytimes.com/2024/02/17/world/europe/ukraine-avdiivka-withdraw-despair.html |url-status=live}}</ref> អ្នកសារព័ត៌មាន ''Forbes'' ម្នាក់គឺលោកដេវីដ អាក្ស៍បានចាត់ទុកជ័យជម្នះរុស្ស៊ីមួយនេះថាជាជ័យជម្នះដ៏ខាតបង់ច្រើនប្រៀបបានដូចបរាជ័យទៅហើយ ព្រោះថាល្មមតែគេវាយបានក្រុងនេះមួយ រុស្ស៊ីត្រូវចំណាយកម្លាំងទាហានច្រើនហួសប្រមាណ (កងពលទីពីរបូករួមទាំងកម្លាំងទ័ពផ្សេងទៀត) បង្កឱ្យមានទាហានស្លាប់រហូតដល់ទៅ ១៦,០០០ នាក់ និងរបួសដល់ទាហានរាប់ពាន់រាប់ម៉ឺននាក់បន្ថែមទៀត ខណៈរថយន្តចម្បាំងជាង ៧០០ គ្រឿងត្រូវបានបំផ្លាញ។<ref name="Axe 2024 u665">{{cite web |last=Axe |first=David |title=Russian Regiments Collide With Ukraine's Rebuilt Defensive Line—And Lose 80 Vehicles In One Day |website=Forbes |date=8 March 2024 |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/03/08/the-russians-usually-lose-20-armored-vehicles-a-day-around-march-1-they-lost-more-than-80/?sh=7a8a40b63f66 |access-date=20 August 2025}}</ref> ===ការវាយបកពីរុស្ស៊ី និងការលុកលុយដោយអ៊ុយក្រែន (មេសា ២០២៤ – បច្ចុប្បន្ន)=== ====យុទ្ធនាការវាយបកដោយរុស្ស៊ីប្រចាំវស្សានរដូវ និងនិទាឃរដូវ==== {{Further|សមរភូមិអូឆេរីទីណេ|ជួរប្រយុទ្ធខាគីវខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} [[File:Vovchansk (2024-06-02) 1604.jpg|thumb|ទីក្រុង[[វូហ្វឆាន់ស្ក៍]]នៅកំឡុង[[ជួរប្រយុទ្ធខាគីវខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|យុទ្ធនាការវាយបកនៅខាគីវ]]]] នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤ រុស្ស៊ីបានបើកយុទ្ធនាការថ្មីវាយចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសខាគីវ|ខេត្តខាគីវ]]។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះ រុស្ស៊ីបានវាយកាន់កាប់ភូមិជាច្រើន ខណៈអ៊ុយក្រែនបានជម្លៀសប្រជាជនជាង ១១,០០០ នាក់ចេញពីតំបន់គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៥​ ខែឧសភា។ អ៊ុយក្រែនបានអះអាងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភាថាកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានវាយបង្អង់ថយយុទ្ធនាការរុស្ស៊ី ហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែឧសភា លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងថាកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចូលគ្រប់គ្រងទីតាំងដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយចូលមកនៅភាគឦសានខេត្តខាគីវ។ មន្ត្រីរុស្ស៊ីបាននិយាយថា កម្លាំងខ្លួនកំពុង "វាយអ៊ុយក្រែនពីគ្រប់ទិសដៅ" ហើយគោលដៅរបស់ពួកគេគឺបង្កើត "តំបន់ទ្រនាប់" ទុកជាព្រំដែនប្រយុទ្ធ។<ref name="c973">{{cite web |last1=Kullab |first1=Samya |last2=Morton |first2=Elise |name-list-style=and |date=25 May 2024 |title=Zelenskyy says Ukraine has taken back control in areas of Kharkiv region, aerial attacks continue |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-kharkiv-offensive-f05456d648a341970ce446c35fa69173 |access-date=21 August 2025 |website=AP News}}</ref><ref name="k589">{{cite web |last1=Mayer |first1=Daryna |last2=Talmazan |first2=Yuliya |name-list-style=and |date=17 May 2024 |title=Ukraine halts Russia's advance and unleashes a wave of drones on Crimea |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ukraine-stabilized-kharkiv-russia-offensive-crimea-drone-attack-power-rcna152717 |access-date=21 August 2025 |website=NBC News}}</ref> បន្ទាប់ពីទទួលបានជោគជ័យក្នុងសមរភូមិអាឌីហ្យកា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីក៏បានបន្តរុលទៅទិសពាយ័ព្យដើម្បីប្រមូលផ្ដុំបង្កើនកម្លាំងឡើងវិញ ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមេសា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនោះក៏បានចូលទៅដល់ក្រុងតូចមួយឈ្មោះ[[អូឆេរីទីណេ]] ដោយបានកាន់កាប់កូនក្រុងមួយនេះនៅចុងខែមេសា<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/04/24/russia-advances-5-miles-after-error-by-ukraine-forces/ |title=Russian troops advance five miles after Ukrainians left front line unmanned |work=The Telegraph |date=24 April 2024 |first=Joe |last=Barnes}}</ref><ref name="ISW 2024-05-04">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 4, 2024 |last1=Harward |first1=Christina |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |last4=Kagan |first4=Frederick W. |work=Institute for the Study of War |date=4 May 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-4-2024 |archivedate=5 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240505063304/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-4-2024 |url-status=dead }}</ref> រួចក៏បន្តពង្រីកកម្លាំងខ្លួនបន្ថែមនៅខែបន្ទាប់។<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/05/14/world/europe/ukraine-russia-war-battlefield.html |work=The New York Times |date=14 May 2024 |title=How One Crack in the Line Opened a Path for the Russians |first=Marc |last=Santora}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានបើកការវាយលុកបន្ថែមទៅលើទីក្រុង[[ឆាស៊ីវយា]]<ref>{{cite web |url=https://euromaidanpress.com/2024/04/07/frontline-report-ukrainian-troops-in-chasiv-yar-face-extensive-bombing-and-numerous-attacks/ |title=Frontline report: Ukrainian troops in Chasiv Yar face extensive bombing and numerous attacks |work=Euromaidan Press |date=7 April 2024}}</ref> ដែលជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់នៅភាគខាងលិចបាក់មុត ហើយបានដណ្ដើមសង្កាត់នៅជាយខាងកើតបំផុតនៃក្រុងនោះនៅចុងខែកក្កដា។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/4/ukraine-army-retreats-from-part-of-strategic-chasiv-yar-as-russia-advances |title=Ukraine army retreats from part of strategic Chasiv Yar as Russia advances |date=4 July 2024 |work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-took-control-district-chasiv-yar-ukraine-2024-07-03/ |title=Russia claims control of part of Chasiv Yar, Ukraine reports heavy fighting |date=4 July 2024 |work=Reuters}}</ref> ប្រតិបត្តិការរុស្ស៊ីមួយទៀតត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅពាក់កណ្ដាលខែមិថុនាដើម្បី[[សមរភូមិតូរ៉េតស្ក៍|វាយដណ្ដើម]]ទីក្រុង[[តូរ៉េតស្ក៍]]។<ref name="ISW 2024-07-18">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, July 18, 2024 |last1=Stepanenko |first1=Kateryna |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Hird |first3=Karolina |last4=Harward |first4=Christina |last5=Barros |first5=George |work=Institute for the Study of War |date=18 July 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-18-2024 |archivedate=19 កក្កដា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719004132/https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-18-2024 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/post/35449 |date=7 July 2024 |title=Russians Advance on Toretsk, Ukrainian Troops Battle on Town's Approaches |work=Kyiv Post |first=Julia |last=Struck}}</ref> ក្នុងកំឡុងខែកក្កដា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានមកផ្ដុំពង្រីកកម្លាំងនៅភាគពាយព្យនៃក្រុងអាឌីហ្យកា ហើយនៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមដំណើរសម្រុកទៅវាយយកក្រុង[[ប៉ូក្រូហ្វស្ក៍]]។<ref>{{cite web |work=Meduza |date=26 July 2024 |title=The fall of Prohres : A new Russian breakthrough threatens Ukraine's supply lines at the most vulnerable part of the front |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/26/the-fall-of-prohres}}</ref><ref name="ISW 2024-07-19">{{Cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, July 19, 2024 |last1=Bailey |first1=Riley |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Wolkov |first3=Nicole |last4=Harward |first4=Christina |last5=Barros |first5=George |last6=Gasparyan |first6=Davit |work=Institute for the Study of War |date=19 July 2024 |access-date=21 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-19-2024 |archivedate=13 សីហា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250813121201/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-july-19-2024 |url-status=dead }}</ref> ====អ៊ុយក្រែនវាយចូលទឹកដីរុស្ស៊ី==== {{main|យុទ្ធនាការគូស្គិ៍}} [[File:The 80th Air Assault Brigade captured a T-90M Proryv tank in the Kursk region.jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែនកំពុងបំបោលរថក្រោះក្នុង[[ខេត្តគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ី, សីហា ២០២៤]] នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំបំផុតដំបូងរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងខេត្តគូស្គ៍នៃទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=7 August 2024 |first=Constant |last=Méheut |title=Ukraine Launches Rare Cross-Border Ground Assault Into Russia |url=https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/europe/ukraine-russia-cross-border-assault.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808025204/https://www.nytimes.com/2024/08/07/world/europe/ukraine-russia-cross-border-assault.html |archive-date=8 August 2024}}</ref> គោលដៅចម្បងដំបូងនៃប្រតិបត្តិការវាយលុកមួយនេះគឺវាយដណ្ដើមយកក្រុង[[ស៊ូដចា]]ដែលស្ថិតនៅចម្ងាយ ១០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន<ref>{{cite web |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-war-back-to-russian-soil-with-unprecedented-attack-on-kursk-oblast/ |work=Kyiv Independent |first=Francis |last=Farrell |date=8 August 2024 |title=Ukraine's unprecedented attack on Kursk Oblast brings war back to Russian soil}}</ref> ហើយបើយោងតាមហ្សេឡេនស្គីគឺអ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្ដើមវាដោយជោគជ័យនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=15 August 2024 |first=Constant |last=Méheut |title=Ukraine Captures Russian Town, Zelensky Says |url=https://www.nytimes.com/2024/08/15/world/europe/russia-ukraine-airfields-kursk.html}}</ref> ដោយសារអង្គភាពយោធា និងកងការពារនៅគូស្គ៍មិនសូវមានបទពិសោធន៍ច្រើន ដូចនេះអ៊ុយក្រែនក៏បានឆក់យកឱកាសវាយកាន់កាប់តំបន់គាកព្រំដែនក្នុងខេត្តមួយនេះ។<ref>{{cite web |work=Associated Press |date=16 August 2024 |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-kursk-incursion-putin-1178b99b32b476816db3a48ffa06b11a |title=Ukraine's swift push into the Kursk region shocked Russia and exposed its vulnerabilities}}</ref> ការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែននេះបានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីបង្វែរទ័ពជាច្រើនពីទឹកដីអ៊ុយក្រែនខាងកើតដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ (លើកលែងតែដូណេតស្ក៍) ដើម្បីមកបិទដំណើរការលុកលុយរបស់អ៊ុយក្រែននៅគូស្គ៍។<ref name="k052">{{cite web |last1=Lister |first1=Tim |last2=Brennan |first2=Eve |last3=Goodwin |first3=Allegra |title=How Ukraine turned the war on its head with surprise attack on southern Russia |website=CNN |date=17 August 2024 |url=https://edition.cnn.com/2024/08/17/europe/ukraine-kursk-russia-attack-explainer-intl/index.html |access-date=21 August 2025}}</ref><ref name="wapo831">{{cite news |newspaper=The Washington Post |title=Ukraine's gamble in Russia has yet to slow Moscow's eastern assault |date=31 August 2024 |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/31/ukraine-russia-kursk-pokrovsk-sysrky/ |first1=Siobhán |last1=O'Grady |first2=Tetiana |last2=Burianova |first3=Serhiy |last3=Morgunov}}</ref> ថ្វីបើពូទីនបានបញ្ជាដាក់កំហិត​​ឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយបណ្ដេញអ៊ុយក្រែនចេញពីគូស្គ៍ឱ្យឆាប់ក្ដី ប៉ុន្តែមកដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ កងទ័ពរុស្ស៊ីនៅតែមិនទាន់ជោគជ័យ ខណៈបញ្ជាការច្រើនជាប់ផ្ដោតលើប្រតិបត្តិការនៅដូណេតស្ក៍។<ref name="y851">{{cite web | last=Evans | first=Angelica | title=Ukraine's Kursk Incursion: Six Month Assessment | website=Institute for the Study of War | date=6 February 2025 | url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine%E2%80%99s-kursk-incursion-six-month-assessment | access-date=21 August 2025}}</ref><ref name="g362">{{cite web | last1=Coffey| first1=Luke | last2=Kim | first2=Glen | last3=Holland | first3=Brian | last4=Little | first4=Greg | last5=Moore | first5=Tom | last6=Clifford | first6=Paul | last7=Moyer | first7=Brad | last8=Lehman | first8=Rob | title=Renewed Ukrainian Offensive in Kursk | website=Hudson Institute | date=21 January 2025 | url=https://www.hudson.org/defense-strategy/renewed-ukrainian-offensive-kursk-luke-coffey | access-date=21 August 2025}}</ref> ====យុទ្ធនាការរុស្ស៊ីនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ និងដើមឆ្នាំ២០២៥==== ខុសពីយុទ្ធនាការដ៏យឺតយូរនៅគូស្គ៍<ref name=Miller>{{cite web |title=Volodymyr Zelenskyy faces backlash over Russia's breach of eastern defences |website=FT |date=30 August 2024 |last1=Miller |first1=Christopher |url=https://www.ft.com/content/e63ce931-d3a1-4b4a-8540-e578d87873e5 |access-date=22 August 2025 |archive-date=31 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831121654/https://www.ft.com/content/e63ce931-d3a1-4b4a-8540-e578d87873e5 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបន្តរំកិលកម្លាំងបន្តិចម្តងៗនៅអ៊ុយក្រែនខាងកើត ដោយគោលដៅចម្បងរបស់ពួកគេគឺវាយយកទីក្រុង[[ប៉ូក្រូហ្វស្ក៍]]។<ref>{{cite news |newspaper=The Washington Post |date=22 August 2024 |first1=Isabelle |last1=Khurshudyan |first2=Anastacia |last3=Morgunov |last2=Galouchka |first3=Serhiy |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/22/ukraine-kursk-pokrovsk-russia-views/ |title=Ukrainians cheer push into Russia but fear it comes at the cost of the east}}</ref><ref>{{cite news |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/europe/2024/08/22/the-kremlin-is-close-to-crushing-pokrovsk-a-vital-ukrainian-town |title=The Kremlin is close to crushing Pokrovsk, a vital Ukrainian town |date=22 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |work=Associated Press |date=22 August 2024 |title=Moscow sees one of Ukraine's largest drone attacks as fighting rages in Kursk and eastern Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-829eac0d80851258f03d8d9cbaf71eea }}</ref> នៅចុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដណ្តើមយកទីក្រុង[[ណូវ៉ូហ្រូឌីវកា]]ដែលស្ថិតចម្ងាយតែ ៨ គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះពីភាគអាគ្នេយ៍នៃទីក្រុងប៉ូក្រូហ្វស្ក៍។<ref name=Miller/> បន្ទាប់មកនៅដើមខែកញ្ញា កងទ័ពរុស្ស៊ីបាន[[សមរភូមិក្រាស្នូហូរីវកា|វាយដណ្ដើមយក]]ក្រុង[[ក្រាស្នូហូរីវកា]]<ref name="ISW 2024-09-10">{{cite web |title=Russian Offensive Campaign Assessment, September 10, 2024 |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Evans |first2=Angelica |last3=Wolkov |first3=Nicole |last4=Mappes |first4=Grace |last5=Zehrung |first5=Haley |work=Institute for the Study of War |date=10 September 2024 |access-date=22 August 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-10-2024 |archivedate=11 កញ្ញា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240911154603/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-september-10-2024 |url-status=dead }}</ref> និង[[អ៊ុយក្រៃអ៊ីនស្ក៍]]<ref name="NYT918"/> ដែលសុទ្ធសឹងនៅក្បែរប៉ូក្រូហ្វស្ក៍ និងប៉ែកខាងលិចពីទីក្រុងដូណេតស្ក៍។<ref name="NYT918">{{Cite news |last=Méheut |first=Constant |date=18 September 2024 |title=Russia Seizes Eastern Town as Ukraine Says It Hit a Big Ammunition Depot |url=https://www.nytimes.com/2024/09/18/world/europe/ukraine-russia-strikes.html |archive-url=https://archive.today/20240918100048/https://www.nytimes.com/2024/09/18/world/europe/ukraine-russia-strikes.html |archive-date=18 September 2024 |access-date=21 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> មកដល់ចុងខែកញ្ញា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើម[[សមរភូមិវូលឡេដារ|ដំណើរវាយលុក]]លើក្រុង[[វូលឡេដារ]]ជាថ្មី<ref>{{cite news |work=Reuters |title=Russian forces storming east Ukrainian town of Vuhledar, bloggers and media say |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-storming-ukrainian-town-vuhledar-bloggers-media-say-2024-09-24/ |date=24 September 2024 }}</ref> ដោយបានដណ្ដើមក្រុងនេះនៅក្នុងខែតុលា។ ទីក្រុងវូលឡេដារដែលមានមនុស្សរស់នៅប្រមាណ ១៤,០០០ នាក់នៅមុនសង្គ្រាមត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពទ្រុឌទ្រោមសល់តែ "សំបកក្រៅ" ពោលគឺលែងមានជីវិតរស់នៅកុះករដូចមុនក្រោយពីវាបានធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ី។<ref name="vuhledar101">{{cite news |last=Kilner |first=James |date=1 October 2024 |title=Russia secures biggest victory since February as it captures Ukrainian stronghold |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/01/russias-biggest-victory-since-february-ukrainian-stronghold/ |work=The Daily Telegraph }}</ref><ref name="j026">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=Ukraine says its forces have withdrawn from defensive bastion of Vuhledar |work=The Guardian |date=2 October 2024 |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/ukraine-forces-withdrawn-vuhledar-donetsk |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែតុលា ឧត្តមសេនីយ៍អ៊ុយក្រែនម្នាក់គឺលោក[[ដឺមុយត្រូ​ ម៉ាឆិនកូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា "កម្លាំងជួរមុខរបស់យើងត្រូវបានដួលរលំ" ដោយសារតែចំនួនគ្រាប់រំសេវផ្គត់ផ្គង់បានថយចុះ បញ្ហាទាក់ទិននឹងរឿងកំណែនយោធា និងបញ្ជាការនៅសមរភូមិលែងមានប្រសិទ្ធភាព។ លោកបានបន្តនិយាយទៀតថា[[ផែនការជ័យជម្នះអ៊ុយក្រែន|ផែនការជ័យជំនះរបស់ហ្សេឡេនស្គី]]គឺពឹងផ្អែកជ្រុលខ្លាំងទៅលើជំនួយលោកខាងលិច។ របាយការណ៍សង្ខេបស្ថានភាពសង្គ្រាមអ៊ុយក្រែនដោយមន្ត្រីនៃបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចក៏បានប្រែលក្ខណៈមកបែបទុទិដ្ឋិនិយមលែងសូវមានមហិច្ឆតាដូចមុន។<ref name=telegraph-20241030>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/30/ukraine-crumbling-russia-zelensky-victory-plan-kyiv/ |title=Ukraine's front line is 'crumbling' against Russian advances, says general |last1=Kilner |first1=James |last2=Hardaker |first2=Daniel |newspaper=The Daily Telegraph |url-access=subscription |date=30 October 2024 |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name=nyt-20241101>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/11/01/us/politics/russia-ukraine-war.html |title=As Russia Advances, U.S. Fears Ukraine Has Entered a Grim Phase |last1=Barnes |first1=Julian E. |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Barker |first4=Kim |newspaper=The New York Times |url-access=subscription |date=1 November 2024 |archive-url=https://archive.today/20241104173615/https://www.nytimes.com/2024/11/01/us/politics/russia-ukraine-war.html |archive-date=4 November 2024}}</ref> យោងតាមការិយាល័យអគ្គរដ្ឋអាជ្ញាអ៊ុយក្រែន សំណុំរឿងព្រហ្មទណ្ឌជាង ១០០,០០០ ករណីចំពោះទាហានរត់ចោលជួរត្រូវបានផ្តួចផ្តើមគិតមកត្រឹមចុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{cite news |first1=Samya |last1=Kullab |first2=Volodymyr |last2=Yurchuk |title=Desertion threatens to starve Ukraine's forces at a crucial time in its war with Russia |url=https://apnews.com/article/deserters-awol-ukraine-russia-war-def676562552d42bc5d593363c9e5ea0 |work=AP News |date=29 November 2024 }}</ref>​ ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមសម្រាប់អ៊ុយក្រែនបានវិវត្តធ្ងន់ធ្ងរមួយកម្រិតទៀតនៅពេលដែលកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមក្រុង[[ឃូរ៉ាហូវេ]]នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite web |date=31 December 2024 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, December 31, 2024 |url=https://understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-december-31-2024 |access-date=22 August 2025 |website=Institute for the Study of War}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០២៥ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តរុញចូលកាន់តែជ្រៅនៅអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើត<ref>{{cite news |last1=Eckel |first1=Mike |date=3 January 2025 |title=Russia Advances, Ukraine Struggles, The War Turns Grimmer For Kyiv |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-russia-pokrovsk-donbas-war-offensive/33261303.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref><ref>{{cite news |date=15 February 2025 |title=Russian forces take control of two settlements in eastern Ukraine, TASS says |url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-forces-take-control-two-settlements-eastern-ukraine-tass-says-2025-02-14/ |work=Reuters }}</ref> ដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុង[[វេលីកាណូវ៉ូស៊ីលកា]] និងមួយភាគធំនៃក្រុង[[តូរ៉េតស្ក៍]] បើគិតត្រឹមចុងខែមករា។<ref>{{Cite web |date=26 January 2025 |title=Russia says its troops have captured a strategic town in eastern Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-invasion-donetsk-offensive-c544bbc5c99c64d5620876cad165a5db |access-date=22 August 2025 |work=AP News }}</ref><ref>{{Cite web |date=2 February 2025 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, February 2, 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-february-2-2025 |access-date=22 August 2025 |website=Institute for the Study of War }}</ref> ==សមរភូមិប្រយុទ្ធ== ===សង្គ្រាមដែនអាកាស=== {{Main|សង្គ្រាមដែនអាកាសក្នុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp|thumb|ផ្លូវមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានីកៀវបន្ទាប់ពីរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីរុស្ស៊ី, ១០ តុលា ២០២២]] សង្គ្រាមដែនកាសបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីថ្ងៃដំបូងនៃជម្លោះនេះមកម៉្លេះ។ ករណីវាយប្រហារដោយគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ីជាច្រើនបានកើតឡើងនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ុយក្រែនបូករួមទាំងតំបន់ខាងលិចនៃប្រទេសនេះផងដែរ។<ref name="CriticalThreats"/><ref name="ISW 4MAR"/><ref name="Rostov-Gazeta-2022-02-25">{{Cite news |date=25 February 2022 |title=Ukrainian Armed Forces attacked Millerovo with Tochka-U |url=https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225073113/https://rostovgazeta.ru/news/politics/25-02-2022/vooruzhennye-sily-ukrainy-atakovali-millerovo-tochkoy-u |archive-date=25 February 2022 |access-date=22 August 2025 |work=Rostov Gazeta}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ កងកម្លាំងដែនអាកាសអ៊ុយក្រែនបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំងរុស្ស៊ីប្រមាណ ៥៥ គ្រឿង។<ref>{{Cite web |last=Insinna |first=Valerie |date=19 September 2022 |title=It took 'couple of months' to put US anti-radiation missiles on Ukrainian fighters, USAF reveals |url=https://breakingdefense.sites.breakingmedia.com/2022/09/it-took-couple-of-months-to-put-us-anti-radiation-missiles-on-ukrainian-fighters-usaf-reveals/ |access-date=22 August 2025 |website=Breaking Defense |archivedate=24 តុលា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231024222634/https://breakingdefense.com/2022/09/it-took-couple-of-months-to-put-us-anti-radiation-missiles-on-ukrainian-fighters-usaf-reveals/ |url-status=dead }}</ref> មកដល់ខែតុលា កងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបើកការវាយប្រហារលើគោលដៅហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅអ៊ុយក្រែនក្នុងបំណងបំផ្លាញមន្ទីរនិងទីកន្លែងចែកចាយផ្គត់ផ្គង់ថាមពលអគ្គិសនីផ្សេងៗ។<ref>{{Cite news |last1=Meilhan |first1=Pierre |last2=Roth |first2=Richard |date=22 October 2022 |title=Ukrainian military says 18 Russian cruise missiles destroyed amid attacks on energy infrastructure |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/10/22/europe/russia-ukraine-war-intl-hnk/index.html |access-date=22 August 2025 }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារបែបនេះ ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនរាប់រយនាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=25 November 2022 |title=UN: Russian attacks on Ukraine's energy system have killed 77 civilians since Oct. 10 |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/news-feed/un-says-russian-attacks-on-ukraines-energy-system-have-killed-77-civilians-since-oct-10 |access-date=22 August 2025 }}</ref> និងរាប់លាននាក់ទៀតត្រូវរស់នៅដោយគ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់ជាបណ្ដោះអាសន្នគិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |title=Ukraine battles to restore power as millions face blackouts |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/ukraine-battles-to-restore-power-after-russia-damages-grid |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២២ ដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនជាច្រើនបានទៅធ្វើការវាយប្រហារនៅមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស[[ដ្យាហ្គីលេវ៉ា]]និង[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអេនហ្កេលស៍-២|អេនហ្កេលស៍]]នៅភាគខាងលិចប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១០​​ នាក់ និងបំផ្លាញយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ទូប៉ូលេវ ទូ-៩៥|ទូ-៩៥]] ចំនួនពីរគ្រឿង។<ref>{{Cite web |title=Three dead in explosions at Russian airbases |url=https://english.nv.ua/nation/three-dead-in-explosions-at-russian-air-bases-ukraine-war-news-50288864.html |access-date=22 August 2025 |website=english.nv.ua }} * {{Cite news |date=26 December 2022 |title=Three killed in second attack on Engels base deep inside Russia |url=https://www.cnbc.com/2022/12/26/ukraine-war-explosions-reported-at-engels-airbase-deep-inside-russia.html |access-date=12 August 2025 |work=CNBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ុយក្រែនបានបើកដំណើរការ[[ប្រតិបត្តិការសម្បុកពីងពាង]]ដែលប្រើប្រាស់ដ្រូនវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសស្ថិតនៅជ្រៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ី។ ប្រតិបត្តិការនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជោគជ័យ<ref name="z595">{{cite news |last=Boffey |first=Daniel |title='He's a bulldog': the man behind the success of Ukraine's Operation Spiderweb |work=The Guardian |date=6 June 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/06/the-man-behind-the-success-of-ukraine-operation-spiderweb-russia |access-date=22 August 2025 }}</ref> ដោយអ៊ុយក្រែនបានអះអាងថាខ្លួនបានធ្វើឱ្យខូចខាត ឬបំផ្លាញទាំងស្រុងនូវយន្តហោះចម្បាំងតម្លៃថ្លៃៗរបស់រុស្ស៊ីចំនួន​ ៤១​ គ្រឿង ដែលក្នុងនោះរួមមានទាំងយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រដែលរុស្ស៊ីធ្លាប់យកទៅវាយប្រហារតាមបណ្ដាទីប្រជុំជនអ៊ុយក្រែនផងដែរ។<ref name="b319">{{cite web |last=Bego |first=Katja |title=Ukraine's Operation Spider's Web is a game-changer for modern drone warfare. NATO should pay attention |website=Chatham House – International Affairs Think Tank |date=5 June 2025 |url=https://www.chathamhouse.org/2025/06/ukraines-operation-spiders-web-game-changer-modern-drone-warfare-nato-should-pay-attention |access-date=22 August 2025 }}</ref> បើយោងតាមរបាយការណ៍របស់អាមេរិកវិញបានបង្ហាញថាដ្រូនរបស់អ៊ុយក្រែនបានវាយត្រូវយន្តហោះរុស្ស៊ីចំនួនតែ ២០ គ្រឿងប៉ុណ្ណោះ ដោយក្នុងនោះមាន ១០ គ្រឿងត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង។<ref name="s394">{{cite news |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Idrees |last2=Ali |title=Exclusive: Ukraine hit fewer Russian planes than it estimated, US officials say |work=Reuters |date=5 June 2025 |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-hit-fewer-russian-planes-than-it-estimated-us-officials-say-2025-06-04/ |access-date=22 August 2025 }}</ref> ប្រតិបត្តិការរបស់អ៊ុយក្រែនមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានបង្កការខូតខាតជាទឹកប្រាក់រាប់ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកដល់កងទ័ពជើងអាកាសរុស្ស៊ី។<ref name="b759">{{cite news |last=Gozzi| first=Laura| title=How Ukraine carried out daring 'Spider Web' attack on Russian bombers |work=BBC News |date=2 June 2025 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cq69qnvj6nlo |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="p895">{{cite web |last=Bondar |first=Kateryna |title=How Ukraine's Operation "Spider's Web" Redefines Asymmetric Warfare |website=CSIS |date=3 June 2025 |url=https://www.csis.org/analysis/how-ukraines-spider-web-operation-redefines-asymmetric-warfare |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="t713">{{cite news |title=Just how much damage did Ukraine do in its 'Spiderweb' drone attack on Russia? |work=NBC News | date=7 June 2025 |url=https://www.nbcnews.com/world/ukraine/ukraine-spiderweb-drone-attack-russia-kyiv-moscow-osint-satellite-rcna211381 |access-date=22 August 2025 }}</ref><ref name="d975">{{cite web |last1=Mazhulin | first1=Artem |last2=Holmes |first2=Oliver |last3=Swan |first3=Lucy |last4=Boulinier |first4=Laure |last5=Hecimovic | first5=Arnel |title=Operation Spiderweb: a visual guide to Ukraine's destruction of Russian aircraft |work=The Guardian |date=2 June 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/02/operation-spiderweb-visual-guide-ukraine-drone-attack-russian-aircraft |access-date=22 August 2025 }}</ref> ===ជម្លោះដែនទឹក=== [[File:Russian cruiser Moskva.jpg|thumb|នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ី ''[[ម៉ូស្គ៍វ៉ា]]'' នៃកងនាវាសមុទ្រខ្មៅ។ នាវានេះត្រូវបានអ៊ុយក្រែនប្រើមីស៊ីលប្រឆាំងនាវាបាញ់ពន្លិចនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២២]] អ៊ុយក្រែនជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅជាប់[[សមុទ្រខ្មៅ]]ដែលមានច្រកចូលតាមច្រកសមុទ្រ[[បូស្បូរូស]] និង[[ដារដាណែល]] ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសតួកគី។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ តួកគីបានអនុវត្តតាម[[សន្ធិសញ្ញាម៉ុងទ្រុក]]ឆ្នាំ១៩៣៦ និងបានបិទច្រកសមុទ្រទាំងពីរនោះដើម្បីហាមឃាត់នាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីដែលមិនបានចុះបញ្ជីនៅឯមូលដ្ឋានទឹកក្នុងសមុទ្រខ្មៅ ហើយត្រូវត្រឡប់ទៅចូលចតនៅកំពង់ផែដើមរបស់គេវិញ។ ជាក់ស្តែង តួកគីបានបដិសេធការឆ្លងកាត់នាវាកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីចំនួនបួនដែលរកឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រតួកគី]]។<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-implement-international-pact-access-shipping-straits-due-ukraine-war-2022-02-27/ |title=Turkey to implement pact limiting Russian warships to Black Sea |work=Reuters |date=28 February 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tavsan |first=Sinan |date=2 March 2022 |title=Turkey rejects Russia's request for navy ships to pass Bosporus |newspaper=Nikkei Asia |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-war/Turkey-rejects-Russia-s-request-for-navy-ships-to-pass-Bosporus |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Russia cancelled Black Sea passage bid of four warships: Turkey |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/2/russia-cancelled-black-sea-passage-bid-warships-turkey |work=Al Jazeera |date=2 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ [[សេវាឆ្មាំព្រំដែនរដ្ឋអ៊ុយក្រែន]]បានប្រកាសថា នាវាកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមធ្វើការវាយប្រហារលើ[[កោះពស់ (សមុទ្រខ្មៅ)|កោះពស់]]របស់ខ្លួននៅក្នុងសមុទ្រខ្មៅ។<ref>{{cite tweet|date=25 February 2022|title=Ukrainian soldier deployed on Snake Island live streamed the moment a Russian warship opened fire on the Island. All 13 soldiers lost their lives. |url=https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |number=1497003710349824007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100712/https://twitter.com/PokiRae_/status/1497003710349824007?t=u6cn75KuUNW12U0KAtw4Rg&s=19 |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មេសា 2022 |user=PokiRae_}}</ref> នាវាចម្បាំងរបស់រុស្ស៊ីបានបាញ់គ្រាប់ជាច្រើនចូលទៅលើកោះនោះដោយកាំភ្លើងធំនៅលើនាវារបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=24 February 2022 |title=Russian Navy Captures Ukraine's Outpost on Snake Island |work=The Maritime Executive |url=https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |url-status=live |access-date=2 មេសា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225100645/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-captures-ukraine-s-outpost-on-snake-island |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022}}</ref> បន្ទាប់​ពី​ការបាញ់ប្រហារ ទាហាន​រុស្ស៊ី​មួយ​ក្រុម​បាន​ចូលចត​នៅឆ្នេរកោះ ហើយក៏បានដណ្តើមកាន់កាន់យក​កោះ​ពស់បានដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite web |date=25 February 2022 |title=Ukraine soldiers told Russian officer 'go fuck yourself' before they died on island |first=Elias |last=Visontay |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225102114/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/ukraine-soldiers-told-russians-to-go-fuck-yourself-before-black-sea-island-death |archive-date=25 កុម្ភៈ 2022 |access-date=2 មេសា 2022 |website=The Guardian}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែកុម្ភៈ រុស្ស៊ីបានចោទប្រកាន់អាមេរិកថាបានផ្ដល់ជំនួយស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ដល់កងកម្លាំងជើងទឹកអ៊ុយក្រែនដើម្បីឱ្យពួកគេងាយស្រួលកំណត់គោលដៅវាយប្រហារលើនាវារុស្ស៊ី។ អាមេរិកបានបដិសេដច្រានចោលការចោទប្រកាន់របស់រុស្ស៊ីនេះចោល។<ref>{{Cite news |last1=Hodge |first1=Nathan |last2=Cotovio |first2=Vasco |last3=Lieberman |first3=Oren |date=26 February 2022 |title=Pentagon denies Russia's claim that it's "highly likely" US used surveillance drones to help Ukrainian navy |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22#h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-26-22/h_b669a7b9f3668b9579d3cb72c52647ac |archive-date=27 February 2022 |work=CNN}}</ref> មកត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅទីក្រុងមិកូឡៃហ្វបានពន្លិចនាវាចម្បាំងប្រភេទ[[ហ្វ្រីហ្គាត]]របស់ខ្លួនឈ្មោះ ''[[ហ៊ឺធីម៉ន់ សាហៃដាចឈ្នី]]'' ដែលត្រូវជាមេនាវាធំរបស់កងទ័ពជើងទឹកអ៊ុយក្រែន ដើម្បីការពារកុំឱ្យនាវានេះធ្លាក់ទៅក្នុងដៃកងកម្លាំងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |last=Evans |first=Michael |title=Ukraine scuttles its flagship frigate as the Russians close in |work=The Times |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/ukraine-scuttles-its-flagship-frigate-as-the-russians-close-in-wtd07bbqp |access-date=22 August 2025}} * {{Cite news |date=4 March 2022 |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Фрегат України "Гетьман Сагайдачний" виведений з ладу |publisher=[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]] |url=https://mil.in.ua/uk/news/fregat-ukrayiny-getman-sagajdachnyj-vyvedenyj-z-ladu/ |access-date=22 August 2025 }} * {{Cite news |title=Hetman Sahaidachny frigate, being under repair, flooded not to get to enemy – Reznikov |publisher=Interfax Ukraine |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/806837.html |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនបាននិយាយថា នាវារបស់រុស្ស៊ីបានចូលចតនៅទីក្រុងប៊ែរឌានស្ក៍ ប៉ុន្តែត្រូវបានអ៊ុយក្រែនបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតកម្ទេចចោល។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-says-it-has-destroyed-large-russian-landing-ship-2022-03-24/ |title=Ukraine says it has destroyed a large Russian landing ship |first1=Pavel |last1=Polityuk |first2=Timothy |last2=Heritage |editor-first=Andrew |editor-last=Heavens |work=Reuters |date=24 March 2022 |access-date=2 មេសា 2022}}</ref><ref name="Guardian220325" /><ref name="CNN-Berdyansk" /> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ [[អង្គការនាវាចរណ៍សមុទ្រអន្តរជាតិ]]នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (IMO) បានប្ដេជ្ញាស្វែងរកច្រកផ្លូវសមុទ្រមួយនៅសមុទ្រខ្មៅដើម្បីឱ្យនាវាពាណិជ្ជកម្មឆ្លងកាត់ចាកចេញពីកំពង់ផែអ៊ុយក្រែនដោយសុវត្ថិភាព។<ref name="reuters-20220312">{{Cite news |last=Saul |first=Jonathan |date=12 March 2022 |title=UN to work on safe corridor for ships stranded by Ukraine conflict |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/un-work-safe-corridor-ships-stranded-by-ukraine-conflict-2022-03-12/ |access-date=22 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសរុស្ស៊ី លោក[[ស៊ែរជី ឡាហ្វរូហ្វ]]បានអះអាងថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ុយក្រែនក្នុងការបង្កប់មីនក្រោមទឹកនៅខាងក្រៅកំពង់ផែរបស់ខ្លួនគឺជាកត្តាមួយបណ្ដាលឱ្យកើតមានវិបត្តិនាំចេញស្បៀងអាហារទៅផ្គត់ផ្គង់ទីផ្សារពិភពលោក។ លោកបាននិយាយបន្ថែមទៀតថា "ប្រសិនបើទីក្រុងកៀវដោះស្រាយបញ្ហាមីននៅកំពង់ផែរបស់ខ្លួន នោះកងទ័ពជើងទឹករុស្ស៊ីនឹងធានាបើកផ្លូវដល់នាវាដឹកគ្រាប់ធញ្ញជាតិផ្សេងៗឱ្យឆ្លងកាត់ចេញទៅកាន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេដោយរលូន"។<ref>{{Cite news |date=31 May 2022 |title=Lavrov said Russians would let through ships carrying grain if Ukraine demined ports |work=Yahoo! News |agency=Ukrainska Pravda |url=https://news.yahoo.com/lavrov-said-russians-let-ships-103100228.html |access-date=24 August 2025 }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា សារព័ត៌មាន ''CNBC'' បានរាយការណ៍ពីការបាញ់ប្រហារគ្រាប់មីស៊ីលដោយរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងកំពង់ផែក្រុងអូដេសារបស់អ៊ុយក្រែន។ ទង្វីរបស់រុស្ស៊ីនេះបានទទួលការថ្កោលទោសភ្លាមៗពីមេដឹកនាំនៃបណ្ដាប្រទេសនានានៅជុំវិញពិភពលោក ចំពេលដែលអង្គការសហប្រជាជាតិ និងប្រទេសតួកគីទើបបានសម្រេចកិច្ចព្រមព្រៀងនឹងគ្នានាពេលថ្មីៗទាក់ទិននឹងការបើកច្រករបៀងនៅដែនសមុទ្រសម្រាប់ការនាំចេញផលិតផលគ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគផ្សេងៗទៀត។<ref>{{Cite news |date=22 July 2022 |title=Russia, Ukraine seal grain deal in Istanbul |work=[[Le Monde]] |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/07/22/russia-ukraine-seal-grain-deal-in-istanbul_5991090_4.html |access-date=2 August 2022 }} * {{Cite news |last=Macias |first=Amanda |date=23 July 2022 |title='He simply cannot be trusted:' World leaders slam Putin's attack on Odesa following sea corridor deal |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2022/07/23/world-leaders-slam-putins-attack-on-odesa-following-sea-corridor-deal.html |access-date=24 August 2025 }}</ref> ===កម្លាំងការពារប្រជាជនអ៊ុយក្រែន=== [[File:Reporter’s Notebook - Thriving Kyiv Becomes Battle Zone, Almost Overnight 03 (cropped).jpg|thumb|ប្រជាជនស៊ីវិលនៅកៀវកំពុងរៀបចំគ្រាប់បែកដប, ២៦​ កុម្ភៈ ២០២២]] ជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនបានរួមគ្នាប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី ដោយការស្ម័គ្រចិត្តចុះចូលជាមួយអង្គភាពការពារទឹកដី ផលិត[[គ្រាប់បែកដប]] បរិច្ចាគស្បៀងអាហារ សាងសង់របាំងការពារយោធា<ref>{{cite news |last1=Raghavan |first1=Sudarsan |last2=O'Grady |first2=Siobhán |last3=Shefte |first3=Whitney |last4=Khudov |first4=Kostiantyn |title=In a Kyiv under siege, neighbors dig trenches and raise barriers to brace for Russian assault |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/ukraine-russia-kyiv-defense/ |access-date=3 មេសា 2022 |newspaper=The Washington Post |date=28 February 2022}}</ref> និងជួយដឹកជញ្ជូនជនភៀសខ្លួន។ល។<ref>{{cite web|first=Jen |last=Kirby |access-date=3 មេសា 2022 |title=The other members of Ukraine's resistance |url=https://www.vox.com/22956752/ukraine-resistance-volunteers-russia-invasion |date=3 March 2022 |website=Vox}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការអំពាវនាវពីទីភ្នាក់ងារដឹកជញ្ជូនអ៊ុយក្រែន ប្រជាជនស៊ីវិលបានរុះរើ ឬផ្លាស់ប្តូរផ្លាកសញ្ញាផ្លូវគោក សាងសង់របាំងបណ្តោះអាសន្ន និងបិទច្រកផ្លូវផ្សេងៗ។ របាយការណ៍តាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមបានបង្ហាញអំពីបាតុកម្មតាមដងផ្លូវប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅក្នុងទឹកដីកាន់កាប់ ហើយជារឿយៗវាបានវិវត្តទៅជាជម្លោះពាក្យសម្ដី និងការប្រឈមមុខដោយផ្ទាល់ជាមួយកងទ័ពរុស្ស៊ី។<ref name="yes!">{{cite news |last=Hunter |first=Daniel |title=How Ukrainian Civilians Are Resisting Military Force |url=https://www.yesmagazine.org/democracy/2022/03/01/ukraine-civilian-resistance |access-date=3 មេសា 2022 |work=YES! Magazine |date=1 March 2022}}</ref> នៅដើមខែមេសា ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមរត់ចូលតំបន់ព្រៃភាគខាងជើង និងខាងកើតនៃប្រទេសដើម្បីបង្កើតជាចលនាទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងសត្រូវឈ្លានពានរបស់ពួកគេ។ យោធាអ៊ុយក្រែនក៏បានប្រកាសស្របៗដែរអំពីយុទ្ធនាការទ័ពព្រៃទ្រង់ទ្រាយធំ ដើម្បីបំពេញបន្ថែមកម្លាំងការពារទូទៅរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite magazine |last=Motyl |first=Alexander J. |date=12 April 2022 |title=Russians Likely to Encounter Growing Guerrilla Warfare in Ukraine |url=https://foreignpolicy.com/2022/04/01/ukraine-russia-war-guerrilla-partisans-civilian-militia/ |magazine=Foreign Policy |access-date=25 August 2025}}</ref> ក្នុង​ករណី​ខ្លះ មនុស្ស​មួយចំនួនបានយកខ្លួនប្រាណរបស់គេទៅ​រារាំង​យានយន្ត​យោធា​រុស្ស៊ី ហើយវាជាវិធីសាស្ត្រមួយដែលបង្ខំឱ្យកងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រឡប់បកក្រោយវិញ។<ref name="yes!" /><ref>{{cite news |title=Ukrainian Civilians Take On Russian Invaders With Words And Deeds |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-civil-resistance-russian-aggression/31728966.html |access-date=3 មេសា 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=28 February 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schwirtz |first1=Michael |last2=Santora |first2=Marc |last3=Hill |first3=Evan |last4=Cardia |first4=Alexander |title=Ukrainian protesters take to the streets in occupied Kherson. |url=https://www.nytimes.com/2022/03/05/world/europe/kherson-protests-ukraine.html |access-date=3 មេសា 2022 |work=The New York Times |date=5 March 2022}}</ref> ប្រតិកម្មរបស់ទាហានរុស្ស៊ីចំពោះចលនាតស៊ូរបស់ជនស៊ីវិលគឺមានជាច្រើនទម្រង់ខុសៗគ្នាដូចជា ការចុះទៅចរចាជាមួយក្រុមបាតុករ<ref name="yes!" /> ការបាញ់គំរាមទៅលើអាកាស ឬដោយផ្ទាល់ទៅក្នុងហ្វូងមនុស្សតែម្ដង។<ref>{{cite news |title=Ukrainian authorities accuse Russians of opening fire on civilian protest |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-05-22/h_c9644300c3986a3e19e31dcb6188abdf |access-date=3 មេសា 2022 |publisher=CNN |date=5 March 2022}}</ref> នៅអំឡុងពេលឈ្លានពាន គេសង្កេតឃើញមានការចាប់ឃុំខ្លួនក្រុមបាតុករជនជាតិអ៊ុយក្រែនជាច្រើននាក់ ហើយប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីការបាត់ខ្លួន ការប្រល័យជីវិត ការចាប់ធ្វើចំណាប់ខ្មាំង ការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ និងអំពើហិង្សាផ្លូវភេទមកលើប្រជាជនអ៊ុយក្រែនដែលប្រព្រឹត្តដោយយោធារុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |title=Ordinary Ukrainians are resisting Vladimir Putin's occupying force in Kherson and elsewhere |url=https://www.economist.com/europe/ordinary-ukrainians-are-resisting-vladimir-putins-occupying-force-in-kherson-and-elsewhere/21808101 |newspaper=The Economist |date=9 March 2022 |access-date=3 មេសា 2022 |url-access=subscription}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ លោកហ្សេឡេនស្គីបានបង្ហាញថា អ៊ុយក្រែនកំពុងមានសមាជិកយោធាចំនួន ៧០០,០០០ នាក់ ដែលបានកំពុងបំពេញកាតព្វកិច្ចប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=21 May 2022 |title=Zelensky: 700,000 soldiers defending Ukraine now. |work=The Kyiv Independent |url=https://kyivindependent.com/uncategorized/zelensky-700000-soldiers-defending-ukraine-now/ |access-date=25 August 2025}}</ref> អាវុធ និងអង្គភាព​យោធាទាំងឡាយដែលអ៊ុយក្រែនធ្លាប់បានបញ្ជូនទៅក្នុង​បេសកកម្ម​រក្សា​សន្តិភាព​របស់​អង្គការ​សហប្រជាជាតិ​ដូច​ជាបេសកកម្ម[[ម៉ូនូស្កូ]]នៅ​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​កុងហ្គោជាដើម ត្រួវបានថ្នាក់លើបញ្ជាឱ្យនាំចូលស្រុកវិញ។<ref>{{Cite news |last=Cyuzuzo |first=Samba |date=18 September 2022 |title=Ukraine troops leave DR Congo peacekeeping mission Monusco |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |access-date=25 August 2025}}</ref> ==អន្តរាគមន៍ពីយោធាបរទេស== {{Main|អន្តរាគមន៍បរទេសនៅក្នុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ===ជំនួយដល់អ៊ុយក្រែន=== [[File:Delivering military aid to Ukraine - detailed.svg|thumb|upright=1.5|{{center|'''ប្រទេសដែលបានបញ្ជូនជំនួយយោធាទៅអ៊ុយក្រែន'''}}{{legend|#0071b2|អាវុធធន់ធ្ងន់}}{{legend|#75abd0|អាវុធធន់ស្រាល}}{{legend|#67f03c|សម្ភារៈមិនប៉ះពាល់អាយុជីវិត}}{{legend|#feda77|ជំនួយក្រៅសម្ភារៈ}}{{legend|#893f9e|អ៊ុយក្រែន}}]] ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី ប្រទេសជាច្រើនបានសម្រចផ្ដល់ជំនួយយោធាដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនរួមមានគ្រឿងសព្វាវុធ បរិក្ខារ ការហ្វឹកហ្វឺន និងជំនួយភស្តុភារជាដើម។ ក្រោយពីរុស្ស៊ីបានចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន បណ្ដាបស្ចិមប្រទេសនិងរួមទាំងប្រទេសមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលមានទណ្ឌកម្មនៅលើរុស្ស៊ីស្រាប់ បានប្រកាសតម្លើងកម្រិតទណ្ឌកម្មសារជាថ្មីក្នុងគោលបំណងផ្ដួលសេដ្ឋកិច្ចរបស់រុស្ស៊ី។<ref name="DA">{{Cite web |last1=Melander |first1=Ingrid |last2=Gabriela |first2=Baczynska |date=24 February 2022 |title=EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226002323/https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 August 2025 |website=Reuters}} * {{Cite web |date=25 February 2022 |title=Western Countries Agree To Add Putin, Lavrov To Sanctions List |url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226005425/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-putin-lavrov/31723682.html |archive-date=26 February 2022 |access-date=25 August 2025 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Funakoshi |first1=Minami |last2=Lawson |first2=Hugh |last3=Deka |first3=Kannaki |date=9 March 2022 |title=Tracking sanctions against Russia |url=https://graphics.reuters.com/UKRAINE-CRISIS/SANCTIONS/byvrjenzmve/ |access-date=25 August 2025 |work=Reuters}}</ref> ទណ្ឌកម្មដែលបានដាក់សង្កត់មកលើរុស្ស៊ីនោះបានចុចសម្ដៅទៅលើអ្នកនយោបាយ ធនាគារ អាជីវកម្ម ដំណូររូបិយវត្ថុ ការនាំចេញ និងការនាំចូលពីប្រទេសរុស្ស៊ីជាដើម។<ref name="DA" /> [[File:Fumio Kishida at the issuance of the Joint Declaration on Assistance to Ukraine at the 2023 NATO Summit (3).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] និងមេដឹកនាំបស្ចិមប្រទេសនៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០២៣|ជំនួបកំពូលណាតូនៅទីក្រុងវីលនៀស]]ក្នុងថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣]] ជំនួយយោធាអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនត្រូវបានសម្របសម្រួលតាមរយៈ[[ក្រុមទំនាក់ទំនងការពារជាតិអ៊ុយក្រែន]] ដែលមានប្រទេសជាង ៥០ ចូលរួមដោយក្នុងនោះមាន[[រដ្ឋសមាជិកណាតូ|រដ្ឋជាសមាជិកទាំង ៣២]] របស់អង្គការ[[ណាតូ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=NATO's response to Russia's invasion of Ukraine |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_192648.htm |access-date=25 August 2025 |website=[[ណាតូ]]}}</ref> [[វិទ្យាស្ថានឃីលដើម្បីសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក|វិទ្យាស្ថានឃីល]]បានរកឃើញថាជំនួយបរទេសដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៣៨០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកត្រូវបានបញ្ជូនទៅអ៊ុយក្រែននៅក្នុងចន្លោះខែមករា ឆ្នាំ២០២២​ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ២០២៤។<ref name="cnn-aid">{{cite news|first1=Rachel|last1=Wilson|first2=Lou|last2=Robinson|first3=Henrik |last3=Pettersson|date=20 March 2024 |title=Ukraine aid: Where the money is coming from, in 4 charts |url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/world/ukraine-money-military-aid-intl-dg/index.html |work=CNN}}</ref> ជំនួយទៅអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនមានប្រភពចេញពីប្រទេសនៅអឺរ៉ុប (ទាំងយោធា ហិរញ្ញវត្ថុ និងមនុស្សធម៌)។<ref name="CNN US investment">{{cite news |date=21 September 2023|last=Wolf|first=Zachary|title=$113 billion: Where the US investment in Ukraine aid has gone |url=https://edition.cnn.com/2023/09/21/politics/war-funding-ukraine-what-matters/index.html |work=CNN}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់ជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែនច្រើនបំផុតបើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃ<ref name="CNN US investment"/> ដោយចាត់ថវិកាប្រមាណ ១៧៥ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីជួយប្រទេសនេះ។<ref name="CFR">{{cite web |title=How Much U.S. Aid Is Going to Ukraine? |url=https://www.cfr.org/article/how-much-us-aid-going-ukraine |website=Council on Foreign Relations |date=27 September 2024}}</ref> ក្នុងអំឡុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃការឈ្លានពាន ប្រទេសសមាជិកណាតូបានផ្គត់ផ្គង់អាវុធប្រឆាំងរថក្រោះជាង ១៧,០០០ គ្រឿងដល់អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2022/03/12/us/politics/biden-ukraine-weapons.html |title=The White House approves $200 million in arms and equipment for Ukraine. |last=Schmitt |first=Eric |newspaper=The New York Times |date=12 March 2022 |access-date=13 មេសា 2022}}</ref> ហើយនៅពាក់កណ្តាលខែមីនា ចំនួននេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាបានកើនច្រើនជាង ២០,០០០ គ្រឿងទៅទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-begin-planning-more-troops-eastern-flank-after-russias-ukraine-invasion-2022-03-16/ |title=NATO vows more help for Ukraine, begins planning to adapt to 'new reality' |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Melander |first2=Ingrid |website=Reuters |date=17 March 2022 |access-date=13 មេសា 2022}}</ref> នៅដើមសង្គ្រាមឈ្លានពានដំបូង បណ្ដាប្រទេសគាំទ្រអ៊ុយក្រែនភាគច្រើនបានអះអាងថាខ្លួននឹងមិនបញ្ជូនជំនួយជាកម្លាំងទ័ពទៅកាន់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref>{{Cite news |last=LeBlanc |first=Paul |date=28 February 2022 |title=Why the US isn't sending troops into Ukraine |url=https://www.cnn.com/2022/02/27/politics/us-troops-ukraine-russia-what-matters/index.html |access-date=20 April 2022 |publisher=CNN}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០២៤​ ប្រធានាធិបតីបារាំង លោក[[អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]]បាននិយាយពីលទ្ធភាពបញ្ជូនទ័ពទៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web |work=The New York Times |date=26 February 2024 |title=Macron Does Not Rule Out Sending Western Troops to Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/02/26/world/europe/europe-ukraine-support-meeting.html |first1=Constant |last1=Méheut |first2=Aurelien |last2=Breeden}}</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីធ្លាប់បានគំរាមសងសឹកនឹងប្រទេសដែលបានផ្គត់ផ្គង់ជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែន ហើយបាននិយាយអះអាងទៀតថា អង្គការណាតូបានកំពុងប្រើប្រាស់អ៊ុយក្រែនដើម្បីវាយប្រហាររុស្ស៊ីដោយប្រយោល។<ref>{{cite news |title=Russia accuses Nato of 'proxy war' in Ukraine as US hosts crucial defence summit |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/26/russia-accuses-nato-of-proxy-war-in-ukraine-as-us-hosts-crucial-defence-summit |work=The Guardian |date=26 April 2022}}</ref> យោងតាមគរុសុភាអាមេរិកមួយគឺ​ ''Atlantic Council'' បានបកស្រាយបញ្ជាក់ថា រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអ្វីដើម្បីសងសឹកទៅលើបស្ចិមលោកដូចដែលខ្លួនបានអះអាងនោះទេ​ ទោះជាបស្ចិមលោកទាំងនោះបានប្រព្រឹត្តិលើសបន្ទាត់ក្រហមរបស់រុស្ស៊ីក៏ដោយ។<ref>{{cite news |last1=Dickinson |first1=Peter |title=Putin is becoming entangled in his own discredited red lines |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putin-is-becoming-entangled-in-his-own-discredited-red-lines/ |work=Atlantic Council |date=17 September 2024}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ លោកពូទីនបាននិយាយថា ប្រសិនបើជំនួយយោធាទាំងប៉ុន្មានត្រូវកាត់ផ្ដាច់ នោះអ៊ុយក្រែននឹងមិនអាចតតាំងនឹងរុស្ស៊ីបានយូរឡើយ។<ref>{{cite news |title=Putin says Ukraine would last 'a week' if Western military support stops |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/putin-says-ukraine-would-last-a-week-if-western-military-support-stops |work=Al Jazeera English |date=6 October 2023 |access-date=25 August 2025 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216024122/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/putin-says-ukraine-would-last-a-week-if-western-military-support-stops |url-status=live}}</ref> ===ជំនួយដល់រុស្ស៊ី=== [[File:Countries supplying military equipment to Russia during the 2022 Russian invasion.png|thumb|upright=1.5| {{legend|#ffb0ca|ប្រទេសដែលបញ្ជូនអាវុធទៅរុស្ស៊ី}} {{legend|#810000|រុស្ស៊ី}} {{legend|#ffff00|អ៊ុយក្រែន}}]] {{See also|ជំនួយគាំទ្ររុស្ស៊ីកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ប្រទេស[[បេឡារុស]]បានអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើការវាយលុក និងបាញ់មីស៊ីលរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=31 January 2023 |title=Lukashenko: Belarus willing to offer more help to Russia |work=[[AP News]] |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-politics-belarus-government-alexander-lukashenko-1124dbad889ccc6d269069e501a31fa6 |access-date=26 August 2025}}</ref> ដែនអាកាសប្រទេសបេឡារុសធ្លាប់ត្រូវបានរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ ពិសេសសម្រាប់ប្រតិបត្តិការប្រព័ន្ធរ៉ាដា​រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីយន្តហោះចាប់រ៉ាដារបស់រុស្ស៊ីប្រភេទ [[បេរីហ្វ អា-៥០]] ត្រូវបានដ្រូនរបស់ក្រុមប្រឆាំងបេឡារុសបាញ់កម្ទេច។<ref>{{Cite web |date=23 July 2024 |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Почему российские "шахеды" залетают в Беларусь и чем это опасно для Украины |url=https://www.bbc.com/russian/articles/crg51dr8lmqo |access-date=26 August 2025 |website=BBC News Русская служба }}</ref> ដោយសារតែអន្តរាគមន៍ដ៏សកម្មរបស់បេឡារុសនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ អ្នកជំនាញមួយចំនួនក៏បានចាត់ទុកបេឡារុសជាសហភាគីសង្គ្រាមមួយផងដែរ<ref>{{Cite book |last=Lozka |first=Katsiaryna |url=http://hdl.handle.net/1854/LU-01HGZF2NV7XH9AVKAZSP0VSVX3 |title=Between the hammer and the anvil : Belarus, its people, and Russia's war against Ukraine |date=2023 |isbn=978-83-67678-29-2 |volume=6 |publisher=Instytut Europy Środkowej |hdl=1854/LU-01HGZF2NV7XH9AVKAZSP0VSVX3}}</ref><ref>{{Cite web |title=Putin's Strategic Failure |url=https://www.iiss.org/sv/online-analysis/survival-online/2022/04/putins-strategic-failure/ |access-date=26 August 2025 |website=IISS}}</ref> ដែលខុសពីរដ្ឋមិនមែនសហភាគីសង្គ្រាម ពោលជារដ្ឋផ្ដល់ការគាំទ្រផ្សេងៗដោយប្រយោលដល់ភាគីសង្គ្រាម។<ref>{{Cite news |last1=Humphreys |first1=Richard |last2=Paegļkalna |first2=Lauma |title=Combat Without Warfighting: Non-Belligerent Actors and the Russian Invasion of Ukraine |ssrn=4048994 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4048994}}</ref> ក្រៅពីនេះ បេឡារុសក៏បានគាំទ្រដល់យោធារុស្ស៊ីតាមរយៈការផ្ដល់គ្រឿងសព្វាវុធ និងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗ ហើយបើយោងតាម ''Armed Conflict Survey'' នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ បានឱ្យដឹងថា រុស្ស៊ីបានបញ្ជូនអាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរមកបេឡារុស។<ref>{{Cite book |last=Studies (IISS) |first=The International Institute for Strategic |url=https://books.google.com/books?id=Clc3EQAAQBAJ&dq=%22Belarusian+territory+to+launch+ground+and+air+%22&pg=PT145 |title=The Armed Conflict Survey 2024 |date=12 December 2024 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-040-33815-5 |page=82 }}</ref> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ របាយការណ៍ចារកម្មយោធាអាមេរិកបានសន្មតថា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់កំពុងតែផ្តល់ដ្រូនសឹកប្រភេទ [[ដ្រូនស្ហាហែដ|ស្ហាហែដ]] និងសម្ភារៈផលិតផ្សេងៗដើម្បីបង្កើតរោងចក្រផលិតដ្រូនដល់ប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref> {{Cite web |date=9 June 2023 |title=White House says Iran is helping Russia build a drone factory east of Moscow for the war in Ukraine |url=https://www.sun-sentinel.com/2023/06/09/white-house-says-iran-is-helping-russia-build-a-drone-factory-east-of-moscow-for-the-war-in-ukraine-2/ |access-date=26 August 2025 |website=Sun Sentinel}}</ref> នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ របាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''Reuters'' បានចង្អុលបង្ហាញថា អ៊ីរ៉ង់បានបញ្ជូនគ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទីកទៅឱ្យយោធារុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |date=21 February 2024 |title=Exclusive: Iran sends Russia hundreds of ballistic missiles |url=https://www.reuters.com/world/iran-sends-russia-hundreds-ballistic-missiles-sources-say-2024-02-21/ |access-date=26 August 2025 |website=Reuters}}</ref> យោងតាមប្រភពពីអាមេរិកនិងអ៊ុយក្រែនបានឱ្យដឹងទៀតថា កងទ័ពអ៊ីរ៉ង់បានមានវត្តមាននៅក្នុងឧបទ្វីបគ្រីមៀដោយដើរតួជាកម្លាំងជួរក្រោយចាប់បញ្ជាដ្រូនទៅវាយប្រហារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល ឬជនស៊ីវិលផ្ទាល់នៅអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last1=Madhani |first1=Aamer |last2=Miller |first2=Zeke |date=21 October 2022 |title=US: Iranian troops in Crimea backing Russian drone strikes |url=https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503164518/https://apnews.com/article/government-and-politics-8b085070758120c31d421f68a65e4b14 |archive-date=3 May 2023 |access-date=26 August 2025 |publisher=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Mappes |first2=Grace |last3=Bailey |first3=Riley |last4=Howard |first4=Angela |last5=Kagan |first5=Frederick W. |date=25 November 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, November 25 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214005539/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-november-25 |archive-date=14 December 2023 |access-date=26 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War}}</ref> [[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]]បានសន្មតស្មាន់ថា កម្លាំងអ៊ីរ៉ង់ទាំងនោះទំនងជាទាហានរបស់អង្គភាព[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]] ឬបុគ្គលដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងអង្គភាពនោះ។<ref>{{Cite web |last1=Hird |first1=Karolina |last2=Bailey |first2=Riley |last3=Mappes |first3=Grace |last4=Barros |first4=George |last5=Kagan |first5=Frederick W. |date=12 October 2022 |title=Russian Offensive Campaign Assessment, October 12 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114103621/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 |archive-date=14 January 2024 |access-date=26 August 2025 |publisher=Institute for the Study of War |archivedate=14 មករា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240114103621/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-12 }}</ref> អាជ្ញាធរប្រទេសអ៊ីរ៉ង់វិញបានប្រកាសក្ដែងៗច្រានចោលរាល់ការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាខ្លួនបានបញ្ជូនគ្រឿងសឹកទៅរុស្ស៊ីដើម្បីវាយប្រហារអ៊ុយក្រែន។<ref name="CNN: Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine">{{Cite news |last1=Kennedy |first1=Niamh |last2=Mahmoodi |first2=Negar |last3=Kottasová |first3=Ivana |last4=Raine |first4=Andrew |date=16 October 2022 |title=Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/10/15/europe/iran-denies-supplying-russia-weapons-ukraine-intl-hnk/index.html |access-date=26 August 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912064217/https://edition.cnn.com/2022/10/15/europe/iran-denies-supplying-russia-weapons-ukraine-intl-hnk/index.html |archive-date=12 September 2023}}</ref> ប្រទេស[[កូរ៉េខាងជើង]]​បាន​ផ្គត់ផ្គង់​ឱ្យ​រុស្ស៊ី​នូវមីស៊ីលបាលីស្ទីក និង​គ្រាប់​ផ្លោង​ផ្សេងៗ ខណៈអាជ្ញាធរ​អាមេរិក​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ពីប្រភេទ ឬម៉ាក​អាវុធជាក់លាក់​មួយ​ណា​ទេ។ សំណល់កម្ទេចកម្ទីដែលបន្សល់ទុកពីមីស៊ីលដែលធ្លាក់នៅអ៊ុយក្រែននៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣ បានបង្ហាញពីបំណែកផ្នែកនៃមីស៊ីល[[ហាស៊ុង-១១ អា]] [[ហាស៊ុង-១១ បេ|១១ បេ]] និង[[កាអិន-២៥]]។<ref>{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=Russia Got 7,500-Pound Rockets From North Korea—And Promptly Blew Up A Pair Of Ukrainian Supply Bases |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/01/05/russia-got-7500-pound-rockets-from-north-korea-and-promptly-blew-up-a-pair-of-ukrainian-supply-bases/?sh=208781e9363f |access-date=26 August 2025 |work=Forbes }}</ref><ref>{{cite news |title=Did Russia Fire North Korean Missiles At Ukraine? |url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-north-korea-war-missiles-kn-23/32765450.html |access-date=26 August 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែននិងកូរ៉េខាងត្បូងបានអះអាងថា វិស្វករកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានគេបញ្ជូនមកកាន់សមរភូមិនៅអ៊ុយក្រែនដើម្បីជួយប្រតិបត្តិការបាញ់មីស៊ីលកូរ៉េខាងជើងទាំងនោះ ហើយពួកនោះក៏ត្រូវបាត់បង់ជីវិតខ្លះដែរ។<ref name="The Guardian: North Korean Troops Deployed">{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=McCurry |first2=Justin |name-list-style=and |date=10 October 2024 |title=North Koreans deployed alongside Russian troops in Ukraine, sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/10/north-korea-engineers-deployed-russia-ukraine |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref><ref name="k284">{{cite news |last=Jochecová |first=Ketrin |date=8 October 2024 |title=North Korean soldiers are likely dying for Putin in Ukraine, Seoul says |url=https://www.politico.eu/article/north-korean-soldiers-are-likely-fighting-in-ukraine-seouls-defense-minister-says/ |access-date=26 August 2025 |work=Politico }}</ref><ref name="a180">{{cite web |last=Lee |first=Youkyung |date=9 October 2024 |title=North Korea Seen Likely to Send Troops to Ukraine to Aid Russia |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-09/north-korea-seen-likely-to-send-troops-to-ukraine-to-aid-russia |access-date=26 August 2025 |website=Bloomberg }}</ref> ក្រោយមកក្នុងខែដដែរ អ្នកនាំពាក្យសេតវិមានបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងមាន "ការព្រួយបារម្ភ" អំពីរបាយការណ៍ដែលបង្ហាញពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធនៅអ៊ុយក្រែន។<ref name="u147">{{cite news |date=15 October 2024 |title=US concerned by reports of North Korean soldiers fighting for Russia |url=https://www.reuters.com/world/europe/us-concerned-by-reports-north-korean-soldiers-fighting-russia-2024-10-15/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="n959">{{cite news |date=16 October 2024 |title=North Korean soldiers are training to fight for Russia, Ukraine says |url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-concerned-reports-north-korean-soldiers-fighting-for-russia-ukraine-rcna175640 |first1=Anastasiia |last1=Parafeniuk |first2=Mithil |last2=Aggarwal |access-date=26 August 2025 |work=NBC News }}</ref><ref name="h428">{{cite news |last=McCurry |first=Justin |date=16 October 2024 |title=North Korean troops for Russia's war in Ukraine: what we know so far |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/16/north-korean-troops-for-russias-war-in-ukraine-what-we-know-so-far |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref> ព័ត៌មានពីចារកម្មអ៊ុយក្រែនតាមរយៈលោកហ្សេឡេនស្គីបានជឿថា កូរ៉េខាងជើងបានកំពុងត្រៀមកម្លាំងទាហានប្រមាណ ១០,០០០ នាក់មកប្រយុទ្ធខាងរុស្ស៊ី។<ref>{{cite news |last=Cecil |first=Nicholas |date=17 October 2024 |title=Putin military doubling 'kamikaze' drone attacks on Ukraine to 1,500 last month, say western officials |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/vladimir-putin-ukraine-drone-attacks-russia-double-b1188508.html |newspaper=Evening Standard }}</ref> ចំណែកឯរដ្ឋាភិបាលកូរ៉េខាងជើងវិញបានចេញមុខនិយាយថាគ្មានទាហានខ្លួនណាមួយត្រូវបានបញ្ជូនមកជួយប្រយុទ្ធជាមួយនឹងរុស្ស៊ីឡើយ។<ref>{{cite news |date=22 October 2024 |title=North Korea UN representative denies Pyongyang sent troops to Russia |url=https://www.channelnewsasia.com/east-asia/north-korea-united-nations-represenative-denies-pyongyangg-troops-russia-4693886 |access-date=26 August 2025 |work=CNA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113011116/https://www.channelnewsasia.com/east-asia/north-korea-united-nations-represenative-denies-pyongyangg-troops-russia-4693886 |archive-date=13 November 2024 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2024 |title=North Korea UN representative denies Pyongyang sent troops to Russia |url=https://www.trtworld.com/asia/north-korea-un-representative-denies-pyongyang-sent-troops-to-russia-18223088 |access-date=26 August 2025 |work=TRT World |archive-date=4 ឧសភា 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504134050/https://www.trtworld.com/asia/north-korea-un-representative-denies-pyongyang-sent-troops-to-russia-18223088 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Denisova |first=Kateryna |date=22 October 2024 |title=North Korea denies sending troops to join Russia's war in Ukraine, dismisses 'groundless rumors' |url=https://kyivindependent.com/north-korea-denies-alleged-troops-sending-to-fight-russian-war-as-groundless-rumors/ |access-date=26 August 2025 |work=The Kyiv Independent }}</ref> អាមេរិកក្រោយមកបានអះអាងពីការបានរកឃើញភស្តុតាងដែលថាកូរ៉េខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានប្រមាណ ៣,០០០ នាក់ទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយទាហានទាំងនោះអាចត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមនាវាកាលកំឡុងខែតុលា និងកំពុងហ្វឹកហាត់នៅមូលដ្ឋានយោធាចំនួនបីកន្លែងនៅភាគខាងកើតប្រទេសរុស្ស៊ី។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបន្ថែមទៀតថា ការបញ្ជូនទាហានកូរ៉េខាងជើងចូលរុស្ស៊ីបែបនេះអាចជាភស្តុតាងមួយកម្រិតទៀតដែលបញ្ជាក់ថាយោធារុស្ស៊ីពិតជាកំពុងមានបញ្ហាកង្វះកម្លាំងទាហានមែន។<ref name="y335">{{cite news |last=Phil Stewart |first=Hyonhee Shin |date=23 October 2024 |title=US says evidence shows North Korea has troops in Russia, possibly for Ukraine war |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/north-korea-has-sent-3000-troops-russia-ukraine-war-south-korean-lawmakers-say-2024-10-23/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ប្រធានអង្គការណាតូ លោកម៉ាក រូតបានលើកបញ្ជាក់ពីរបាយការណ៍ចារកម្មអ៊ុយក្រែនថា ទាហានកូរ៉េខាងជើងនោះត្រូវបានបញ្ជូនមកតំបន់គូស្គ៍ដើម្បីគាំទ្រកងកម្លាំងរុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងទាហានវាយលុករបស់អ៊ុយក្រែន ខណៈមន្ទីរបញ្ចកោណបានរាយការណ៍ថាទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនមកជួយរុស្ស៊ីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |date=29 October 2024 |title=Russia to deploy 10,000 North Korean troops against Ukraine within 'weeks', Pentagon says |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/29/russia-north-korean-troops-ukraine-war |access-date=26 August 2025 |work=The Guardian }}</ref><ref name="i587">{{cite news |last=Phil Stewart |first=Andrew Gray |date=28 October 2024 |title=No new limits on Ukraine's use of US arms if North Korea joins fight, Pentagon says |url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-chief-says-he-can-confirm-north-korean-troops-are-russias-kursk-2024-10-28/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="k484">{{cite news |date=28 October 2024 |title=NATO, Pentagon confirm deployment of North Korean troops to Russia |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/nato-pentagon-confirm-deployment-of-north-korean-troops-to-russia |access-date=26 August 2025 |work=Al Jazeera }}</ref> [[File:Andrei Belousov and No Kwang-chol, 2024.jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ី លោក[[អាន់ឌ្រីយ បេឡូយូសូហ្វ]]ជាមួយនឹងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិកូរ៉េខាងជើង លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ណូ ក្វាង់ឆឹល]], ២៩ វិច្ឆិកា ២០២៤]] វត្តមានកូរ៉េខាងជើងនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រូវបានគេបញ្ជាក់ម្ដងហើយម្ដងទៀត ដូចនៅថ្ងៃទី៧ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានរាយការណ៍ពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងក្នុងសមរភូមិកាលថ្ងៃទី៥ ខែវិច្ឆិកា។<ref>{{cite news |date=7 November 2024 |title=North Korean Soldiers Fighting in Kursk |url=https://fu.kyivpost.com/post/41862 |access-date=26 August 2025 |work=Kyiv Post }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ទាំងក្រសួងការបរទេសអាមេរិក និងកូរ៉េខាងត្បូងបានបញ្ជាក់ស្របគ្នាថា កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងបានចាប់ផ្តើមចូលរួមក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅតំបន់គូស្គ៍។<ref name="r219">{{cite web |date=13 November 2024 |title=US confirms North Korean troops joining Russia in combat against Ukraine |url=https://www.rfa.org/english/korea/2024/11/13/north-korea-us-kursk-confirm/ |first=Taejun |last=Kang |access-date=26 August 2025 |website=Radio Free Asia }}</ref><ref name="b215">{{cite news |date=13 November 2024 |title=South Korea says North Korean soldiers are fighting Ukraine forces |url=https://www.reuters.com/world/europe/south-korea-says-north-korean-soldiers-are-fighting-ukraine-forces-2024-11-13/ |access-date=26 August 2025 |work=Reuters }}</ref><ref name="u951">{{cite news |date=16 November 2024 |title=Language barriers and inexperience may hamper North Korean troops on Russia's battlefield |url=https://www.nbcnews.com/news/world/language-barriers-inexperience-may-hamper-north-korean-troops-russias-rcna177756 |first1=Stella |last1=Kim |first2=Mithil |last2=Aggarwal |access-date=26 August 2025 |work=NBC News }}</ref> ថ្វីបើគណៈនាយកចារកម្មអ៊ុយក្រែនបានពោលថា កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងទំនងជាមិនប្រឡូកវាយជាមួយអ៊ុយក្រែន ហើយកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលហ្វឹកហ្វាត់នៅឡើយក្ដី<ref>{{cite news |date=3 December 2024 |title=2,000 North Korean Troops Led by 3 Generals Join Russians Against Ukraine – Intel |url=https://www.kyivpost.com/post/43184 |access-date=26 August 2025 |work=Kyiv Post }}</ref> ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៦ ខែធ្នូ អាមេរិក​បានរកឃើញថាមានទាហាន​កូរ៉េ​ខាង​ជើង​មួយចំនួនត្រូវ​បាន​ស្លាប់​នៅក្នុង​សមរភូមិ​ប្រយុទ្ធ​នៃតំបន់គូស្គ៍។<ref>{{Cite news |title=North Korean troops killed in combat against Ukraine for first time, Pentagon says |url=https://www.reuters.com/world/north-korean-troops-killed-combat-against-ukraine-first-time-pentagon-says-2024-12-16/ |work=Reuters }}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមកនៅថ្ងៃទី១៨ គេបានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនទាហានកូរ៉េខាងជើងដែលបានស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមមកទល់បច្ចុប្បន្នអាចឈានដល់ខ្ទង់រយ<ref>{{Cite news |date=17 December 2024 |title=A couple hundred North Korean troops killed, wounded in battles with Ukrainian forces |url=https://apnews.com/article/north-korea-ukraine-casualties-kursk-russia-a1207ba61ded5061f721ffa0f0650851 |access-date=26 August 2025 |work=AP News }}</ref> ខណៈប្រភពពីកូរ៉េខាងត្បូងបានរាយការណ៍មានទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០០ នាក់បានស្លាប់ និង ១,០០០ នាក់បានរងរបួស។<ref>{{Cite news |title=At least 100 North Koreans dead in Ukraine war, says South Korea |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2ezx258xzo |access-date=26 August 2025 |work=BBC News |date=19 December 2024 }}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ ទាហានកូរ៉េខាងជើងចំនួនពីរនាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនកំឡុងពេលប្រយុទ្ធនៅអូប្លាសគូស្គ៍។ របាយការណ៍​ស៊ើប​អង្កេត​ពីទាហានទាំងពីរនោះបានបង្ហាញ​ឱ្យឃើញថា ទាហាន​កូរ៉េ​ខាង​ជើង​ដែលបានបញ្ជូនមករុស្ស៊ី ត្រូវ​បាន​​ទទួល​ឯកសារ​យោធាក្លែងក្លាយ ដែលក្នុងនោះវាបាន​បញ្ជាក់​ថា​ពួកគេ​ជា​ជនជាតិ​រុស្ស៊ី​ដែល​មក​ពី​តំបន់[[ទូវ៉ា]]។<ref name="nk-soldiers-captured">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=Suicides, new tactics and propaganda iPads: details from captured North Koreans expose new foe in Ukraine |work=The Guardian |date=18 January 2025 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/18/suicides-new-tactics-and-propaganda-ipads-details-from-captured-north-koreans-expose-new-foe-in-ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119023832/https://www.theguardian.com/world/2025/jan/18/suicides-new-tactics-and-propaganda-ipads-details-from-captured-north-koreans-expose-new-foe-in-ukraine |archive-date=19 January 2025 |access-date=26 August 2025}}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ អគ្គសេនាធិការចម្រុះនៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងបានចេញសេចក្ដីថ្លែងការថា កូរ៉េខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានចំនួន ៣,០០០ នាក់បន្ថែមនៅដើមឆ្នាំនេះ រួមជាមួយនឹងគ្រឿងសព្វាវុធយោធាផ្សេងៗដូចជាគ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទីករយៈចម្ងាយខ្លីជាដើម ដើម្បីមកជួយគាំទ្រដល់កងកម្លាំងប្រទេសរុស្ស៊ី។ យោងតាមប្រភពពីកូរ៉េខាងត្បូងដដែរ ទាហានកូរ៉េខាងជើងសរុបប្រមាណ​ ១១,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដោយក្នុងនោះមានប្រមាណ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួសនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។<ref>{{cite news |last=Harvey |first=Lex |title=North Korea has sent 3,000 more soldiers to bolster Russia's war on Ukraine, South Korea says |work=CNN |date=27 March 2025 |url=https://edition.cnn.com/2025/03/27/europe/north-korea-russia-ukraine-soldiers-intl-hnk/index.html#:~:text=The%20reinforcements%2C%20sent%20in%20January,in%20combat%2C%20according%20to%20Seoul |access-date=26 August 2025 }}</ref> ក្នុងខែដដែរនោះ រុស្ស៊ីបានចេញទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងអំពីវត្តមានទាហានកូរ៉េខាងជើងដែលបានបញ្ជូនមកជួយកងកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅតំបន់គូស្គ៍ ដោយឧត្តមសេនីយ៍រុស្ស៊ីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ឈ្មោះ [[វ៉ាឡេរី យេរ៉ាស៊ីមូហ្វ]] បានសម្តែងជាការដឹងគុណពិសេសចំពោះកងទ័ពកូរ៉េខាងជើងដែលបានជួយ "រំដោះតំបន់ព្រំដែនគូស្គ៍"។<ref name="x755">{{cite news |last=Munster |first=Ben |title=Russia claims complete 'liberation' of Kursk, admits North Korea assistance |work=Politico |date=26 April 2025 |url=https://www.politico.eu/article/kremlin-claims-complete-liberation-kursk-admits-north-korea-assistance-ukraine-war/ |access-date=26 August 2025 }}</ref> ==វិនាសកម្ម== {{Further|វិនាសកម្មក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន#សង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|thumb|រូបថតនៃទាហានអ៊ុយក្រែនដែលបានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] [[File:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|thumb|សាកសពទាហានរុស្ស៊ីនៅក្បែររថពាសដែក​ជាប់ស្លាកសញ្ញា [[Z (និម្មិតសញ្ញាយោធា)|Z]]]] [[File:Російські війська убили дітей в Охтирці.jpg|thumb|ជនរងគ្រោះស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនបន្ទាប់ពីគ្រប់ផ្លោងរុស្ស៊ីចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ចំអគារសាលាមត្តេយ្យមួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[អូសទ្រារីកា]] បង្កឱ្យមនុស្សប្រមាណ ៥០​ នាក់ត្រូវចូលសង្គ្រោះក្នុងមន្ទីរពេទ្យ]] ទាំងប្រភពពីរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនសុទ្ធតែបានពន្លើសនិងបំប៉ោងចំនួនអ្នកស្លាប់នៃទាហានខាងភាគីសត្រូវគ្នារៀងៗខ្លួនក្នុងគោលបំណងលើកទឹកចិត្តទៅដល់កងកម្លាំងជួរមុខរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1 February 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou }}</ref> យោងទៅតាមឯកសារអាមេរិកដែលបែកធ្លាយបានឱ្យដឹងថា "ការរាយការណ៍បន្ទាបចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសនៅក្នុងប្រព័ន្ធ [រុស្ស៊ី] បានបញ្ជាក់អំពី 'ការស្ទាក់ស្ទើរ' របស់អង្គភាពយោធាជួរមុខក្នុងការផ្ដល់ព័ត៌មានអាក្រក់ដល់បញ្ជាការថ្នាក់លើ"។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=BBC News |date=13 April 2023 }}</ref> ស្រដៀងគ្នានេះដែរ សារព័ត៌មានក្នុងស្រុករុស្ស៊ីក៏បានឈប់ផ្សព្វផ្សាយរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់របស់ទាហានរុស្ស៊ីផងដែរ។<ref name="fortune">{{Cite magazine |last=Meyer |first=David |date=14 March 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |magazine=Fortune |access-date=26 August 2025 }} * {{Cite news |last=Roth |first=Andrew |date=22 March 2022 |title=How many Russian soldiers have died in the war in Ukraine? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/22/how-many-russian-soldiers-died-ukraine-losses |access-date=26 August 2025 }}</ref> រុស្ស៊ីក៏ដូចជាអ៊ុយក្រែនសុទ្ធតែធ្លាប់បានទទួលស្គាល់នូវវិនាសកម្មយោធាដ៏ "ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់" និង "ធ្ងន់ធ្ងរ" នៅឯសមរភូមិជួរមុខ។<ref name="tragedy">{{Cite news |date=8 April 2022 |title=Russia admits 'significant losses of troops' in Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/8/we-have-significant-losses-and-its-a-huge-tragedy-kremlin |access-date=26 August 2025 }}</ref><ref name="untilwarends">{{Cite news |date=29 March 2022 |title=Ukraine not to reveal own military death toll until war ends |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3443116-ukraine-not-to-reveal-own-military-death-toll-until-war-ends.html}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66581217 |title='Dying by the dozens every day' – Ukraine losses climb |date=29 August 2023 |work=BBC News |access-date=26 August 2025 }}</ref> ជាក់ស្ដែង ចំនួនអ្នកស្លាប់នៅក្នុងសង្គ្រាមទាំងយោធានិងស៊ីវិលគឺមិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បានជាក់លាក់ត្រឹមត្រូវមួយរយភាគរយឡើយ។<ref> {{Cite news |last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26 February 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=26 August 2025 }} * {{Cite news |date=17 March 2022 |title=As Russian Troop Deaths Climb, Morale Becomes an Issue, Officials Say |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |url-status=live |access-date=26 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316225152/https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |archive-date=16 March 2022 }}</ref> ទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន ''AFP'' បានរាយការណ៍ថាទាំងខ្លួន និងអ្នកសង្កេតការណ៍ជម្លោះឯករាជ្យផ្សេងឯទៀតគឺមានការលំបាកខ្លាំងណាស់ក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ប្រភពអះអាងចំនួនទាហានស្លាប់ពីភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាង ហើយតែងមានការសង្ស័យអំពីការបំប៉ោងចំនួនទាហានស្លាប់ដោយភាគីទាំងពីរនៅក្នុងប្រភពទាំងនោះ។<ref>{{Cite news |date=13 April 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=26 August 2025 }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ គម្រោងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ីឯករាជ្យមួយឈ្មោះ ''iStories'' តាមរយៈប្រភពដ៏ជិតស្និទ្ធនឹងវិមានក្រឹមឡាំង បានរាយការណ៍ថា ទាហានរុស្ស៊ីជាង ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត រងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ ឬបានបាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |date=12 October 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol }}</ref> ខណៈពេលដែលករណីស្លាប់ក្នុងសមរភូមិអាចងាយសន្និដ្ឋានបានដោយផ្អែកលើប្រភពមួយចំនួនដូចជា រូបភាពផ្កាយរណបជាដើម តែផ្ទុយមកវិញ ករណីស្លាប់របស់ជនស៊ីវិលគឺពិបាកនឹងវាស់វែងសន្និដ្ឋានណាស់។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអ៊ុយក្រែនបានប្រាប់សារព័ត៌មាន CNN ថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនរាប់ម៉ឺននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ហើយលោកសង្ឃឹមថាចំនួនអ្នកស្លាប់ទាំងអស់នោះនឹងមិនកើនលើសពី ១០០,០០០ នាក់ចុះ។<ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16 June 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=27 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤ ជនជាតិអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ២០,០០០ នាក់ត្រូវពិការដៃជើងដោយសារសង្គ្រាម។<ref>{{Cite web |last=Bennetts |first=Marc |date=25 June 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=27 August 2025 |website=The Times}}</ref> ក្រោយការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញនៅទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូល មន្ត្រីអ៊ុយក្រែនជឿថាមនុស្សយ៉ាងច្រើន ២០,០០០ នាក់អាចត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |last=Yuhas |first=Alan |date=24 August 2022 |title=Thousands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=27 August 2025 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shandra |first=Alya |date=30 August 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=26 August 2025}}</ref> ខណៈគេនៅប្រទះរកឃើញសាកសពមនុស្សជាបន្តបន្ទាប់គិតមកត្រឹមខែកញ្ញា​ ឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |date=4 September 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=27 August 2025}}</ref> អភិបាលក្រុងមួយនេះបានថ្លែងថា ជនស៊ីវិលជាង ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលរុស្ស៊ីបានឡោមព័ទ្ធវាយម៉ារីអ៊ូប៉ូល ប៉ុន្តែចំនួនជាក់ស្ដែងអាចមានរហូតដល់ទៅជាង ២០,០០០ នាក់ឯណោះ ខណៈកងកម្លាំងរុស្ស៊ីត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានដឹកជញ្ជូននាំយកគ្រឿងបូជាសពចល័តមកជាមួយពួកគេពេលចូលគ្រប់គ្រងម៉ារីអ៊ូប៉ូល។<ref>{{cite news |publisher=PBS |title=Over 10,000 civilians killed in Mariupol siege, mayor says |date=11 April 2022 |url=https://www.pbs.org/newshour/world/over-10000-civilians-killed-in-mariupol-siege-mayor-says |access-date=27 August 2025|first1=Yuras|last1=Karmanau|first2=Adam|last2=Schreck|first3=Cara|last3=Anna}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 February 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26 August 2025 |work=The Japan Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=27 August 2025 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយសារព័ត៌មាន ''AP'' ចាប់ពីចុងឆ្នាំ២០២២ បានប៉ាន់ប្រមាណតួលេខជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ថាមានរហូតដល់ ៧៥,០០០ នាក់ ដោយនេះគ្រាន់តែជាតួលេខរាប់ត្រឹមក្នុងតំបន់ទីក្រុងម៉ារីអ៊ូប៉ូលប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |title=The Cost of War to Ukraine |url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/cost-war-ukraine |access-date=27 August 2025 |website=The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 December 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=27 August 2025 |work=AP News}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន ''AFP'' វិញបានចេញផ្សាយថា "ចន្លោះគម្លាតដ៏ធំមួយក្នុងការរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសគឺកើតចេញពីកង្វះខាតព័ត៌មានពីទីកន្លែងដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី ដូចជាទីក្រុងកំពង់ផែម៉ារីអ៊ូប៉ូលជាដើម ដែលគេជឿថាជនស៊ីវិលរាប់ម៉ឺននាក់បានស្លាប់នៅទីនោះ"។<ref>{{Cite news |date=6 June 2023 |title=10,368: The incomplete count of Ukraine's civilian dead |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230606-10-368-the-incomplete-count-of-ukraine-s-civilian-dead |access-date=27 August 2025 |publisher=Agence France-Presse republished in France 24}}</ref> [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] (OHCHR) បានរាយការណ៍បង្ហាញពីចំនួនទិន្នន័យអ្នកស្លាប់ស៊ីវិលស្រដៀងៗគ្នា ហើយគេជឿថាចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសពិតប្រាកដក្នុងចំណោមប្រជាជនស៊ីវិលគឺមានចំនួនខ្ពស់ជាងទិន្នន័យដែលគេនិយមប្រើបច្ចុប្បន្ន។<ref name="OHCHR sep">{{Cite web |date=25 September 2023 |title=Ukraine: Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref> ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណ ១,២០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬរបួសនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនជារៀងរាល់ថ្ងៃ បើរាប់ចាប់ពីខែឧសភាដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ១,៥០០ នាក់នៅក្នុងខែវិច្ឆិកានៃឆ្នាំ២០២៤ ដោយបូកសរុបចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសក្នុងខែវិច្ឆិកានោះគឺមានរហូតដល់ទៅ ៤៥,៦៩០ នាក់។<ref>{{cite news |title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=Business Insider |date=6 December 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> កាសែត ''Newsweek'' បានប៉ាន់ប្រមាណថា ថ្ងៃដែលឆក់យកជីវិតទាហានរុស្ស៊ីច្រើនបំផុតគឺស្ថិតនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ នោះឯង ដោយមានទាហានរុស្ស៊ីស្លាប់ចំនួន ១,៩៥០ នាក់ ដែលនេះជាចំនួនលើសពីអត្រាកំណើតបុរសប្រចាំថ្ងៃជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីទៅទៀត (១,៨៣៦)។<ref>{{cite news |work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12 November 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> សារព័ត៌មាន ''Meduza'' ដែលមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេស[[ឡេតូនី]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហានរុស្ស៊ីសរុបចំនួន ១៤០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បងជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន បើគិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{cite news |work=Meduza |title=120,000 dead and counting A new estimate from Meduza and Mediazona shows the rate of Russian military deaths in Ukraine is only growing |date=5 July 2024 |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/05/a-new-estimate-from-meduza-and-mediazona-shows-the-rate-of-russian-military-deaths-in-ukraine-is-only-growing}}</ref> សង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ីនេះបានក្លាយជាសង្រ្គាមដ៏សាហាវឃោរឃៅបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប បើរាប់ចាប់ពីរយៈពេល ៨០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ<ref>{{cite news |work=The New York Times |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24 April 2024}}</ref> ដោយវាបានឡើងវ៉ាដាច់[[សង្គ្រាមបូស្នី]]ទៅទៀត។ អត្រាមរណភាពជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនកាលពីឆ្នាំ២០២០ គឺ ៨.៧/១០០០ នាក់ ហើយមកដល់ឆ្នាំ២០២៤ វាបានហក់ឡើងដល់ ១៨.៦ ដែលនាំឱ្យអ៊ុយក្រែនជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខមួយក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានអត្រាមរណភាពខ្ពស់បំផុតនៅលើលោក។ ចំពោះរុស្ស៊ី អត្រាមរណភាពបានរំកិលឡើងដល់ចំណាត់ថ្នាក់លេខប្រាំបួន ពោលគឺមាន ១៤/១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |title=Annual death rate from all causes, 1980 to 2021 — Ukraine |url=https://ourworldindata.org/grapher/age-standardized-deaths-from-all-causes?tab=chart&country=~UKR |work=Our World in Data |access-date=27 August 2025 }}</ref><ref>{{cite web |title=Country Comparisons — Death rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |work=The World Factbook |archive-url=https://archive.today/20240913084439/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |access-date=27 August 2025 |archive-date=13 September 2024 |archivedate=7 តុលា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251007081954/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable plainrowheaders" |+ទិន្នន័យចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសដែលមានប្រភពផ្ទៀងផ្ទាត់ច្បាស់លាស់ |- ! scope="col" | ! scope="col" |ចំនួន ! scope="col" |រយៈពេល ! scope="col" |ប្រភព |- ! scope="row" |'''ប្រជាជនស៊ីវិលនៅអ៊ុយក្រែន''' |'''១៤,១១៦''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង '''៣៦,៤៨១''' នាក់បានទទួលរងរបួស{{refn|group=ស|ជនស៊ីវិលបរទេសយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៧៦ មកពី ២៥ ប្រទេសត្រូវបានគេរាយការណ៍បញ្ជាក់ថាស្លាប់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។}} |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣១​ សីហា ២០២៥ |អង្គការសហប្រជាជាតិ ([[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្ស]])<ref>{{Cite web |title=Civilian casualties in Ukraine reach three-year high in June, UN human rights monitors say {{!}} UN Human Rights Monitoring Mission in Ukraine |url=https://ukraine.ohchr.org/en/Civilian-casualties-in-Ukraine-reach-three-year-high-in-June-UN-human-rights-monitors-say |access-date=27 August 2025 |website=ukraine.ohchr.org }}</ref> |- !scope="row"|'''ប្រជាជនស៊ីវិលរុស្ស៊ី''' |'''៣៩៤''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (នៅ[[រុស្ស៊ីប៉ែកអឺរ៉ុប|រុស្ស៊ីភាគខាងលិច]]) |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២៥ ធ្នូ ២០២៤ |[[7x7 (គេហទំព័រ)|7x7]]<ref>{{Cite web |date=1 August 2023 |title=Список жертв войны в российских регионах |url=https://semnasem.org/articles/2023/08/01/spisok-zhertv-vojny-v-rossijskih-regionah|publisher=[[7x7 (គេហទំព័រ)|7x7]]}}</ref> |- !scope="row"|'''កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន''' |'''៧០,៩៣៥''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត,<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=27 August 2025 |website=dw.com }}</ref><br />'''៦៤,៩៩៥''' នាក់បានបាត់ខ្លួន និង '''៦,០៨៧''' នាក់ត្រួវបានចាប់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២១​ ឧសភា ២០២៥ |UALosses project<ref name="UALosses">{{Cite web |url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=21 May 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី'''<br />(ដោយមិនរាប់បញ្ចូលកងកម្លាំងដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍) |'''១៤៥,២៥៨''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៧ វិច្ឆិកា ២០២៥ |សារព័ត៌មាន BBC​ ភាសារុស្ស៊ី និង Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/c15ldx4v0g8o |title=11 тысяч погибших за время переговоров о мире: что мы знаем о потерях России в Украине к концу августа|date=22 August 2025 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822083257/https://www.bbc.com/russian/articles/c15ldx4v0g8o |archive-date=22 August 2025 |url-status=live}}<br />{{Cite news |title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1 August 2025 |access-date=27 August 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី'''<br />(បូករួមទាំងកងកម្លាំងដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍) |'''២១,០០០–២៣,៥០០''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ កញ្ញា ២០២៤ |សារព័ត៌មាន BBC​ ភាសារុស្ស៊ី<ref name="BBCMediazona"/> |} {|class="wikitable plainrowheaders" |+ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួស |- ! scope="col" | ! scope="col" |ចំនួន ! scope="col" |រយៈពេល ! scope="col" |ប្រភព |- ! rowspan="2"| ប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែន |'''១២,០០០''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត (បញ្ជាក់រួច),<br />'''១៦,០០០+''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{refn|group=ស|ប្រជាជនស៊ីវិលខ្លះត្រូវបានគរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលត្រូវជាប់ឃុំឃាំងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី<ref>{{Cite web |title=Thousands of Ukrainian civilians lost in hellish archipelago of Russian jails |url=https://news.sky.com/story/thousands-of-ukrainian-civilians-lost-in-hellish-archipelago-of-russian-jails-13368705 |date=16 May 2025 |website=Sky News }}</ref> ក្នុងនោះមានដូចជាអ្នកសារព័ត៌មានអ៊ុយក្រែនម្នាក់គឺ [[វិចតូរីយ៉ា រ៉ូចឆិនណា]]។<ref>{{Cite web |date=24 April 2025 |title=Ukraine brings back body of journalist Viktoriia Roshchyna tortured in Russian captivity, official says |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-back-body-of-journalist-viktoriia-roshchyna/ |access-date=28 August 2025 |website=The Kyiv Independent }}</ref>}} |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៧ មិថុនា ២០២៤<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ –​ ១៦ ធ្នូ ២០២៤ |អ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite news|url=https://www.president.gov.ua/en/news/lishe-vstanovlennya-spravedlivogo-miru-ta-prityagnennya-agre-91613|title=Only the Establishment of a Just Peace and Holding the Aggressor to Account will Stop Russia's War Crimes in Ukraine – a Separate Discussion on the Humanitarian Dimension of the War Was Held at the Peace Summit|date=17 June 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/12/16/7489343/|title=Over 16,000 Ukrainian civilians held captive in Russia – Ukraine's ombudsman|date=16 December 2024}}</ref> |- |'''២,៨៨៣''' នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត, '''៨,២៦០''' នាក់បានទទួលរងរបួស<br />(ក្នុងតំបន់លូហ្កានស្ក៍ និងដូណេតស្ក៍) |១៧​ កុម្ភៈ ២០២២ – ២២ ធ្នូ ២០២៤ |សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍{{refn|group=ស|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍បានអះអាងថាប្រជាជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧៩៩ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត និង ៦,៩០២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនចន្លោះពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ ដល់ថ្ងៃទី២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៤<ref> * {{cite web |date=30 December 2022|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី)​ Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 24 по 30 декабря 2022 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-24-po-30-dekabrya-2022-g/}} * {{cite web |date=9 January 2024|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 25 по 31 декабря 2023 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-25-po-31-dekabrya-2023-g/}} * {{cite web |date=22 December 2024|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 16 по 22 декабря 2024 г. |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-16-po-22-dekabrya-2024-g/}} </ref> ដោយក្នុងនោះមាន ៨ នាក់បានស្លាប់ និង ២៣ នាក់បានរងរបួសនៅចន្លោះថ្ងៃទី១ ខែមករា ដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២<ref name="ombudsman1">{{Cite web |date=12 February 2022 |title=The overview of the current social and humanitarian situation in the territory of the Donetsk People's Republic as a result of hostilities in the period from 19 and 25 February 2022 |url=https://eng.ombudsman-dnr.ru/the-overview-of-the-current-social-and-humanitarian-situation-in-the-territory-of-the-donetsk-peoples-republic-as-a-result-of-hostilities-in-the-period-from-19-and-25-february-2022/ |access-date=28 August 2025 |website=Human Rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic}}</ref> ដូច្នេះចំនួនអ្នកស្លាប់និងរបួសកំឡុងពេលសង្គ្រាមឈ្លានពានមាន ១,៧៩១ (ស្លាប់) និង ៦,៨៧៩ (របួស)។}} និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍<ref>{{Cite web |date=2 March 2023 |title=3,200 LPR civilians killed as a result of Kiev's aggression since 2014 - ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/3-200-lpr-civilians-killed-as-a-result-of-kiev-s-aggression-since-2014-ombudsperson |access-date=28 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 December 2023 |title=Kiev artillery attacks claim 72 lives in LPR over year, 268 people wounded - ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/kiev-artillery-attacks-claim-72-lives-in-lpr-over-year-268-people-wounded-ombudsperson}}</ref> |- ! scope="row" |'''ប្រជាជនស៊ីវិលរុស្ស៊ី''' |'''៦២១''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រាប់ទាំងឧបទ្វីប[[គ្រីមៀ]]), '''៧៨៩''' នាក់បានបាត់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៩ ឧសភា ២០២៥ |រុស្ស៊ី<ref>{{Cite web |date=19 May 2025 |title=Ukrainian Attacks Have Killed 600 Russian Civilians Since Full-Scale Invasion, Chief Investigator Claims |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/19/ukrainian-attacks-have-killed-600-russian-civilians-since-full-scale-invasion-chief-investigator-claims-a89131}}</ref><ref>{{cite web | author=The Moscow Times | title=Over 350 People Killed and Nearly 800 Still Missing in Kursk Region After Ukrainian Incursion, Prosecutor Says | website=The Moscow Times | date=28 May 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/27/over-350-people-killed-and-nearly-800-still-missing-in-kursk-region-after-ukrainian-incursion-prosecutor-says-a89232 | access-date=28 August 2025}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |'''កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន''' | '''៨០,០០០''' នាក់់បានបាត់បង់ជីវិត, '''៤០០,០០០''' នាក់បានរងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – មុនកញ្ញា ២០២៤ |ទស្សនាវដ្តី [[ដឹវលស្ទ្រីតជឺរណល|WSJ]] បានដក់ស្រងទិន្នន័យនេះ<br />ចេញពីប្រភពសម្ងាត់មួយរបស់អ៊ុយក្រែន<ref name="WSJ-Casualties" /> |- |'''៦០,០០០–១០០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, '''៤០០,០០០''' នាក់បានរងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ២៦ វិច្ឆិកា ២០២៤ |ទិន្នន័យប៉ាន់ស្មានដោយ ''[[ដឹអ៊ីកូណូមីស្ត|The Economist]]''<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/11/26/how-many-ukrainian-soldiers-have-died |newspaper=The Economist |date=26 November 2024 |title=How many Ukrainian soldiers have died? |access-date=28 August 2025}}</ref> |- |'''៥០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,<ref>{{cite web |url=https://nv.ua/ukr/ukraine/events/vtrati-ukrajini-u-viyni-proti-rf-zaluzhniy-zayaviv-shcho-vtrati-ukrajinskoji-armiji-ye-kritichnimi-50495727.html |website=[[សំឡេងថ្មីនៃអ៊ុយក្រែន|The New Voice of Ukraine]] |date=6 March 2025 title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Залужний заявив, що втрати України у війні досягли критичної межі, та назвав причини |trans-title= }}</ref> '''៣៨០,០០០''' នាក់បានរងរបួស,<ref>{{Cite news |date=17 February 2025 |title=Over 46,000 Ukrainian soldiers killed since start of Russia's full-scale war, Zelensky says |url=https://kyivindependent.com/over-46-000-ukrainian-soldiers-killed-since-start-of-war-zelensky-says/ |work=The Kyiv Independent |first=Kateryna |last=Hodunova }}</ref><br />'''៥៦,៧០០''' នាក់បានបាត់ខ្លួន,{{refn|group=ស|name=missing|៦៣,០០០ នាក់បានបាត់ខ្លួន បើគិតត្រឹមថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{cite news |date=17 February 2025 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250217-ukraine-war-death-toll-huge-but-not-fully-known |title=Ukraine war death toll: huge but not fully known |work=France 24 }}</ref> ក្នុងចំនួនអ្នកបាត់ខ្លួននោះ គេជឿថាមាន ៩០ ភាគរយត្រូវជាទាហាន,<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2025-02-13/icrc-number-of-missing-people-in-ukraine-and-russia-war-doubled-to-50-000-in-a-year |title=Red Cross Says Missing People in Ukraine and Russia War Doubles to 50,000 Over Past Year |date=13 February 2025 |website=USNEWS }}</ref> ពោលគឺស្មើនឹងចំនួនប្រមាណ ៥៦,៧០០​ នាក់។}}<br />'''៨,០០០''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/10/30/world/europe/russia-ukraine-war-torture-abuse.html |work=The New York Times |date=30 October 2024 |title=Ukrainians Tell of Brutal Russian Repression in Occupied Territories }}</ref> |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៦ មីនា ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៧ កុម្ភៈ ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ តុលា ២០២៤ |អ៊ុយក្រែន |- ! rowspan="3" scope="row" |'''កងកម្លាំងរុស្ស៊ី''' |'''១,១៤០,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងរបួស |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៥​ វិច្ឆិកា ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយ[[ក្រសួងការពារជាតិ (សហរាជាណាចក្រ)|ក្រសួងការពារជាតិ]]នៃចក្រភពអង់គ្លេស<ref>{{Cite web |date=3 May 2025 |title=Russian losses near record highs, says UK intelligence |website=RBC-Ukraine |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/russian-losses-near-record-highs-says-uk-1746264158.html }}</ref> |- |'''១៩១,០០០–២៦៩,០០០''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៣០ ឧសភា ២០២៥ |សារព័ត៌មាន BBC ភាសារុស្ស៊ី<ref name="BBCMediazona"/> |- |'''១,១៣០,១៨០+''' នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងរបួស,<br />'''៦០,០០០''' នាក់បានបាត់ខ្លួន |២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ១៩​ តុលា ២០២៥<br />២៤ កុម្ភៈ ២០២២ – ៤ កុម្ភៈ ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយ[[ក្រសួងការពារជាតិ (អ៊ុយក្រែន)|​ក្រសួងការពារជាតិ]]អ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |date=24 August 2025 |title=War in Ukraine. Total Combat Losses of the Russian Forces for Day 1,278 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/ |access-date=28 August 2025 |work=Ukrainska Pravda }}</ref><br/>[[ទីស្នាក់ការសម្របសម្រួលសម្រាប់ការព្យាបាលឈ្លើយសឹក|រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន]]<ref>{{cite news |date=4 February 2025 |title=Ukraine Sees Surge in Inquiries From Russian Families on Missing Soldiers |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/02/04/ukraine-sees-surge-in-inquiries-from-russian-families-on-missing-soldiers-a87855 |work=Moscow Times }}</ref> |- ! scope="row" |'''[[កងទ័ពប្រជាជនកូរ៉េ|កងទ័ពកូរ៉េខាងជើង]]''' |'''៦០០''' នាក់បានស្លាប់, '''៤,១០០''' នាក់បានរងរបួស,<br />'''២''' នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{refn|group=ស|name=DPRK|មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ុយក្រែនធ្លាប់បានអះអាងថា ទាហាន[[កូរ៉េខាងជើង]]ចំនួនប្រាំមួយនាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្រោយពីត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលកាលពីដើមខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈពេលដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងអ៊ុយក្រែន។ [[ក្រសួងការពារជាតិ (កូរ៉េខាងត្បូង)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិកូរ៉េខាងត្បូង]]បាននិយាយអះអាងថារបាយការណ៍របស់អ៊ុយក្រែននោះទំនងជាត្រឹមត្រូវ ពោលគឺពិតជាបានកើតឡើងមែន។<ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html|title=N. Korean soldiers 'highly likely' killed in Ukraine: Seoul|access-date=2025-08-31|archivedate=2024-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241010073129/https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html|url-status=dead}}</ref> ក៏ប៉ុន្តេ ភាគីរុស្ស៊ីវិញបានបដិសេដច្រានចោលនូវរបាយការណ៍នោះ។<ref>{{cite news |date=11 October 2024 |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/10/11/kremlin-dismisses-reports-north-korean-soldiers-supporting-russia-in-ukraine |title=Kremlin dismisses reports of North Korean soldiers fighting for Russia in Ukraine |work=Euronews }}</ref>}} |១៤ ធ្នូ ២០២៤ – ៣០ មេសា ២០២៥ |ទិន្នន័យស្មានដោយកូរ៉េខាងត្បូង<ref>{{Cite web |url=https://www.euronews.com/2025/04/30/about-600-north-korean-soldiers-killed-in-russias-war-against-ukraine-seoul-says |title=About 600 North Korean soldiers killed in Russia's war against Ukraine, Seoul says |work=Euronews |date=30 April 2025 }}<br />{{Cite news |url=https://apnews.com/article/north-korea-soldiers-capture-ukraine-russia-defect-141433c872649d55358748b179781758 |title=Seoul's spy agency says North Korean soldiers captured in Ukraine haven't shown desire to defect |work=Associated Press |date=13 January 2025 |first=Kim |last=Tong-Hyung }}</ref><ref name="date of first DPRK casualties">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/16/first-reported-deaths-of-north-korean-soldiers-fighting-against-ukraine |title=First reported deaths of North Korean soldiers fighting against Ukraine |work=The Guardian |date=16 December 2024 }}<br />{{Cite news |url=https://kyivindependent.com/30-north-korean-troops-killed-wounded-hur-says/ |title=30 North Korean soldiers killed, injured in Kursk Oblast assaults, Ukraine's intelligence claims |work=The Kyiv Independent |date=16 December 2024 }}</ref> |} ==កិច្ចចរចាសន្តិភាព== [[File:CUMBRE POR LA PAZ EN UCRANIA. ZÚRICH-SUIZA, 16 DE JUNIO DE 2024 - 1.jpg|thumb|[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអំពីសន្តិភាពនៅអ៊ុយក្រែនក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤]]]] ការចរចារកសន្តិភាពរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនបានផ្ដើមធ្វើឡើងដំបូងៗនៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ, ថ្ងៃទី៣ ខែមីនា និងថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ នៅឯ[[ព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែន]]។ កិច្ចចរចាបន្ទាប់បន្សំត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា នៅក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយកិច្ចចរចាជុំទីបួននៅថ្ងៃទី១៤ ខែមីនា ដោយកិច្ចចរចាទាំងនេះមិនបានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីទេជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |last=Hopkins |first=Valerie |date=28 February 2022 |title=Initial talks between Russia and Ukraine yield no resolution. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/ukraine-russia-talks-belarus.html |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314231723/https://www.nytimes.com/2022/02/28/world/europe/ukraine-russia-talks-belarus.html |archive-date=14 March 2022 |issn=0362-4331}} * {{Cite news |last1=Reevell |first1=Patrick |last2=Hutchinson |first2=Bill |date=2 March 2022 |title=2nd round of talks between Russia and Ukraine end with no cease-fire |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/2nd-round-talks-russia-ukraine-end-cease-fire/story?id=83226054 |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314224621/https://abcnews.go.com/International/2nd-round-talks-russia-ukraine-end-cease-fire/story?id=83226054 |archive-date=14 March 2022}} * {{Cite news |date=7 March 2022 |title=Ukraine and Russia hold third round of talks |publisher=Deutsche Welle |agency=Reuters, Agence France-Presse, Deutsche Presse-Agentur |url=https://www.dw.com/en/ukraine-and-russia-hold-third-round-of-talks/a-61039008 |url-status=live |access-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314110854/https://www.dw.com/en/ukraine-and-russia-hold-third-round-of-talks/a-61039008 |archive-date=29 August 2025}} * {{Cite news |last=Roshchina |first=Olena |date=28 February 2022 |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Переговори делегацій України та Росії почалися |url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/28/7326809/ |url-status=live |access-date=29 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314012254/https://www.pravda.com.ua/news/2022/02/28/7326809/ |archive-date=14 March 2022 |work=Ukrainska Pravda }}</ref> [[File:Annexation of Southern and Eastern Ukraine.svg|thumb|លោកពូទីនចង់បានការទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរុស្ស៊ីលើ {{legend inline|#ffa181|ទឹកដីដែលបានកាត់}} (ក្នុងរូបភាព) ជាលក្ខខណ្ឌសម្រាប់បើកដំណើរការកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=5 January 2023 |title=Putin Signals Readiness for Peace Talks if Kyiv Cedes Occupied Regions |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/01/05/putin-signals-readiness-for-peace-talks-if-kyiv-cedes-occupied-regions-a79877}}</ref>]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសពីលក្ខខណ្ឌសន្តិភាពរបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះ អ៊ុយក្រែនបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងទ័ពទាំងប៉ុន្មានចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន ដោះលែងអ្នកទោសអ៊ុយក្រែនទាំងអស់ដែលរុស្ស៊ីបានចាប់ទៅមិនថាជាទាហាន ឬជនស៊ីវិល ចាប់ថ្នាក់ដឹកនាំរុស្ស៊ីទៅកាត់ទោសពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម]] ហើយអ៊ុយក្រែនត្រូវទទួលបានការធានាសន្តិសុខដើម្បីការពារកុំឱ្យកើតមានអរិភាពនៅពេលអនាគតតទៅទៀត។ ចំពោះលក្ខខណ្ខរបស់រុស្ស៊ីវិញរួមមាន អ៊ុយក្រែនត្រូវតែកាត់ទឹកដីដែលរុស្ស៊ីកំពុងកាន់កាប់ទាំងអស់មកឱ្យខ្លួន បូករួមទាំងទឹកដីដែលរុស្ស៊ីទាមទារប៉ុន្មានទៀត (ថ្វីបើមិនស្ថិតក្រោមរុស្ស៊ីក្ដី) អ៊ុយក្រែនត្រូវឈប់ចង់ចុះចូលជាមួយអង្គការណាតូ ហើយទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីទាំងប៉ុន្មានត្រូវតែដកចេញវិញឱ្យអស់។<ref name="Putin terms">{{cite news |first=Henri |last=Astier|title=Putin lays out his terms for ceasefire in Ukraine |url=https://www.bbc.com/news/articles/c033eyyr20do |access-date=29 August 2025 |work=BBC News |date=14 June 2024}}<br />{{cite news |title=Vladimir Putin issues fresh demands to Ukraine to end war |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/14/vladimir-putin-issues-fresh-demands-to-ukraine-to-end-war |access-date=29 August 2025 |work=The Guardian |date=14 June 2024}}<br />{{cite news |title=Putin states Ukrainian Armed Forces must withdraw from 4 Ukrainian oblasts to begin peace talks |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/06/14/7460781/ |access-date=29 August 2025 |work=Ukrainska Pravda |date=14 June 2024}}</ref> បន្ទាប់ពីលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកជាថ្មីម្ដងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ របត់គោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិកក៏បានផ្លាស់ប្ដូរភ្លាមៗ។ រដ្ឋបាលត្រាំបានចាប់ផ្តើមបើកផ្លូវចរចាជាមួយរុស្ស៊ី និងចរចាជាមួយអ៊ុយក្រែនដោយដាច់ដោយឡែក។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្ហាញពីគោលជំហរគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅក្នុងសេចក្ដីសម្រេចអង្គការសហប្រជាជាតិចំនួនពីរលើក ដោយដំបូងឡើយអាមេរិកបានជំទាស់នឹងសេចក្តីសម្រេចដែលព្រាងដោយអឺរ៉ុបជុំវិញការថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី និងគាំទ្របូរណភាពទឹកដីអ៊ុយក្រែន ហើយលើកទីពីរ អាមេរិកបានធ្វើសេចក្តីព្រាង និងបោះឆ្នោតលើសេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិដែលអំពាវនាវឱ្យបញ្ចប់ជម្លោះរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន ប៉ុន្តែនៅក្នុងខ្លឹមសារសេចក្ដីសម្រេចនោះ អាមេរិកមិនបានពោលពាក្យរិះគន់រុស្ស៊ីសម្បីតែមួយឃ្លា។<ref name="u697">{{cite web | last=Landale | first=James | title=US sides with Russia in UN resolutions on invasion of Ukraine | website=BBC Home | date=25 February 2025 | url=https://www.bbc.com/news/articles/c7435pnle0go | access-date=29 August 2025}}</ref> ==ប្រតិកម្មអន្តរជាតិ== {{Main|ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} {{see also|បាតុកម្មប្រឆាំងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:United Nations General Assembly resolution ES-11 L.1 vote.svg|thumb|ការបោះឆ្នោតនៃ[[សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១១/១|សេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាត អសប លេខ ES-១១/១]] នៅថ្ងៃទី២​ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ជុំវិញការថ្កោលទោសលើសកម្មភាពឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងទាមទារឱ្យមានការដកទ័ពរុស្ស៊ីទាំងស្រុង<br />{{legend|#74C365|រដ្ឋយល់ស្រប}}{{legend|#ab4e52|រដ្ឋប្រឆាំង}}{{legend|#FADA5E|រដ្ឋអនុប្បវាទ}}{{legend|#89CFF0|រដ្ឋអវត្តមាន}}{{legend|#C0C0C0|មិនជាសមាជិក}}]] ការឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីទៅលើប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានទទួលរងនូវការថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិយ៉ាងទូលំទូលាយពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលនៃបណ្ដាប្រទេសនានានៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=Bellinger |first=John B. III |date=28 February 2022 |title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law |url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=29 August 2025 |website=Council on Foreign Relations}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ និងថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៣ [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក]]ចំនួន ១៤១ នៃ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានរួមគ្នាបោះឆ្នោតគាំទ្រសេចក្តីសម្រេចមួយដែលទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែនជាបន្ទាន់។ ប្រទេសសរុបចំនួនប្រាំពីរដោយរួមមានទាំងរុស្ស៊ីផងដែរបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងនឹងវិធានការមួយនេះ។<ref>{{Cite news |date=23 February 2023 |title=Ukraine war: UN condemns Russian invasion ahead of anniversary |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64748349 |access-date=29 August 2025 |publisher=BBC News}}</ref> សម្រាប់ប្រតិកម្មផ្នែកនយោបាយចំពោះសកម្មភាពឈ្លានពាននេះវិញរួមមាន ការដាក់បន្ថែមនូវទណ្ឌកម្មថ្មីៗលើរុស្ស៊ី ដែលជាហេតុបង្កផលប៉ះពាល់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី និងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកជារួម។<ref name="Sanctions slams Russian economy">{{Cite news |last1=Chernova |first1=Anna |last2=Cotovio |first2=Vasco |last3=Thompson |first3=Mark |date=28 February 2022 |title=Sanctions slams Russian economy |url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228085645/https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html |archive-date=28 February 2022 |access-date=29 August 2025 |publisher=CNN}}</ref> គិតមកត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ សហភាពអឺរ៉ុបបានអនុម័តនូវកញ្ចប់ទណ្ឌកម្មចំនួន ១៨ ប្រឆាំងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស ដែលក្នុងនោះមានអង្គភាពស្ថាប័នផ្សេងៗ និងក៏ដូចជាបុគ្គលមានឥទ្ធិពលអំណាចផងដែរ ដែលបូកសរុបចូលគ្នាមានចំនួនប្រមាណជាង ២,៥០០ អង្គភាព។<ref name=EU18sanctions>{{cite web |author=<!-- សូមបំពេញឈ្មោះអ្នកនិពន្ធបើអាច --> |date= 18 July 2025|title= Russia's war of aggression against Ukraine: EU adopts 18th package of economic and individual measures|url= https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/18/russia-s-war-of-aggression-against-ukraine-eu-adopts-18th-package-of-economic-and-individual-measures/|publisher= Council of the EU|access-date=29 August 2025}}</ref> ទណ្ឌកម្មពីបស្ចិមលោកបានបង្ខំឱ្យរុស្ស៊ីប្ដូរទិសដៅនៃការនាំចេញប្រេងរបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសដែលគ្មានទណ្ឌកម្មមកលើខ្លួនដូចជាប្រទេសឥណ្ឌាជាដើម និងមកផ្ដោតលើពាណិជ្ជកម្ម[[ឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ]]វិញ (ដែលស្ថិតនៅក្រៅកម្មវត្ថុទណ្ឌកម្មរបស់សហភាពអឺរ៉ុប) និងផ្លាស់ប្តូរការនាំចេញធ្យូងថ្មពីទ្វីបអឺរ៉ុបទៅទ្វីបអាស៊ី។<ref>{{Cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Loginova |first2=Julia |date=1 August 2023 |title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia? |journal=Energy Research & Social Science |volume=102 |article-number=103150 |bibcode=2023ERSS..10203150O |doi=10.1016/j.erss.2023.103150 |doi-access=free}}</ref> ម្យ៉ាងទៀត ប្រទេសនៅអឺរ៉ុបជាច្រើនបានសម្រេចកាត់ផ្ដាច់នូវរាល់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការនុយក្លេអ៊ែរជាមួយរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite journal |last1=Szulecki |first1=Kacper |last2=Overland |first2=Indra |date=April 2023 |title=Russian nuclear energy diplomacy and its implications for energy security in the context of the war in Ukraine |journal=Nature Energy |volume=8 |issue=4 |pages=413–421 |bibcode=2023NatEn...8..413S |doi=10.1038/s41560-023-01228-5 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/3106595}}</ref> រដ្ឋអធិបតេយ្យជាង ៧០ រដ្ឋនៅលើពិភពលោក និងរួមទាំងសហភាពអឺរ៉ុបផងបានបញ្ជូននូវជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ខណៈបណ្ដាប្រទេសជិត ៥០ ប្រទេសបូករួមទាំងសហភាពអឺរ៉ុបដូចគ្នាបានផ្តល់ជំនួយផ្នែកយោធាគាំទ្រអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite web |date=15 June 2023 |title=Ukraine war aid: Austin asks U.S. allies to 'dig deep' |url=https://www.reuters.com/world/europe/us-defence-boss-austin-urges-allies-dig-deep-with-arms-ukraine-2023-06-15/ |website=Reuters}}</ref> ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបមកលើរុស្ស៊ីមានដូចជា ការហាមប្រាមចរាចរណ៍យន្តហោះរុស្ស៊ីលើដែនអាកាសសហភាពអឺរ៉ុប<ref>{{Cite web |title=EU adopts new set of measures to respond to Russia's military aggression against Ukraine |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/02/28/eu-adopts-new-set-of-measures-to-respond-to-russia-s-military-aggression-against-ukraine/ |publisher=Europa (web portal)}}</ref> ការផ្ដាច់ធនាគាររុស្ស៊ីមួយចំនួនចេញពីប្រព័ន្ធទូទាត់អន្តរជាតិស្វីហ្ត (SWIFT) និងការបិទប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋមួយចំនួនរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite web |title=EU imposes sanctions on state-owned outlets RT/Russia Today and Sputnik's broadcasting in the EU |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/02/eu-imposes-sanctions-on-state-owned-outlets-rt-russia-today-and-sputnik-s-broadcasting-in-the-eu/ |publisher=Europa (web portal) |access-date=2025-08-31 |archivedate=2022-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322231146/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/03/02/eu-imposes-sanctions-on-state-owned-outlets-rt-russia-today-and-sputnik-s-broadcasting-in-the-eu/ |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសមួយចំនួន ពិសេសបណ្ដាប្រទេស[[លោកខាងត្បូង]] បានសម្ដែងនូវបសាទចិត្តជាសាធារណៈ រីឯខ្លះវិញបានសម្ដែងការគាំទ្រពេញទំហឹងតែម្តងចំពោះសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី ដោយមកពីពួកគេលែងមានទំនុកចិត្តជឿជាក់លើគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក។<ref name="nyt-eligon">{{Cite news |last=Eligon |first=John |date=17 March 2022 |title=In Some Parts of the World, the War in Ukraine Seems Justified |url=https://www.nytimes.com/2022/03/17/world/war-russia-china-putin-support.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times}} * {{Cite news |last1=Holder |first1=Josh |last2=Leatherby |first2=Lauren |last3=Troianovski |first3=Anton |last4=Cai |first4=Weiyi |date=23 February 2023 |title=The West Tried to Isolate Russia. It Didn't Work. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/23/world/russia-ukraine-geopolitics.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ​បាតុកម្មតវ៉ាផ្សេងៗទាក់ទិននឹងសង្គ្រាមឈ្លានពាននេះបានផ្ទុះឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក ដោយរួមទាំងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងផ្នែកខ្លះនៃទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីផងដែរ។<ref>{{Cite news |last=Tambur |first=Silver |date=26 February 2022 |title=Pictures: 30,000 people protest in Tallinn against the Russian invasion of Ukraine |url=https://estonianworld.com/pictures/pictures-30000-people-protest-in-tallinn-against-the-russian-invasion-of-ukraine/ |publisher=Estonian world}}</ref> ការអំពាវនាវធ្វើពហិការផលិតផលទំនិញរបស់រុស្ស៊ីបានរីករាលដាលនៅលើវេទិកាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គម<ref>{{Cite news |last=Brooks |first=Hannah |date=2 May 2022 |title=Putin invaded Ukraine. But Russian immigrants are paying the price |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |publisher=NBC News}}</ref> ខណៈពេលដែលក្រុម ''hacker'' បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើគេហទំព័ររុស្ស៊ី ពិសេសគឺគេហទំព័ររបស់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីផ្ទាល់។<ref>{{Cite news |last=Srivastava |first=Mehul |date=6 May 2022 |title=Russia pummelled by pro-Ukrainian hackers following invasion |url=https://www.ft.com/content/3391bf8c-e431-415c-b7c5-9eeee08b3374 |work=Financial Times}}</ref> [[មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងរុស្ស៊ី|មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងជាតិសាសន៍រុស្ស៊ី]] បានរុលឡើងក្រោយការឈ្លានពាន ដែលថែមទាំងប៉ះពាល់ដល់ជនជាតិរុស្ស៊ីរស់នៅក្រៅប្រទេសគេទៀតផង។<ref>{{Cite news |last=Beardsworth |first=James |date=4 March 2022 |title=Russians Abroad: Blamed for a Regime They Sought to Escape |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/russians-abroad-blamed-for-a-regime-they-sought-to-escape-a76762 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306231213/https://www.themoscowtimes.com/2022/03/04/russians-abroad-blamed-for-a-regime-they-sought-to-escape-a76762 |archive-date=6 March 2022 |work=The Moscow Times}} * {{Cite news |last=Brooks |first=Hannah |date=3 May 2022 |title=Putin invaded Ukraine. But Russian immigrants are paying the price. |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607005052/https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-ukraine-russia-war-russian-immigrants-paying-price-rcna26971 |archive-date=7 June 2022 |publisher=NBC News}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោកពូទីនបានប្រកាសការអនុវត្តការផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគាររហូតដល់ទៅ ១៥ ឆ្នាំសម្រាប់ជនណាដែលផ្សព្វផ្សាយ "ព័ត៌មានក្លែងក្លាយ" អំពីប្រតិបត្តិការយោធារុស្ស៊ីនៅប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref>{{cite news |date=11 March 2022 |title=Even Russia's Kremlin-backed media is going off message and beginning to question Putin's war on Ukraine |url=https://fortune.com/2022/03/11/russia-kremlin-backed-media-off-message-question-putin-war-ukraine-invasion/ |work=Fortune}}</ref> ក្នុងគោលបំណងលុបបំបាត់មតិរិះគន់ណាមួយទាក់ទងនឹងសង្គ្រាម។<ref>{{cite news |last1=Weir |first1=Fred |date=5 December 2022 |title=In Russia, critiquing the Ukraine war could land you in prison |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/1205/In-Russia-critiquing-the-Ukraine-war-could-land-you-in-prison |work=Christian Science Monitor}}</ref> អន្តរសភា ក៏ដូចជាសភាជាតិនៃបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចប្រកាសរុស្ស៊ីជា[[រដ្ឋឧបត្ថម្ភភេរវកម្ម]]។<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-lawmakers-declare-russia-state-sponsor-terrorism-2022-11-23/ |title=European Parliament declares Russia a state sponsor of terrorism |website=Reuters |date=23 November 2022 |access-date=29 August 2025 |archive-date=23 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123121114/https://www.reuters.com/world/europe/european-lawmakers-declare-russia-state-sponsor-terrorism-2022-11-23/ |url-status=live}}</ref> គិតមកត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសចំនួនបីគឺ [[លីទុយអានី]] [[ឡេតូនី]] និង[[អេស្តូនី]] បានប្រកាសរុស្ស៊ីជា[[ភេរវកម្មរដ្ឋ|រដ្ឋភេរវករ]]។<ref name="Fiedler 2022">{{cite news |last=Fiedler |first=Tristan |date=18 October 2022 |title=Estonian parliament declares Russia a terrorist state |url=https://www.politico.eu/article/as-the-third-country-to-estonia-declares-russia-a-terrorist-state/ |access-date=29 August 2025 |work=Politico}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេស[[អ៊ីស្លង់]]បានក្លាយជាប្រទេសអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបិទស្ថានទូតរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយសារតែសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="Nova 2023 y784">{{cite web |date=1 August 2023 |title=Iceland is the first European country to close its embassy in Moscow |url=https://www.agenzianova.com/en/news/iceland-is-the-first-european-country-to-close-its-embassy-in-moscow/ |access-date=29 August 2025 |website=Agenzia Nova}}</ref> ការឈ្លានពាននេះផងដែរបានជំរុញឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref>{{Cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Koshiw |first2=Isobel |date=30 September 2022 |title=Ukraine applies for Nato membership after Russia annexes territory |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/ukraine-applies-for-nato-membership-after-russia-annexes-territory |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001025243/https://www.theguardian.com/world/2022/sep/30/ukraine-applies-for-nato-membership-after-russia-annexes-territory |archive-date=1 October 2022 |work=The Guardian}}</ref> [[ហ្វាំងឡង់]] និង[[ស៊ុយអែត]]ដាក់ពាក្យសុំធ្វើជារដ្ឋសមាជិកណាតូជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite news |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Straus |first2=Marine |date=18 May 2022 |title=Finland, Sweden apply to join NATO amid Turkish objections |url=https://www.reuters.com/world/europe/finland-sweden-submit-application-join-nato-2022-05-18/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070947/https://www.reuters.com/world/europe/finland-sweden-submit-application-join-nato-2022-05-18/ |archive-date=18 May 2022 |work=Reuters​ }}</ref> ប្រទេសហ្វាំងឡង់បានក្លាយជាសមាជិកណាតូនៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៣<ref>{{Cite news |first1=Paul |last1=Kirby|first2=Jonathan |last2=Beale|date=4 April 2023 |title=Nato's border with Russia doubles as Finland joins |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-65173043 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405214936/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-65173043 |archive-date=5 April 2023 |agency=BBC News}}</ref> ខណៈប្រទេសស៊ុយអែតបានចូលនៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤។<ref>{{Cite news |last=Erlanger |first=Steven |date=7 March 2024 |title=Sweden Officially Enters NATO Alliance, a Strategic Blow to Moscow |url=https://www.nytimes.com/2024/03/07/world/europe/sweden-nato-neutrality.html |access-date=29 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> ==មើលផងដែរ== * [[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមឈ្លានពាននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១]] * [[ប្រជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប]] * [[ការបោះឆ្នោតនៅរុស្ស៊ី]] * [[ការបោះឆ្នោតនៅអ៊ុយក្រែន]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអឺរ៉ុប]] * [[បញ្ជីរាយសង្គ្រាមអន្តររដ្ឋចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងកើតឡើង]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន]] ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{Cite book |last=D'Anieri |first=Paul |author-link=Paul D'Anieri |date=23 March 2023 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |url=https://books.google.com/books?id=ASysEAAAQBAJ |edition=2nd |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-31550-0 |oclc=1350843759}} ** {{Cite book |last=D'Anieri |first=Paul |date=31 October 2019 |url=https://books.google.com/books?id=Gs6vDwAAQBAJ&pg=PP1 |title=Ukraine and Russia: From Civilized Divorce to Uncivil War |edition=1st |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48609-5 |via=[[សៀវភៅហ្គូហ្គល|Google Books]] |ref=none}} * {{Cite book |last=Ramani |first=Samuel |date=13 April 2023 |title=Putin's War on Ukraine: Russia's Campaign for Global Counter-Revolution |url=https://books.google.com/books?id=74ebEAAAQBAJ |publisher=Hurst Publishers |isbn=978-1-80526-003-5}} * {{cite book |last=Wallensteen |first=Peter |author-link=Peter Wallensteen |year=2023 |title=Understanding Conflict Resolution |publisher=SAGE |oclc=1370602224 |location=Los Angeles |isbn=9781529613209}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=Q110999040|m=yes}} * [https://unric.org/en/the-un-and-the-war-in-ukraine-key-information/ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯគេហទំព័រ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] * [https://www.consilium.europa.eu/en/documents-publications/library/library-blog/posts/think-tank-reports-on-the-invasion-of-ukraine/ របាយការណ៍គរុសុភាចំពោះការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]] * [https://news.google.com/topics/CAAqLAgKIiZDQkFTRmdvTkwyY3ZNVEZ5Y0dSaWNXcDZjeElGWlc0dFIwSW9BQVAB ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[ព័ត៌មានហ្គូហ្គល]] * [https://www.understandingwar.org/backgrounder/ukraine-conflict-updates បច្ចុប្បន្នភាពនៃជម្លោះអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] * [https://storymaps.arcgis.com/stories/36a7f6a6f5a9448496de641cf64bd375 ផែនទីលម្អិត៖ ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] * [https://storymaps.arcgis.com/stories/733fe90805894bfc8562d90b106aa895 ផែនទីតាមរយៈកាល៖ សង្គ្រាមរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ[[វិទ្យាស្ថានសិក្សាសឹកសង្គ្រាម]] *{{cite web|url=https://www.csis.org/analysis/russias-battlefield-woes-ukraine|title=Russia's Battlefield Woes in Ukraine|first1=Seth |last1=G. Jones|first2=Riley|last2=McCabe|publisher=CSIS|date=3 June 2025|accessdate=18 June 2025}} '''''ជាខេមរភាសា''''' * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%82%E1%9E%93/ អានពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗទាក់ទិននឹងសង្គ្រាមអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[វិទ្យុាបារាំងអន្តរជាតិ|RFI]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការលុកលុយរបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងណាតូ–រុស្ស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធារុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងណាតូ–អ៊ុយក្រែន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] 4jjy06ld6cwz288rep7g7ysaf2a8yhn 0 52327 336807 320948 2026-06-20T14:04:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336807 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Vallana_-_Haagweg_14,_Leiden.JPG|រូបភាពតូច| កំណាព្យ​មួយ​របស់​កវី​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​សម័យ​បុរាណ វ៉ាឡាណា (ចន្លោះ​ឆ្នាំ ៩០០ និង ១១០០ គ.ស.) នៅ​លើ​ជញ្ជាំង​ចំហៀង​នៃ​អគារ​នៅ Haagweg 14 ក្នុង​ទីក្រុង Leiden [[ហុល្លង់|ប្រទេស​ហូឡង់]] ។]] [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] ត្រូវបានសិក្សាដោយអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចតាំងពីចុងសតវត្សទី ១៨ ។ នៅសតវត្សទី ១៩ '''ការសិក្សាភាសាសំស្ក្រឹត''' បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែក ភាសាប្រៀបធៀប នៃ ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប ។ កំឡុងសម័យ British Raj (1857-1947) អ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចបានកែសម្រួលអត្ថបទសំស្ក្រឹតជាច្រើនដែលសេសសល់ជាទម្រង់សាត្រាស្លឹករឹត។ ការ​សិក្សា ​វេយ្យាករណ៍​សំស្រ្កឹត និង​ទស្សនវិជ្ជា​នៅ​តែ​មាន​សារៈសំខាន់​ទាំង​ក្នុង​វិស័យ ​ឥណ្ឌូវិទ្យា និង ​ការ​សិក្សា​ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ការសិក្សាភាសា [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] នៅ លោកខាងលិច បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី ១៧ ។ <ref name="Gaurinath Sastri" /> កំណាព្យមួយចំនួនរបស់ Bhartṛhari ត្រូវបានបកប្រែជាភាសា [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥១។ <ref name="Gaurinath Sastri">{{Citation|chapter=History of the study of Sanskrit in the West|last=Gaurinath Sastri|title=A Concise History of Classical Sanskrit Literature|year=1987|page=1|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0027-4|url=https://books.google.com/books?id=QYxpvZLg4hAC&pg=PA1}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៧៧៩ ក្រមច្បាប់ ដែលគេស្គាល់ថាជា វិវាទាណ៌វសេតុ ត្រូវបានបកប្រែដោយ Nathaniel Brassey Halhed ពីការបកប្រែ [[ភាសាពែរ្ស]] ហើយបានបោះពុម្ពជា ''ក្រមច្បាប់ Gentoo ។'' នៅឆ្នាំ ១៧៨៥ លោក Charles Wilkins បានបោះពុម្ភការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ Bhagavad Gita ដែលជាលើកដំបូងដែលសៀវភៅសំស្ក្រឹតត្រូវបានបកប្រែដោយផ្ទាល់ទៅជាភាសាអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ ១៧៨៦ លោក William Jones ដែលបានបង្កើត The Asiatic Society ពីរឆ្នាំមុននោះ បានថ្លែងសុន្ទរកថាប្រចាំឆ្នាំលើកទីបី។ <ref>{{Cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/books/read01.html |title=A Reader in Nineteenth Century Historical Indo-European Linguistics: The Third Anniversary Discourse, On the Hindus |access-date=2025-05-24 |archivedate=2012-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120621181142/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/books/read01.html |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងអត្ថបទ "ទស្សនវិទូ" ដែលត្រូវបានលើកឡើងជាញឹកញាប់របស់គាត់ គាត់បានកត់សម្គាល់ភាពស្រដៀងគ្នារវាងភាសាសំស្រ្កឹត ក្រិកបុរាណ និងឡាតាំង - ព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាការចាប់ផ្តើមនៃ ភាសាប្រៀបធៀប ការសិក្សាឥណ្ឌូ - អឺរ៉ុប និងទស្សនវិជ្ជាភាសាសំស្ក្រឹត។ <ref>{{Citation|title=A History of Ancient Sanskrit Literature|last=Friedrich Max Müller|author-link=Max Müller|year=1859|publisher=[[Williams and Norgate]]|page=1|url=https://books.google.com/books?id=6xUAAAAAYAAJ&pg=PA1}}</ref>   ប្រភពទូទៅនៃ ភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប នៅទីបំផុតត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា Proto-Indo-European បន្ទាប់ពីការងាររបស់ Franz Bopp និងអ្នកដទៃ។ នៅឆ្នាំ ១៧៨៩ Jones បានបោះពុម្ពការបកប្រែនៃ Kālidāsa 's ''The Recognition of Sakuntala'' ។ ការ​បកប្រែ​បាន​ទាក់ទាញ​ការ​កោត​សរសើរ​ពី​មនុស្ស​ជា​ច្រើន ជាពិសេស [[យ៉ូហាន វ៉ូលកាង វ៉ុន ហ្គឺថេ|​លោក Goethe]] ដែល​បាន​សម្តែង​ការ​កោត​សរសើរ​ចំពោះ​ការ​លេង​សំស្ក្រឹត Shakuntala : <ref>{{Citation|last=Monier Monier-Williams|author-link=Monier Monier-Williams|title=Śakuntalā|year=1876|page=10|publisher=Clarendon Press|url=https://books.google.com/books?id=bpIDAAAAMAAJ&pg=PP10}}</ref> <ref>{{Citation|last=Telford, John|last2=Barber, Benjamin Aquila|title=Classical Sanscrit|journal=The London Quarterly Review|volume=XLVI|date=April 1876|pages=309–335|url=https://books.google.com/books?id=EZtIAAAAMAAJ&dq=%22and+all+at+once+is+said%22&pg=PA317}}</ref> Goethe បានបន្តខ្ចីឧបករណ៍ពីការលេងសម្រាប់ ''Faust ដែលជាផ្នែកទី 1'' របស់គាត់។ <ref>{{Citation|title=The Recognition of Śakuntala|last=Kālidāsa|last2=W. J. Johnson (transl.)|isbn=978-0-19-283911-4|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=zLvwoEiIpJ4C&pg=PA138|page=138|authorlink1=Kālidāsa}}</ref> នៅក្នុងសេចក្តីណែនាំអំពី ''ពិភពលោកតាមឆន្ទៈ និងតំណាង'' ដែលសរសេរនៅឆ្នាំ ១៨១៨ លោក Arthur Schopenhauer បាននិយាយថា "ការចូលទៅកាន់ [ វេទ ] ដែលបានបើកឱ្យយើងតាមរយៈ Upanishads គឺនៅក្នុងភ្នែករបស់ខ្ញុំនូវអត្ថប្រយោជន៍ដ៏អស្ចារ្យបំផុតដែលនៅសតវត្សវ័យក្មេងនេះរីករាយជាងរឿងមុនៗ ពីព្រោះខ្ញុំជឿថាឥទ្ធិពលនៃអក្សរសិល្ប៍សំស្រ្កឹតនៃអក្សរសិល្ប៍ក្រិចដែលស៊ីជម្រៅជាងដប់ប្រាំមួយ នឹងមិនជ្រាបចូលទៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ភាសាក្រិចទេ។ សតវត្ស "។ កវីជនជាតិអៀរឡង់ William Butler Yeats ក៏ត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយអក្សរសិល្ប៍សំស្ក្រឹតផងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការរកឃើញពិភពលោកនៃ អក្សរសិល្ប៍សំស្ក្រឹត បានផ្លាស់ប្តូរហួសពីអ្នកប្រាជ្ញ និងបញ្ញវន្តអាឡឺម៉ង់ និងអង់គ្លេស — Henry David Thoreau គឺជាអ្នកអានដែលអាណិតអាសូររបស់ Bhagavad Gita — និងសូម្បីតែលើសពី មនុស្សជាតិ ។ Ralph Waldo Emerson ក៏ទទួលឥទ្ធិពលពីអក្សរសិល្ប៍សំស្ក្រឹតផងដែរ។ នៅដើមដំបូងនៃ [[តារាងខួបនៃធាតុគីមី|តារាងតាមកាលកំណត់]] អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានសំដៅទៅលើធាតុដែលមិនទាន់រកឃើញជាមួយនឹងការប្រើប្រាស់ បុព្វបទជាលេខ សំស្ក្រឹត (សូមមើល ធាតុដែលបានព្យាករណ៍របស់ Mendeleev )។ J. Robert Oppenheimer ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ បានជួប Indologist Arthur W. Ryder នៅ Berkeley ហើយបានរៀនភាសាសំស្ក្រឹត។ គាត់បានអាន Bhagavad Gita ជាភាសាដើម។ ក្រោយមកគាត់បានដកស្រង់វាថាជាសៀវភៅដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយក្នុងការរៀបចំទស្សនវិជ្ជានៃជីវិតរបស់គាត់ <ref>{{Citation|last=Hijiya, James A.|url=http://www.aps-pub.com/proceedings/1442/Hijiya.pdf|title=The Gita of Robert Oppenheimer|journal=[[Proceedings of the American Philosophical Society]]|volume=144|number=2|date=June 2000|accessdate=2025-05-24|archivedate=2005-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050226091905/http://www.aps-pub.com/proceedings/1442/Hijiya.pdf|deadurl=yes}}</ref> និងការដកស្រង់របស់គាត់ពី Bhagavad Gita "ឥឡូវនេះខ្ញុំក្លាយជាសេចក្តីស្លាប់ជាអ្នកបំផ្លាញពិភពលោក" ។ នៅក្នុងសេចក្តីយោងទៅ ការធ្វើតេស្តព្រះត្រីឯក ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងច្បាស់។ សតវត្សទីដប់ប្រាំបួនគឺជាយុគសម័យមាសនៃអាហារូបករណ៍សំស្ក្រឹតលោកខាងលិច ហើយអ្នកធំនៃវិស័យនេះ ( Whitney, Macdonnell, Monier-Williams, Grassmann ) បានស្គាល់គ្នាផ្ទាល់។ ប្រហែលជាឧទាហរណ៍ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅបំផុតនៃភាសាសំស្ក្រឹតនៅភាគខាងលិចក៏ជាការបញ្ចេញសំឡេងចុងក្រោយដែរ។ TS Eliot ដែលជានិស្សិតនៃ ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា និងភាសាសំស្ក្រឹតក្រោម Lanman បានបញ្ចប់ ''The Waste Land'' ជាមួយនឹងភាសាសំស្ក្រឹតថា "Shantih Shantih Shantih" ។ == ការប្រើប្រាស់ និងការសិក្សាបច្ចុប្បន្ន == សំស្រ្កឹតត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងផ្នែកសិក្សាអាស៊ីខាងត្បូងជាច្រើន និង/ឬផ្នែកភាសាវិទ្យានៅក្នុងសាកលវិទ្យាល័យលោកខាងលិច។ បន្ថែមពីលើនេះ វាត្រូវបានគេប្រើផងដែរក្នុងអំឡុងពេលថ្វាយបង្គំនៅក្នុង [[ទេវស្ថាន|ព្រះវិហារហិណ្ឌូ]] នៅភាគខាងលិច ដែលជា ភាសាសាសនា ហិណ្ឌូ ហើយការប៉ុនប៉ង រស់ឡើងវិញសំស្ក្រឹត កំពុងដំណើរការក្នុងចំណោមប្រជាជនហិណ្ឌូបរទេស។ ដូចគ្នានេះដែរ ការសិក្សាភាសាសំស្រ្កឹតក៏មានប្រជាប្រិយភាពផងដែរក្នុងចំណោមអ្នកហាត់យោគលោកខាងលិចជាច្រើននាក់ ដែលយល់ឃើញថាភាសាមានប្រយោជន៍ក្នុងការយល់ដឹងអំពី [[យោគសូត្រ]] ។ ការដាក់បញ្ចូលសំស្រ្កឹតតែមួយគត់របស់វិទ្យាស្ថានឥស្លាមនៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សារបស់ខ្លួនថ្មីៗនេះបានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍របស់សារព័ត៌មានជាតិ និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយធំៗ។ វិធីសាស្រ្តច្នៃប្រឌិតរបស់វិទ្យាស្ថានបានទទួលការផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងសារព័ត៌មាន។ <ref>{{Citation|title=Academy of Sharia and Advanced Studies|date=2023-02-26|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Academy_of_Sharia_and_Advanced_Studies&oldid=1141677044|journal=Wikipedia|access-date=2023-03-09|language=en}}</ref> វិទ្យាស្ថាននេះមានទីតាំងនៅ Thrissur រដ្ឋ Kerala ប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង។ <ref>{{Cite web |title=Bhagavad Gita Part Of Sanskrit Syllabus Of Islamic Institute In Kerala |url=https://www.ndtv.com/india-news/bhagavad-gita-other-hindu-texts-part-of-sanskrit-syllabus-of-islamic-institute-in-kerala-3696675 |access-date=2023-03-09 |website=NDTV.com}}</ref> == ឯកសារយោង == e0stlufvijo9d9brn292phnmte8lcod 1 52815 336812 336442 2026-06-20T19:29:40Z ~2026-35977-56 51680 /* 0978263250 */ ផ្នែកថ្មី 336812 wikitext text/x-wiki == ABA ABA [[អ្នកប្រើប្រាស់:VE LAM Hour|VE LAM Hour]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:VE LAM Hour|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២៣ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) :ខ្ញុំត្រូវការប្រាក់10099.99990$ [[អ្នកប្រើប្រាស់:GGVO|GGVO]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:GGVO|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៩:៥១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) ::VEASNA ::0978263250 ::35082-1 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-53086-8|&#126;2026-53086-8]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-53086-8|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:៤៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) :VEASNA :0978263250@ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-35082-1|&#126;2026-35082-1]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-35082-1|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២០:០៥ ថ្ងៃសុក្រ ទី១៦ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) :@VEASNA :0978263250 :53086-8 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-60809-2|&#126;2026-60809-2]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-60809-2|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:០៩ ថ្ងៃពុធ ទី២៨ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == ខ្ញុំត្រូវការលុយ199999.9999$ == [[ទ្រឹស្ដីនៃពណ៌]] [[អ្នកប្រើប្រាស់:GGVO|GGVO]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:GGVO|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១០:០១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == VEASNA == VEASNA 0978263250 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-15808-68|&#126;2026-15808-68]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-15808-68|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៤:១០ ថ្ងៃសុក្រ ទី១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == VEASNA == VEASNA 0978263250 15000$ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-24056-96|&#126;2026-24056-96]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-24056-96|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៣:៣១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២០ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) :@[[អ្នកប្រើប្រាស់:~2026056-96|~2026-24056-96]] <u>'''VEASNA'''</u> :0978263250 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-34183-31|&#126;2026-34183-31]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-34183-31|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២២:២០ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == 0978263250 == រូបិយប័ណ្ណ VEASNA 0978263250 [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-35977-56|&#126;2026-35977-56]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-35977-56|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៩:២៩ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) qrg0dgb4wmq8hhcm6644xjokqbzfmm3 0 53103 336817 335582 2026-06-21T05:03:31Z Randervik 41096 336817 wikitext text/x-wiki {{ការបកប្រែរដុប}}{{Infobox sports rivalry|name=គូប្រជែងបាល់ទាត់<br>ថៃ-វៀតណាម|locations=[[អាស៊ី]] ([[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ី|AFC]])<br>[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ([[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អាស៊ាន|AFF]])|team1={{Flagicon|ថៃ}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិថៃ|ថៃ]]|team2={{Flagicon|វៀតណាម}} [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]]|firstmeeting='''វៀតណាមខាងត្បូង''' 2–1 ថៃ <br>(ការប្រកួតមិត្តភាព; ១៩៥៦)|mostrecent=ថៃ 2–3 '''វៀតណាម'''<br>([[ASEAN Championship 2024]]; ថ្ងៃទី ៥ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២៥)|total=៥៩|series=ថៃឈ្នះ៖ ២២<br>ស្មើ៖ ១២<br>វៀតណាមឈ្នះ៖ ២៥|largestvictory=ថៃ 0–5 '''វៀតណាមខាងត្បូង'''<br>([[SEAP Games 1967]]; ថ្ងៃទី ១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៦៧)|image=Tension between Thailand and Vietnam players.png|caption=ភាព​តានតឹង​រវាង​កីឡាករ​ថៃ​និង​វៀតណាម​ក្នុងវគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ[[ជើងឯកបាល់ទាត់អាស៊ាន]]​ឆ្នាំ​២០២៤}}  ការប្រកួតប្រជែង[[បាល់ទាត់|​បាល់​ទាត់]]​រវាង​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] និង ​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិថៃ|ថៃ]] ត្រូវ​បាន​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ចាត់​ទុក​ថា​ជា ​មួយការ​ប្រកួត​កីឡាដ៏​សំខាន់​​នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍|​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍]]។ រាប់បញ្ចូលទាំងកំណត់ត្រារបស់ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|វៀតណាមខាងត្បូង]] (តាម[[សហព័ន្ធកីឡាបាល់ទាត់អន្តរជាតិ (FIFA)|ហ្វីហ្វា]])<ref>{{Cite web |title=Inside FIFA |url=https://inside.fifa.com/en/about-fifa/associations/VIE |archive-url=http://web.archive.org/web/20251108135519/https://inside.fifa.com/en/about-fifa/associations/VIE |archive-date=2025-11-08 |access-date=2026-05-21 |website=inside.fifa.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=AFC Asian Cup Contenders: Vietnam |url=https://www.the-afc.com/en/more/content/3171933 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260521185330/https://www.the-afc.com/en/more/content/3171933 |archive-date=2026-05-21 |access-date=2026-05-21 |website=the-AFC |language=en}}</ref> ភាគីទាំងពីរបានប្រឈមមុខដាក់គ្នាក្នុង ៥៩ ប្រកួតចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៦ ដោយវៀតណាមឈ្នះ ២៥ ថៃ ២២ និង ១២ លទ្ធផលស្មើ។ ក្នុងនាមជា គូប្រជែងដ៏ពេញនិយមបំផុត មួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការប្រកួតរវាងថៃ និងវៀតណាមតែងតែទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងពីប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងអ្នកគាំទ្រក្នុងទាំងពីរប្រទេស។<ref name="New Mandala">{{Cite web |last=Dunford |first=Mike |date=17 September 2015 |title=Soccer wars in Southeast Asia |url=https://www.newmandala.org/soccer-wars-in-southeast-asia/ |access-date=2022-11-28 |website=New Mandala |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-13 |title=Việt Nam- Thái Lan: "Siêu kinh điển" Đông Nam Á |url=https://baophapluat.vn/post-464548.html |access-date=2023-02-23 |website=Báo Pháp luật Việt Nam điện tử |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-12-31 |title=Vietnam vs Thailand: A trip down memory lane |url=https://aseanutdfc.com/asean-mitsubishi-electric-cup/2025/news/vietnam-vs-thailand-rivalry-over-the-years |access-date=2025-01-05 |website=ASEAN United FC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=thanhnien.vn |date=2023-01-11 |title=Chung kết AFF Cup 2022 Việt Nam - Thái Lan: Đỉnh cao Đông Nam Á! |url=https://thanhnien.vn/chung-ket-aff-cup-2022-viet-nam-thai-lan-dinh-cao-dong-nam-a-1851541033.htm |access-date=2023-02-23 |website=thanhnien.vn |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lam |first=Sông |date=2023-01-11 |title=CĐV châu Á: "Trận Việt Nam - Thái Lan là siêu kinh điển ở Đông Nam Á" |url=https://dantri.com.vn/the-thao/cdv-chau-a-tran-viet-nam-thai-lan-la-sieu-kinh-dien-o-dong-nam-a-20230110235405408.htm |access-date=2025-01-05 |website=Báo điện tử Dân Trí |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tùng |first=Hoàng |date=2024-12-31 |title=Đội tuyển Việt Nam và Thái Lan lần thứ 3 chạm trán tại chung kết ASEAN Cup |url=https://tuoitre.vn/doi-tuyen-viet-nam-va-thai-lan-lan-thu-3-cham-tran-tai-chung-ket-asean-cup-20241230233925147.htm |access-date=2025-01-05 |website=TUOI TRE ONLINE |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 2, 2025 |title=Việt Nam - Thái Lan: Xứng đáng |url=https://www.baohoabinh.com.vn/15/197106/Viet-Nam-Thai-Lan-Xung-dang-chung-ket-tr111ng-mo.htm |access-date=2025-01-05 |website=www.baohoabinh.com.vn |language=vi |archivedate=2025-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250428222103/https://www.baohoabinh.com.vn/15/197106/Viet-Nam-Thai-Lan-Xung-dang-chung-ket-tr111ng-mo.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-01-04 |title=Tin thể thao (4-1): Thái Lan - Việt Nam - “Siêu kinh điển” tranh ngôi vô địch |url=https://www.qdnd.vn/the-thao/quoc-te/tin-the-thao-4-1-thai-lan-viet-nam-sieu-kinh-dien-tranh-ngoi-vo-dich-809932 |access-date=2025-01-05 |website=Quân Đội Nhân Dân |language=vi}}</ref><ref>{{Cite news|last=Chittinand|first=Tor|date=2025-01-02|title=Thais ready for Asean 'El Clasico'|language=en|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/sports/2931197/thais-ready-for-asean-el-clasico|access-date=2025-12-01}}</ref><ref>{{Cite web |title="อิชิอิ" สาดวาทะเด็ดก่อนทีมชาติไทย บู๊เวียดนาม ชิงแชมป์อาเซียนคัพ เดือดราว เอล กลาซิโก |url=https://www.thairath.co.th/sport/thaifootball/changsuek/2833964 |access-date=2025-12-01 |website=www.thairath.co.th |language=th}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-10-10 |title=ช้างศึกฟอร์มบู่เสมอ 2 แพ้ 7! ผลงานทีมชาติไทยพบเวียดนามปี 2022 |url=https://www.siamsport.co.th/football-thailand/thai-national/3661/ |access-date=2026-03-16 |website=www.siamsport.co.th |language=th}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-01-10 |title=รีแมตช์ดรีมไฟนอลรอบ 14 ปีทีมชาติไทยท้าชนเวียดนามศึกลูกหนังชิงเจ้าอาเซียน |url=https://www.siamsport.co.th/football-thailand/thai-national/11082/ |access-date=2026-03-16 |website=www.siamsport.co.th |language=th}}</ref> == បញ្ជីការប្រកួត == === ថៃ vs វៀតណាមខាងត្បូង === {| class="wikitable" !# !កាលបរិច្ឆេទ !ក្រុមម្ចាស់ផ្ទះ !លទ្ធផល !ក្រុមភ្ញៀវ !ទីកន្លែង !ការប្រកួត |- |1 |ខែមេសា 1956 |'''[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាមខាងត្បូង|វៀតណាមខាងត្បូង]]''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |2–1 |[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិថៃ|ថៃ]] | rowspan="2" |[[ទីក្រុងហូជីមិញ|សាយហ្គន]] | rowspan="2" |ការប្រកួតមិត្តភាព |- |2 |ខែមេសា 1956 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |3–1 |ថៃ |- |3 |13 ខែធ្នូ 1959 |ថៃ | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |0–4 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | rowspan="2" |[[បាងកក]] |SEAP Games 1959 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |4 |17 ខែធ្នូ 1959 |ថៃ | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |1–3 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' |SEAP Games 1959 (ការប្រកួតមេដាយមាស) |- |5 |16 សីហា 1961 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |2–1 |ថៃ |សិង្ហបុរី |ការប្រកួតមិត្តភាព |- |6 |11 ខែធ្នូ 1961 |ថៃ | align="center" |0–0 |វៀតណាមខាងត្បូង | rowspan="2" |[[រ៉ន់កុន់]] |SEAP Games 1961 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |7 |16 ខែធ្នូ 1961 |ថៃ | align="center" |1–1 |វៀតណាមខាងត្បូង |SEAP Games 1961 (ការប្រកួតមេដាយសំរឹទ្ធ) |- |8 |28 ខែតុលា 1962 |វៀតណាមខាងត្បូង | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |0–1 |'''ថៃ''' |សាយហ្គន |Independence Cup 1962 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |9 |17 សីហា 1963 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |3–2 |ថៃ |[[គូឡាឡាំពួ]] |Merdeka Tournament 1963 |- |10 |14 ខែធ្នូ 1963 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |3–0 |ថៃ | rowspan="2" |សាយហ្គន |វគ្គជម្រុះ AFC Asian Cup ១៩៦៤ |- |11 |13 ខែវិច្ឆិកា 1965 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |4–0 |ថៃ |Independence Cup 1965 |- |12 |15 ខែធ្នូ 1965 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–1 |វៀតណាមខាងត្បូង | rowspan="2" |[[គូឡាឡាំពួ]] |SEAP Games 1965 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |13 |18 ខែធ្នូ 1965 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–0 |វៀតណាមខាងត្បូង |SEAP Games 1965 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |14 |5 ខែវិច្ឆិកា 1966 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |4–1 |ថៃ |សាយហ្គន |Independence Cup 1966 |- |15 |24 ខែមីនា 1967 |ថៃ | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |0–1 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' |ហុងកុង |វគ្គជម្រុះ AFC Asian Cup ១៩៦៨ |- |16 |19 សីហា 1967 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |5–2 |ថៃ |[[អ៊ីប៉ូ]] |Merdeka Tournament 1967 |- |17 |14 ខែធ្នូ 1967 |ថៃ | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |0–5 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' |[[បាងកក]] |SEAP Games 1967 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |18 |15 សីហា 1968 |ថៃ | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |2–3 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' |អ៊ីប៉ូ |Merdeka Tournament 1968 |- |19 |1 ខែវិច្ឆិកា 1970 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |1–0 |ថៃ |សាយហ្គន |Independence Cup 1970 (វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |20 |13 ខែធ្នូ 1970 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |1–0 |វៀតណាមខាងត្បូង |បាងកក |[[អាស៊ីហ្គេមឆ្នាំ១៩៧០]] (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |21 |10 សីហា 1971 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |4–2 |ថៃ |[[គូឡាឡាំពួ]] |Merdeka Tournament 1971 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |22 |26 សីហា 1971 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |2–1 |ថៃ |សិង្ហបុរី |Pesta Sukan Cup 1971 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |23 |30 ខែតុលា 1971 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |3–0 |ថៃ |សាយហ្គន |Independence Cup 1974 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |24 |11 ខែវិច្ឆិកា 1971 |ថៃ | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |0–1 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' |បាងកក |King's Cup 1971 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |25 |18 ខែធ្នូ 1971 |ថៃ | align="center" |0–0 |វៀតណាមខាងត្បូង |[[គូឡាឡាំពួ]] |SEAP Games 1971 (ការប្រកួតមេដាយសំរឹទ្ធ) |- |26 |16 ឧសភា 1973 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |1–0 |ថៃ |[[សេអ៊ូល]] |វគ្គជម្រុះ FIFA World Cup ១៩៧៤ |- |27 |9 ខែវិច្ឆិកា 1974 |'''វៀតណាមខាងត្បូង''' | align="center" style="color:#000; background:#FFBF00" |3–2 |ថៃ |សាយហ្គន |Independence Cup 1974 |- |28 |21 ខែមីនា 1975 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |4–0 |វៀតណាមខាងត្បូង |បាងកក |វគ្គជម្រុះ AFC Asian Cup ១៩៧៦ |} === ថៃ vs វៀតណាម === {| class="wikitable" |+ !# !កាលបរិច្ឆេទ !ក្រុមម្ចាស់ផ្ទះ !លទ្ធផល !ក្រុមភ្ញៀវ !ទីកន្លែង !ការប្រកួត |- |1 |10 ខែធ្នូ 1995 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |3–1 |[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] | rowspan="2" |[[ឈៀងម៉ៃ]] |[[ស៊ីហ្គេម]] 1995 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |2 |16 ខែធ្នូ 1995 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |4–0 |វៀតណាម |ស៊ីហ្គេម 1995 (ការប្រកួតមេដាយមាស) |- |3 |13 ខែកញ្ញា 1996 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |4–2 |វៀតណាម |កាលឡាំង |[[AFF Championship]] 1996 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |4 |16 ខែតុលា 1997 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–1 |វៀតណាម |[[ចាកាតា]] |ស៊ីហ្គេម 1997 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |5 |3 ខែកញ្ញា 1998 |'''វៀតណាម''' | align="center" style="color:#FFF; background:#FF0000" |3–0 |ថៃ |[[ហាណូយ]] |AFF Championship 1998 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |6 |5 សីហា 1999 |វៀតណាម | align="center" |0–0 |ថៃ | rowspan="2" |[[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |ស៊ីហ្គេម 1999 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |7 |14 សីហា 1999 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–0 |វៀតណាម |ស៊ីហ្គេម 1999 (ការប្រកួតមេដាយមាស) |- |8 |8 ខែធ្នូ 2002 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–1 |វៀតណាម |បាងកក |ការប្រកួតមិត្តភាព |- |9 |27 ខែធ្នូ 2002 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |4–0 |វៀតណាម |[[ចាកាតា]] |AFF Championship 2002 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |10 |29 ខែតុលា 2006 |វៀតណាម | align="center" |2–2 |ថៃ |ហាណូយ |Agribank Cup 2006 |- |11 |24 ខែធ្នូ 2006 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–1 |វៀតណាម | rowspan="2" |បាងកក |King's Cup 2006 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |12 |30 ខែធ្នូ 2006 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |3–1 |វៀតណាម |King's Cup 2006 (វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |13 |24 ខែមករា 2007 |វៀតណាម | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |0–2 |'''ថៃ''' |ហាណូយ |AFF Championship 2007 (ជើងទី១ វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |14 |28 ខែមករា 2007 |ថៃ | align="center" |0–0 |វៀតណាម |បាងកក |AFF Championship 2007 (ជើងទី២ វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |15 |16 ខែវិច្ឆិកា 2008 |វៀតណាម | align="center" |2–2 |ថៃ |ហាណូយ |T&T Cup 2008<ref>{{Cite web |title=Thailand triumph at T&T Cup 2008 – Thailand triumph at T&T Cup 2008 – News from Saigon Times |url=https://english.thesaigontimes.vn/2057/Thailand-triumph-at-TT-Cup-2008.html}}</ref> |- |16 |6 ខែធ្នូ 2008 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |2–0 |វៀតណាម |[[ខេត្តភូកេត]] |AFF Championship 2008 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |17 |24 ខែធ្នូ 2008 |ថៃ | align="center" style="color:#FFF; background:#FF0000" |1–2 |'''វៀតណាម''' |បាងកក |AFF Championship 2008 (ជើងទី១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |18 |28 ខែធ្នូ 2008 |វៀតណាម | align="center" |1–1 |ថៃ |ហាណូយ |AFF Championship 2008 (ជើងទី២ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |19 |30 ខែវិច្ឆិកា 2012 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |3–1 |វៀតណាម | rowspan="2" |បាងកក |AFF Championship 2012 (ដំណាក់កាលក្រុម) |- |20 |24 ឧសភា 2015 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |1–0 |វៀតណាម | rowspan="2" |វគ្គជម្រុះ FIFA World Cup ២០១៨ |- |21 |13 ខែតុលា 2015 |វៀតណាម | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |0–3<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Thailand win boosts World Cup qualifying hopes |url=https://www.besoccer.com/new/thailand-win-boosts-world-cup-qualifying-hopes |website=Besoccer |access-date=2025-12-01 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525211315/https://www.besoccer.com/new/thailand-win-boosts-world-cup-qualifying-hopes |url-status=dead |language=en}}</ref> |'''ថៃ''' |ហាណូយ |- |22 |5 ខែមិថុនា 2019 |ថៃ | align="center" style="color:#FFF; background:#FF0000" |0–1<ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 June 2019 |title=Thailand suffer heartbreaking defeat in King's Cup |url=https://www.nationthailand.com/sports/30370633 |website=The Nation Thailand |language=en}}</ref> |'''វៀតណាម''' |[[បុរីរម្យ]] |King's Cup 2019 (វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |23 |5 ខែកញ្ញា 2019 |ថៃ | align="center" |0–0<ref>{{Cite news|last=|first=|title=Thailand, Vietnam draw in opening 2022 World Cup qualifier|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/sports/1743619/thailand-vietnam-draw-in-opening-2022-world-cup-qualifier|url-status=live|language=en}}</ref> |វៀតណាម |[[ខេត្តបទុមធានី|បទុមធានី]] | rowspan="2" |វគ្គជម្រុះ FIFA World Cup ២០២២ |- |24 |19 ខែវិច្ឆិកា 2019 |វៀតណាម | align="center" |0–0<ref>{{Cite web |title=MD6 – Group G: Vietnam 0–0 Thailand &#124; Football &#124; News &#124; Asian Qualifiers 2022 |url=https://www.the-afc.com/competitions/afc-asian-cup/news/md6-group-g-vietnam-0-0-thailand |website=the-AFC |language=en}}</ref> |ថៃ |ហាណូយ |- |25 |23 ខែធ្នូ 2021 |វៀតណាម | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |0–2<ref>{{Cite web |title=Chanathip double hands Thailand first leg advantage over Vietnam |url=https://www.the-afc.com/en/more/aff_cup/news/aff_cup_semi-finals_1st_leg_vietnam_v_thailand.html |website=the-AFC|language=en}}</ref> |'''ថៃ''' | rowspan="2" |កាលឡាំង |AFF Championship 2020 (ជើងទី១ វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |26 |26 ខែធ្នូ 2021 |ថៃ | align="center" |0–0 |វៀតណាម |AFF Championship 2020 (ជើងទី២ វគ្គពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |27 |13 ខែមករា 2023 |វៀតណាម | align="center" |2–2 |ថៃ |ហាណូយ |AFF Championship 2022 (ជើងទី១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |28 |16 ខែមករា 2023 |'''ថៃ''' | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |1–0<ref>{{Cite web |title=Thailand clinch record seventh title |url=https://www.the-afc.com/en/more/aff_cup/news/thailand_clinch_record_seventh_title.html |access-date=2023-01-17 |website=the-AFC |language=en}}</ref> |វៀតណាម |[[ខេត្តបទុមធានី|បទុមធានី]] |AFF Championship 2022 (ជើងទី២ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |29 |10 ខែកញ្ញា 2024 |វៀតណាម | align="center" style="color:#FFF; background:#104EC4" |1–2 |'''ថៃ''' |ហាណូយ |LPBank Cup 2024 |- |30 |2 ខែមករា 2025 |'''វៀតណាម''' | align="center" style="color:#FFF; background:#FF0000" |2–1 |ថៃ |វៀត ទ្រី |[[ASEAN Championship]] 2024 (ជើងទី១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |- |31 |5 ខែមករា 2025 |ថៃ | align="center" style="color:#FFF; background:#FF0000" |2–3 |'''វៀតណាម''' |បាងកក |ASEAN Championship 2024 (ជើងទី២ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ) |} == ស្ថិតិ == === សមិទ្ធផល === {| class="wikitable sortable" style="width:auto; margin:auto;" ![[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] ! ការប្រកួតប្រជែង ! [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិថៃ|ថៃ]] |- style="text-align:center;" | colspan="3" | '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍ អាស៊ី និងពិភពលោក''' |- style="text-align:center;" | ៣ | [[ជើងឯកបាល់ទាត់អាស៊ាន]] | ៧ |- style="text-align:center;" | ១ | [[ស៊ីហ្គេម]]<br /> (រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៩) | ៩ |- style="text-align:center;" | ល្អបំផុត៖ កន្លែងទីបួន | [[AFC Asian Cup]] | ល្អបំផុត៖ កន្លែងទីបី |- style="text-align:center;" | ល្អបំផុត៖ កន្លែងទីបួន | [[អាស៊ីហ្គេម]]<br />(រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨) | ល្អបំផុត៖ កន្លែងទីបួន |- style="text-align:center;" | ល្អបំផុត៖ វគ្គជម្រុះជុំទី៣ | [[ការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោក]] | ល្អបំផុត៖ វគ្គជម្រុះជុំទី៣ |- style="text-align:center;" | – | [[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ]]<br />(រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៨) | ល្អបំផុត៖ វគ្គក្រុម |} === អ្នកស៊ុតបញ្ចូលទីច្រើនជាងគេ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! width="30" |ចំណាត់ថ្នាក់ ! style="width:200px;" | កីឡាករបាល់ទាត់ ! width="50" | គ្រាប់បាល់ |- | ១ | align="left" |[[Natipong Sritong-In]] | ៦ |- | rowspan="4" | ២ | align="left" |[[Totchtawan Sripan]] | rowspan="4" | ៣ |- | align="left" |[[Kiatisuk Senamuang]] |- | align="left" |[[Datsakorn Thonglao]] |- | align="left" |[[ឡេកុង វិញ]] |- | rowspan="8" | ៧ | align="left" |[[Nguyễn Hồng Sơn|ង្វៀន ហុង សឺន]] | rowspan="8" | ២ |- | align="left" |[[Nguyễn Xuân Son|ង្វៀន សួនសឺន]] |- | align="left" |[[Phan Thanh Bình|ផាន់ថាញ់ប៊ិញ]] |- | align="left" |[[Cù Sinh|ឃ្យូស៊ីញ]] |- | align="left" |[[Teerasil Dangda|ធីរ៉ាស៊ីល ដួងដា]] |- | align="left" |[[Kirati Keawsombat|គីរ៉ាទី កែវសម្បត្តិ]] |- | align="left" |[[ចាន់ណាធីប ស៊ុងក្រាស៊ីន]] |- | align="left" |[[Theerathon Bunmathan|ធារ៉ាតុន ប៊ុនម៉ាថាន]] |} == មើលបន្ថែម == * [[សហព័ន្ធបាល់ទាត់វៀតណាម]] * [[សមាគមបាល់ទាត់ថៃ]] * [[ការប្រកួតប្រជែងបាល់ទាត់រវាងជប៉ុននិងកូរ៉េខាងត្បូង]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គូប្រជែងបាល់ទាត់]] <references /> {{គូប្រជែងបាល់ទាត់អន្តរជាតិនៅអាស៊ី}} c0rp234bzgayh5i1bh3p71lxiz9l561 0 53236 336810 336701 2026-06-20T17:37:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336810 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> * ៤​ ឧសភា –​ រោងចក្រផលិតកាំជ្រួចមួយកន្លែងបានផ្ទុះឆេះនៅក្នុងទីក្រុង[[លីវយ៉ាង]] ខេត្ត[[ហ៊ូណាន]] ប្រទេសចិន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៣៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥១ នាក់បន្ថែម។<ref name="China fireworks:0">{{Cite web |last=Lee |first=Liz |last2=Bu |first2=Shi |date=8 May 2026 |editor-last=Coghill |editor-first=Kim |title=Death toll rises to 37 in China fireworks factory blast |url=https://www.reuters.com/world/china/death-toll-rises-37-china-fireworks-factory-blast-2026-05-08/ |access-date=19 May 2026 |website=Reuters}}</ref> * ១២ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ា]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[ហ្វីលីព ដាវីស]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោក។<ref>{{Cite news |title=Bahamas prime minister re-elected in early election victory |url=https://www.reuters.com/world/americas/bahamas-prime-minister-re-elected-early-election-victory-2026-05-13/ |date=13 May 2026 |access-date=19 May 2026 |work=Reuters }}</ref> * ១២–១៦ ឧសភា – [[កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៥|កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិន]] ត្រូវបាន​ប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[វីយែន]] ប្រទេសអូទ្រីស។<ref>{{cite web|last=Schumacher|first=Elizabeth|title=Eurovision: Vienna to host European Song Contest 2026|url=https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|publisher=Deutsche Welle|access-date=19 May 2026 |archive-date=August 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822033113/https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|url-status=live}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសប៊ុលហ្ការីឈ្មោះ [[ដារ៉ា]] បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "[[:en:Bangaranga|Bangaranga]]"។<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Bulgaria wins Eurovision Song Contest, Israel comes second again |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eurovision-song-contest-final-takes-stage-amid-gaza-boycott-2026-05-16/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> * ១៦ ឧសភា – [[ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរីឆ្នាំ២០២៦|ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរី]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ដែលបង្កដោយប្រភេទ[[វីរុសអេបូឡាប៊ុនឌីប៊ូហ្គីយូ]]នៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] និងប្រទេស[[អ៊ូហ្កង់ដា]] ហើយបានប្រកាសវាជាភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=17 May 2026 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 May 2026 |title=សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន ស្តីពីការការពារខ្លួនពីការឆ្លងជំងឺអេបូឡា (Ebola) |url=https://moh.gov.kh/kh/notice/detail/526 |access-date=19 May 2026 |website=[[ក្រសួងសុខាភិបាល|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}</ref> * ១៧​ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |date=2026-02-12 |title=The electoral calendar for the 2026 legislative elections is now available. (ចំណងជើងប្រែជាភាសាអង់គ្លេស) |url=https://cne.cv/sala_de_imprensa_/calendario-eleitoral-das-eleicoes-legislativas-2026-ja-disponivel/ |access-date=2026-05-19 |website=Comissão Nacional de Eleições (CNE) }}</ref> * ២២​ ឧសភា – [[ការផ្ទុះឧស្ម័ននៅអណ្តូងរ៉ែធ្យូងថ្មលីវសិនយូ]]ក្នុង[[ខេត្តសានស៊ី]] ប្រទេសចិន បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0ve18qlko |access-date=2026-06-02 |website=BBC News }}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីប]]៖ គណបក្ស[[កម្លាំងរួបរួមប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[អានីតា ឌីមីទ្រីយ៉ូ]]បានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Parliamentary elections set for May 24 next year |url=https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |access-date=2025-06-02 |website=cyprus-mail.com |language=en |archive-date=January 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116185359/https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |url-status=live }}</ref> * ៣០ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តា]]៖ [[គណបក្សពលករ (ម៉ាល់តា)|គណបក្សពលករ]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត អាបេឡា]] បានឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនអាណត្តិជាប់ៗគ្នា។<ref>{{Cite news |last=Borg |first=Neville |date=2026-04-27 |title=Robert Abela announces snap election for May 30 |url=https://timesofmalta.com/article/abela-announces-election-date.1126985 |access-date=2026-06-02 |work=Times of Malta }}</ref> * ៣១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាគីនេឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាគីនេ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite news |work=Le360Afrique |date=22 February 2026 |title=(ជាភាសាបារាំង) Guinée: les élections législatives et communales prévues le 24 mai |url=https://afrique.le360.ma/politique/guinee-les-elections-legislatives-et-communales-prevues-le-24-mai_LPQ3R2EQ3NHY7G26CB5CPJB5CU/|access-date=2 June 2026|}}</ref> ===មិថុនា=== * ១​ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពី]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite news|title=Ethiopia sets June 1, 2026, for general election amid credibility concerns|url=https://eastleighvoice.co.ke/ethiopia/230279/ethiopia-sets-june-1-2026-for-general-election-amid-credibility-concerns|work=The Eastleigh Voice News|date=2025-10-23|access-date=2026-06-02​ }}</ref> * ៧ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនី]]៖ ​គណបក្ស[[កិច្ចសន្យាពលរដ្ឋ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]]បានឈ្នះឆ្នោតកាន់អំណាចមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=Next Parliamentary elections will be held on June 7, 2026: Alen Simonyan |url=https://www.1lurer.am/en/2025/06/07/Next-Parliamentary-elections-will-be-held-on-June-7-2026-Alen-Simonyan/1326754 |access-date=2025-06-09 |website=First News Channel}} </ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូ]]៖ ថ្វីបើនយោបាយជាតិកំពុងជាប់គាំង គណបក្ស[[វ៉េតេវិនដូស្យេ]]របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាល់ប៊ីន គួរធី]]បានដណ្ដើមកាន់កាប់អាសនៈបានមួយភាគធំ។<ref>{{cite news |date=28 April 2026 |title=Kosovo heads to elections after failure to elect president |url=https://www.koha.net/en/arberi/kosova-shkon-ne-zgjedhje-pas-deshtimit-per-president |access-date=9 June 2026 |work=Koha }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូ]]៖ ដំណើរបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីបានឈានចូលដល់ជុំទីពីរដោយសល់បេក្ខភាពពីររូបគឺលោកស្រី[[កីកូ ហ្វូជីម៉ូរី]] និងលោក[[រ៉ូប៊ឺតូ សាន់ឆេស]]។ គណបក្សឆ្វេងនិយមបានកើបសំឡេងបានភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប៉េរូ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ប៉ុន្តែបានទទួលសំឡេងស្មើនឹងក្រុមស្ដាំនិយមនៅក្នុង[[ព្រឹទ្ធសភា (ប៉េរូ)|ព្រឹទ្ធសភា]]ដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Deeply unpopular Peruvian president calls for general elections in April 2026 |url=https://apnews.com/article/peru-elections-declared-2026-president-boluarte-dabea7cd70b6288542317b080b99c8aa |access-date=9 June 2025 |website=AP NEWS }}</ref> * ៨​ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីនដាណាវឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៨ រ៉ិចទ័រ]] បានវាយអង្រួនប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយវាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ខ្លាំងសាហាវបំផុតមួយចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីលូហ្សុនឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកាលពីឆ្នាំ១៩៩០]]។<ref>{{Cite web |last=Magramo |first=Kathleen |date=2026-06-08 |title=7.8 magnitude earthquake hits southern Philippines |url=https://www.cnn.com/2026/06/07/asia/southern-philippines-mindanao-earthquake-intl-hnk |access-date=2026-06-09 |website=CNN }}</ref> * ១១​ មិថុនា – ១៩ កក្កដា – ព្រឹត្តិការណ៍[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦]] បានកំពុងប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[កាណាដា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{Cite web |date=15 May 2026 |title=World Cup 2026: Everything you need to know |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2026/05/15/world-cup-2026-dates-format-tv-venue-tickets/ |access-date=12 June 2026 |website=The Telegraph}}</ref> * ១៤​ មិថុនា – [[គ្រោះឧទ្ធម្ភាគចក្របុកគ្នានៅ|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពីរគ្រឿងបានហោះបុកគ្នា]]នៅលើអាកាសក្នុងទីក្រុង[[រីយ៉ូដឺហ្សាណេរ៉ូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំមួយនាក់ ក្នុងនោះរួមមានអ្នកចម្រៀងជនជាតិអាមេរិកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[អូលីវើ ធ្រី]] អ្នកផលិតមាតិកាលើយូធូបជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[ហ្កាស្ពី]] និងអ្នកដឹកនាំនិពន្ធរឿងជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[លូកាស អា.​ វិញ៉ាល់ឡេ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-06-14 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Cantor Oliver Tree é um dos mortos em acidente aéreo no Rio; veja vítimas |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |access-date=2026-06-16 |website=CNN Brasil |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614183128/https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |url-status=live }}</ref> * ១​៥​ មិថុនា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានប្រកាសពីកិច្ចព្រមព្រៀងបឋមមួយដើម្បីបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]] និងបើក[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ឡើងវិញ ដោយរង់ចាំការចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការនៅទីក្រុង[[ហ្សឺណែវ]] ប្រទេសស្វីស។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែលវិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងមិនដកទ័ពចេញពីទឹកដីដែលសាមីខ្លួនបានកាន់កាប់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[លីបង់]]ឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Scheer |first2=Steven |title=Lebanon fighting eases after US-Iran deal but displaced warned not to rush home |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanon-warns-displaced-against-rushing-home-after-us-iran-deal-2026-06-15/ |work=Reuters |date=15 June 2026 |access-date=16 June 2026}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] ft6gzrlejl5j55twljqklwgcx9cuo76 0 53849 336816 2026-06-21T03:22:21Z Rotanak V. Narong 50412 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ មកុដនៃកាស្ទីល មកុដ​កាស្ទីល ( ឡាតាំង ) មកុដ​កាស្ទីល ( អេស្ប៉ាញ ) ១២៣០–១៧១៦ ទង់ជាតិកាស្ទីល (កាស្ទីលនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ) ស្តង់ដាររាជវង្ស អាវធំ (Trastámara) នៃ Castile (The Castile of... 336816 wikitext text/x-wiki មកុដនៃកាស្ទីល មកុដ​កាស្ទីល ( ឡាតាំង ) មកុដ​កាស្ទីល ( អេស្ប៉ាញ ) ១២៣០–១៧១៦ ទង់ជាតិកាស្ទីល (កាស្ទីលនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ) ស្តង់ដាររាជវង្ស អាវធំ (Trastámara) នៃ Castile (The Castile of Spain) អាវធំ (Trastámara) រាជវង្ស​ប្រហែល​ឆ្នាំ 1400។ មកុដនៅក្នុង Concordia នៃ Villafáfila ។ មកុដ​នៃ​កាស្ទីល បន្ទាប់​ពី​ការ​បញ្ចូល​អាណាចក្រ​នៃ​ឥណ្ឌា។ បង្ហាញទាំងអស់ ការវិវត្តន៍នៃមកុដនៃកាស្ទីល ដើមទុន ម៉ាឌ្រីដ (១៥៦១–១៦០១; ១៦០៦–១៧១៦) វ៉ាឡាដូលីដ (១៦០១–១៦០៦)[ក] ភាសាផ្លូវការ អេស្ប៉ាញ ភាសាជនជាតិភាគតិច បាស ហ្គាលីស្យា អាស្ទ័រ-ឡេអូន ម៉ូហ្សារ៉ាប៊ីក ភាសាអារ៉ាប់អង់ដាលូស៊ី ជ្វីហ្វ-អេស្ប៉ាញ ក្វាន់ឆេ [ 1 ] [ 2 ] [ ការផ្ទៀងផ្ទាត់បរាជ័យ ] សាសនា សាសនាផ្លូវការ៖ សាសនាកាតូលិករ៉ូម៉ាំង សាសនាភាគតិច៖ សាសនាអ៊ីស្លាម សាសនាយូដាសេផាឌីក អារក្ស កាស្ទីលៀន រដ្ឋាភិបាល រាជាធិបតេយ្យ សក្តិភូមិ ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ fueros ព្រះមហាក្សត្រ • ១២៣០–១២៥២ ហ្វឺឌីណាន់ទី 3 (ទីមួយ) • ១៤៧៤–១៥០៤ អ៊ីសាប៊ែលឡាទី ១ និង ហ្វឺឌីណាន់ទី ៥ ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិ កូតេស នៃ កាស្ទីល សម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រ យុគសម័យកណ្តាល និង ដើមសម័យទំនើប • សហភាពអចិន្ត្រៃយ៍នៃ Castile និង León ថ្ងៃទី ២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១២៣០ • សហភាព​របស់​ហ្វឺឌីណាន់​ទី​ពីរ និង​អ៊ីសាប៊ែលឡា​ទី​មួយ ថ្ងៃទី 19 ខែតុលា ឆ្នាំ 1469 • ការសញ្ជ័យទីក្រុង Granada ថ្ងៃទី 2 ខែមករា ឆ្នាំ 1492 • ការកាន់កាប់ទីក្រុងណាវ៉ារ ១៥១២ (បញ្ចូលថ្ងៃទី ៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៥១៥) • ការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ ឆាលទី ១ ថ្ងៃទី ២៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៥១៦ • ក្រឹត្យ​រោងចក្រ​ថ្មី ១៧១៦ តំបន់ ១៣០០ [ ៣ ] ៣៣៥,០០០ គីឡូម៉ែត្រ ការ៉េ (១២៩,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ចំនួនប្រជាជន • ១៣០០ [ ៣ ] ៣,០០០,០០០ រូបិយប័ណ្ណ អេស្ប៉ាញពិត ម៉ារ៉ាវេឌីអេស្ប៉ាញ មុនដោយ ទទួលបានជោគជ័យដោយ ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីល ព្រះរាជាណាចក្រលេអុង អេមីរ៉ាតនៃហ្គ្រេណាដា ហាបស្បឺក អេស្ប៉ាញ ប៊ួរបុន អេស្ប៉ាញ ហ្គីប្រាលតារអង់គ្លេស ថ្ងៃនេះជាផ្នែកមួយនៃ អេស្ប៉ាញ ក. ^ តុលាការ​ធ្វើដំណើរ ​រហូតដល់ ​ភីលីព​ទី 2 បាន​ជួសជុល​វា​ទៅកាន់​ទីក្រុង​ម៉ាឌ្រីដ។''' [[[[File:Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg|Banner of arms crown of Castille Habsbourg style]]|រូបភាពតូច|ទង់ជ័យ]] [[[[File:Royal Coat of Arms of the Crown of Castile (15th Century).svg|thumb|Royal Coat of Arms of the Crown of Castile (15th Century)]]|រូបភាពតូច|វរវល្ឆករ]] ''' crp2arbm2bulgtn3p9kzm774sqqyahc