វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2069 336861 336828 2026-06-22T12:11:22Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប */ 336861 wikitext text/x-wiki '''{{Pagename}}'''<ref>{{cite web |title=Geographical Names of the Kingdom of Cambodia |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.30_corr1.pdf |website=UNSTATS |publisher=Eighth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names|date=29 August 2002|access-date=7 June 2019}}</ref> ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Siem Reap Province) គឺជាខេត្តមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[ក្រុងរុនតាឯក]]។ខេត្តសៀមរាបត្រូវបានដាក់ឈ្មោះបែបនេះគឺដើម្បីរំលឹកដល់ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]វាយឈ្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅ[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។សព្វថ្ងៃខេត្តសៀមរាបត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោកថាជាទីតាំងនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញ។ខេត្តនេះគឺជាតំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារខេត្តនេះមាន[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏ល្បីល្បាញនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ដទៃទៀតជាច្រើន។ថ្មីៗនេះ[[ក្រុងសៀមរាប]]កំពុងប្រែក្លាយរូបរាងទៅជាក្រុងទំនើបតាមរយៈកំណើនសណ្ឋាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ហាងលក់ទំនិញជាដើមដែលបម្រើឲ្យវិស័យទេសចរណ៍។រមណីយដ្ឋានបុរាណនិង[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]ជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងនៃខេត្តសៀមរាបគឺជាគោលដៅទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់សម្រាប់ឲ្យភ្ញៀវទេសចរមកពីគ្រប់ទិសទីទស្សនានិងសិក្សាស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌ អរិយធម៌ និង សង្គមធម៌របស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានរងនូវការលុកលុយជាច្រើនដងពីពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ហើយទីបំផុត[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។គួររំលឹកផងដែរថារាជធានីរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ត្រូវបានប្តូរពី[[អង្គរ|រាជធានីអង្គរ]]ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣២ រួចបន្តទៅ[[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]]និង[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គ]]ហើយត្រឡប់ទៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីចតុមុខ]]វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦។ជនជាតិបទេសដែលបានមកដល់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]មុនគេគឺអ្នករុករក[[ជនជាតិបារាំង]]លោក[[ហង់រី មូហូត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០(នា[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]សតវត្សរ៍ទី ១៦ ក៏មានជនបរទេសខាងបស្ចឹមលោកក៏បានមកមើល[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]រួចមកហើយដែរ)។<ref>''ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ[[ជនជាតិខ្មែរ]]សតវត្សរ៍ទី ១៥-១៩៥៣ (ភាគទី ០២)''</ref>[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]គឺជាគោលដៅចម្បងសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរទូទាំងពិភពលោកហើយក៏ជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]តូចធំជាច្រើនអនេកដែលជាទីស្ថានរបស់ពពួកអាទិទេពទាំងឡាយទាំងពួងផងដែរ។ {{Infobox settlement | name = ខេត្តសៀមរាប | native_name = Siem Reap Province | native_name_lang = | settlement_type = [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = Angkor Wat aerial view.jpg | image_caption = [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] (ព្រះបរមវិស្ណុលោក) | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = ច្រកចូលទៅកាន់អង្គរ | motto = | image_map = Cambodia Siem Reap locator map.svg | map_caption = ផែនទីនៃខេត្តសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Location of Siem Reap in Cambodia | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | established_title2 = ក្លាយជាខេត្ត | established_date2 = ថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧<ref>{{Cite web|url=http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html/|title=History of Siem Reap|website=siemreap.gov.kh|access-date=17 August 2019|archive-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html|url-status=dead|archivedate=18 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718152126/http://www.siemreap.gov.kh/siem-reap/History-of-Siem-Reap.html}}</ref> | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងសៀមរាប]] និង [[ក្រុងរុនតាឯក]] | leader_party = | leader_title = គណៈអភិបាល​ខេត្ត | leader_name = ប្រាក់ សោភ័ណ | area_footnotes = | area_total_km2 = 10299 | area_rank = ១០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=3 February 2021|archivedate=26 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ១,០៩៩,៨២៥ នាក់ | population_rank = ០៥ | population_as_of = ២០២៤ | population_density_km2 = ៩៨ | population_density_rank = ១៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ក្រុង និង ស្រុក | blank_info_sec1 = ១៣ | blank1_name_sec1 = សង្កាត់ និង ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ៩១០ | timezone1 = [[:en:Time in Cambodia|ICT]] | utc_offset = +០៧:០០ | postal_code_type = លេខកូដប្រៃសណីយ៍ | postal_code = ១៧០១០១-១៧១២១២ | area_code_type = លេខកូដតំបន់ | area_code = ០៦៣ | iso_code = KH-១៧ | website = {{URL|www.siemreap.gov.kh}} | footnotes = }} ខេត្តសៀមរាប គឺជា​ខេត្ត​ធំ​ទី ​១០ ​នៅក្នុង​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះកើនឡើងដល់ខ្ទង់លាននាក់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជាខេត្តដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។មួយផ្នែកធំនៃព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តសៀមរាបគឺជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដូច្នេះហើយបានជាខេត្តសៀមរាបគឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ០៩ ដែលបង្កើតបានជា[[តំបន់អភិរក្សជីវមណ្ឌលទន្លេសាប]]។នាពេលបច្ចុប្បន្នខេត្តនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]និង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|តំបន់បេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]និងជា[[អច្ឆរិយវត្ថុរបស់ពិភពលោក]]ផងដែរ។ខេត្តនេះក៏ជាទីតាំងរបស់[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញជាច្រើនផ្សេងៗទៀតក្រៅពី[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជា[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|សម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក]]របស់[[អង្គការយូណេស្កូ]]ផងដែរ។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន|ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន]]គឺជារមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រនិងធម្មជាតិដ៏ល្បីល្បាញមួយដែលជាទីពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិទៅទស្សនាកម្សាន្តនិងជាទីតាំងនៃ[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ធំរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ផងដែរ។ [[File:Angkor Wat;- Ta Reach (2).jpg|thumb|បដិមាលោកតារាជ]] ==ឈ្មោះនៃខេត្ត== ខេត្តសៀមរាប គឺជាអតីតខេត្តមួយឈ្មោះថា[[ខេត្តមហានគរ]]។ការប្ដូរឈ្មោះមកជាខេត្តសៀមរាបនេះគឺនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។បើតាម[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]មូលហេតុបានជាផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្តនេះបានបញ្ជាក់ថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៣០ នៃគ្រិស្តសករាជស្ដេចនៃ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរស្រីអយុធ្យា]]បានបញ្ជាឲ្យកងទ័ពខ្លួនវាយលុក[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុង[[ខេត្តមហានគរ]]ដើម្បីបង្ក្រាបការមិនចុះញ៉មរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]។កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្ដើម[[ខេត្តមហានគរ]]បានមួយរយៈហើយមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនបានទៅទស្សនាប្រាសាទយ៉ាងគួរឲ្យស្ងប់ស្ងែង។បន្ទាប់មកទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្ដេចសៀម]]នេះបានជួបនឹងទ័ព[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ស្ដេចខ្មែរ]]នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ហើយបានប្រយុទ្ធគ្នាធ្វើឲ្យកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ក្រោយពីទទួលបានជ័យជំនះមក[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានបរិញ្ញាតិ្តឲ្យប្ដូរឈ្មោះ[[ខេត្តមហានគរ]]នេះទៅជាខេត្តសៀមរាបវិញដែលមានន័យថា'''ទ័ពសៀមត្រូវបង្ក្រាបឲ្យរាបនៅទីនេះ'''។<ref>{{Cite web |title=តើឈ្មោះខេត្តសៀមរាប ជាអតីតខេត្តឈ្មោះអ្វី? បានប្តូរមកខេត្តសៀមរ |url=https://www.khmernokor.com/question-answers/agzvm0jy6x |access-date=2025-07-30 |website=Khmernokor}}</ref> អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[ប្រទេសកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]បាន​ពន្យល់​ប្រហាក់​ប្រហែល​គ្នា​ថាពាក្យ'''សៀម'''គឺ​ទាក់ទង​នឹង​ជាតិសាសន៍មួយដែល​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ប្រែ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា'''ថៃ'''ទៅ​ហើយ។រីឯ​ពាក្យ​ថា'''រាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា '''ចាញ់ខ្លបខ្លាច'''។ អនុ​ប្រធាន​ផ្នែក​​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ|សាកលវិទ្យាល័យ​ភូមិន្ទ​ភ្នំពេញ]]និង​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​[[សាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្ត្រកម្ពុជា|សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ត្រ​កម្ពុជា]]លោក[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ថាចាប់​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី ​០៩ និង​ទី​ ១០ នៃគ្រិស្តសករាជខេត្ត​សៀមរាបត្រូវបានគេ​​ប្រើ​ឈ្មោះ​ជា​​[[យសោធរបុរៈ|ទីក្រុងយសោធបុរៈ]]ដោយសារ​តែ​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]ព្រះនាម[[យសោវរ្ម័នទី១|ព្រះបាទយសោ​វរ្ម័ន​ទី​ ១]] ជាអ្នកស្ថាបនិក។ក៏ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មកត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រ​អង្គរ]]វិញ។នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​ព្រះរាជា​ក្រោយៗ​មកទៀតដែល​បានផ្លាស់​ប្ដូរ​រាជធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងនិង​[[ទួលបាសាន|ទួល​បាសាន]]រហូត​ដល់​[[ភ្នំពេញ|ចតុមុខ]]ជាដើមគឺ​[[អង្គរ|ទីក្រុង​អង្គរ]]ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​មួយ​រយៈ។ជាច្រើន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទើប​មាន​ការ​ចាប់​ផ្ដើម​គ្រប់គ្រង​​ជារាជធានី​នេះឡើង​វិញ។ លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]បាន​ពន្យល់​ទៀត​ថាបន្ទាប់​ពី​មាន​ការ​គ្រប់គ្រង​ជា​រដ្ឋបាល​ឡើង​វិញ​នោះគឺ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៃ​[[អាណាចក្រអយុធ្យា|នគរ​ស្រីអយុធ្យា]]ចូល​មក​លុកលុយ​ជា​ច្រើន​លើកចាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៤ នៃគ្រិស្តសករាជ។នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​រ៍ទី​ ១៥ ដល់ ១៦ មាន​[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បាន​ធ្វើ​ចម្បាំង​ជាមួយកង​ទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដើម្បី​បណ្ដេញឲ្យពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចេញ​ពី​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។នៅក្នុង​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាម​កាល​នោះគឺកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងធំធេងហើយ​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''(អានថា : សៀមម៉ារាប)គឺ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះបន្ទាប់​ពី​ជ័យ​ជម្នះ​របស់​កងទ័ព​[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]លើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''សៀមបាន​ខ្លបខ្លាច​លោក បាន​ចាញ់​លោក បាន​អស់​ឫទ្ធានុភាព ចាញ់រាបដលដី'''។ដូច្នេះគេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា'''តំបន់​សៀមរាប'''នេះ​គឺជា​ទស្សនៈ​របស់​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]របស់​អ្នក​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅក្នុងកេរតំណែល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នេះ​ផង​ដែរ។ចំណុច​នេះ​ហើយបានជា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ពាក្យ​ថា'''សៀមរាប'''។ ការ​អធិប្បាយ​របស់​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ[[សំបូរ មាណ្ណារ៉ា]]នេះគឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​ផ្សេង​ៗទៀតផងដែរ។ សៀវភៅ​[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ]]​សង្ខេប​មួយដែល​សរសេរ​ដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]ដែល​បច្ចុប្បន្ន​គឺជា​មន្ត្រី​រាជការ​នៅ​ទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបាន​អធិប្បាយ​ថានៅ​ក្នុងឆ្នាំ​ ១៥២៥ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ]]​ព្រះនាម[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទ​រាជា]]​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​កងទ័ព​[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែល​ឈ្លាន​ពានឲ្យបរាជ័យ​យ៉ាងអាម៉ាស់នៅ​[[អង្គរ|តំបន់​អង្គរ]]។ដូច្នេះ​ហើយបាន​ជា​ព្រះអង្គបាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា'''សៀមរាប'''គឺ​មាន​ន័យ​ថា'''ទ័ព​សៀមចាញ់​រាប​ដូចជា​កន្ទេលឬទ័ពសៀមចាញ់រាបដល់ដី'''។ បច្ចុប្បន្ន​នេះខេត្តសៀមរាបមិន​ត្រឹម​តែ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិ​ខ្មែរ]]​ប៉ុណ្ណោះ​ទេក៏ប៉ុន្តែវា​ក៏​កំពុង​នាំ​[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេស​កម្ពុជា]]ឲ្យទទួល​បាន​នាម​ថ្មី​មួយ​ទៀតគឺ​'''ព្រះរាជាណាចក្រ​អច្ឆរិយៈ'''ដោយសារ​តែ​ភាព​ល្បីល្បាញ​ខាង​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |title=អត្ថន័យ​នៃ​ឈ្មោះ​ខេត្ត​សៀមរាប |url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |access-date=2023-03-16 |website=www-rfa-org.cdn.ampproject.org |archivedate=2023-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316035301/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html/ampRFA?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_ct=1678937526295&amp_tf=%E1%9E%96%E1%9E%B8%20%251$s&aoh=16789375100149&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rfa.org/khmer/news/culture/history-of-siemreap-province-02152014042137.html |url-status=dead }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===សម័យមុនអង្គរ=== [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6871645593).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន(មហេន្ទ្របវ៌ត ឬ មហិន្រ្ទបព៌ត)]] អ្នកស្រាវជ្រាវខាងប្រវត្តិវិទ្យានិងបុរាណវិទ្យាជាច្រើនបានអះអាងថាប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជនៅក្នុងរជ្ជកាល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ក្រោយពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះបានយាងមកពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០០ នៃគ្រិស្តសករាជ។តាមឯកសារខាងលើបានឲ្យដឹងថា[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] កាលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី ០២ ទ្រង់គង់នៅ[[ឥន្ទ្របុរៈ|ទីក្រុងឥន្រ្ទបុរៈ]]នៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]បន្ទាប់មកទ្រង់គង់នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។និងចុងក្រោយបំផុតទ្រង់គង់នៅ[[ហរិហរាល័យ|ទីក្រុងហរិហរាល័យ]](តំបន់រលួស)ដែលជារាជធានីដើមនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា[[អាណាចក្រខ្មែរ|វប្បធម៌អង្គរ]]បានផ្តើមឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ នៃគ្រិស្តសករាជគឺនៅពេលដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] បានអភិសេកជាព្រះមហាក្សត្រនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ការអភិសេករបស់ព្រះអង្គគឺឈរនៅលើមូលដ្ឋាននៃ[[ពិធីទេវរាជ]]ដែលបានផ្តល់ចំពោះព្រះអង្គនូវមហិទ្ធិប្ញទ្ធិដើម្បីធ្វើការបង្រួបបង្រួមជាតិហើយជាឆ្នាំដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ប្រារព្ធ[[ពិធីទេវរាជ]]នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។។ព្រះអង្គបានបើកសករាជថ្មីមួយដែលធ្វើឲ្យអរិយធម៌វប្បធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]រីកចម្រើនរុងរឿងនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]។ការអះអាងបែបនេះក៏បានបង្អាញឲ្យដឹងទៀតថាវប្បធម៌‌[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]](មុនអង្គរ)គឺយោងតាមឯកសារមួយចំនួនដែលផែ្អកតាមកំណត់ហេតុរបស់[[ចិន]]។ឯកសាររបស់គេបានសម្អាងលើកំណត់ត្រាផងនិងស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទមួយចំនួនផង។រីឯព្រឹត្តិការណ៍ដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់ជាខ្លាំងមួយទៀតគឺនៅក្នុងអំឡុង[[ចេនឡា|សម័យចេនឡា]]នៅលើទឹកដីបវរនៃ[[អង្គរ|ខេត្តសៀមរាបអង្គរ]]។កំណត់ហេតុ[[ចិន]]បានឲ្យដឹងថាទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅខេត្តសៀមរាបមានឈ្មោះថា'''នគរគម្ពីរ'''ដែលសិ្ថតនៅរវាង[[បារាយណ៍ខាងលិច]]និង[[បារាយណ៍ខាងកើត]]នៃ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|សេ្តចខែ្មរ]]ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅ[[នគរគម្ពីរ]]នេះគឺ[[ចន្ទ្រវម្ម៌|ព្រះបាទចន្ទ្រវម្ម៌]]។លោកបណ្ឌិត[[មីសែល ត្រាណេ]]បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងបនែ្ថមទៀតថាកាលពី[[សម័យមុនអង្គរ|សម័យបុរេអង្គរ]]នាអំឡុងឆ្នាំ ៨០២ នេះសេដ្ឋកិច្ចនិងបរិយាកាសង្គមរបស់[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]មានការវិវត្តជាវិជ្ជមាន។គេបានឃើញមានការរៀបចំដែនដីឬនគរូបនីយកម្មដែនដីនៅក្នុងតំបន់នីមួយៗនៃខេត្តនេះយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅហើយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ០៦ នៃដើមសតវត្សរ៍ទី ០៧ នៃគ្រិស្តសករាជ។[[ជនជាតិខ្មែរ|ជនជាតិខែ្មរ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រនិងពួកព្រាហ្មបុរោហិតបានចាប់ផ្តើមគម្រោងការកសាងប្រាសាទឥដ្ឋដំបូងបង្អស់ជាច្រើន។រីឯវិស័យសង្គមកិច្ចវិញគេបានដឹងថា[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]ចូលចិត្តកសាងទីលំនៅរបស់ខ្លួននៅកែ្បរ[[បឹងទន្លេសាប|បឹងទនេ្លសាប]]កែ្បរអូរស្ទឹងធម្មជាតិជាដើម។ការកសាងប្រាសាទក៏ដូច្នោះដែរគឺ[[ជនជាតិខ្មែរ|បុព្វការីជនខែ្មរ]]តែងតែជ្រើសរើសរកទីតាំងណាខ្ពស់មិនលិចទឹកនៅរដូវវស្សាគំនិតរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខែ្មរ]]នៅក្នុងការជ្រើសរើសទីតាំងខ្ពស់សម្រាប់ការកសាងសំណង់ផេ្សងៗគឺជាប្រយោជន៍រួមគឺនៅតែបន្តរហូតមកទល់សព្វថៃ្ងនេះ។ ===សម័យអង្គរ=== [[File:Bas-relief du Bayon (Angkor Thom) (2341905162).jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពការធ្វើម្ហូបចម្អិនអាហាររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Scène dépouillage (bas-relief du Bayon) (2334493467).jpg|thumb|វិស័យសុខាភិបាលខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Bayonmarket01.JPG|thumb|ទិដ្ឋភាពផ្សារលក់ដូររបស់ប្រជាជនខ្មែរនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Floating Kantong (Loi Krathong) at Bayon, Cambodia.jpg|thumb|ព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[File:Sbai Khmer.png|thumb|ចម្លាក់ស្ត្រីពានាស្បៃនាសម័យអង្គរ (ប្រាសាទបាយ័ន)]] [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានជ្រើសរើសទីតាំង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ធ្វើជារាជធានីព្រោះស្ថិតនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]និងជាទីប្រជុំនៃជំនួញទាំង ០២ គឺជើងគោកនិងជើងទឹកហើយសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិសព្វគ្រប់ដូចជាត្រីនៅក្នុង[[បឹងទន្លេសាប]] [[ព្រៃឈើ]] [[ថ្មភក់]] [[ថ្មបាយក្រៀម]] [[ឥដ្ឋ]]សម្រាប់កសាងប្រាសាទនិងដីដែលមានជីវជាតិផងដែរ។ខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៥ បានបម្រើការជារាជធានីនិងជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់នៃអំណាចនយោបាយ វប្បធម៌ និង សាសនារបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ភាពថ្កើងថ្កានរបស់ទីក្រុងគឺជារាជធានីនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចដែលមានអំណាចជាបន្តបន្ទាប់។ខេត្តសៀមរាបមានទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃអាណាចក្រហើយមានភាពងាយស្រួលនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងទឹកដីដ៏ធំធេងមួយនេះ។ទីក្រុងនេះបានរីកចម្រើនក្លាយជាទីក្រុងដែលមានភាពអ៊ូអរបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច និង សាសនានៅក្នុងតំបន់។នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ដែលជាយុគមាសរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ៗបានអនុវត្តនយោបាយវាតទីទឹកដីពង្រឹងអរិយធម៌ឲ្យរីកចម្រើនរុងរឿងនិងកសាងសំណង់ប្រាសាទល្បីល្បាញមួយចំនួនទាំងធំទាំងតូចដែលបង្ហាញអំពីតម្លៃវប្បធម៌អរិយធម៌[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ពាសពេញ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]ត្រូវបានបម្រើការជារាជធានីអស់រយៈពេល ០៦ សតវត្សរ៍មកហើយ។នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាប]]មានការអភិវឌ្ឍរីកចម្រើនលូតលាស់គ្រប់វិស័យនិងមានភាពសម្បូរសប្បាយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]រស់នៅ[[អង្គរ|តំបន់សៀមរាបអង្គរ]]ភាគច្រើនប្រកបមុខរបរកសិកម្មនិងនេសាទជាធំ។តំបន់ជុំវិញ[[បឹងទន្លេសាប]]ជាដីដ៏សម្បូរជីវជាតិ។គេអាចធ្វើស្រែនៅតំបន់នេះប្រហែលជាពីរទៅបីដងនៅក្នុងមួយឆ្នាំដូច្នេះហើយបានជាយើងឃើញមានប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រមួយចំនួនដែលបន្សល់ទុកតាំងពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]មកម្ល៉េះ។ [[File:Khmer_Empire.png|thumb|ផែនទី[[ចក្រភពខ្មែរ]] (៨០២-១៤៣១)]] ===សម័យក្រោយអង្គរ=== [[File:Angkor1866.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ]] [[File:View of the West Entrance of Angkor Wat by Delaporte 1873.jpg|thumb|គំនូរប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៣]] [[File:Angkor Wat November 1964 12.jpg|thumb|ប្រាសាទអង្គរវត្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤]] បើយោងតាមឯកសារក្រោយពីកងទ័ពរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ទទួលបានជ័យជម្នះលើកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ឈ្លានពានជាស្ថាពរនៅព្រះរាជនគរគឺ[[អង្គរធំ]]ពោលគឺបានវាយកម្ទេចទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]រាបស្មើនឹងដីបានជា[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដាក់ឈ្មោះថា[[ខេត្តសៀមរាប]]។ស្ថានការណ៍បែបនេះបានធ្វើឲ្យយើងយល់ថាជាដើមកំណើតនៃការកកើតឈ្មោះខេត្តសៀមរាបតាំងពីរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ច្បាប់[[ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង]]មិនបាននិយាយដោយចំហក៏ដោយ។ប្រសិនជាយើងបើកច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]ខាងលើមកមើលយើងពិតជាស្លុតចិត្តដោយហេតុថាកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានរុករាន[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ឥតឈប់ឈរជាច្រើនលើក។ពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក្រោយពីដណ្តើមបានអាណា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួនដែលសព្វថ្ងៃបានក្លាយទៅជាទឹកដី[[ថៃ|សៀម]]រួចទៅហើយនោះក៏បាននាំសង្គ្រាមចូលទៅយ៉ាងជ្រៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]តែម្តងគឺ[[អង្គរ|ទីក្រុងមហានគរ]]ដែលស្ថិតក្នុងខេត្តសៀមរាបតែពីមុនហៅថា'''ស្រុកនគរវត្ត'''ដែលធ្លាប់ជាសមរភូមិក្តៅពីមុនមក។ប៉ុន្តែលើកនេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ត្រឡប់ទៅ[[អាណាចក្រអយុធ្យា|ក្រុងអយុធ្យា]]វិញក្រោយពីត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនៅចុល្លសករាជ ៩០២ ត្រូវនឹងឆ្នាំ ១៥៤១ នៃគ្រិស្តសករាជ។កាលបើពិនិត្យលើទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ដែលបានកើតឡើងនៅលើទឹកដីដ៏បវរដែលជាទីតាំងនៃព្រះរាជនគរយើងបានឲ្យដឹងថានៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៨|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ៨]] និងដើមរាជ្យរបស់[[ឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣|ព្រះបាទឥន្ទ្រវម្ម៌ទី ៣]] រវាងឆ្នាំ ១២៩៦ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានបើកការវាយលុកមួយដ៏ធំសម្បើមនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដើម្បីយក[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ធ្វើជាស្រុកឬនគរចំណុះរបស់ខ្លួនហើយមហិច្ឆតានេះពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានសម្រេចជាស្ថាពរព្រោះថាអាណាខេត្តមួយចំនួនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិភាគកណ្តាលដូចជា[[ខេត្តសុខោទ័យ]] [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ|កំពែងពេជ្រ]] និង ខេត្តរណបនៃខេត្តទាំងនោះព្រមទាំងអាណាខេត្តដទៃៗឯទៀតដែលស្ថិតនៅជ្រលងនៃដង[[ទន្លេចៅព្រះយា|ទន្លេមេណាម]]ដូចជា[[ខេត្តអយុធ្យា]]និង[[ខេត្តសុពណ៌បុរី]]។បន្ទាប់ពីបានទទួលជ័យជម្នះលើខេត្តទាំងឡាយនោះ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានពង្រឹងបណ្តាញអំណាចរបស់ខ្លួន។សង្គ្រាមឈ្លានពានមួយដែលគេត្រូវកត់សម្គាល់ដែលបានកើតឡើងជាលើកដំបូងបង្អស់នៅលើទឹកដី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[លំពង្សរាជា|ព្រះបាទលំពង្សរាជា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៣៥២។ចំពោះចម្បាំងនេះច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]បានបញ្ជាក់ថាគឺភាគីឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានទទួលជ័យជម្នះលើទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១។មុននឹងដកថយចេញពួកវាបានកេណ្ឌឈ្លើយសឹក[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ជាច្រើនម៉ឺននាក់នាំទៅកាន់[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]។នៅក្នុងឱកាសនោះផងដែរពួក[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏បានលួចប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]គ្រប់ប្រភេទនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១ គឺជាឆ្នាំដែលកំណត់នូវឱនភាព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលប្រឈមនិងការវាតទីនិយមរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលគ្មានទីបញ្ចប់។ពិតណាស់ទោះបីជាភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានកន្លងផុតជាច្រើនសតវត្សរ៍មកហើយក្តីក៏ប៉ុន្តែវាបានបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមរបួសដ៏ឈឺចាប់នៅក្នុងផ្នត់គំនិត[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្មានថ្ងៃបំភ្លេចបាន។បើតាមច្បាប់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]]គឺនៅក្នុងរាជ្យរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]](១៥១៦ ដល់ ១៥៥៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)កងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]មកឈ្លានពាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ហើយត្រូវបានកងទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បង្ក្រាបរាបស្មើទល់នឹងដីនៅត្រង់[[ស្ទឹងសៀមរាប|ស្ទឹងអង្គរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៤១ ដោយហេតុនេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រាស់បង្គាប់ឲ្យគេហៅតំបន់នេះថា'''តំបន់សៀមរាប'''ដើម្បីទុកជាការចងចាំរួមរបស់[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]អំពីជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នេះមុនទីតាំងនេះបានក្លាយទៅជាស្រុកហើយបន្ទាប់មកទៀតក្លាយជាខេត្តនា[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង]]។ព្រឹត្តិការណ៍មួយគួរឲ្យកត់សម្គាល់គឺស្តេចអង្គនេះបានឆ្លាក់បង្ហើយនូវចម្លាក់មួយចំនួនដែល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] មិនទាន់ឆ្លាក់រួច។ទោះបីជាបានទទួលបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខនេះក្តីទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ក៏នៅតែទន្ទ្រាន[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|មាតុភូមិខ្មែរ]]មិនស្រាកស្រាន្តឡើយហើយអំពើនេះត្រូវបានបន្តរហូតដល់[[សម័យកាលលង្វែក|សម័យលង្វែក]]។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ [[លង្វែក|ទីក្រុងលង្វែក]]ត្រូវបាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដណ្តើមបានពី[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ព្រះនាម[[នរិន្ទសួន|ស្ដេចនរិន្ទសួន]]។ចំពោះបរាជ័យនៃកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រសៀម|ស្តេចសៀម]]ដែលបានយកលេសថាដោយសារ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]មិនបានប្រគល់ដំរីសមួយក្បាលបានជាមកវាយលុក[[អង្គរធំ|ទីក្រុងអង្គរធំ]]។បើតាមប្រសាសន៍របស់លោក[[ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ]]បានបញ្ជាក់ថា[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]គឺជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]]ដ៏ខ្លាំងពូកែជាងគេបំផុតនា[[សម័យក្រោយអង្គរ]]ដោយហេតុថាស្តេចអង្គនេះមិនត្រឹមតែបានខិតខំស្តារប្រទេសជាតិតែប៉ុណ្ណោះនោះទេព្រះអង្គថែមទាំងមានមហិច្ឆិតាវាយដណ្តើមយក[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្តខ្មែរ]]មួយចំនួននៅក្នុង[[ថៃ|ប្រទេសសៀម]]បច្ចុប្បន្នដូចជា[[ខេត្តនគររាជសីមា]] [[ខេត្តបុរីរម្យ]] [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] [[ខេត្តសង្គឹត]] [[ខេត្តគោកខ័ណ្ឌ]] [[ខេត្តស៊ីសាកេត|ខេត្តសិរីសាកេត]] [[ខេត្តសុវណ៌ភូមិ ឬ សុវណ្ណភូមិ|ខេត្តសុវណ្ណភូមិ]] [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] [[ខេត្តច័ន្ទបុរី]] [[ខេត្តត្រាច]] [[ខេត្តស្រះកែវ]] [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] [[ខេត្តរយ៉ង]] [[ខេត្តបស្ចឹមបុរី]] [[ខេត្តនាងរង]]ជាដើមដែល[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានឈ្លានពានដណ្តើមយកបានពីមុនៗមកវិញ។មានហេតុផលជាច្រើនដើម្បីបញ្ជាក់ថាហេតុដូចម្តេចបានជានៅក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|ព្រះរាជពង្សាវតារសៀម]]ដូចជាច្បាប់របស់[[នព្វរ័ត្ន|អ្នកអង្គម្ចាស់នព្វរ័ត្ន]]តែងឡើងនៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២៤២០ ត្រូវនឹងគ្រិស្ដសករាជ ១៨៧៧ បានប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''([[ភាសាសៀម|សៀម]] : เสียมราฐ)ជំនួសឲ្យពាក្យ'''សៀមរាប'''ទៅវិញ។តាមពិតទៅការប្រើពាក្យ'''សៀមរ៉ាដ្ឋ'''(សៀមម៉ារ៉ាត)គឺដើម្បីហៅទីប្រជុំជនមួយដែលពីមុនគឺជាសមរភូមិឬទីលានប្រយុទ្ធស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ស្ថិតនៅក្នុង'''ស្រុកនគរវត្ត'''គឺបណ្តាលមកពីអាជ្ញាធរ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[រាមាទី ៣|ស្ដេចរាមាទី ៣]] មិនចង់រំលឹកនូវភាពបរាជ័យដ៏អាម៉ាស់មុខរបស់កងទ័ពឈ្លានពាន[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]របស់ព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះបើទោះបីជាសម័យនោះព្រះអង្គបានត្រួតត្រា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ក៏ដោយ។យ៉ាងណាមិញគឺដោយសារតែហេតុការណ៍នេះហើយទើប[[រាមាទី ៤|ស្ដេចរាមាទី ៤]] ដែលបានគ្រប់គ្រង[[ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាមួយ[[អណ្ណាម|អាណ្ណាម]]ព្រះអង្គក៏បានប្រើពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ជំនួសឲ្យពាក្យ'''ស្រុក'''ឬ'''មឿងសៀមម៉ារ៉ាត'''ផងដែរ។គ្មានឯកសាររបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ណាមួយដែលបញ្ជាក់ឲ្យបានច្បាស់លាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះពី'''មឿងព្រះនគរវត្ត'''ទៅជា'''សៀមរាប'''នោះទេហើយបើមានក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងដើមសម័យរជ្ជកាលទី​ ០៣ ដែលជាសម័យបាងកកដែលគេហៅថា[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|រតនកោសិន្ទ្រ៍]]។ប៉ុន្តែចំពោះ[[ជនជាតិខ្មែរ]]វិញឈ្មោះ'''សៀមរាប'''ពិតជាត្រូវបានផ្តើមឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]យ៉ាងពិតប្រាកដឥតក្លែងក្លាយបើទោះបីជាទឡ្ហីករណ៍មានខ្វះចន្លោះយ៉ាងណាក៏ដោយព្រោះថាការតាំងឈ្មោះ'''សៀមរាប'''នេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យឬជំនឿលេងសើចនោះទេជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកាលមួយដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]និង[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]នៅច្បាំងគ្នាមិនឈប់មិនឈរ។ដូច្នេះការចង់យល់ឲ្យលម្អិតអំពីប្រវត្តិពិតនៃឈ្មោះ'''សៀមរាប'''តម្រូវឲ្យយើងស្គាល់អំពីបរិបទសង្គមនយោបាយហើយអំពើនេះគឺជាការចាំបាច់បំផុត។បើតាមសៀវភៅ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]រៀបរៀងដោយលោក[[នួន សុធិមន្ត]]បានអធិប្បាយថានៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ្រិស្ដសករាជ[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]បានវាយបង្ក្រាបកងទ័ព[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលឈ្លានពានឲ្យបរាជ័យនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានដាក់ឈ្មោះថា'''សៀមរាប'''គឺមានន័យថាទ័ព'''សៀមចាញ់រាបដូចកន្ទេល'''។<ref>{{Cite web |date=2020-08-09 |title=ខេត្តសៀមរាប ៖ ប្រវត្តិ​សាវតារ និង​ប្រវត្តិ​ឈ្មោះខេត្ត​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1142889.html |access-date=2025-12-14 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ឯកសាររដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាបបានសរសេរថានៅថ្ងៃសុក្រ ០៥ រោច ខែមិគសិរ ឆ្នាំរកា នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ[[ស៊ន សំណាង]]ដែលជា[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|ទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]បានដឹកនាំសិក្ខាសាលាមួយស្ដីពីបេសកកម្មស្រាវជ្រាវចងក្រងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខេត្តសៀមរាបដោយបានលើកឡើងតាមឯកសារដែលឯកឧត្តមបានស្រាវជ្រាវកន្លងមកដោយសង្ខេបដូចខាងក្រោម ៖[[File:Thais_return_Battambang_to_King_Sisowath.jpg|thumb]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ត្រូវប្រគល់ខេត្ត[[សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ|ស៊ីសុផុន(សិរីសោភ័ណ)]]មកឲ្យ[[បារាំង]]តាម[[សន្ថិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៧|សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម]] * នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩០៧ [[បារាំង]]បានថ្វាយខេត្តសៀមរាបមកឲ្យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧ មានខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តជីក្រែង]]ដែលស្ថិតនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបច្ចុប្បន្ននេះ។ពេលនោះ[[បារាំង]]បានរៀបចំ[[ជនជាតិបារាំង]]ជាចៅហ្វាយខេត្តហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ដែលមាននាមស្មើចៅហ្វាយខេត្តនោះដោយ[[បារាំង]]ហៅយើងថាជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តជីក្រែង ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសៀមរាប។ល។ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ មានកំណែទម្រង់ធំមួយដោយបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលខេត្តដែលមានថ្នាក់ស្រុកនិងខណ្ឌនៅក្នុងខេត្តដោយខេត្តមួយចំនួនដូចជា[[ខេត្តជីក្រែង]]ប្ដូរមកជា[[ស្រុកជីក្រែង]]វិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ [[បារាំង]]បានបង្កើតកងក្រវែលឃុំគឺជាប៉ូលីសជនបទនៅឃុំរួចក៏មានបន្តមកជាបាត្រុយបន្ទាប់ពី[[រេស៊ីដង់បាដេសបារាំង|បាដេសបារាំង]]ម្នាក់បានស្លាប់នៅពេលទៅយកពន្ធនៅ[[ឃុំក្រាំងលាវ(ស្រុករលាប្អៀរ)|ក្រាំងលាវ]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៣ [[បារាំង]]បានបង្កើតសុរិយោដីដើម្បីយកពន្ធដី * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ បានលុបខណ្ឌចោលវិញដោយសារគេបង្កើតខណ្ឌដើម្បីងាយស្រួលប្រមូលពន្ធហើយនៅពេលគេគ្រប់គ្រងការយកពន្ធបានល្អហើយក៏លុបថ្នាក់ខណ្ឌចោលវិញ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាដោយ[[បារាំង]]កាន់អំណាចហើយឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ចូលក្រុមប្រឹក្សាដើម្បីផ្តល់ប្រឹក្សា * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤ មានខេត្តចំនួន ១២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] * មាន ០២ ក្រុមសរសេរប្រវត្តិខេត្តមានក្រុមទី ០១ ចៅហ្វាយខេត្តនិងមន្ត្រីខេត្ត និង ក្រុមទី ០២ ក្រុមស្រាវជ្រាវ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]]វិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៣ * នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ បានបង្កើត[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ដោយកាត់យកឃុំចំនួន ០៣ របស់ខេត្តសៀមរាបគឺ[[ឃុំអន្លង់វែង (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំអន្លង់វែង]] [[ឃុំថ្កូវ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំផ្កូវ]] និង [[ឃុំកោះកែរ (ខេត្តព្រះវិហារ)|ឃុំកោះកែរ]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/default/658 |access-date=2025-12-14 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=ប្រវត្តិខេត្តសៀមរាប - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|access-date=2025-12-14|archive-date=2025-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418110841/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%94|url-status=dead}}</ref> ==សាសនា== {{Pie chart |thumb = right |caption = សាសនានៅក្នុងខេត្តសៀមរាប (ជំរឿនឆ្នាំ ២០១៩)<ref>{{cite web|title=General Population census of the Kingdom of Cambodia 2019|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|publisher=National Institute of Statistics Ministry of planning|date=October 2020|access-date=2025-04-09|archivedate=2022-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status=dead}}</ref> |label1 = សាសនាព្រះពុទ្ធ |value1 = 99.3 |color1 = Gold |label2 = សាសនាគ្រិស្ត |value2 = 0.4 |color2 = DodgerBlue |label3 = សាសនាអុីស្លាម |value3 = 0.2 |color3 = Green |label4 = សាសនាផ្សេងៗ |value4 = 0.1 |color4 = Black }} សាសនារបស់រដ្ឋគឺ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|សាសនាព្រះពុទ្ធថេរវាទ]]។ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបជាង ៩៩.៣% ជាអ្នកកាន់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]ប្រមាណជា ០.៤% ជាអ្នកកាន់[[សាសនាគ្រិស្ត]]និង[[សាសនាឥស្លាម|សាសនាអុីស្លាម]]ដែលភាគច្រើនកាន់ដោយ[[ជនជាតិចាម]]គឺ ០.២%។ ==ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់== [[File:Royal Palace, Siem Reap.JPG|thumb|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]] [[File:Royal Independence Gardens, Siem Reap.jpg|thumb|សួនបឹងកាឡូ ឬ ហ្គ្រេនហូថែល]] '''[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់ ឬ វាំងចាស់]]'''នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] គឺជាទីកន្លែងស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្នរបស់អតីត[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]នៃយើងគឺ[[ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និង ព្រះរាជអគ្គមហេសី។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះគឺជាទីដែលព្រះអង្គស្នាក់នៅអាស្រ័យពេលស្ដេចយាងមកកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។បើយើងធ្វើដំណើរពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]តាម[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]មើលមកខាងស្ដាំដៃយើងនឹងឃើញអគារពណ៌សមួយអមដោយរបងនិងដើមឈើត្រឈឹងត្រឈៃនិងបរិវេណស្រស់ស្រាយដែលមានសួនច្បារធំនៅខាងមុខ(សួនហ្គ្រង់ឬបឹងកាឡូ)នោះហើយគឺជា[[ព្រះរាជដំណាក់]]។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុង[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យបារាំង]]ដាក់អាណានិគមមកលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]អំឡុងឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣។[[ព្រះរាជដំណាក់]]នៅក្នុងសម័យ[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]គឺស្ថិតនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ហើយ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]គឺជាវត្តមួយដែលស្ថិតនៅខាងកើតដង[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ចំកណ្ដាលបេះដូងនៃ[[ក្រុងសៀមរាប]]តែម្ដង។[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ពីមុនគឺជាទីតាំង[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់[[ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]]នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩០៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩២៧។លុះក្រោយមក[[ព្រះរាជដំណាក់]]របស់ព្រះមហាក្សត្រត្រូវបានប្ដូរទីតាំងទៅនៅជិតអាស្រម[[ព្រះអង្គចេកព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]វិញ។ក្រោយពី[[ព្រះរាជដំណាក់]]ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងទីធ្លាបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ចាស់ត្រូវបានប្រែក្លាយជាទីវត្តអារាម[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]វិញ។ជាអកុសល[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]នៅក្នុង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|របបខ្មែរក្រហម]]ត្រូវបានកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រើប្រាស់ជាមូលដ្ឋានយោធារបស់ពួកគេ។បច្ចុប្បន្ននេះមិនត្រឹមតែជាទីអារាមរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]សម្រាប់ព្រះសង្ឃគង់នៅបដិបត្តិធម៌និងសម្រាប់ឲ្យពុទ្ធបរិស័ទធ្វើបុណ្យទានប៉ុណ្ណោះទេតែវត្តនេះក៏ជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជាដល់ព្រះសង្ឃផងដែរដោយសារតែនៅក្នុងវត្តមានពុទ្ធិកបឋមសិក្សាសម្រាប់ព្រះសង្ឃសិក្សារៀនសូត្រ[[ភាសាបាលី]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត]] និង ព្រះធម៌នានា។លើសពីនេះនៅក្នុងបរិវេណវត្តក៏មានសាលាបឋមសិក្សាសម្រាប់ឲ្យកុមារសិក្សារៀនសូត្រផងដែរ។បន្ថែមពីលើនេះជារៀងរាល់ថ្ងៃតែងតែមានជនានុជនជាច្រើនបានអានសៀវភៅឬធ្វើកិច្ចការសាលានៅទីនោះ។ដោយឡែកនៅក្នុងវត្តក៏មានបណ្ណាល័យមួយហៅថា[[មជ្ឈមណ្ឌលខេមរសិក្សា|បណ្ណាល័យខេមរសិក្សា]]ដែលបម្រើឲ្យសាធារណជនចូលធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវឯកសារនិងអានសៀវភៅនានាយ៉ាងសម្បូរបែប។នៅតាមដងផ្លូវនៅក្នុងវត្តមានរៀបចំពាក្យស្លោកនិងសុភាសិតជាច្រើនសម្រាប់ដាស់តឿនដល់សាធារណជនទាំងឡាយនិងជាថ្នាលបណ្ដុះបណ្ដាលចំណេះវិជ្ជា។វត្តនេះក៏បាននិងកំពុងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនាផងដែរ។ថ្មីៗនេះមានហេតុការណ៍ដ៏គួរឲ្យរន្ធត់និងសោកស្ដាយជាពន់ពេកដោយកាលពីវេលាម៉ោងប្រមាណជា ១០ និង ០៥ នាទីយប់ថ្ងៃទី ១២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៣ អគ្គិភ័យបានឆាបឆេះអគារមួយនៃ[[ព្រះរាជដំណាក់|ព្រះរាជដំណាក់សៀមរាប]]ដែលជាកន្លែងទីសក្ការៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។<ref>{{Cite web |last=ពិសី |first=អ៊ិន |date=2023-03-13 |title=ប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ព្រះរាជដំណាក់ នៅក្រុងសៀមរាប |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/478067 |access-date=2025-06-16 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref> [[File:Preah_Ang_Chek_Preah_Ang_Chorm_shrine.jpg|thumb|ទីសក្ការៈបូជាព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]] '''[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]''' គឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ភេទស្រីហើយក៏ត្រូវបានមតិខ្លះគិតថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជាបងប្អូនបង្កើតជាមួយនឹងគ្នាផងដែរ។រូបធំនិងខ្ពស់គឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]និងរូបតូចនិងទាបគឺជា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានគេគិតថាសាងអំពីមាសនិងលង្ហិននិងខ្លះថាពីសំរិទ្ធហើយមានទម្ងន់ប្រមាណ ១៥០ គីឡូក្រាម។បើយោងទៅតាមការតំណាលតៗគ្នាដោយមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់បានលើកឡើងថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺជាទេពធីតាដែលជាអតីតព្រះរាជបុត្រីរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលជាស្ថាបនិកកសាង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។គេជឿថា[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]គឺទ្រង់មានភាពសុច្ចរិតទៀងត្រង់ទន់ភ្លន់និងប្រកបដោយក្ដីមេត្តាករុណាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ដែលព្រះអង្គទាំង ០២ តែងតែអាណិតអាសូរធ្វើបុណ្យដាក់ទានដល់អស់ប្រជានុរាស្រ្តដែលត្រូវការព្រះនាងទាំង ០២ អង្គជួយ។ពិសេសជាងនេះទៅទៀតព្រះនាងទាំង ០២ អង្គបានអប់រំអ្នកទោសទាំងឡាយឲ្យដើរតាមគន្លងទូន្មានរបស់[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]និងបានដោះលែងពួកគេឲ្យមានសេរីភាពថែមទៀត។ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គគឺជាអ្នកដែលគោរពប្រតិបត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដែលប្រជានុរាស្រ្តទូទាំងនគរបានដឹងអំពីចរិតលក្ខណៈដ៏ប្រពៃរបស់ទ្រង់ម្លោះហើយពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់រហូតដល់រជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទចន្ទរាជា]]ឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនាសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]] [[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចម]]សម្រាប់ប្រជារាស្ត្រទូទៅគោរពបូជា។តំណតៗមកទៀតរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះតែងតែធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរស់នៅប្រកបដោយសេចក្ដីសុខចម្រើនទើបប្រជារាស្រ្តបានចាត់ទុករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះគឺជា[[ព្រះពុទ្ធរូប]]ដ៏ស័ក្ដិសិទ្ធិនិងមានកិត្តិនាមល្បីរន្ទឺទូទាំងប្រទេស។មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះរូបសំណាកទាំង ០២ នេះបានក្លាយជាភាពទាក់ទាញសម្រាប់បុគ្គលមានអំណាចនិងឈ្មួញទុច្ចរិតដោយពួកគេចាប់ផ្ដើមរៀបផែនការលួចសម្រាប់ទុកធ្វើជាកម្មសិទ្ធិនិងលក់ដូរហេតុនេះហើយបានជារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]បានបាត់មួយរយៈនៅក្នុងអំឡុងពេលដែល[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។ក្រោយមកនាឆ្នាំ ១៩៥០ រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងព្រៃម្ដុំ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រី[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ខេត្តសៀមរាបដែលគេជឿថារូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]កាលពីដើមត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដែលជាសម័យកាលដ៏រុងរឿង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាប ឈួន]]ដែលជាសមាជិកកងទ័ព[[ខ្មែរឥស្សរៈ]]ប្រឆាំងជាមួយ[[បារាំង]]ហើយបានទទួលតំណែងនិងងារជា'''ដាប ឈួន ម្ជុលពេជ្រ'''ពី[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]ក្រោយពី[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បានទទួលឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ហើយព្រះអង្គក៏បានប្រទានតំណែងឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]គ្រប់គ្រងខេត្តសៀមរាបនិង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]។មានពេលមួយបន្ទាប់ពីបានទទួលដំណឹងពីការរកឃើញរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះហើយលោក[[ដាប ឈួន]]ជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានទៅយករូបសំណាកពីការិយាល័យ[https://icc-angkor.org/kh/temple/angkor-conservation/ អភិរក្សដ្ឋានអង្គរ]ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយដែលមានឈ្មោះថា'''បន្ទាយជើងក្រហម'''សព្វថ្ងៃទីតាំងនោះក្លាយជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]] នៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]]។ថ្ងៃមួយលោក[[ដាប ឈួន]]បានយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់ក្នុងរថយន្តរបស់លោកហើយយកមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងផ្ទះ(គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវសែងដោយទាហានចំនួន ០៥ នាក់ទើបអាចលើករួច)។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្វើឲ្យលោក[[ដាប ឈួន]]មានកម្លាំងលើសអស់មនុស្សលោកធម្មតាដោយលោកអាចលីដាក់លើស្មាទាំងសងខាងនៅក្នុងពេលតែមួយដោយប្រើដៃតែម្ខាងប៉ុណ្ណោះរួមទាំងអាចដឹងគ្រប់ហេតុការណ៍មុនដែលគ្រប់គ្នាហៅថា'''វិញ្ញាណទីប្រាំមួយ'''ផងដែរ។លោក[[ដាប ឈួន]]និងទាហានរបស់លោកពិតជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដោយពួកគេតែងតែសូត្រធម៌នៅមុខរូបសំណាកយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃនៅរៀងរាល់ព្រឹកនិងល្ងាចមិនដែលខានឡើយរហូតបានរយៈពេល ០២ ឆ្នាំជាពេលដែលលោកអស់លក្ខណ៍។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៧ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]បានបញ្ជូនទ័ពពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ឲ្យទៅចាប់ខ្លួនចៅហ្វាយខេត្តលោក[[ដាប ឈួន]]ដោយព្រះអង្គសង្ស័យថាលោក[[ដាប ឈួន]]ក្បត់ជាតិពីព្រោះលោក[[ដាប ឈួន]]ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] នៅក្នុងបំណងទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីរាជបល្ល័ង្កដែលគម្រោងក្បត់នេះផ្តួចផ្តើមឡើងដោយអ្នកនយោបាយស្តាំនិយមមួយចំនួន។បើទោះបីជាលោក[[ដាប ឈួន]]បានក្បត់ប៉ុន្តែបារមី[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]នៅតែតាមជួយលោកដោយឲ្យលោកដឹងខ្លួនជាមុនអំពីគម្រោងការចាប់ខ្លួននេះនិងបានរត់គេចខ្លួនទៅព្រំដែន[[ថៃ|សៀម]]ដោយប៉ងយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយផង។នៅពេលដែលកម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាបានបាត់បង់លោក[[ដាប ឈួន]]បានកាច់ម្រាមចំនួន ០៥ ពីរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម|ព្រះអង្គចេក]]រួចគេចខ្លួនទៅកាន់ចម្ការលោកមួយនៅក្នុង[[ភូមិត្បែងកើត]]តម្រង់ទៅកាន់ព្រំដែន។ពេលនោះហើយដែលលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានភរិយារបស់លោកជួយពាំងគ្រាប់កាំភ្លើងដែលទាហានបាញ់សង្គ្រប់ទៅលើរូបលោក។បន្ទាប់ពីបាញ់ជាច្រើនគ្រាប់លោក[[ដាប ឈួន]]មិនស្លាប់ដោយសារតែភរិយាលោកចេះវិជ្ជាពិសេសដែលបញ្ចៀសគ្រាប់និងបាញ់មិនមុត។ទាហានទាំងនោះក៏ចាប់ពួកគេដាក់ឡានយកទៅដាក់ពន្ធនាគារប៉ុន្តែយោងទៅតាមឯកសារមួយចំនួនបានបង្ហាញថាលោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបាននាំទៅកន្លែងមួយហើយត្រូវបានសម្លាប់នៅទីនោះ។លោក[[ដាប ឈួន]]ត្រូវបានសម្លាប់និងកប់នៅក្នុងព្រៃគោកប្រមាដែលសាកសពជាប់ខ្នោះដៃនិងបាញ់សុសដោយគ្រាប់កាំភ្លើងព្រោះត្រូវអ្នកភូមិរកឃើញប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក។គេនិយាយតៗគ្នាថាលោកស្លាប់ដោយសារបាបកម្មរបស់លោកព្រោះលោកធ្វើអំពើអាក្រក់ច្រើនណាស់។ក្រោយពីលោក[[ដាប ឈួន]]បានស្លាប់[https://www.facebook.com/share/1Dbt7JL8AE/ មន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តសៀមរាប]បានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅថែរក្សាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។១៥ ឆ្នាំក្រោយមករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងគ្រោះមហន្តរាយម្តងទៀតនៅក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា]]បានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្តើមវាយប្រហារទាហាន[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|រដ្ឋាភិបាលលន់ នល់]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបនាឆ្នាំ ១៩៧៣។មន្រ្តីធម្មការនិងសាសនាខេត្តបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរបស់រូបសំណាកដើម្បីបញ្ចៀសពីការបំផ្លាញប៉ុន្តែត្រូវទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]រកឃើញពេលពួកគេគ្រប់គ្រងទីក្រុងនេះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។បើតាមគោលការណ៍របស់[[ខ្មែរក្រហម]]គឺតម្រូវឲ្យលុបបំបាត់សាសនានៅក្នុងប្រទេសដូច្នេះមេបញ្ជាការទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបបានបញ្ជាឲ្យកូនទាហានយករូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ទៅទម្លាក់នៅក្នុងទឹក[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ក្រោយប្រព្រឹត្តមេបញ្ជាការនិងទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ជាច្រើននាក់ស្លាប់ដោយសារជំងឺបន្ទាប់ពីបានទម្លាក់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅក្នុងស្ទឹង។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវត្រាំទុកក្នុងទឹករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]បានដកថយចេញពីខេត្តសៀមរាប។ក្រោយពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានដួលរលំប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលបានដឹងអំពីរឿងនេះក៏បាននាំគ្នាទៅស្រង់រូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ពីបាតស្ទឹងមកតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[វត្តដំណាក់​|វត្តព្រះរាជដំណាក់]]ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ព្រះមេគណៈខេត្តសៀមរាបព្រះនាម[[ពុត ពន]]និងអតីតអភិបាលខេត្តសៀមរាបលោក[[នៅ សំ]]បានកសាងស្តូបដាក់តម្កល់រូបសំណាកដែលមានបារមីទាំង ០២ អង្គនេះនៅក្នុងទីតាំងសព្វថ្ងៃនេះ។សូមជម្រាបថាបច្ចុប្បន្នរូបសំណាក[[ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម]]ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]]គឺជាទីកន្លែងសម្រាប់គោរពបូជារបស់អ្នកខេត្តសៀមរាបនិងមហាជនទូទៅដែលគេជឿថាមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ។ទីតាំងសក្ការៈបូជានេះគឺជាទីតាំងស័ក្តិសិទ្ធិនិងមានប្រវត្តិបែបអច្ឆរិយៈតែមួយគត់ដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]នៅពេលទៅដល់ទីនោះមិនអាចរំលងដោយមិនចូលគោរពបូជាបានឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Radio |first=VAYO FM |title=ប្រវត្តិនិងជំនឿលើព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម - វិទ្យុវាយោ |url=https://vayofm.com/news/detail/128389-761.html |access-date=2025-06-19 |website=VAYO FM Radio |language=en}}</ref> រូបសំណាកមេទ័ពពី[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ចំនួន ១២ រូបត្រូវបានដាក់តាំងជានិមិត្ដរូបនៅក្នុងសួនព្រះរាជដំណាក់នៅ[[ក្រុងសៀមរាប]]ដែលសុទ្ធតែជាមេទ័ពនិងរាជវង្សសានុវង្សដ៏អង់អាចក្លាហាននិងមានស្នាព្រះហស្ថយ៉ាងធំធេងចំពោះ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះនគរកម្ពុជា]]ដើម្បីបង្ហាញដល់[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយគ្រប់ៗរូបបានស្គាល់។រូបចម្លាក់ចំនួន ១២ រូបនេះធ្វើអំពីលោហៈស្ពាន់សុទ្ធមានកម្ពស់ជាង ០២ ម៉ែត្រ ០១ តឹកដូចៗគ្នាដោយមិនគិតពីជើងទម្រនិងមានទម្ងន់ពី ២០០ ទៅ ៣០០ គីឡូក្រាមទាំងរូបរាង សម្លៀកបំពាក់ ម៉ូដសក់ និង អាវុធបរិក្ខានៃមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានស្មូនរចនាតុបតែងឡើងទៅតាមលំនាំសម័យកាលនីមួយៗនៃមេទ័ពនោះហើយទ្រង់ទ្រាយមុខមាត់នៃរូបសំណាកទាំងនេះគឺសូននិងច្នៃឡើងតាមទម្រង់មុខអត្តចរិត[[ខ្មែរបុរាណ]]ទៅតាមសម័យកាលដែលមេទ័ពនោះរស់នៅនិងបម្រើការរាជការតាមរយ:រូបភាពនិងចម្លាក់នៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទ។លោកស្រី[[គង់ បញ្ញា]]រដ្ឋលេខាធិការ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា#ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង|ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង]]មានប្រសាសន៍ថារូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំង ១២ រូបនេះត្រូវបានឆ្លងកាត់ការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីប្រវត្តិស្នាដៃរួមទាំងរចនាបថដោយដកស្រង់ចេញពីសិលាចារឹកផ្ទាំងចម្លាក់នៅតាមបណ្តាប្រាសាទនានាជាច្រើនមុននឹងត្រូវបានសាងសង់ចេញជារូបសំណាកនៅក្នុងនោះមានមេទ័ពជាង ៣០ រូបដែលបានបម្រើរាជការនៅក្នុងរជ្ជកាលនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ត្រូវបានក្រុមការងារកំណត់និងប្រមូលទិន្នន័យ។លោកជំទាវក៏បានឲ្យដឹងទៀតថាការកំណត់យកចំនួនមេទ័ពទាំង ១២ រូបនេះគឺជាលេខដែល[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]តែងប្រើញឹកញាប់និងតំណាងឲ្យនគរទាំង ១២ នៅក្នុង[[រចនាបថបាពួន|សម័យបាពួន]] [[រចនាបថអង្គរវត្ត|សម័យអង្គរ]] និង [[រចនាបថបាយ័ន|សម័យបាយ័ន]]។បើទោះបីនេះជាសមិទ្ធផលនៃស្នាដៃ[[ជនជាតិខ្មែរ|កូនខ្មែរ]]សម័យថ្មីប៉ុន្តែស្នាដៃដែលលេចឡើងនេះត្រូវបានរក្សានិងអនុលោមយោងទៅតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជានិច្ចដោយមិនចាកឆ្ងាយពីប្រវត្តិសាស្ត្រនោះឡើយ។រូបសំណាកមេទ័ព[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]ទាំង ១២ រូបដែលបានស្ថាបនាឡើងនោះរួមមាន ៖ * '''ព្រះកំស្ដេងអញ ស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពដ៏អង់អាចមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]](១០០៦-១០៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''ព្រះស្រីលក្ស្មីបតីវម៌្ម'''ក៏ជាអ្នកជាប់ខ្សែ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|រាជវង្សខ្មែរ]]នៅ[[វ្យាធបុរៈ|ទីក្រុងវ្យាធបុរៈ]]([[ស្រុកបាភ្នំ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]])ផងដែរហើយបានទទួលភារកិច្ចពីរាជការ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]([[អង្គរ|ក្រុងអង្គរ]])ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងនៅ[[ទ្វារវត្តី|ទីក្រុងទ្វារវតី្ត]]របស់ពួករាមន្យ([[ជនជាតិមន]])។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកំស្ដេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់អភិជន មហាមន្ត្រី មហាសេនាបតី អ្នកអង្គម្ចាស់ ប្រធានតុលាការ បុព្វជិតសាសនាជាដើម * '''មហាសេនាបតី សង្គ្រាម''' គឺជាមេទ័ពដ៏ឆ្នើមមួយរូបនៅក្នុងរាជ្យ[[ឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២|ព្រះបាទឧទ័យាទិត្យវម្ម៌ទី ២]](១០៥០-១០៦៦ នៃគ្រិស្តសករាជ)ដែលបានទទួលគោរម្យងារជា'''មហាសេនាបតី'''ពីព្រះរាជា។ដូនតាវង្សត្រកូលរបស់លោកក៏ជាអ្នកបម្រើរាជការនិងកងទ័ពច្រើនជំនាន់មកហើយពោលគឺតាំងពីរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]](៨០២-៨៣៤ នៃគ្រិស្តសករាជ)មកម្ល៉េះ។គួរជម្រាបថា'''មហាសេនាបតី'''គឺជាឋារន្តរនាមខ្ពស់បំផុតនៃមន្ត្រីទ័ពនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] * '''ព្រះកម្រតេងអញមហាសេនាបតី ស្រីវីរេន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជា'''អ្នកសញ្ជកកវីស្វរៈ'''និងជាមេទ័ពដែលមានតួនាទីនិងឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីកងទ័ពនារជ្ជកាល[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គួរជម្រាបថា'''ព្រះកម្រតេងអញ'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់រាជវង្សានុវង្ស អភិជន មហាមន្ត្រីដែលមានន័យថា'''ព្រះបាទ'''។ពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺជាពាក្យ[[ខ្មែរបុរាណ]]ដោយពាក្យ'''កម្រតេង'''មានន័យថា'''ម្ចាស់'''រីឯពាក្យ'''អញ'''មានន័យថា'''ខ្ញុំ'''ដូច្នេះពាក្យ'''កម្រតេងអញ'''គឺមានន័យថា'''ម្ចាស់របស់ខ្ញុំឬលោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំ''' * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីនរបតីន្ទ្រវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែព្រះរាជវង្សមកពីតំបន់អ្នកចិះ(?)និងជាមន្ត្រីបម្រើរាជការតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)រហូតដល់រាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីស្រិន្ទ្រកុមា'''រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)ជាមួយនឹង[[ជ័យរាជទេវី|ព្រះនាងជ័យរាជទេវី]]។ព្រះរាជបុត្រអង្គនេះបានដឹកនាំទ័ពចេញច្បាំងជួយព្រះបិតា(កាលមិនទាន់សោយរាជ្យ)នៅក្នុងការទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]និងបានច្បាំងតទល់នឹងជនក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម្ម៌ទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ហើយក៏បានពលីជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយមេទ័ពដទៃទៀតផងដែរ។ដោយសារព្រះរាជបុត្រាមានស្នាដៃការពារព្រះនគរយ៉ាងដូច្នេះទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាង[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]([[ស្រុកថ្មពួក]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ហើយក៏បានកសាងរូបបដិមាទេពមួយអង្គនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីស្រិន្ទ្រទេវៈ'''ជាតំណាងឲ្យ'''ព្រះស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''នៅឋានទេវលោកតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គកណ្ដាលនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]នោះ * '''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' គេហៅលោកម្យ៉ាងទៀតថា'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន''' គឺជាមេទ័ពជំនិតរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''បានចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបល្ល័ង្ក[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]](១១៦០-១១៦៥ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទប់ទល់នឹងពួកក្បត់ដឹកនាំដោយ[[រាហូ]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។ដោយសារការពលីការពារព្រះនគរនេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]](១១៨១-១២១៨ នៃគ្រិស្តសករាជ)បានប្រទានងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតអជ៌នទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គអាគ្នេយ៍នៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]និងមួយទៀតនៅក្នុង[[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។គេក៏ឃើញមានចម្លាក់'''ព្រះកម្រតេងអញ ធនញ្ជ័យ''' ឬ '''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''នេះនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ត្រង់របៀងខាងត្បូងនៃ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នេះបញ្ជាក់ថាលោកក៏ធ្លាប់ជាមេទ័ពដ៏សំខាន់នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ផងដែរ។គួរជម្រាបថា'''អំតេង'''គឺជាឋានន្តរនាមរបស់វរជន យុទ្ធជន សេនាបតីដែលមានភក្តីភាពចំពោះព្រះមហាក្សត្រខណៈឋានន្តរនាមនេះគឺឃើញមានប្រើនៅក្នុងរាជ្យ[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] សតវត្សរ៍ទី ១២ ដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានគោរម្យងារនេះចំពោះមេទ័ពដែលបានច្បាំងស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិការពារព្រះនគរនិងរាជបល្ល័ង្កស្របច្បាប់ * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន''' គឺជាមេទ័ពដ៏សំខាន់មួយរូបតាំងពីរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)។គេឃើញមានចម្លាក់រូបលោកនៅលើភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]])និងនៅក្នុងក្បួនព្យុហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]]។'''អ្នកសញ្ជក ស្រីវទ៌្ធន'''មានបងប្អូនម្នាក់ឈ្មោះ'''ស្រីទេវៈ'''ហើយបានប្ដេជ្ញាចេញច្បាំងការពារព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិតទាំងពីរនាក់តែម្ដង។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីវទ៌្ធនទេវៈ'''តម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គពាយ័ព្យនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីទេវៈ''' គឺជាមេទ័ពនិងជាបងប្អូនរបស់មេទ័ព'''ស្រីវទ៌្ធន'''ដែលបានចេញច្បាំងជួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''ទប់ទល់នឹងកងទ័ព[[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម]]នៅ[[ប្រទេសចម្ប៉ា|ប្រទេសចាម្ប៉ា]]រហូតដល់ពលីបាត់បង់ជីវិត។[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''ដូចបងប្អូនរបស់លោកដែរនិងបានកសាងរូបបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងអញជគតស្រីទេវៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គនិរតីនៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]] * '''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ''' គឺជាមេទ័ពដែលបម្រើការពារព្រះនគរ[[យសោធរបុរៈ|ក្រុងយសោធរបុរៈ]]ដោយបានរួមកម្លាំងគ្នាជាមួយ'''អ្នកសញ្ជក អជ៌ន'''ចេញច្បាំងទប់ទល់នឹងពួកក្បត់[[រាហូ]]ដែលចង់ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពី[[យសោវម៌្មទី ២|ព្រះបាទយសោវម៌្មទី ២]]។នៅក្នុងសង្គ្រាមការពារព្រះនគរនេះ'''អ្នកសញ្ជក ស្រីធរទេវបុរៈ'''បានពលីជីវិតជាមួយព្រះរាជបុត្រ'''ស្រីស្រិន្ទ្រកុមារ'''។ដោយសារស្នាដៃនិងការលះបង់ចំពោះជាតិយ៉ាងដូច្នេះហើយទើប[[ជ័យវម៌្មទី ៧|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ៧]] បានប្រទានគោរម្យងារដល់លោកជា'''អំតេង'''និងបានកសាងបដិមាទេពនាម'''ព្រះកម្រតេងជគតស្រីធរទេវបុរៈ'''ជាតំណាងតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាង្គឦសាននៃ[[ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ]]។គួរជម្រាបថា'''អ្នកសញ្ជក'''គឺជាឋានន្តរនាមសម្រាប់មន្ត្រីកងទ័ពដែលព្រះរាជាទុកព្រះទ័យជាជំនិតរបស់ព្រះរាជាដោយសារពួកគេមានភក្តីភាពរហូតដល់ហ៊ានពលីបូជាជីវិតដើម្បីការពារព្រះរាជាតួយ៉ាងដូចជាអ្នកសញ្ជកនា[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]ទាំងឡាយនេះជាដើម * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីជ័យសិង្ហវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពជាប់ខ្សែស្រឡាយព្រះរាជវង្សនិងមានគោរម្យងារជា'''ខ្លោញវលល្វោ'''ដែលជាមេទ័ពស្រួចមានជំនាញដឹកនាំទ័ពលុកព្រៃមកពីតំបន់ល្វោ([[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី្ត]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីវិរេន្ទ្រធិបតីវម៌្ម''' គឺជាមេទ័ពគ្រប់គ្រងនៅតំបន់ឆោកព្កុល(?)នៅក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]](១១១៣-១១៥០ នៃគ្រិស្តសករាជ)ទើបគេឃើញមានរូបចម្លាក់លោកនៅក្នុងក្បួនព្យុះហយាត្រាកងទ័ពរបស់[[សូរ្យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ២]] ដែលចុះពីភ្នំសិវបាទ([[ភ្នំព្រះនេត្រព្រះ]] [[ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]) * '''ព្រះកម្រតេងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្ម'''។<ref>{{Cite web |title=មកស្គាល់ឈ្មោះ និងស្នាដៃរបស់មេទ័ពខ្មែរសម័យអង្គរ ១២រូប ត្រូវបានសង់រូបសំណាកនៅសួនព្រះរាជដំណាក់ក្រុងសៀមរាប |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/270473-2022-12-19-10-20-51.html |access-date=2026-01-05 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> ==ប្រាសាទ== {{For|ប្រាសាទនៅក្នុងខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប}} ==ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត== '''[[ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្ក្រាន្ត|ព្រឹត្តិការណ៍អង្គរសង្រ្កាន្ត]]''' គឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមរៀបចំឡើងជាផ្ទាំងទស្សនីយភាពវប្បធម៌ទ្រង់ទ្រាយធំជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ លើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរនៃខេត្តសៀមរាប]]ដោយ[https://www.facebook.com/share/1E6uLbWwZR/ សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា](ស.ស.យ.ក.)។ព្រឹត្តិការណ៍នេះប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅក្នុងគោលបំណងប្រមូលផ្តុំយុវជននិងសាធារណជន ដើម្បីអបអរសាទរ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីប្រពៃណីជាតិខ្មែរ]]ជាមហា[[ជនជាតិខ្មែរ|គ្រួសារខ្មែរ]]តែមួយដោយរំលឹកនិងធ្វើឲ្យរស់រវើកឡើងនៃមរតក[[សម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរដែលបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភ័ណ្ឌអរូបីខ្មែរ]]ចូលរួមថែរក្សា អភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ និង លើកស្ទួយកិត្យានុភាពជាតិនៅលើឆាកអន្តរជាតិក៏ដូចជាផ្តល់ឱកាសដល់យុវជន ប្រជាពលរដ្ឋ ភ្ញៀវទេសចរជាតិ និង អន្តរជាតិបានសិក្សាអំពីកិត្តិនាមនូវភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង សាសនា។ទន្ទឹមនឹងនេះគឺដើម្បីបំផុសស្មារតី[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាជនខ្មែរ]]ជាពិសេស[[ជនជាតិខ្មែរ|យុវជនកូនចៅខ្មែរ]]ជំនាន់ក្រោយឲ្យមានមោទកភាព ស្រឡាញ់វប្បធម៌ អរិយធម៌ ប្រពៃណី និង ទំនៀមទម្លាប់រួមទាំងបំផុសគំនិតឲ្យមានការរួបរួមកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយនិងជាគ្រួសារតែមួយព្រមទាំងបណ្តុះស្មារតីអភិរក្សនិងអភិវឌ្ឍវប្បធម៌ជាតិ បាវចនាជាតិ ព្រលឹងជាតិ និង អត្តសញ្ញាណ[[ជនជាតិខ្មែរ|ជាតិខ្មែរ]]រួមទាំងផ្តល់ឱកាសសម្រាប់ពាណិជ្ជករ សហគ្រិន អាជីវករ ផលិតផលពាណិជ្ជកម្ម ផលិតផលសិប្បកម្ម និង សេវាកម្មនានាព្រមទាំងចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការជំរុញទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិដែលជាមាសបៃតងរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{Cite web |title=ក្រសួងព័ត៌មាន |url=https://www.information.gov.kh/ |access-date=2025-10-04 |website=www.information.gov.kh}}</ref> [[File:Angkor Sangkranta 01.jpg|thumb|អង្គរសង្ក្រាន្តឆ្នាំ ២០២៣]] ==ស្ទឹងសៀមរាប== [[File:រសៀលនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរសៀល]] [[File:Siem Reap River, Siem Reap, 2018 (04).jpg|thumb]] [[File:រាត្រីនៅមាត់ស្ទឹងសៀមរាប.jpg|thumb|ស្ទឹងសៀមរាបនាពេលរាត្រី]] '''[[ស្ទឹងសៀមរាប]]''' ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាស្ទឹងប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ខេត្តសៀមរាប។តាមពិតទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]គឺជាស្ទឹងសិប្បនិមិត្តដែលកកើតឡើងដោយស្នាដៃរបស់មនុស្ស។គ្មានឯកសារបញ្ជាក់ពីឆ្នាំនៃការបង្កើត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ឲ្យជាក់លាក់នោះទេប៉ុន្តែអ្នកស្រាវជ្រាវបានបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានគេបង្កើតនិងកែច្នៃជាច្រើនសារតម្រូវតាមការរៀបចំដែនដីនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]កកើតឡើងដោយសារការប្រសព្វគ្នារវាងអូរធំៗចំនួន ០២ គឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ស្ថិតនៅក្នុងចំណោមស្ទឹងសំខាន់ៗទាំង ០៣ ដែលហូរកាត់[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដោយធ្វើដំណើរពីជើងទៅត្បូង។ស្ទឹងនេះស្ថិតនៅខាងកើត[[ស្ទឹងពួក]]និងខាងលិច[[ស្ទឹងរលួស]]។យោងតាមឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]អនុប្រធាននាយកដ្ឋានមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិស្រាវជ្រាវនិងតម្កល់ឯកសារអង្គរនៃ[[អាជ្ញាធរអប្សរា|អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា]]បានសរសេរថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលគេឃើញសព្វថ្ងៃចាប់ពីចំណុចបំពេញរាជមកជាសមិទ្ធិផលនៃស្នាដៃមនុស្សបង្កើតឡើងនៅក្នុង[[សម័យអង្គរ]]។ស្ទឹងនេះកើតពីអូរតូចៗដែលហូរពីភ្នំផ្សេងៗដែលស្ថិតនៅខាងជើងវាលរាប[[អង្គរ]]បន្ទាប់មកវាជួបគ្នានៅច្រកមួយមុននឹងហូរធ្លាក់ទៅកាន់វាលរាប។ក្នុងនោះក៏មានដៃអូរតូចៗជាច្រើនបានហូរមកភ្ជាប់បន្ថែមទៀតដែលប្រភព ០២ សំខាន់ៗដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរធំមានប្រភពពី[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីទិសឦសាននៃ[[អង្គរ|រមណីយដ្ឋានអង្គរ]]។លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតនៅក្នុងឯកសាររបស់លោកបន្ថែមទៀតថា[[ភ្នំគូលែន]]ដែលមានលក្ខណៈខ្ពង់រាបមានបណ្តោយ ២៥ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទិសពាយ័ព្យមកទិសអាគ្នេយ៍និងមានទទឹង ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីទិសនិរតីមកឦសាននិងមានកម្ពស់ ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤៥០ ម៉ែត្រប្រៀបនឹងវាលទំនាបជុំវិញ។ជ្រលងចុងខាងកើតនៃ[[ភ្នំគូលែន|ខ្ពង់រាបគូលែន]]មានជប់ធំមួយដែលឲ្យកំណើតទៅផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ ០២ គឺ[[អូរថ្មដាប់]]និង[[អូរធំ]]។ចេញពីជប់[[អូរធំ]]ហូរធ្លាក់ចុះមកពីទិសពាយ័ព្យដោយទទួលទឹកពីអូរតូចៗជាច្រើនបត់បែនតាមជ្រលងថ្មហើយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីប្រភពទើបទៅដល់ទឹកធ្លាក់ម្តុំព្រះអង្គធំ។ជាបន្តបន្ទាប់វាបន្តដំណើរហូរទៅមុខហូរចុះយ៉ាងឆ្ងាយទើបទៅដល់ជើង[[ភ្នំហប់]]ផ្នែកខាងកើត។ចុងក្រោយ[[អូរធំ]]ហូរចុះមកខាងលិច ប្រសព្វនឹង[[ស្ទឹងឬស្សី]]ហើយហូរចុះមកត្បូងរួមគ្នាបង្កើតជា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ចំណែក[[អូរក្បាលស្ពាន]]វិញអូរនេះមានប្រភពពី[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និង[[ភ្នំក្រោល]]។[[ក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ភូមិឃុនរាម]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]មានចម្ងាយប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រទិសឦសានពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]។ឯកសាររបស់លោក[[អ៊ឹម សុខរិទ្ធី]]បានលម្អិតទៀតថា[[អូរក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅលើកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ ម៉ែត្រពីផ្ទៃទឹកសមុទ្រហូរចុះពីទិសពាយ័ព្យមកអាគ្នេយ៍បង្កើតជាទឹកធ្លាក់មួយមានកម្ពស់ពី ០៥ ទៅ ០៦ ម៉ែត្ររួចចូលទៅក្នុង[[អូរឬស្សី]]និងបន្តហូរទៅជួប[[អូរធំ]]ស្ថិតនៅជើង[[ភ្នំហប់]]។[[អូរធំ]]និង[[អូរឬស្សី]]ក៏ហូរចូលគ្នាបង្កើតជាស្ទឹងតែមួយគឺ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ដែលហូរចុះទៅខាងត្បូងស្រោចស្រព[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]មុននឹងហូរចាក់ទៅ[[បឹងទន្លេសាប]]។ទឹកដែលហូរតាម[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]ទទួលមន្តពីចម្លាក់ជាច្រើនមានដូចជា[[ស្ទឹងលិង្គមួយពាន់|លិង្គមួយពាន់]]ដែលត្រូវបានឆ្លាក់នៅក្នុងឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រិស្តសករាជក្នុងរាជ្យ[[សូរ្យវម៌្មទី ១|ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី ១]]។ទឹកនេះហូរធ្លាក់ចូលទៅ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]បន្តកាត់តាម[[ក្រុងអង្គរ|អង្គរ]]និងធ្លាក់ចូល[[បឹងទន្លេសាប]]។តាមអ្នកមានជំនឿទឹកនេះគឺជាប្រភពនៃសេចក្តីចម្រុងចម្រើននិងត្រជាក់ត្រជុំ។ [[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចជា[[ទន្លេគង្គា]]នៅក្នុង[[ទីក្រុងពារាណសី]] [[ប្រទេសឥណ្ឌា]]។[[ទន្លេគង្គា]]មានប្រភពពី[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]។តាម[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រាហ្មណ៍]]ទន្លេនេះមានកំណើតនៅឋានសួគ៌។[[ទន្លេគង្គា]]ហូរធ្លាក់មកលើដីមានរូបរាងជាភ្លៀងរួចជ្រាបចូលទៅក្នុងដីនិងចុងបញ្ចប់ហូរចេញមកវិញផ្តល់ជាប្រភពទឹកទៅស្ទឹងទន្លេទាំងឡាយ។ភ្នំនៅក្បែរវាលនិង[[ភ្នំហិមាល័យ|ភ្នំហិមពាន្ត]]ទទួលទឹកភ្លៀងនៅរដូវវស្សាជាមួយគ្នាគឺរដូវមូសុងវស្សាភ្នំទាំងនោះជាអាងទឹកធម្មជាតិនិងជាប្រភពនៃស្ទឹងនិងទន្លេទាំងពូងដែលហូរមកកាន់តំបន់ទំនាប។បន្ទាប់មកមនុស្សបានចាត់ចែងរៀបចំយកទឹកស្ទឹងទន្លេទាំងនោះមកប្រើប្រាស់ទៅតាមតម្រូវការជាក់ស្តែងរបស់ខ្លួន។នៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ស្រុកខ្មែរ]]គ្មាន[[ទន្លេគង្គា]]ដូច[[ឥណ្ឌា]]ទេ។ដូច្នេះហើយ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានកែច្នៃរៀបចំប្រភពស្ទឹងដើម្បីប្រដូចទៅនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។ដូចជានៅ[[ភ្នំគូលែន]]និង[[ក្បាលស្ពាន]]ជាក់ស្ដែង[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]បានឆ្លាក់លិង្គនិងរូបទេពផ្សេងៗនៅតាមបណ្តោយ[[អូរធំ]]និង[[អូរក្បាលស្ពាន]]។អូរទាំង ០២ នេះគឺជាប្រភពនៃ[[ស្ទឹងសៀមរាប]]។ទឹកហូរកាត់តាមលិង្គប្រៀបដូចជាភ្លៀងធ្លាក់មកពីភ្នួងព្រះកេសា[[ព្រះសិវៈ]]។ហេតុនេះហើយដែលគេថា[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ប្រៀបដូចនឹង[[ទន្លេគង្គា]]។<ref>{{Cite web |title=ស្ទឹង​សៀមរាប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ទន្លេ​គង្គា​របស់​ឥណ្ឌា​ |url=https://thmeythmey.com/detail/46648 |access-date=2025-06-16 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> [[File:Varanasiganga.jpg|thumb|ទន្លេគង្គានៅទីក្រុងពារាណសី]] ==លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ== [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ភ្នំគូលែន]] [[File:Phnom Bok5.JPG|thumb|ភ្នំបូក]] ខេត្តសៀមរាប គឺជាខេត្តមួយស្ថិតនៅតំបន់ភាគពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]តាមបណ្តោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] ដែលមានចម្ងាយ ៣១៤ គីឡូម៉ែត្រពី[[រាជធានីភ្នំពេញ]]មានពំ្រប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ធំ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]និង[[ខេត្តព្រះវិហារ]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[បឹងទន្លេសាប]]។ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់[[បឹងទន្លេសាប]]ប្រវែង ៨២ គីឡូម៉ែត្រដែលស្ថិតជាប់នឹង[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម|ស្រុកសូត្រនិគម]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។ខេត្តសៀមរាបមានផ្ទៃក្រឡាសរុបប្រមាណ ១០២៩៩.៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េចែកចេញជា ១៣ ក្រុងនិងស្រុកដែលនៅក្នុងនោះមាន ០២ ក្រុង ១៤ សង្កាត់ និង ១១ ស្រុក ៨៦ ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ។ខេត្តនេះមានសណ្ឋានដីចែកជា ០៣ តំបន់សំខាន់ៗដោយតំបន់ខ្ពស់(តំបន់ខ្ពង់រាបឬតំបន់ព្រៃភ្នំ)គឺជាតំបន់ចម្ការ ឈើហូបផ្លែ និង ដំណាំឧស្សាហកម្មស្ថិតនៅភាគពាយ័ព្យ ភាគឧត្តរ និង ភាគឦសាននៃខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកស្រីស្នំ]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកអង្គរជុំ]] និង [[ស្រុកស្វាយលើ]]។តំបន់វាលទំនាប(តំបន់វាលស្រែ)ដែលលាតសន្ធឹងតាមដង[[ផ្លូវជាតិលេខ៦|ផ្លូវជាតិលេខ ០៦]] នៅក្នុងនោះមាន[[ស្រុកជីក្រែង]] [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ស្រុកពួក]] និង [[ស្រុកក្រឡាញ់]]។តំបន់ទំនាបគឺជាតំបន់ជាប់នឹង[[បឹងទន្លេសាប]]ដែលស្ថិតនៅប៉ែកខាងកើតនៃខេត្តសៀមរាបមាន[[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកជីក្រែង]]។នៅរដូវវស្សាតំបន់នេះទទួលរងនូវការលិចទឹកជារៀងរាល់ឆ្នាំមួយភាគគឺជាតំបន់ព្រៃលិចទឹកដែលជាជម្រកត្រីពងកូនចំណែកខាងលើនៃតំបន់នេះគឺជាកន្លែងធ្វើស្រូវឡើងទឹកនៅរដូវវស្សានិងដាំដំណាំបន្លែធ្វើនៅរដូវប្រាំង។ក្រៅពីផ្ទៃដីកសិកម្មនៅក្នុងនោះមានផ្ទៃដីព្រៃភ្នំ ដីព្រៃលិចទឹក ស្ទឹង បឹងបួរ និង អាងទឹក។<ref>{{Cite web |last=intocambodia.org |date=2022-07-27 |title=Siem Reap Province - IntoCambodia.org |url=https://intocambodia.org/content/siem-reap-province |access-date=2025-12-15 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kakada|first=Thap|title=សក្កានុពលអភិវឌ្ឍន៍ក្នុងខេត្តសៀមរាបឆ្នាំ២០២៤ - រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|language=en-US|work=រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប|url=https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|access-date=2025-12-30|archive-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250403194324/https://siemreap.gov.kh/%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%80%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%BB%E1%9E%96%E1%9E%9B%E1%9E%A2%E1%9E%97%E1%9E%B7%E1%9E%9C%E1%9E%8C%E1%9F%92%E1%9E%8D%E1%9E%93%E1%9F%8D%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%BB|url-status=dead}}</ref> [[File:Tonle Sap Lake phases.gif|thumb|ផែនទីនៃបឹងទន្លេសាប]] [[File:Tonle Sap (7).jpg|thumb]] [[File:Kampong Phlouk (42).jpg|thumb|កំពង់ភ្លុក]] ==រដ្ឋបាល== '''{{Pagename}}''' ចែកចេញជា ១៣​ ក្រុង/ស្រុក ១០០ សង្កាត់/ឃុំ និង ៩១០ ភូមិ<ref name="Cambodia Government Homepage">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |title=Administration; Siem Reap |website=Kingdom of Cambodia |access-date=2010-06-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html |archive-date=27 May 2009 |df=dmy-all |archivedate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527014607/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/province/siem_reap.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Siem Reap Province postcodes - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine |access-date=2026-01-09 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដ(ISO code) ! ក្រុងនិងស្រុក ! អក្សរឡាតាំង ! ផែនទីក្រុងនិងស្រុក |- | ១៧០១ | [[ស្រុកអង្គរជុំ]] | Angkor Chum |[[File:1701 Angkor Chum District.svg|thumb]] |- | ១៧០២ | [[ស្រុកអង្គរធំ]] | Angkor Thum |[[File:1702 Angkor Thum District.svg|thumb]] |- | ១៧០៣ | [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] | Banteay Srei |[[File:1703 Banteay Srei District.svg|thumb]] |- | ១៧០៤ | [[ស្រុកជីក្រែង]] | Chi Kraeng |[[File:1704 Chi Kraeng District.svg|thumb]] |- | ១៧០៦ | [[ស្រុកក្រឡាញ់]] | Kralanh |[[File:1706 Kralanh District.svg|thumb]] |- | ១៧០៧ | [[ស្រុកពួក]] | Puok |[[File:1707 Puok District.svg|thumb]] |- | ១៧០៩ | [[ស្រុកប្រាសាទបាគង]] | Prasat Bakong |[[File:1709 Prasat Bakong District.svg|thumb]] |- | ១៧១០ | [[ក្រុងសៀមរាប]] | Siem Reap |[[File:1710 Siem Reap Municipality.svg|thumb]] |- | ១៧១១ | [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] | Soutr Nikom |[[File:1711 Soutr Nikom District.svg|thumb]] |- | ១៧១២ | [[ស្រុកស្រីស្នំ]] | Srei Snam |[[File:1712 Srei Snam District.svg|thumb]] |- | ១៧១៣ | [[ស្រុកស្វាយលើ]] | Svay Leu |[[File:1713 Svay Leu District.svg|thumb]] |- | ១៧១៤ | [[ស្រុកវ៉ារិន]] | Varin |[[File:1714 Varin District.svg|thumb]] |- | ១៧១៥ | [[ក្រុងរុនតាឯក]] | Run Ta Aek | |} ==មធ្យោបាយធ្វើដំណើរនិងដឹកជញ្ជូន== [[File:Siem Reap Airport From Upstairs (12381535463).jpg|thumb]] [[File:Siem_reap_airport.JPG|thumb|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប (Siem Reap International Airport)]] '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]''' គឺជាអតីត[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]និង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]បានបើកដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ និងបានបិទទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលបើកដំណើរការ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]ជាផ្លូវការ។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលមមាញឹកជាងគេទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]។<ref>{{cite web|url=http://cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|title=Cambodia Airports Traffic Data|website=Cambodia-airports.com|access-date=2025-06-16|archivedate=2009-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911094100/http://www.cambodia-airports.com/index.php?option=com_trafficdata&Itemid=79&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="CAPA">{{Cite web |title=New Siem Reap-Angkor International Airport New Airport Profile {{!}} CAPA |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/new-siem-reap-angkor-international-airport |access-date=2022-12-06 |website=centreforaviation.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|title=New Siem Reap International Airport to begin operations in October|publisher=TIG Asia|date=31 July 2023|accessdate=20 September 2023|archivedate=29 កញ្ញា 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025458/https://www.ttgasia.com/2023/07/31/new-siem-reap-international-airport-to-begin-operations-in-october/|url-status=dead}}</ref> '''[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]''' គឺជា[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ខេត្តសៀមរាបដែលបម្រើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសម្រាប់[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ១៨ គីឡូម៉ែត្រខាងជើងឈៀងខាងកើត[[ឃុំដំដែក]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] ៤០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និង ៥០ គីឡូម៉ែត្រខាងកើត[[ក្រុងសៀមរាប]]។[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប-អង្គរ]]គឺជាអាកាសយានដ្ឋានដែលធំជាងគេបង្អស់ទី ០២ នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោតាខ្មៅ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]]។<ref name="CAPA"/><ref name=cnn>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/cambodia-siem-reap-airport-angkor-wat/index.html|title=Cambodia's newest and biggest airport opens in Siem Reap, the gateway to UNESCO-listed Angkor|work=[[CNN]]|date=18 October 2023|accessdate=24 October 2023}}</ref> [[File:Pier at Phnom Krom, Siem Reap - panoramio.jpg|thumb]] [[File:Tonle_Sap_boat.jpg|thumb|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវទឹកពីរាជធានីភ្នំពេញទៅកាន់ខេត្តសៀមរាប]] ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់ខេត្តសៀមរាបបានតាមរយៈ[[ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ|ច្រកព្រំដែនអន្តរជាតិប៉ោយប៉ែត]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]។ប្រសិនបើភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិធ្វើដំណើរតាមឡានតាក់ស៊ីពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅកាន់[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]និងពី[[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]ទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប|ទីក្រុងសៀមរាប]]គឺត្រូវចំណាយពេលពី ០៦ ទៅ ១០ ម៉ោងអាស្រ័យលើពេលវេលាឆ្លងកាត់ព្រំដែន។ការធ្វើដំណើរទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]ដោយចេញពី[[បាងកក|ក្រុងបាងកក]]([[ខេត្តបឹងកក់]])ទៅភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិអាចធ្វើដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬធ្វើដំណើរតាមរយៈរថភ្លើងទៅកាន់ស្ថានីយ៍ព្រំដែន[[ផ្សាររ៉ុងក្លឿ]] [[ស្រុកអរញ្ញ(ខេត្តស្រះកែវ)|ស្រុកអារញ្ញ]] [[ខេត្តស្រះកែវ]]ហើយបន្តដំណើរតាមរយៈឡានក្រុងឬតាក់ស៊ីទៅកាន់[[ក្រុងសៀមរាប]]។<ref>{{cite web |url=http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |title=How to get from Siem Reap to Bangkok? |website=tripsget.com |access-date=31 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ |archive-date=27 May 2016 |url-status=dead |archivedate=27 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527232122/http://tripsget.com/blog/2016/05/from-siem-reap-to-bangkok-bus-train-airplane/ }}</ref> ==តំបន់ទេសចរណ៍ខេត្តសៀមរាប== [[File:Angkor Ruins from Space.jpg|thumb]] [[File:Angkor_Satellit_mit_Karte.jpg|thumb]] បើតាមប្រវត្តិសាស្ដ្រទឹកដីខេត្តសៀមរាបៗគឺជាតំបន់រាជធានីរបស់[[ចក្រភពខ្មែរ]]នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ០៩ ដល់សតវត្សរ៍ទី ១៣។ដោយសារមូលហេតុខាងលើនេះហើយទើបរហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះគេនៅឃើញមានសំណង់[[បញ្ជីរាយនាមប្រាសាទខ្មែរនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទបុរាណ]]យ៉ាងច្រើននៅពាសពេញទឹកដីដ៏បវរនៃខេត្តសៀមរាបនេះ។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-04-21 |title=តើដឹងថា ខេត្តក្រុងទាំង ២៥ មានសេសសល់សំណង់ប្រាសាទបុរាណ​អីខ្លះ? |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/894632 |access-date=2025-11-08 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref>ប្រាសាទទាំងឡាយនៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំងពិភពលោកគឺស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]នៅក្នុងខេត្តសៀមរាបដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃក្រឡា ៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។សព្វថ្ងៃប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានរកឃើញជាបន្តបន្ទាប់។ប្រាសាទទាំងឡាយត្រូវបានកសាងឡើងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី ០៩ និងទី ១៣។កម្មវិធីកសាងឥតឈប់ឈរត្រូវបានប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]ជាបន្តបន្ទាប់ដែលអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងសំណង់[[មហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា|ប្រាសាទមហាពីរ៉ាមីតនៃជីហ្សា]]ដែលកសាងឡើងនៅក្នុង[[រាជវង្សទី ០៤ នៃអេហ្ស៊ីបបុរាណ]]និងសំណង់ប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុង[[អេហ្ស៊ីប|ប្រទេសអេហ្ស៊ីប]]។[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជាខ្មែរ]]បានកសាងប្រាសាទទាំងនេះដោយប្រើកម្លាំងកម្មករយ៉ាងច្រើនតាមការប៉ាន់ស្មានការធ្វើសំណង់ថ្មីនីមួយៗអាចប្រើមនុស្សប្រហែល ៧៥០០០០ នាក់នៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និង ១៣។ទោះបីជាបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទជាច្រើនក៏ដោយសព្វថ្ងៃនេះគឺមានភស្តុតាងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះមនុស្សដែលមករស់នៅពិតប្រាកដនៅទីក្រុងដ៏ចំណាស់មួយនេះកាលពីអតីតកាល។អ្នកធ្វើដំណើរ[[ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់]]ត្រូវបានគេជឿថាគឺជាជនជាតិបស្ចឹមប្រទេសដំបូងគេដែលបានសម្លឹងមិនដាក់ភ្នែកទៅលើភាពអស្ចារ្យនៃ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅពេលទៅទស្សនានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១៦។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយកិត្តិយសធំបំផុតចំពោះការរកឃើញ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដ៏អស្ចារ្យបានធ្លាក់ទៅលើអ្នកភូមិសាស្ដ្រ[[ជនជាតិបារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកទស្សនា[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦០ ហើយបានតម្កល់ទុកនូវឯកសារនៅឯ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]ក្រោយមរណភាពរបស់លោកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨។នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ និង ២០ បេសកកម្មរបស់[[បារាំង]]ជាច្រើនបានមកទស្សនាប្រាសាទបុរាណនិងធ្វើការកាប់ឆ្ការសម្អាតព្រៃពីប្រាសាទហើយបានប្រមូលនូវឯកសារបានយ៉ាងច្រើន។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]បានប្រគល់[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]មកឲ្យ[[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]]គ្រប់គ្រងវិញដោយសារ[[បារាំង]]គាបសង្កត់ខ្លាំងពេកហើយនៅក្នុងនោះបាននាំមកនូវភ្ញៀវទេសចរឲ្យមកទស្សនា[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ជាលើកដំបូងនៅលើ[[អង្គរ|ទឹកដីអង្គរ]]។ភ្ញៀវទេសចរអាចជ្រើសរើសទស្សនាតាមវង់តូចដែលរួមមានទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញរបស់[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះរាជា]]គឺ[[យសោធរបុរៈ|អង្គរធំ]]និង[[យសោធរបុរៈ|អង្គរតូច]]ដែលមាន[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ជាច្រើននៅទីនោះរួមទាំងរមណីយដ្ឋានជាច្រើនទៀត។ភ្ញៀវទេសចរអាចបន្តដំណើរទៅទស្សនានៅវង់ធំនោះគេនឹងបានឃើញ[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]មួយចំនួនផ្សេងទៀតនិង[[បារាយណ៍]]នៅ[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]។ប្រសិនបើមានពេលវេលាភ្ញៀវទេសចរអាចទៅទស្សនា[[ប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប|ប្រាសាទ]]ល្បីល្បាញផ្សេងៗទៀតដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រាសាទនៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ ==ឯកសារយោង== 7x6cc8ll7irzi4erv1jkp63o2mabc5c 0 2195 336878 336225 2026-06-22T15:56:40Z ~2026-36383-07 51704 Khmer 336878 wikitext text/x-wiki {{cleanup-rewrite}} '''ភាសាខ្មែរ''' គឺជាភាសាកំណើតរបស់[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ជនជាតិខ្មែរ]]និងជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref name=":0">{{Cite web |title=ភាសាខ្មែរ ថ្នាក់ទី១ - សាលាឌីជីថល |url=https://sala.moeys.gov.kh/kh/library/00004345 |website=sala.moeys.gov.kh}}</ref>{{Infobox language | name = ភាសាខ្មែរ | altname = ភាសាខ្មែរ | pronunciation = ភាសាខ្មែរ | region = ភាសាខ្មែរ | ethnicity = [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | date = 2026 | speakers2 = 19 លាននាក់ | familycolor = ខ្មែរ | fam1 = ខ្មែរ | ancestor = [[ភាសាប្រូតូ-ខ្មែរ]] | ancestor2 = [[ខ្មែរបុរាណ]] | ancestor3 = ខ្មែរ | script = {{Plain list| [[អក្សរខ្មែរ]] }} | nation = {{Flag|កម្ពុជា}} ---- {{flag|អាស៊ាន}}<ref>{{cite web|url=http://asean.org/asean/asean-member-states|title=Languages of ASEAN|access-date=7 August 2017}}</ref> | minority = ខ្មែរ | agency = [[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា]] | iso1 = Khmer | iso2 = khmer | lc1 = Khmer | ld1 = Khmer | lc2 = Khmer | ld2 = [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ]] | glotto = khme1253 | glottoname = Khmeric | glotto2 = cent1989 | glottoname2 = Central Khmer | lingua = Khmer*@#$*kkkk | image = Khmer | imagecaption = Phéasa Khmêr "Khmer language" written in Khmer script | map = Austroasiatic-en.svg | mapcaption = {{legend|#61FFBC|Khmer}} | notice = IPA }} [[ភាសាសំស្ក្រឹត]]និង[[ភាសាបាលី]]បាន​ជួយបង្កើតខេមរភាសា ព្រោះភាសាខ្មែរបានខ្ចីពាក្យច្រើនពីភាសាទាំងពីរនេះ។ ​មាន[[អក្សរក្រម]]វែងជាងគេកម្ពុជានៅលើពិភពលោក ។​ វាជាភាសាមួយដ៏ចំណាស់​ ដែលប្រហែលជាមានដើមកំណើតតាំងតែពី​២០០០ឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ។<ref name=":0" /> [[ឯកសារ:ភាសាខ្មែរ DaunPenh.png|រូបភាពតូច|ភាសាខ្មែរជាអក្សរខ្មែរដោយប្រើពុម្ពអក្សរភាសាខ្មែ[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រ]]]] [[ឯកសារ:Khmer Implementation ASEAN.png|រូបភាពតូច|ការអនុវត្តនិយាយភាសាខ្មែរ ពណ៌ខៀវដិតជាភាសានិយាផ្លូវការក្នុង ពណ៌ទឹកក្រូចជាភាសាជនជាតិខ្មែរក្រោម និង ខ្មែរសុរិន្ទ ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសថៃ-វៀតណាម និងពណ៌លឿងមានវត្តមានជនភៀសខ្លួនតាមប្រទេសនានានៅពិភពលោក]] ភាសាខ្មែរមានឥទ្ធិពលទៅលើLlenguatgeនិង[[ភាសាឡាវ]]។ ​ភាសាពីរនេះបានខ្ចីពាក្យជាច្រើន ពីភាសាខ្មែរដែល នាំឲ្យពួកអឺរ៉ុបស្មានថាវានៅក្នុងអំបូរភាសាដូចគ្នា។ ភាសាថៃ និង ភាសាឡាវស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ]] ឯភាសាខ្មែរស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]]​ជាមួយ[[ភាសាមន]]និង[[ភាសាវៀតណាម]]។ ភស្តុតាងមួយដែលបង្ហាញអំពីការប្រើតួអក្សរខ្មែរ គឺនៅក្នុងសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ វៀតណាមខាងត្បូង​ដែលក្នុងសិលាចារឹកនោះមានចុះ[[ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជា|កា]]លបរិច្ឆេទ​ឆ្នាំ៦១១ ។ * ថ្មីៗនេះមានបណ្ឌិតជាច្រើ ដើម្បីបង្អួតស្នាដៃរបស់ខ្លួន បានធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងផុសផុល ក្នុងការគាស់ក៏កាយអក្សរដូនតាពីសម័យកាលមុនៗ យកមកបង្ហាញ នេះជារឿងល្អណាស់ ក៏ប៉ុន្តែ ការដែលអស់លោក យកអក្សរដូនតាមកប្រើលាយឡំនិង ខេមរៈភាសា វាជារឿងផ្ដេសផ្ដាសបំផុត ជាពិសេសពួកមន្ត្រីផ្នែកច្បាប់មួយចំនួន ដែលរៀនជំនាញផ្សេងសោះ ចេះលើកយកអក្សរសាស្ត្រខ្មែរមកច្របល់ និង ខេមរៈភាសា ដែលព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ខំបង្កើតកិច្ចប្រែសម្រួលអស់រាប់សិបឆ្នាំ ដើម្បីកំណត់ជា ភាសារួម ក្នុងការកំណត់នៃរបៀបសរសេរ ឱ្យតាមគោលការណ៍តែមួយនៃព្រះរាជាអាណាចក្រកម្ពុជា ដើម្បីគ្រប់គ្រងលើជនជាតិភាគតិចទាំងអស់នៅកម្ពុជា មិនថា បុគ្គលណាមួយចង់យករបៀបសរសេរណាមួយ ពីសម័យអង្គរ ចតុមុខ លង្វែក ឧដុង្គ កួយ សួយ សម្រែ ឬ អក្សរផ្សេងៗទៀតនោះទេ តែអ្នកទាំងអស់នេះ មិនត្រូវលើកយករបៀបសរសេរផ្សេងៗដែលផ្ទុយពីរបៀបសរសេរនៃខេមរៈភាសា មកប្រើក្នុងសង្គមរដ្ឋបាល របស់កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននោះទេ ព្រោះវានិងធ្វើឱរបៀបសរសេរជារួម ក្លាយជារបៀបសរសេរដែលមិនមានលក្ខណៈជារួម ដូចនេះ កូនខ្មែរនិងឆ្គួតវង្វេងជាក់ជាពុំខាន ។ ថ្មីៗនេះមានពួកបណ្ឌិតច្បាប់មួយក្រុម បានយករបៀបសរសេរតាមលំនាំឧដុង្គឡើងវិញ ដែលសរសេរជាស្លាកថា សាលាយុត្តិធម្ម ដែលបណ្ឌិតទាំងអស់នេះចង់បញ្ចាក់ថា ពួកគេទៅយករបស់ដូនតាមកវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ចង់សួរថា ជំនាញរបស់អស់លោកផ្នែកច្បាប់ ទាក់ទងអីទៅនិងការរៀបរៀងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ? សម័យឧដុង្គ ប្រទេសវឹកវរដោយសង្គ្រាម មានរដ្ឋប្រហារមិនឈប់ ស្ដេចជំនាន់នោះមានពេលឯណាប្រែសម្រួលអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ? == អ្វីទៅជាខេមរៈភាសាខ្មែរ == ខេមរៈភាសា មានន័យថា ភាសាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានចំនួនអ្នកប្រើច្រើន ដោយកំណត់ជាភាសារួមជាតិសាសន៍ខ្មែរ ឧទាហរណ៍: ខេមរៈភាសា ដែលមានរបៀបសរសេរផ្ទាល់ខ្លួន មានប្រជាជនខ្មែរ ប្រើប្រាស 10លាននាក់ និងទទួលស្គាល់ជាភាសាផ្លូវការណ៍ ដើម្បីប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជា ដូចនេះ មិនថាលោកអ្នក សរសេរអក្សរ ក្នុងទម្រង់ជា ភាសាកួយ សម្រែ ភ្នង ទំពួន សំស្ក្រឹត បាលី លង្វែក ឧដុង្គក្ដី គឺមិនអាចញាត់បញ្ចូលក្នុងភាសាផ្លូវការណ៍បាននោះទេ ។ ឧទាហរណ៍ទី២ មិនថាពួករៀនច្បាប់មួយចំនួនក្ដី មិនថាជនជាតិភាគតិចខ្មែរក្ដី ដែលមានរបៀបសរសេរនៃការបក្របតាមក្រុមជនជាតិរបស់ខ្លួន មិនអាចប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជាបាននោះទេ ពួកគេត្រូវ ប្រែសម្រួល របៀបសរសេររបស់ពួកគេមកជាខេរៈភាសាទាំងអស់ តាមរយៈ ស្មៀនភូមិ ឃុំសង្កាត់ របស់ពួកគេ ក្នុងប័ណ្ណសម្គាល់ណាមួយដូចជា៖ អត្តសញ្ញាណប័ណ សៀវភៅស្នាក់ ឬ សំបុត្រកំណើតផ្សេងៗ ត្រូវប្រើជាខេមរៈភាសា ដែលជាភាសារួម ។ បើអ្នកណាម្នាក់ ចង់យករចនាបទ នៃតួអក្សរខ្មែរណាមួយមកប្រើ វាមិនអីនោះទេ ដោយគ្រាន់តែអ្នកធ្វើការសរសេរជារបៀបនៃការប្រកបអក្សររបស់តួអក្សរ នៃខេមរៈភាសា ហើយគ្រាន់តែផ្លាសប្ដូរ នូវពុម្ពអក្សរ (Font) ដែលអស់លោកចង់ប្រើប្រាសទៅបានហើយ មានន័យថា អាននិងប្រកបជាខេមរៈភាសា តែពាក្យនោះសរសេរជារចនាបថ នៃ ពុម្ពអក្សរ សំស្ក្រឹត អង្គរ បាលី លង្វែក ឬ ឧដុង្គ។ == យុត្តិ/ធម្ម == ពាក្យត្រូវគួរសរសេរថា {{យុត្តិធម៌}} ពីព្រោះពាក្យនេះមិនអាចថែមស្រៈណាមួយដើម្បីអានបន្តបានទេ ដែលមានន័យថា ពាក្យដែលមិនអាចប្រែប្រួល ចំណែកឯពាក្យយុត្តិធម្ម » ធម្ម អាចបន្ថែមស្រៈ អានបន្ត មានន័យថា ពាក្យ ធម្ម អាចប្រែទៅជា ធម្មា ដូចនេះ យុត្តិធម្មា និងក្លាយជាឃ្លាឆ្គង ដែលប្រែប្រួលទៅជាន័យផ្សេងទៀតដូចនេះហើយ ការសរសេរ យុត្តិធម្ម គឺខុសវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ទាំងស្រុង។ == <span lang="ខ្មែរ" dir="ltr">អ</span>ក្សរ[[ខ្មែរ|ខ្មែរ]] == អក្សរ តាម​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត មាន​ន័យ​ថា ទន់​ភ្លន់​ អាច​បត់​បែន​បាន អាច​យក​ទៅ​ច្នៃ​បាន តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ តាម​ការ​ប្រកប​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​មួយ​ទៀត ឬ​តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ជើង​អក្សរ​ណា​មួយ ។ អក្សរ ​ឬ​អក្ខរៈ អាច​ហៅ​បាន​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា “វណ្ណៈ” មាន​ចែក​ជា​បី​ក្រុម​គឺ ៖ #ព្យញ្ជនៈ មាន ៣៣+២=៣៥ តួ ។ #ស្រៈ​ពេញ​តួ ១២+៣=១៥ តួ ។ #ស្រៈ​និស្ស័យ​ពី​មុន​​មាន ២១ តែ​ត្រូវ​បន្ថែម ៧ ទៀត​បាន​ទៅ​ជា​ ២៨​ តួ បើ​គិត​ទាំង​សំឡេង ។ តែ​បើ​គិត​តែ​រូប​មាន​ ២៧ តួ ព្រោះ​​ស្រៈ (អ) មាន​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ឃោសៈ​ទាំង​អឃោសៈ។[[ឯកសារ:AncientKhmerScript.jpg|right|thumb|300px|សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាមួយដែលមានវ័យចំណាស់។]] === ព្យញ្ជនៈភាសាខ្មែរ === {| {{tablabonita}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |+ព្យញ្ជនៈ | ក | | ខ || គ || ឃ || ង |- | ច | | ​ឆ || ជ || ឈ || ញ |- | ដ | | ឋ || ឌ || ឍ || ណ |- | ត | | ថ || ទ ||​ ធ || ន |- | ប | | ផ || ព || ភ || ម |- | យ | | រ || ល || វ || ស |- | ឝ||| ឞ|| ហ | | ឡ || អ |- |} ===ជើងរបស់ព្យញ្ជនៈ === ព្យញ្ជនៈ​ប្រៀប​បាន​នឹង​មនុស្ស​ដែរ​ គឺ​មាន​សក់( ៊ )មាន​តួ​ខ្លួន (ក) មាន​ជើង (្ក) ។ រូប​នៃ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ​មាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ដូច​គ្នា​នឹង​តួ​អង្គ​ព្យញ្ជនៈ​ដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​តូច​ជាង​តួ និង​ពុំ​មាន​"សក់"ទេ ។ ខាង​ក្រោម​នេះ គឺ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ ។ ្ក ្ខ ្គ ្ឃ ្ង , ្ច ្ឆ ្ជ ្ឈ ្ញ , ្ដ ្ឋ ្ឌ ្ឍ ្ណ , ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ​, ្ប ្ផ ្ព ្ភ ្ម , ្យ ្រ ្ល ្វ ្ស , ្ឞ ្ឝ ្ហ ្ឡ ្ឬអ របៀប​សរសេរ ជើង​ព្យញ្ជនៈ ភ្ជាប់​ជា​មួយ​តួ​ព្យញ្ជនៈ ដូច​ខាង​ក្រោម​ ៖ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |ក្ក || ខ្ខ || គ្គ || ឃ្ឃ|| ង្ង |- | ច្ច ||​ឆ្ឆ ||ជ្ជ || ឈ្ឈ || ញ្ញ |- | ដ្ដ ||ឋ្ឋ ||ឌ្ឌ || ឍ្ឍ || ណ្ណ |- | ត្ត || ថ្ថ || ទ្ទ ||​ធ្ធ || ន្ន |- | ប្ប || ផ្ផ ||ព្ព || ភ្ភ || ម្ម |- |យ្យ ||រ្រ ||ល្ល ||វ្វ ||ស្ស |- | ឝ្ឝ|| ឞ្ឞ|| ហ្ហ || ឡ ||អ្អ |- | | |} === ស្រៈនិស្ស័យ === ស្រៈនិស្ស័យ​គឺ​តួ​អក្សរ ដែល​ជា​ទី​ពឹង​ពាក់​អាស្រ័យ​នៃ​ព្យញ្ជនៈ ។ បើ​សរសេរ​តែ​រូប​វា​ដាច់​តែ​ឯង​នោះ នឹង​ពុំ​មាន​ន័យ​ប្រាកដ​ប្រជា​ថា​យ៉ាង​ណាៗ​នោះ​ឡើយ ។ ដូច​ជា​ស្រៈ ា ស្រៈ ៅ មាន​តែ​រូប និង​សំឡេង​ផ្សំ តែ​ពុំ​មាន​សារៈ​អ្វី​ទេ ។ ស្រៈ​និស្ស័យ​មាន ២១ តួ តាម​ការ​កំណត់​របស់​ក្បួន​ពី​មុន​នោះ​គឺ ្​ ា ិ ី ឹ ឺ ុ ូ ួ ើ ឿ ៀ េ ែ ៃ ោ ៅ ុំ ំ ាំ ះ ។ ប៉ុន្តែ​អស់​លោក​អ្នក​អក្សរសាស្រ្ត​ក្រោយ​មកសន្មត​ថា មាន​តែ២០តួវិញ ព្រោះ​ថា ស្រៈ​(អ) មាន​តែ​សំឡេង​តែ​គ្មាន​រូប​ មិន​គួរ​នឹង​រាប់​បញ្ចូល​ទេ ។ ស្រៈ​(អ) នេះ​មាន​បង្កប់​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​អស់ ទោះ​ជា​ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី ប៉ុន្តែ​ប្រសិន​បើ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​សំឡេង​ឃោសៈ គេ​អាន​តាម​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ គឺ​សំឡេង(អ៊) ឧទាហរណ៍ ងា ងិ ងី ញោ ញៅ ទុំ ទាំ ទះ.... ។ បើ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​អឃោសៈ ​វា​មាន​សំឡេង (អ) ដូច​ជា កា កី កោ ចូ ចើ ចេ ចែ ចៃ ចោ... ។ ចំពោះ​ស្រៈ ួ ឿ និង ៀ ទោះ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី វា​នៅ​តែ​មាន​សូរ​សំឡេង “អួ” (អឿ-អៀ) ដូច​គ្នា​ នេះ​វាជា​ករណី​លើក​លែង​សម្រាប់​ស្រៈ​និស្ស័យ​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ រីឯ​ស្រៈ​៤​ទៀតដូច​ជា ស្រៈ ុះ ិះ ោះ វិញ​នោះ កាល​ពី​មុន​លោក​មិន​យក​មក​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ស្រៈ​និស្ស័យ​ទេ ។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ ដោយ​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា មាន​ពាក្យ​ជា​ច្រើន ដែល​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ស្រៈ​ទាំង​នេះ នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​ខ្មែរ​ជា​ចាំ​បាច់​នោះ ទើប​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាន់​ក្រោយ ​ក៏​បាន​សម្រេច​បញ្ចូល​បន្ថែម​ស្រៈ​ទាំង​៤នេះ ហើយ​ស្រៈ​និស្ស័យ​ក៏​បាន​កើន​ដល់ (២១-១)+៤ = ២៤ ហើយ​បើ​បន្ថែម​ស្រៈ ​ ឹះ ,ស្រៈ ើះ, ស្រៈែះ ពីលើស្រៈ​និស្ស័យ​ដែល​ធ្លាប់​ឃើញ​​មាន​នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​សម្ដេច​ ជួន ណាត ក្ដី ក្នុង​អត្ថបទ​នានា​ក្ដី​ទៀត​នោះ ស្រៈ​និស្ស័យ​អាច​កើន​ឡើង​ដល់​ ២៦ ឬ ២៧(៤០តួ)។ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} {{ស្រៈនិស្ស័យខ្មែរមាន40តួរ}} || ស្រៈអ ||ស្រៈ អា || ស្រៈអិ || ស្រៈអី ||ស្រៈអឹ |- || ស្រៈអឺ ||ស្រៈ អុ || ស្រៈអូ || ស្រៈអួ ||ស្រៈអើ |- ||ស្រៈអឿ ||ស្រៈ អៀ ||ស្រៈ អេ ||ស្រៈ អែ ||ស្រៈអៃ |- || ស្រៈអោ ||ស្រៈ អៅ ||ស្រៈ អុំ ||ស្រៈអំ ||ស្រៈអាំ |- || ស្រៈអះ || ស្រៈអិះ ||ស្រៈ អុះ || ស្រៈអេះ ||ស្រៈអោះ |- || ស្រៈអៈ || ស្រៈអិៈ ||ស្រៈ អឹៈ || ស្រៈអីះ ||ស្រៈអឹះ |- ||ស្រអឺះ |ស្រៈអើះ |ស្រៈអែះ |ស្រៈអុៈ |ស្រៈអួៈ |- |ស្រៈអៅ |ស្រៈអូះ |ស្រៈអួះ |ស្រៈអក់ |ស្រៈអា័ |} === ស្រៈពេញតួ === អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជំនាន់​មុន​ចែង​ថា ស្រៈ​ពេញ​តួ​មាន ១៦ តួ ដោយ​រាប់​យក​ អ អា មក​បញ្ចូល​ផង ។ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បច្ចុប្បន្ន​លោក​ដក​យក​ “៛អ” និង “អា” នេះ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ព្រោះ​លោក​យល់​ថា​​ “អ” គឺ​ជា​ព្យញ្ជនៈ ដែល​ត្រូប​រាប់​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​ក្រុម​ព្យញ្ជនៈ ទាំង​៣៣​ តួ​នោះ​វិញ ។ ឯ “អា” គឺ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​បំបែក ​យក​តួ ​​​​​​​​​ “ អ” មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ “ ា ” ដូច្នេះ​ស្រៈ​ពេញ​តួ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​តែ ១៤​តួ​ទេ គឺ ឥ​ ឦ​ ឧ ​ឩ ឪ ឱ្យឫ ឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ឱ ឳ ។ ចំពោះ​អស់​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រៈ​ពេញ​តួ​ទាំង​១៤ជាៗ​នេះ ស្រៈ ឩ គេ​មិន​សូវ​ប្រើ​ទេ ដូច្នេះ​ គួរ​រាប់​យក​ត្រឹម​តែ ១៣ តួវិញ ព្រោះ​គេ​ប្រើ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ឩ នេះ​តែ​ពាក្យ “ព្រះ​ឩរូ” មួយម៉ាត់​គត់ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ “ រាជ​ស័ព្ទ ” មាន​ន័យ​ថា “​ ភ្លៅ​ស្ដេច ”។ <ref>{{Cite news|title=History of Cambodia {{!}} War, Khmer Rouge, Genocide, & Facts {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Cambodia|url-status=live|access-date=2026-05-30}}</ref> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |អ | អា || ឥ ||ឦ || ឧ || ឧុ\ឩ||ឪ||ឱ្យ |- |ឫ |ឬ ||ឭ ||ឮ ||ឯ ||ឰ ||ឱ ||ឩិ៏\ឳ |- |ឨ |} == មុខងាររបស់ព្យញ្ជនៈ == *<u>ជាព្យញ្ជនៈដើម</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ក ខ គ ឃ​ ជាព្យញ្ជនៈដើម * <u>ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ត​ ន ស ញ ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់ * === ស្រៈសំឡេងស្មើគ្នា === '''អៃ=អ័យ អេយ្យ''' * កៃ ដៃ ចៃ ហៃ ខៃ * គៃ លៃ មៃ រៃ វៃ ទៃ * ច័យ វិស័យ សម័យ អាយុខ័យ * ន័យ ជ័យ វ័យ ហទ័យ * អធិបតេយ្យ=អធិបតៃយ៍ ប្រជាធិបតេយ្យ =ប្រជាធិបតៃយ៍ ធម្មាម្មាធិបតៃយ៍ '''អាំ = អម្ម អ័ម''' * កាំ ចាំ ដាំ * មាំ គាំ លាំ រ;->ម្ម ចម្ម សម្មាទិដ្ឋិ អម្ម កម្ពុជា * ធម្ម គម្ម === តួលេខ ខ្មែរ === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |០||១ || ២ || ៣||៤||៥||៦||៧||៨||៩ |- |} [១០ ១១ ១២ ១៣]<code>PHANNA1111</code> * នៅក្នុងភាសាខ្មែរមានពាក្យខ្លះក្លាយមកពីភាសាដូចទៅ​​៖ ===ភាសាបារាំង មក ភាសាខ្មែរ === *''ម៉ូតូ'' ដែលក្លាយមកពី ''moto'' ។ *''កាហ្វេ'' ដែល​ក្លាយ​មកពី ''café'' ។ *''កុងតាក់'' ដែលក្លាយមកពី ''contact'' ។ *''ហ្គាស្ទ្រិច'' រលាកក្រពះ ''gastrique'' ។ *''ម៉ាស៊ីន'' ដែលក្លាយមកពី ''machine'' ។ *វ៉ាកង ដែលក្លាយមកពីពាក្យ vacances។ * ភាសាបារាំងត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងពាក្យបច្ចេកទេសកម្ចី។ === ភាសាអង់គ្លេស === * [[កុំព្យូទ័រ]] ដែលក្លាយមកពី ''computer'' ។ * ''មីទិង'' ក្លាយមកពី​ ''meeting'' ។ * ក្បាលកុំព្យូទ័រ ក្លាយក្បាលមនុស្ស។ === ភាសាថៃ (សៀម) === * ''កាពិ'' កាពិផៅ * បៃតង * ហា ក្នុងពាក្យ [[ចោហារយ]] *កំផែង (សំដីថៃ) , កំពែង (ពាក្យខ្មែរ) *នេន (សំដីថៃ) , សាមណេរ (ពាក្យខ្មែរ) ===ពាក្យកម្ចីភាសាចិន=== * ចែ ហៅ បងស្រី *ហ៊ា ហៅ​ បងប្រុស *ពូថៅ ឬ ប៉ូវថៅ មកពីពាក្យថា ហ្វ៊ូថូវ (斧头) * ប៉ិកួៈ (ដំឡូង​រលួស) == រាជ្យ​សព្ទ == ៙ ក ៚ * ក = ព្រះសុរង * កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ * កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត * កង = ព្រះវល័យ * កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន) * កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា * កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ * កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ * កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា * កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត * កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី * កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ * កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី * កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ * កន្លើត = ព្រះតាលុ * កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ * កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ * កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត * កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ * កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ * កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ * កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍ * កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា * កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ * កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល * កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ * កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី * កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា * កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ * កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ * កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា * កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ * កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ * កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី * កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង) * កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី * កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា * កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ * កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ * កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត * កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល * កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ * កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ * កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី * ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ * ក្បាល = ព្រះសិរ * ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ * ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ * ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា * ក្រចក = ព្រះនខា * -ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។ * -ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។ * -ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។ * ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់ * ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ * ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ * ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី * ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ * ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ * ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី * ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ * ក្លស់ = ព្រះក្លស់ * ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ * ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ * ក្អក = ព្រះកាសៈ * ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ * ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន * ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល _____________________________________________ ៙ ខ ៚ * ខាក = ទ្រង់កក្ខារី * ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ * ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់ * ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍ * ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ * ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ * ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ) * ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ * ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ * ខ្នើយ = រងព្រះបាទ * ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់ * ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ * ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ * ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់ * ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ * ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ * ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី * ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ * ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ * ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា * ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ * ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា * ខ្លួន = ព្រះកាយ * ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី _____________________________________________ ៙ គ ៚ * គក់ (វាយ) = ទ្រង់ប្រហារ * គិត = ទ្រង់ព្រះចិន្ដា * គជ, តេជ, នប់, កុយ, គាថា = ព្រះគ្រូ * គូរ = ទ្រង់ព្រះលេខា * គោ = ព្រះទីន័ងឧសភរាជ * គោម = ព្រះឃរបទីប * គុំកួន = ទ្រង់អាឃាដ * គុម្ពត្រចៀក = ព្រះកាណ៌ * គ្រឿងក្រអូប​សម្រាប់​លាប = ព្រះសុគន្ធវិលេបនៈ * គំហក = ទ្រង់តជ្ជនាការ * គ្រហែម = ទ្រង់ព្រះឧក្កាសិត * គ្រុន = ព្រះទាហរោគ, ឌាហរោគ * គ្រូ = រាជគ្រូ * គ្រែ = ព្រះមញ្ចៈ * គ្រែដេក = ព្រះទែនបន្ទំ * គ្រែ​យាន = ព្រះរាជយាននុម៉ាត * គ្រែ​យាន​មាស = ព្រះសុវណ្ណរាជយាន * គ្រែ​អង្គុយ = ក្រឡាព្រះគំនាល់ _____________________________________________ ៙ ឃ ៚ * ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ * ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ * ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា _____________________________________________ ៙ ង ៚ * ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ * ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី * ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ _____________________________________________ ៙ ច ៚ * ចង្កា = ព្រះហនុកា * ចង្កើះ = ព្រះយមកា * ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប * ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា * ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ * ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌ * ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី * ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស * ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ * ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ * ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា * ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់ * ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ * ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ * ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន * ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា * ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា * ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា * ចំឡក = ព្រះបស្សការ * ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ * ច្រមុះ = ព្រះនាសា * ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក * ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ _____________________________________________ ៙ ឆ ៚ * ឆត្រ = ព្រះក្លស់ * ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា * ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ * ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា _____________________________________________ ៙ ជ ៚ * ជក់ = ទ្រង់សោយ * ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍ * ជន្លួញ = ព្រះបដោទ * ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ * ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ * ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា * ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត * ជីតា = ព្រះអយ្យកោ * ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត * ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា * ជុក = ព្រះមោលី * ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ * ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត _____________________________________________ ៙ ឈ ៚ * ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត * ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ * ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ * ឈាម = ព្រះលោហិត * ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក * ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ * ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍ * ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ * ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ * ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ * ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ _____________________________________________ ៙ ញ ៚ * ញញឹម = ទ្រង់ព្រះសិតាការៈ * ញើស = ព្រះសេទោ _____________________________________________ ៙ ដ ៚ * ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់ * ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ * ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ * ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ * ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង * ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា * ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា * ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប * ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា * ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ * ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ * ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ * ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់ * ដៃ = ព្រះហស្ត * ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ * ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ * ដោះ = ព្រះថ័ន _____________________________________________ ៙ ត ៚ * តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត * តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ * តាំង = ព្រះបីថំ * តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ * ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត * ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល * ត្រចៀក = ព្រះស្រោត * ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ * ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតម្រិះ _____________________________________________ ៙ ថ ៚ * ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត * ថ្ងាស = ព្រះនលាត * ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ * ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ * ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ * ថ្លើម = ព្រះយកនៈ _____________________________________________ ៙ ទ ៚ * ទាច = ព្រះវក្កៈ * ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ * ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ * ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ * ទឹកតែ = ព្រះបានរស * ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស * ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ * ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ * ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ * ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា * ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់ * ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ * ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី * ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ * ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា * ទួញ = ទ្រង់សោក * ទៀន = ព្រះសិខាទីប * ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត * ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី * ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប * ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ * ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ _____________________________________________ ៙ ធ ៚ * ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ * ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ * ធូប = ព្រះធូប * ធ្មេញ = ព្រះទន្ត _____________________________________________ ៙ ន ៚ * និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី) * និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ * និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ * ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ * នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ * នៅ = គង់ * នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់ _____________________________________________ ៙ ប ៚ * បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស * បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា * បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា * បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ * បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា * បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី) * បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង * បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ * បេះដូង = ព្រះហទយៈ * ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា * ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម * ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា * ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ * ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា * ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល * ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់ * ប្រេង = ព្រះតេលៈ * ប្អូន = ព្រះអនុជ _____________________________________________ ៙ ផ ៚ * -ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។ * -ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។ * ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌ * ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌ * ផឹក = ទ្រង់សោយ * ផ្កា = ព្រះបុប្ផា * ផ្ចិត = ព្រះនាភី * ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា * ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍ * ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ * ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់ * ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី * ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី * ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ * ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី *ផាន់ណា= ទ្រាំ _____________________________________________ ៙ ព ៚ * ពក = ព្រះបីឡកា * ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស * ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ * ពាន = ព្រះពាន * ពានស្លា = ពានព្រះស្រី * ពិតាន = ព្រះពិតាន * ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ * ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស * ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ * ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ * ពោះ = ព្រះឧទរ * ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ * ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ * ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍ * ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ * ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ) * ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់ _____________________________________________ ៙ ភ ៚ * ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍ * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍ * ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង * ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់ * ភ្នែក = ព្រះនេត្រ * ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ * ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា _____________________________________________ ៙ ម ៚ * មកុដ = ព្រះមកុដ * មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា * មាត់ = ព្រះឱស្ឋ * មុខ = ព្រះភក្ត្រ * មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ * មុន (រោគ) = ព្រអសា * មួក = ព្រះមាលា * មើល = ទ្រង់ទត * មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី * ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា * ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា * ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី * ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ * ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី * ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ * ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ * ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី * ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី * ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក * ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា * ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ * ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ * ម្ហូប = ព្រះឱជារស _____________________________________________ ៙ យ ៚ * យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង _____________________________________________ ៙ រ ៚ * រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ * រង = ព្រះសថា * រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍ * រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍ * រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា * រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ * រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា * រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង * រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ * រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ * រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា * រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា _____________________________________________ ៙ ល ៚ * លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់ * លម = ព្រះថវិកា * លាជ = ព្រះលាជ * លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា * លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី * វធម្មតា = ព្រះវ * វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា * វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ * វាវ = ព្រះកិលោមកៈ * វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត * វាំងនន = ព្រះសាណិយា * វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ _____________________________________________ ៙ ស ៚ * សក់ = ព្រះកេសា * សម = ស្នងព្រះអង្គុលា * សលៀង = ព្រះសលៀង, ព្រះរាជយាន * សរសេរ = ទ្រង់លិខិត * សើច = ទ្រង់ព្រះសម្រួល * សរសៃ = ព្រះនហារូ * ស៊ង = ព្រះសុពណ៌កោស * សង្វារ = ព្រះកេយុរា * សង្ស័យ = ទ្រង់វិចិកិច្ឆា * សន្លប់ = ទ្រង់ព្រះវិសញ្ញី * សន្លាក់​កដៃ = ព្រះសន្ធិករ * សារពើ​បន្លែ = បន្លែព្រះស្ងោយ * សារពើ​អន្លក់ = អន្លក់ព្រះស្ងោយ * សាច់ = សាច់ព្រះស្ងោយ * សាច់ធ្មេញ (អញ្ចាញធ្មេញ) = អញ្ចាញព្រះទន្ត * សិតសក់ = ទ្រង់សិតព្រះកេសា * ស៊ី = ទ្រង់សោយ * សួត = ព្រះបប្ផាសៈ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ដែនដី​តាំង​ទុក​ឲ្យ​មហាជន​ប្រព្រឹត្ត​តាម = ព្រះរាជបញ្ញាត្តិ។ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ផែនដី​តែង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ឯង = ព្រះរាជនិពន្ធ។ * -សេចក្ដី​បម្រាម​ឬ​បង្គាប់​ដល់​ខ្ញុំ​រាជការ​ឬ​អាណា​ប្រជាជន = ព្រះរាជប្រកាស។ * សេះគង់ = ព្រះទីន័ងអស្សតរ * ស៊ែ = ព្រះកសា * សម្ដី = ព្រះរាជតម្រាស់ -សំបុត្រ​ធម្មតា​ដែល​ប្រើ​ទៅ​មក​រក​គ្នា ឬ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​និង​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង = ចុតហ្មាយ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​នគរ​ប្រទេស​រាជ = អក្សរសារ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​ប្រទេស​ឯករាជ្យ មាន​អំណាច​ដូច​ក្សត្រិយ៍​ម្ចាស់ផែនដី​ប្រើ​ចេញ​ទៅ​ប្រទេស​ក្រៅ = សុភអក្សរសារ។ -សំបុត្រ ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជ​អាជ្ញា​ហ្លួង​នូវ​ចៅហ្វាយស្រុក​ក្រមការ​ខេត្ត​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ ម្ចាស់ផែនដី ឬ​សេនាបតី​អំពី​រាជការ​ផ្សេងៗ = សំបុត្របក។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ចេញ​ឲ្យ​ដឹង​ទូទៅ​គ្រប់គ្នា = ព្រះរាជឱង្ការ​នូវ​ព្រះបន្ទូល​សុរសីហនាទ។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ផ្ញើ​ទៅ​មក​ដល់​ម្ចាស់ផែនដី​ដូចគ្នា = ព្រះបរមរាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ពុំ​មែន​ជា​ផ្លូវ​រាជការ = ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ក្នុង​កិច្ចរាជការ = ព្រះរាជឱង្ការលេខា។ -សំបុត្រ​រាជការ​ឲ្យ​កាន់​ទៅ​កោះ​មនុស្ស​ឬ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ផ្សេងៗ = ហ្មាយ។ -សំបុត្រ​សរសេរ​សូម​បើក​របស់​ផ្សេងៗ ឬ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទុក​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី = ដីកា។ -សំបុត្រ​សេនាបតី​ឬ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជអាជ្ញា​ហ្លួង = ទងត្រា។ -សំបុត្រ​ព្រះ​រាជជននី ឬ​សម្ដេច​ព្រះអគ្គមហេសី = ព្រះរាជសវនីយលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ប្រើ​ជា​ធម្មតា = ព្រះរាជបន្ទូលលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​ដទៃ​ក្រៅ = ព្រះបវររាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​អគ្គមហាសេនាបតី ឬ​មេទ័ព​ធំ = សារត្រា។ * សម្បុរ = ព្រះឆវី * សំបោរ = ព្រះសិង្ឃានិកា * សំពត់ = ព្រះពស្ត្រ * សំពត់​ងូតទឹក = ព្រះឧទកសាដក, សុក្ខសាដក * សំពត់​ចាប់​ទឹក = ព្រះតេមិយសាដក * សំពត់​អង្កាញ់ = ព្រះបព្វកៈ * សម្រាលកូន = ទ្រង់ប្រសូត, ទ្រង់សម្ភព * សម្លក់ = ទ្រង់ឱលោកនៈ * សម្លឹង = ទ្រង់ឧលោកនៈ * សំឡេង = ព្រះសុរសៀង * ស្គម = ព្រះកីសោ * ស្ងៀម = ទ្រង់តុស្នី * ស្ដោះ = ទ្រង់នុដ្ឋហា * ស្ទាប = ទ្រង់អាមសនៈ * ស្និត (ក្រាស​ធ្មេញ​ល្អិត) = ព្រះសម្អាងកេសា * ស្បែក = ព្រះតចៈ * ស្បែកជើង = ព្រះសុពណ៌បាទ * ស្បៃ​ជ្រលក់​ទឹក = ព្រះសីតសុភាក់ * ស្បៃ​ដណ្ដប់ = ព្រះសុភាក់ * ស្ពាយឆៀង = ទ្រង់ព្រះសោវត្ថិកា * ស្មងជើង = ព្រះជង្ឃ * ស្មា = ព្រះអង្សា * ស្រឡាញ់ = ទ្រង់​សព្វព្រះរាជហឫទ័យ * ស្រា = ព្រះចណ្ឌរស * ស្រេក = ទ្រង់បិបាសា * ស្រែង = ព្រះកិលាសៈ * ស្រោមជើង = ព្រះសុពណ៌កោសបាទ * ស្លាក្រក = ព្រះស្រីខណ្ឌក៍ * ស្លាជីគ្រប (ស្លាជីប) = ព្រះបិធាន * ស្លា​ខ្ចី = ព្រះស្រីហរិត * ស្លាតម្ពុល = ព្រះស្រីតម្ពុល * ស្លា​បុក = ព្រះស្រីចុណ្ណៈ * ស្លាស្លឹង = ព្រះស្រីសុក្ខ * ស្លាបប៉ាកកា = ព្រះគរុកំ * ស្លាបប្រចៀវ = ព្រះវង្សកុបាត * ស្លាបព្រា = ស្នងព្រះអង្គុលី * ស្លាប់ (លោកសង្ឃ) = អនិច្ចកម្ម * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ) = សោយព្រះទិវង្គត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់) = សុគត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​អ្នកអង្គម្ចាស់) = ក្ស័យព្រះជន្ម * ស្លាប់ (អគ្គមហេសី) = សោយព្រះវិលាល័យ * ស្លេស្ម = ព្រះសេម្ហៈ * ស្វេតច្ឆត្រ = ស្វេតច្ឆត្រ * ស្អូច = ព្រះកិបិលកា _____________________________________________ ៙ ហ ៚ * ហិត = ទ្រង់ឃាយី * ហឹប = ព្រះមញ្ជូសា * ហឺត = ព្រះសាសរោគ * ហែម​ស្លា​ព្រះពរ = ស្រាពក៍ព្រះស្រី *ហ៊ុត _____________________________________________ ៙ អ ៚ -អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។ -អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។ * អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ * អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ * អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា * អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ * អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ * អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ * អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា * អាចម៍ = ព្រះករីសៈ * អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ * អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ * អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា * អាវ = ព្រះភូសា * អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ * អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា * ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍ * ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា * ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ * អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ ==ឯកសារ​យោង== {{Reflist}} ប្រភព​ពី Cambodiadocument ក៏មាន​ជា​វចនានុក្រម online ផងដែរ​ នៅ[http://royalw.webonary.org/ ទីនេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726185807/http://royalw.webonary.org/ |date=2019-07-26 }} ។ {{ក្រុមភាសានៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] rxcsu2mbd3cvp406s0acow85nchna8q 336880 336878 2026-06-22T16:05:14Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/336878|336878]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-36383-07|~2026-36383-07]] ([[User talk:~2026-36383-07|ការពិភាក្សា​]]) 336880 wikitext text/x-wiki {{cleanup-rewrite}} '''ភាសាខ្មែរ''' គឺជាភាសាកំណើតរបស់[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ជនជាតិខ្មែរ]]និងជា[[ភាសាផ្លូវការ]]របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref name=":0">{{Cite web |title=ភាសាខ្មែរ ថ្នាក់ទី១ - សាលាឌីជីថល |url=https://sala.moeys.gov.kh/kh/library/00004345 |website=sala.moeys.gov.kh}}</ref>{{Infobox language | name = ភាសាខ្មែរ | altname = ខ្មែរ | pronunciation = {{IPA-km|pʰiəsaː kʰmae|}}<br />{{IPA-km|kʰeːmarapʰiəsaː|}} | region = {{Plain list| * [[កម្ពុជា]] * [[ថៃ]] <small>([[ប្រទេសថៃខាងកើត|ខាងកើត]] និង [[ភាគឦសាន (ថៃ)|អ៊ីសាន]])</small> * [[វៀតណាម]] <small>([[ដីសណ្តមេគង្គ]] និង [[ភាគអាគ្នេយ៍ (វៀតណាម)|ភាគអាគ្នេយ៍]])</small> }} | ethnicity = [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | date = ២០១៩ | speakers2 = ១៧​ លាននាក់ | familycolor = Austroasiatic | fam1 = [[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|អូស្ត្រូអាស៊ីទិក]] | ancestor = [[ភាសាប្រូតូ-ខ្មែរ]] | ancestor2 = [[ខ្មែរបុរាណ]] | ancestor3 = [[Middle Khmer]] | script = {{Plain list| [[អក្សរខ្មែរ]] }} | nation = {{Flag|កម្ពុជា}} ---- {{flag|អាស៊ាន}}<ref>{{cite web|url=http://asean.org/asean/asean-member-states|title=Languages of ASEAN|access-date=7 August 2017}}</ref> | minority = {{Flag|ថៃ}} </small> <br /> {{Flag|វៀតណាម}} <small> <br/> | agency = [[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា]] | iso1 = km | iso2 = khm | lc1 = Khm | ld1 = Khmer | lc2 = Kxm | ld2 = [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ]] | glotto = khme1253 | glottoname = Khmeric | glotto2 = cent1989 | glottoname2 = Central Khmer | lingua = 46-FBA-a | image = PhiesaKhmae.svg | imagecaption = Phéasa Khmêr "Khmer language" written in Khmer script | map = Austroasiatic-en.svg | mapcaption = {{legend|#61FFBC|Khmer}} | notice = IPA }} [[ភាសាសំស្ក្រឹត]]និង[[ភាសាបាលី]]បាន​ជួយបង្កើតខេមរភាសា ព្រោះភាសាខ្មែរបានខ្ចីពាក្យច្រើនពីភាសាទាំងពីរនេះ។ ​មាន[[អក្សរក្រម]]វែងជាងគេកម្ពុជានៅលើពិភពលោក ។​ វាជាភាសាមួយដ៏ចំណាស់​ ដែលប្រហែលជាមានដើមកំណើតតាំងតែពី​២០០០ឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ។<ref name=":0" /> [[ឯកសារ:ភាសាខ្មែរ DaunPenh.png|រូបភាពតូច|ភាសាខ្មែរជាអក្សរខ្មែរដោយប្រើពុម្ពអក្សរភាសាខ្មែ[[រចនាបថនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ|រ]]]] [[ឯកសារ:Khmer Implementation ASEAN.png|រូបភាពតូច|ការអនុវត្តនិយាយភាសាខ្មែរ ពណ៌ខៀវដិតជាភាសានិយាផ្លូវការក្នុង ពណ៌ទឹកក្រូចជាភាសាជនជាតិខ្មែរក្រោម និង ខ្មែរសុរិន្ទ ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសថៃ-វៀតណាម និងពណ៌លឿងមានវត្តមានជនភៀសខ្លួនតាមប្រទេសនានានៅពិភពលោក]] ភាសាខ្មែរមានឥទ្ធិពលទៅលើLlenguatgeនិង[[ភាសាឡាវ]]។ ​ភាសាពីរនេះបានខ្ចីពាក្យជាច្រើន ពីភាសាខ្មែរដែល នាំឲ្យពួកអឺរ៉ុបស្មានថាវានៅក្នុងអំបូរភាសាដូចគ្នា។ ភាសាថៃ និង ភាសាឡាវស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាក្រា-ដៃ]] ឯភាសាខ្មែរស្ថិតនៅក្នុង[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី]]​ជាមួយ[[ភាសាមន]]និង[[ភាសាវៀតណាម]]។ ភស្តុតាងមួយដែលបង្ហាញអំពីការប្រើតួអក្សរខ្មែរ គឺនៅក្នុងសិលាចារឹកវ៉ូកាញ់ វៀតណាមខាងត្បូង​ដែលក្នុងសិលាចារឹកនោះមានចុះ[[ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជា|កា]]លបរិច្ឆេទ​ឆ្នាំ៦១១ ។ * ថ្មីៗនេះមានបណ្ឌិតជាច្រើ ដើម្បីបង្អួតស្នាដៃរបស់ខ្លួន បានធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងផុសផុល ក្នុងការគាស់ក៏កាយអក្សរដូនតាពីសម័យកាលមុនៗ យកមកបង្ហាញ នេះជារឿងល្អណាស់ ក៏ប៉ុន្តែ ការដែលអស់លោក យកអក្សរដូនតាមកប្រើលាយឡំនិង ខេមរៈភាសា វាជារឿងផ្ដេសផ្ដាសបំផុត ជាពិសេសពួកមន្ត្រីផ្នែកច្បាប់មួយចំនួន ដែលរៀនជំនាញផ្សេងសោះ ចេះលើកយកអក្សរសាស្ត្រខ្មែរមកច្របល់ និង ខេមរៈភាសា ដែលព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ខំបង្កើតកិច្ចប្រែសម្រួលអស់រាប់សិបឆ្នាំ ដើម្បីកំណត់ជា ភាសារួម ក្នុងការកំណត់នៃរបៀបសរសេរ ឱ្យតាមគោលការណ៍តែមួយនៃព្រះរាជាអាណាចក្រកម្ពុជា ដើម្បីគ្រប់គ្រងលើជនជាតិភាគតិចទាំងអស់នៅកម្ពុជា មិនថា បុគ្គលណាមួយចង់យករបៀបសរសេរណាមួយ ពីសម័យអង្គរ ចតុមុខ លង្វែក ឧដុង្គ កួយ សួយ សម្រែ ឬ អក្សរផ្សេងៗទៀតនោះទេ តែអ្នកទាំងអស់នេះ មិនត្រូវលើកយករបៀបសរសេរផ្សេងៗដែលផ្ទុយពីរបៀបសរសេរនៃខេមរៈភាសា មកប្រើក្នុងសង្គមរដ្ឋបាល របស់កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននោះទេ ព្រោះវានិងធ្វើឱរបៀបសរសេរជារួម ក្លាយជារបៀបសរសេរដែលមិនមានលក្ខណៈជារួម ដូចនេះ កូនខ្មែរនិងឆ្គួតវង្វេងជាក់ជាពុំខាន ។ ថ្មីៗនេះមានពួកបណ្ឌិតច្បាប់មួយក្រុម បានយករបៀបសរសេរតាមលំនាំឧដុង្គឡើងវិញ ដែលសរសេរជាស្លាកថា សាលាយុត្តិធម្ម ដែលបណ្ឌិតទាំងអស់នេះចង់បញ្ចាក់ថា ពួកគេទៅយករបស់ដូនតាមកវិញ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ ចង់សួរថា ជំនាញរបស់អស់លោកផ្នែកច្បាប់ ទាក់ទងអីទៅនិងការរៀបរៀងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ? សម័យឧដុង្គ ប្រទេសវឹកវរដោយសង្គ្រាម មានរដ្ឋប្រហារមិនឈប់ ស្ដេចជំនាន់នោះមានពេលឯណាប្រែសម្រួលអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ? == អ្វីទៅជាខេមរៈភាសាខ្មែរ == ខេមរៈភាសា មានន័យថា ភាសាពេញនិយមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានចំនួនអ្នកប្រើច្រើន ដោយកំណត់ជាភាសារួមជាតិសាសន៍ខ្មែរ ឧទាហរណ៍: ខេមរៈភាសា ដែលមានរបៀបសរសេរផ្ទាល់ខ្លួន មានប្រជាជនខ្មែរ ប្រើប្រាស 10លាននាក់ និងទទួលស្គាល់ជាភាសាផ្លូវការណ៍ ដើម្បីប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជា ដូចនេះ មិនថាលោកអ្នក សរសេរអក្សរ ក្នុងទម្រង់ជា ភាសាកួយ សម្រែ ភ្នង ទំពួន សំស្ក្រឹត បាលី លង្វែក ឧដុង្គក្ដី គឺមិនអាចញាត់បញ្ចូលក្នុងភាសាផ្លូវការណ៍បាននោះទេ ។ ឧទាហរណ៍ទី២ មិនថាពួករៀនច្បាប់មួយចំនួនក្ដី មិនថាជនជាតិភាគតិចខ្មែរក្ដី ដែលមានរបៀបសរសេរនៃការបក្របតាមក្រុមជនជាតិរបស់ខ្លួន មិនអាចប្រើប្រាសក្នុងសង្គមរដ្ឋបាលរបស់កម្ពុជាបាននោះទេ ពួកគេត្រូវ ប្រែសម្រួល របៀបសរសេររបស់ពួកគេមកជាខេរៈភាសាទាំងអស់ តាមរយៈ ស្មៀនភូមិ ឃុំសង្កាត់ របស់ពួកគេ ក្នុងប័ណ្ណសម្គាល់ណាមួយដូចជា៖ អត្តសញ្ញាណប័ណ សៀវភៅស្នាក់ ឬ សំបុត្រកំណើតផ្សេងៗ ត្រូវប្រើជាខេមរៈភាសា ដែលជាភាសារួម ។ បើអ្នកណាម្នាក់ ចង់យករចនាបទ នៃតួអក្សរខ្មែរណាមួយមកប្រើ វាមិនអីនោះទេ ដោយគ្រាន់តែអ្នកធ្វើការសរសេរជារបៀបនៃការប្រកបអក្សររបស់តួអក្សរ នៃខេមរៈភាសា ហើយគ្រាន់តែផ្លាសប្ដូរ នូវពុម្ពអក្សរ (Font) ដែលអស់លោកចង់ប្រើប្រាសទៅបានហើយ មានន័យថា អាននិងប្រកបជាខេមរៈភាសា តែពាក្យនោះសរសេរជារចនាបថ នៃ ពុម្ពអក្សរ សំស្ក្រឹត អង្គរ បាលី លង្វែក ឬ ឧដុង្គ។ == យុត្តិ/ធម្ម == ពាក្យត្រូវគួរសរសេរថា {{យុត្តិធម៌}} ពីព្រោះពាក្យនេះមិនអាចថែមស្រៈណាមួយដើម្បីអានបន្តបានទេ ដែលមានន័យថា ពាក្យដែលមិនអាចប្រែប្រួល ចំណែកឯពាក្យយុត្តិធម្ម » ធម្ម អាចបន្ថែមស្រៈ អានបន្ត មានន័យថា ពាក្យ ធម្ម អាចប្រែទៅជា ធម្មា ដូចនេះ យុត្តិធម្មា និងក្លាយជាឃ្លាឆ្គង ដែលប្រែប្រួលទៅជាន័យផ្សេងទៀតដូចនេះហើយ ការសរសេរ យុត្តិធម្ម គឺខុសវេយ្យករណ៍ខ្មែរ ទាំងស្រុង។ == <span lang="ខ្មែរ" dir="ltr">អ</span>ក្សរ[[ខ្មែរ|ខ្មែរ]] == អក្សរ តាម​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត មាន​ន័យ​ថា ទន់​ភ្លន់​ អាច​បត់​បែន​បាន អាច​យក​ទៅ​ច្នៃ​បាន តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ តាម​ការ​ប្រកប​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​មួយ​ទៀត ឬ​តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ជើង​អក្សរ​ណា​មួយ ។ អក្សរ ​ឬ​អក្ខរៈ អាច​ហៅ​បាន​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា “វណ្ណៈ” មាន​ចែក​ជា​បី​ក្រុម​គឺ ៖ #ព្យញ្ជនៈ មាន ៣៣+២=៣៥ តួ ។ #ស្រៈ​ពេញ​តួ ១២+៣=១៥ តួ ។ #ស្រៈ​និស្ស័យ​ពី​មុន​​មាន ២១ តែ​ត្រូវ​បន្ថែម ៧ ទៀត​បាន​ទៅ​ជា​ ២៨​ តួ បើ​គិត​ទាំង​សំឡេង ។ តែ​បើ​គិត​តែ​រូប​មាន​ ២៧ តួ ព្រោះ​​ស្រៈ (អ) មាន​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ឃោសៈ​ទាំង​អឃោសៈ។[[ឯកសារ:AncientKhmerScript.jpg|right|thumb|300px|សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ។ ភាសាខ្មែរជាភាសាមួយដែលមានវ័យចំណាស់។]] === ព្យញ្ជនៈភាសាខ្មែរ === {| {{tablabonita}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |+ព្យញ្ជនៈ | ក | | ខ || គ || ឃ || ង |- | ច | | ​ឆ || ជ || ឈ || ញ |- | ដ | | ឋ || ឌ || ឍ || ណ |- | ត | | ថ || ទ ||​ ធ || ន |- | ប | | ផ || ព || ភ || ម |- | យ | | រ || ល || វ || ស |- | ឝ||| ឞ|| ហ | | ឡ || អ |- |} ===ជើងរបស់ព្យញ្ជនៈ === ព្យញ្ជនៈ​ប្រៀប​បាន​នឹង​មនុស្ស​ដែរ​ គឺ​មាន​សក់( ៊ )មាន​តួ​ខ្លួន (ក) មាន​ជើង (្ក) ។ រូប​នៃ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ​មាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ដូច​គ្នា​នឹង​តួ​អង្គ​ព្យញ្ជនៈ​ដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​តូច​ជាង​តួ និង​ពុំ​មាន​"សក់"ទេ ។ ខាង​ក្រោម​នេះ គឺ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ ។ ្ក ្ខ ្គ ្ឃ ្ង , ្ច ្ឆ ្ជ ្ឈ ្ញ , ្ដ ្ឋ ្ឌ ្ឍ ្ណ , ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ​, ្ប ្ផ ្ព ្ភ ្ម , ្យ ្រ ្ល ្វ ្ស , ្ឞ ្ឝ ្ហ ្ឡ ្ឬអ របៀប​សរសេរ ជើង​ព្យញ្ជនៈ ភ្ជាប់​ជា​មួយ​តួ​ព្យញ្ជនៈ ដូច​ខាង​ក្រោម​ ៖ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |ក្ក || ខ្ខ || គ្គ || ឃ្ឃ|| ង្ង |- | ច្ច ||​ឆ្ឆ ||ជ្ជ || ឈ្ឈ || ញ្ញ |- | ដ្ដ ||ឋ្ឋ ||ឌ្ឌ || ឍ្ឍ || ណ្ណ |- | ត្ត || ថ្ថ || ទ្ទ ||​ធ្ធ || ន្ន |- | ប្ប || ផ្ផ ||ព្ព || ភ្ភ || ម្ម |- |យ្យ ||រ្រ ||ល្ល ||វ្វ ||ស្ស |- | ឝ្ឝ|| ឞ្ឞ|| ហ្ហ || ឡ ||អ្អ |- | | |} === ស្រៈនិស្ស័យ === ស្រៈនិស្ស័យ​គឺ​តួ​អក្សរ ដែល​ជា​ទី​ពឹង​ពាក់​អាស្រ័យ​នៃ​ព្យញ្ជនៈ ។ បើ​សរសេរ​តែ​រូប​វា​ដាច់​តែ​ឯង​នោះ នឹង​ពុំ​មាន​ន័យ​ប្រាកដ​ប្រជា​ថា​យ៉ាង​ណាៗ​នោះ​ឡើយ ។ ដូច​ជា​ស្រៈ ា ស្រៈ ៅ មាន​តែ​រូប និង​សំឡេង​ផ្សំ តែ​ពុំ​មាន​សារៈ​អ្វី​ទេ ។ ស្រៈ​និស្ស័យ​មាន ២១ តួ តាម​ការ​កំណត់​របស់​ក្បួន​ពី​មុន​នោះ​គឺ ្​ ា ិ ី ឹ ឺ ុ ូ ួ ើ ឿ ៀ េ ែ ៃ ោ ៅ ុំ ំ ាំ ះ ។ ប៉ុន្តែ​អស់​លោក​អ្នក​អក្សរសាស្រ្ត​ក្រោយ​មកសន្មត​ថា មាន​តែ២០តួវិញ ព្រោះ​ថា ស្រៈ​(អ) មាន​តែ​សំឡេង​តែ​គ្មាន​រូប​ មិន​គួរ​នឹង​រាប់​បញ្ចូល​ទេ ។ ស្រៈ​(អ) នេះ​មាន​បង្កប់​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​អស់ ទោះ​ជា​ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី ប៉ុន្តែ​ប្រសិន​បើ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​សំឡេង​ឃោសៈ គេ​អាន​តាម​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ គឺ​សំឡេង(អ៊) ឧទាហរណ៍ ងា ងិ ងី ញោ ញៅ ទុំ ទាំ ទះ.... ។ បើ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​អឃោសៈ ​វា​មាន​សំឡេង (អ) ដូច​ជា កា កី កោ ចូ ចើ ចេ ចែ ចៃ ចោ... ។ ចំពោះ​ស្រៈ ួ ឿ និង ៀ ទោះ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី វា​នៅ​តែ​មាន​សូរ​សំឡេង “អួ” (អឿ-អៀ) ដូច​គ្នា​ នេះ​វាជា​ករណី​លើក​លែង​សម្រាប់​ស្រៈ​និស្ស័យ​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ រីឯ​ស្រៈ​៤​ទៀតដូច​ជា ស្រៈ ុះ ិះ ោះ វិញ​នោះ កាល​ពី​មុន​លោក​មិន​យក​មក​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ស្រៈ​និស្ស័យ​ទេ ។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ ដោយ​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា មាន​ពាក្យ​ជា​ច្រើន ដែល​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ស្រៈ​ទាំង​នេះ នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​ខ្មែរ​ជា​ចាំ​បាច់​នោះ ទើប​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាន់​ក្រោយ ​ក៏​បាន​សម្រេច​បញ្ចូល​បន្ថែម​ស្រៈ​ទាំង​៤នេះ ហើយ​ស្រៈ​និស្ស័យ​ក៏​បាន​កើន​ដល់ (២១-១)+៤ = ២៤ ហើយ​បើ​បន្ថែម​ស្រៈ ​ ឹះ ,ស្រៈ ើះ, ស្រៈែះ ពីលើស្រៈ​និស្ស័យ​ដែល​ធ្លាប់​ឃើញ​​មាន​នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​សម្ដេច​ ជួន ណាត ក្ដី ក្នុង​អត្ថបទ​នានា​ក្ដី​ទៀត​នោះ ស្រៈ​និស្ស័យ​អាច​កើន​ឡើង​ដល់​ ២៦ ឬ ២៧(៤០តួ)។ {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} {{ស្រៈនិស្ស័យខ្មែរមាន40តួរ}} || ស្រៈអ ||ស្រៈ អា || ស្រៈអិ || ស្រៈអី ||ស្រៈអឹ |- || ស្រៈអឺ ||ស្រៈ អុ || ស្រៈអូ || ស្រៈអួ ||ស្រៈអើ |- ||ស្រៈអឿ ||ស្រៈ អៀ ||ស្រៈ អេ ||ស្រៈ អែ ||ស្រៈអៃ |- || ស្រៈអោ ||ស្រៈ អៅ ||ស្រៈ អុំ ||ស្រៈអំ ||ស្រៈអាំ |- || ស្រៈអះ || ស្រៈអិះ ||ស្រៈ អុះ || ស្រៈអេះ ||ស្រៈអោះ |- || ស្រៈអៈ || ស្រៈអិៈ ||ស្រៈ អឹៈ || ស្រៈអីះ ||ស្រៈអឹះ |- ||ស្រអឺះ |ស្រៈអើះ |ស្រៈអែះ |ស្រៈអុៈ |ស្រៈអួៈ |- |ស្រៈអៅ |ស្រៈអូះ |ស្រៈអួះ |ស្រៈអក់ |ស្រៈអា័ |} === ស្រៈពេញតួ === អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជំនាន់​មុន​ចែង​ថា ស្រៈ​ពេញ​តួ​មាន ១៦ តួ ដោយ​រាប់​យក​ អ អា មក​បញ្ចូល​ផង ។ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បច្ចុប្បន្ន​លោក​ដក​យក​ “៛អ” និង “អា” នេះ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ព្រោះ​លោក​យល់​ថា​​ “អ” គឺ​ជា​ព្យញ្ជនៈ ដែល​ត្រូប​រាប់​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​ក្រុម​ព្យញ្ជនៈ ទាំង​៣៣​ តួ​នោះ​វិញ ។ ឯ “អា” គឺ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​បំបែក ​យក​តួ ​​​​​​​​​ “ អ” មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ “ ា ” ដូច្នេះ​ស្រៈ​ពេញ​តួ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​តែ ១៤​តួ​ទេ គឺ ឥ​ ឦ​ ឧ ​ឩ ឪ ឱ្យឫ ឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ឱ ឳ ។ ចំពោះ​អស់​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រៈ​ពេញ​តួ​ទាំង​១៤ជាៗ​នេះ ស្រៈ ឩ គេ​មិន​សូវ​ប្រើ​ទេ ដូច្នេះ​ គួរ​រាប់​យក​ត្រឹម​តែ ១៣ តួវិញ ព្រោះ​គេ​ប្រើ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ឩ នេះ​តែ​ពាក្យ “ព្រះ​ឩរូ” មួយម៉ាត់​គត់ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ “ រាជ​ស័ព្ទ ” មាន​ន័យ​ថា “​ ភ្លៅ​ស្ដេច ”។ <ref>{{Cite news|title=History of Cambodia {{!}} War, Khmer Rouge, Genocide, & Facts {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Cambodia|url-status=live|access-date=2026-05-30}}</ref> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |អ | អា || ឥ ||ឦ || ឧ || ឧុ\ឩ||ឪ||ឱ្យ |- |ឫ |ឬ ||ឭ ||ឮ ||ឯ ||ឰ ||ឱ ||ឩិ៏\ឳ |- |ឨ |} == មុខងាររបស់ព្យញ្ជនៈ == *<u>ជាព្យញ្ជនៈដើម</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ក ខ គ ឃ​ ជាព្យញ្ជនៈដើម * <u>ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់</u> * កាត់ ខាន គាស់ ឃើញ, ត​ ន ស ញ ជាព្យញ្ជនៈសង្កត់ * === ស្រៈសំឡេងស្មើគ្នា === '''អៃ=អ័យ អេយ្យ''' * កៃ ដៃ ចៃ ហៃ ខៃ * គៃ លៃ មៃ រៃ វៃ ទៃ * ច័យ វិស័យ សម័យ អាយុខ័យ * ន័យ ជ័យ វ័យ ហទ័យ * អធិបតេយ្យ=អធិបតៃយ៍ ប្រជាធិបតេយ្យ =ប្រជាធិបតៃយ៍ ធម្មាម្មាធិបតៃយ៍ '''អាំ = អម្ម អ័ម''' * កាំ ចាំ ដាំ * មាំ គាំ លាំ រ;->ម្ម ចម្ម សម្មាទិដ្ឋិ អម្ម កម្ពុជា * ធម្ម គម្ម === តួលេខ ខ្មែរ === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"{{tablabonita}} |០||១ || ២ || ៣||៤||៥||៦||៧||៨||៩ |- |} [១០ ១១ ១២ ១៣]<code>PHANNA1111</code> * នៅក្នុងភាសាខ្មែរមានពាក្យខ្លះក្លាយមកពីភាសាដូចទៅ​​៖ ===ភាសាបារាំង មក ភាសាខ្មែរ === *''ម៉ូតូ'' ដែលក្លាយមកពី ''moto'' ។ *''កាហ្វេ'' ដែល​ក្លាយ​មកពី ''café'' ។ *''កុងតាក់'' ដែលក្លាយមកពី ''contact'' ។ *''ហ្គាស្ទ្រិច'' រលាកក្រពះ ''gastrique'' ។ *''ម៉ាស៊ីន'' ដែលក្លាយមកពី ''machine'' ។ *វ៉ាកង ដែលក្លាយមកពីពាក្យ vacances។ * ភាសាបារាំងត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងពាក្យបច្ចេកទេសកម្ចី។ === ភាសាអង់គ្លេស === * [[កុំព្យូទ័រ]] ដែលក្លាយមកពី ''computer'' ។ * ''មីទិង'' ក្លាយមកពី​ ''meeting'' ។ * ក្បាលកុំព្យូទ័រ ក្លាយក្បាលមនុស្ស។ === ភាសាថៃ (សៀម) === * ''កាពិ'' កាពិផៅ * បៃតង * ហា ក្នុងពាក្យ [[ចោហារយ]] *កំផែង (សំដីថៃ) , កំពែង (ពាក្យខ្មែរ) *នេន (សំដីថៃ) , សាមណេរ (ពាក្យខ្មែរ) ===ពាក្យកម្ចីភាសាចិន=== * ចែ ហៅ បងស្រី *ហ៊ា ហៅ​ បងប្រុស *ពូថៅ ឬ ប៉ូវថៅ មកពីពាក្យថា ហ្វ៊ូថូវ (斧头) * ប៉ិកួៈ (ដំឡូង​រលួស) == រាជ្យ​សព្ទ == ៙ ក ៚ * ក = ព្រះសុរង * កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ * កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត * កង = ព្រះវល័យ * កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន) * កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា * កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ * កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ * កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា * កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត * កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី * កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ * កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី * កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ * កន្លើត = ព្រះតាលុ * កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ * កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ * កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត * កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ * កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ * កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ * កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍ * កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា * កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ * កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល * កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ * កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី * កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា * កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ * កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ * កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា * កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ * កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ * កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី * កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង) * កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី * កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា * កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ * កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ * កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត * កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល * កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ * កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ * កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី * ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ * ក្បាល = ព្រះសិរ * ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ * ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ * ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា * ក្រចក = ព្រះនខា * -ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។ * -ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។ * -ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។ * ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់ * ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ * ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ * ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី * ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ * ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ * ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី * ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ * ក្លស់ = ព្រះក្លស់ * ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ * ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ * ក្អក = ព្រះកាសៈ * ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ * ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន * ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល _____________________________________________ ៙ ខ ៚ * ខាក = ទ្រង់កក្ខារី * ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ * ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់ * ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍ * ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ * ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ * ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ) * ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ * ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ * ខ្នើយ = រងព្រះបាទ * ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់ * ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ * ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ * ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់ * ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ * ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ * ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី * ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ * ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ * ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា * ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ * ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា * ខ្លួន = ព្រះកាយ * ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី _____________________________________________ ៙ គ ៚ * គក់ (វាយ) = ទ្រង់ប្រហារ * គិត = ទ្រង់ព្រះចិន្ដា * គជ, តេជ, នប់, កុយ, គាថា = ព្រះគ្រូ * គូរ = ទ្រង់ព្រះលេខា * គោ = ព្រះទីន័ងឧសភរាជ * គោម = ព្រះឃរបទីប * គុំកួន = ទ្រង់អាឃាដ * គុម្ពត្រចៀក = ព្រះកាណ៌ * គ្រឿងក្រអូប​សម្រាប់​លាប = ព្រះសុគន្ធវិលេបនៈ * គំហក = ទ្រង់តជ្ជនាការ * គ្រហែម = ទ្រង់ព្រះឧក្កាសិត * គ្រុន = ព្រះទាហរោគ, ឌាហរោគ * គ្រូ = រាជគ្រូ * គ្រែ = ព្រះមញ្ចៈ * គ្រែដេក = ព្រះទែនបន្ទំ * គ្រែ​យាន = ព្រះរាជយាននុម៉ាត * គ្រែ​យាន​មាស = ព្រះសុវណ្ណរាជយាន * គ្រែ​អង្គុយ = ក្រឡាព្រះគំនាល់ _____________________________________________ ៙ ឃ ៚ * ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ * ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ * ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា _____________________________________________ ៙ ង ៚ * ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ * ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី * ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ _____________________________________________ ៙ ច ៚ * ចង្កា = ព្រះហនុកា * ចង្កើះ = ព្រះយមកា * ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប * ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា * ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ * ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌ * ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី * ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស * ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ * ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ * ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា * ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់ * ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ * ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ * ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន * ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា * ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា * ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា * ចំឡក = ព្រះបស្សការ * ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ * ច្រមុះ = ព្រះនាសា * ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក * ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ _____________________________________________ ៙ ឆ ៚ * ឆត្រ = ព្រះក្លស់ * ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា * ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ * ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា _____________________________________________ ៙ ជ ៚ * ជក់ = ទ្រង់សោយ * ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍ * ជន្លួញ = ព្រះបដោទ * ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ * ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ * ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា * ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត * ជីតា = ព្រះអយ្យកោ * ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត * ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា * ជុក = ព្រះមោលី * ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ * ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត _____________________________________________ ៙ ឈ ៚ * ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត * ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ * ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ * ឈាម = ព្រះលោហិត * ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក * ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ * ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍ * ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ * ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ * ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ * ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ _____________________________________________ ៙ ញ ៚ * ញញឹម = ទ្រង់ព្រះសិតាការៈ * ញើស = ព្រះសេទោ _____________________________________________ ៙ ដ ៚ * ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់ * ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ * ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ * ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ * ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង * ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា * ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា * ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប * ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា * ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ * ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ * ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ * ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់ * ដៃ = ព្រះហស្ត * ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ * ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ * ដោះ = ព្រះថ័ន _____________________________________________ ៙ ត ៚ * តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត * តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ * តាំង = ព្រះបីថំ * តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ * ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត * ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល * ត្រចៀក = ព្រះស្រោត * ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ * ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតម្រិះ _____________________________________________ ៙ ថ ៚ * ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត * ថ្ងាស = ព្រះនលាត * ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ * ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ * ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ * ថ្លើម = ព្រះយកនៈ _____________________________________________ ៙ ទ ៚ * ទាច = ព្រះវក្កៈ * ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ * ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ * ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ * ទឹកតែ = ព្រះបានរស * ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស * ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ * ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ * ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ * ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា * ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់ * ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ * ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី * ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ * ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា * ទួញ = ទ្រង់សោក * ទៀន = ព្រះសិខាទីប * ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត * ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី * ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប * ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ * ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ _____________________________________________ ៙ ធ ៚ * ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ * ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ * ធូប = ព្រះធូប * ធ្មេញ = ព្រះទន្ត _____________________________________________ ៙ ន ៚ * និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី) * និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ * និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ * ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ * នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ * នៅ = គង់ * នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់ _____________________________________________ ៙ ប ៚ * បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស * បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា * បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា * បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ * បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា * បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី) * បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង * បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ * បេះដូង = ព្រះហទយៈ * ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា * ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម * ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា * ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ * ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា * ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល * ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់ * ប្រេង = ព្រះតេលៈ * ប្អូន = ព្រះអនុជ _____________________________________________ ៙ ផ ៚ * -ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។ * -ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។ * ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌ * ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌ * ផឹក = ទ្រង់សោយ * ផ្កា = ព្រះបុប្ផា * ផ្ចិត = ព្រះនាភី * ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា * ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍ * ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ * ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់ * ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី * ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី * ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ * ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី *ផាន់ណា= ទ្រាំ _____________________________________________ ៙ ព ៚ * ពក = ព្រះបីឡកា * ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស * ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ * ពាន = ព្រះពាន * ពានស្លា = ពានព្រះស្រី * ពិតាន = ព្រះពិតាន * ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ * ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស * ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ * ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ * ពោះ = ព្រះឧទរ * ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ * ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ * ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍ * ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ * ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ) * ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់ _____________________________________________ ៙ ភ ៚ * ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍ * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង * ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍ * ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង * ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់ * ភ្នែក = ព្រះនេត្រ * ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ * ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា _____________________________________________ ៙ ម ៚ * មកុដ = ព្រះមកុដ * មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា * មាត់ = ព្រះឱស្ឋ * មុខ = ព្រះភក្ត្រ * មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ * មុន (រោគ) = ព្រអសា * មួក = ព្រះមាលា * មើល = ទ្រង់ទត * មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី * ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី * ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា * ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា * ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី * ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ * ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី * ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ * ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ * ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី * ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី * ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក * ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា * ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ * ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ * ម្ហូប = ព្រះឱជារស _____________________________________________ ៙ យ ៚ * យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង _____________________________________________ ៙ រ ៚ * រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ * របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ * រង = ព្រះសថា * រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍ * រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍ * រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា * រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា * រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ * រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា * រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង * រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ * រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ * រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា * រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា _____________________________________________ ៙ ល ៚ * លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់ * លម = ព្រះថវិកា * លាជ = ព្រះលាជ * លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា * លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី * វធម្មតា = ព្រះវ * វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា * វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ * វាវ = ព្រះកិលោមកៈ * វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត * វាំងនន = ព្រះសាណិយា * វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ _____________________________________________ ៙ ស ៚ * សក់ = ព្រះកេសា * សម = ស្នងព្រះអង្គុលា * សលៀង = ព្រះសលៀង, ព្រះរាជយាន * សរសេរ = ទ្រង់លិខិត * សើច = ទ្រង់ព្រះសម្រួល * សរសៃ = ព្រះនហារូ * ស៊ង = ព្រះសុពណ៌កោស * សង្វារ = ព្រះកេយុរា * សង្ស័យ = ទ្រង់វិចិកិច្ឆា * សន្លប់ = ទ្រង់ព្រះវិសញ្ញី * សន្លាក់​កដៃ = ព្រះសន្ធិករ * សារពើ​បន្លែ = បន្លែព្រះស្ងោយ * សារពើ​អន្លក់ = អន្លក់ព្រះស្ងោយ * សាច់ = សាច់ព្រះស្ងោយ * សាច់ធ្មេញ (អញ្ចាញធ្មេញ) = អញ្ចាញព្រះទន្ត * សិតសក់ = ទ្រង់សិតព្រះកេសា * ស៊ី = ទ្រង់សោយ * សួត = ព្រះបប្ផាសៈ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ដែនដី​តាំង​ទុក​ឲ្យ​មហាជន​ប្រព្រឹត្ត​តាម = ព្រះរាជបញ្ញាត្តិ។ * -សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ផែនដី​តែង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ឯង = ព្រះរាជនិពន្ធ។ * -សេចក្ដី​បម្រាម​ឬ​បង្គាប់​ដល់​ខ្ញុំ​រាជការ​ឬ​អាណា​ប្រជាជន = ព្រះរាជប្រកាស។ * សេះគង់ = ព្រះទីន័ងអស្សតរ * ស៊ែ = ព្រះកសា * សម្ដី = ព្រះរាជតម្រាស់ -សំបុត្រ​ធម្មតា​ដែល​ប្រើ​ទៅ​មក​រក​គ្នា ឬ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​និង​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង = ចុតហ្មាយ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​នគរ​ប្រទេស​រាជ = អក្សរសារ។ -សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​ប្រទេស​ឯករាជ្យ មាន​អំណាច​ដូច​ក្សត្រិយ៍​ម្ចាស់ផែនដី​ប្រើ​ចេញ​ទៅ​ប្រទេស​ក្រៅ = សុភអក្សរសារ។ -សំបុត្រ ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជ​អាជ្ញា​ហ្លួង​នូវ​ចៅហ្វាយស្រុក​ក្រមការ​ខេត្ត​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ ម្ចាស់ផែនដី ឬ​សេនាបតី​អំពី​រាជការ​ផ្សេងៗ = សំបុត្របក។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ចេញ​ឲ្យ​ដឹង​ទូទៅ​គ្រប់គ្នា = ព្រះរាជឱង្ការ​នូវ​ព្រះបន្ទូល​សុរសីហនាទ។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ផ្ញើ​ទៅ​មក​ដល់​ម្ចាស់ផែនដី​ដូចគ្នា = ព្រះបរមរាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ពុំ​មែន​ជា​ផ្លូវ​រាជការ = ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា។ -សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ក្នុង​កិច្ចរាជការ = ព្រះរាជឱង្ការលេខា។ -សំបុត្រ​រាជការ​ឲ្យ​កាន់​ទៅ​កោះ​មនុស្ស​ឬ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ផ្សេងៗ = ហ្មាយ។ -សំបុត្រ​សរសេរ​សូម​បើក​របស់​ផ្សេងៗ ឬ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទុក​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី = ដីកា។ -សំបុត្រ​សេនាបតី​ឬ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជអាជ្ញា​ហ្លួង = ទងត្រា។ -សំបុត្រ​ព្រះ​រាជជននី ឬ​សម្ដេច​ព្រះអគ្គមហេសី = ព្រះរាជសវនីយលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ប្រើ​ជា​ធម្មតា = ព្រះរាជបន្ទូលលេខា។ -សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​ដទៃ​ក្រៅ = ព្រះបវររាជសាសន៍។ -សំបុត្រ​អគ្គមហាសេនាបតី ឬ​មេទ័ព​ធំ = សារត្រា។ * សម្បុរ = ព្រះឆវី * សំបោរ = ព្រះសិង្ឃានិកា * សំពត់ = ព្រះពស្ត្រ * សំពត់​ងូតទឹក = ព្រះឧទកសាដក, សុក្ខសាដក * សំពត់​ចាប់​ទឹក = ព្រះតេមិយសាដក * សំពត់​អង្កាញ់ = ព្រះបព្វកៈ * សម្រាលកូន = ទ្រង់ប្រសូត, ទ្រង់សម្ភព * សម្លក់ = ទ្រង់ឱលោកនៈ * សម្លឹង = ទ្រង់ឧលោកនៈ * សំឡេង = ព្រះសុរសៀង * ស្គម = ព្រះកីសោ * ស្ងៀម = ទ្រង់តុស្នី * ស្ដោះ = ទ្រង់នុដ្ឋហា * ស្ទាប = ទ្រង់អាមសនៈ * ស្និត (ក្រាស​ធ្មេញ​ល្អិត) = ព្រះសម្អាងកេសា * ស្បែក = ព្រះតចៈ * ស្បែកជើង = ព្រះសុពណ៌បាទ * ស្បៃ​ជ្រលក់​ទឹក = ព្រះសីតសុភាក់ * ស្បៃ​ដណ្ដប់ = ព្រះសុភាក់ * ស្ពាយឆៀង = ទ្រង់ព្រះសោវត្ថិកា * ស្មងជើង = ព្រះជង្ឃ * ស្មា = ព្រះអង្សា * ស្រឡាញ់ = ទ្រង់​សព្វព្រះរាជហឫទ័យ * ស្រា = ព្រះចណ្ឌរស * ស្រេក = ទ្រង់បិបាសា * ស្រែង = ព្រះកិលាសៈ * ស្រោមជើង = ព្រះសុពណ៌កោសបាទ * ស្លាក្រក = ព្រះស្រីខណ្ឌក៍ * ស្លាជីគ្រប (ស្លាជីប) = ព្រះបិធាន * ស្លា​ខ្ចី = ព្រះស្រីហរិត * ស្លាតម្ពុល = ព្រះស្រីតម្ពុល * ស្លា​បុក = ព្រះស្រីចុណ្ណៈ * ស្លាស្លឹង = ព្រះស្រីសុក្ខ * ស្លាបប៉ាកកា = ព្រះគរុកំ * ស្លាបប្រចៀវ = ព្រះវង្សកុបាត * ស្លាបព្រា = ស្នងព្រះអង្គុលី * ស្លាប់ (លោកសង្ឃ) = អនិច្ចកម្ម * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ) = សោយព្រះទិវង្គត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់) = សុគត * ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​អ្នកអង្គម្ចាស់) = ក្ស័យព្រះជន្ម * ស្លាប់ (អគ្គមហេសី) = សោយព្រះវិលាល័យ * ស្លេស្ម = ព្រះសេម្ហៈ * ស្វេតច្ឆត្រ = ស្វេតច្ឆត្រ * ស្អូច = ព្រះកិបិលកា _____________________________________________ ៙ ហ ៚ * ហិត = ទ្រង់ឃាយី * ហឹប = ព្រះមញ្ជូសា * ហឺត = ព្រះសាសរោគ * ហែម​ស្លា​ព្រះពរ = ស្រាពក៍ព្រះស្រី *ហ៊ុត _____________________________________________ ៙ អ ៚ -អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។ -អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។ * អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ * អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ * អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា * អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ * អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ * អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ * អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា * អាចម៍ = ព្រះករីសៈ * អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ * អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ * អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា * អាវ = ព្រះភូសា * អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ * អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា * ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍ * ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា * ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ * អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ ==ឯកសារ​យោង== {{Reflist}} ប្រភព​ពី Cambodiadocument ក៏មាន​ជា​វចនានុក្រម online ផងដែរ​ នៅ[http://royalw.webonary.org/ ទីនេះ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726185807/http://royalw.webonary.org/ |date=2019-07-26 }} ។ {{ក្រុមភាសានៅកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសា]] 9xxm6i8wo3p6dssw2hyhvn5giyybhgl 0 3076 336874 335758 2026-06-22T13:25:24Z ~2026-36290-23 51698 336874 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = | official_name = ខណ្ឌដង្កោ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[ខណ្ឌនៃរាជធានីភ្នំពេញ|ខណ្ឌ]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang2 = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Dangkao locator.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ខណ្ឌមានពណ៌ក្រហម | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ខណ្ឌទី ៥ | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = ប្រទេស | subdivision_type2 = រាជធានី | subdivision_type3 = ភូមិសាស្ត្រ | subdivision_type4 = ប្រវត្តិសាស្រ្ត [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|រាជធានី]] | subdivision_type5 = សង្កាត់ | subdivision_type6 = ភូមិ | subdivision_name1 = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_name2 = [[ភ្នំពេញ]] | subdivision_name3 = ១២៣.៧៨៤ | subdivision_name4 = [[ជើងឯក]] | subdivision_name5 = ១៣ | subdivision_name6 = ? | established_title = | established_date = 2006-05-17 | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | extinct_title = | extinct_date = | founder = [[កែប ជុតិមា|កែប-ជុតិមា]] (២០០៨) | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គបក]] | leader_title = លោកជំទាវ | leader_name = [[គឹម ញឹប]] | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | dunam_link = | area_total_km2 = 117.758500 | area_total_sq_mi = | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_dunam = | area_land_acre = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_dunam = | area_water_acre = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_dunam = | area_urban_acre = | area_urban_footnotes = | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_dunam = | area_rural_acre = | area_rural_footnotes = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_dunam = | area_metro_acre = | area_metro_footnotes = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_dunam = | area_blank1_acre = | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_dunam = | area_blank2_acre = | area_note = | dimensions_footnotes = | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_footnotes = | elevation_min_point = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | elevation_min_footnotes = | elevation_max_point = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_max_footnotes = | population_total = 257.9995 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals|publisher = National Institute of Statistics, Ministry of Planning|date = 3 September 2008|format = PDF}}</ref> | population_density_km2 = 589 | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural = | population_rural_footnotes = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi = | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | utc_offset1 = | timezone1_DST = កម្ពុជា | utc_offset1_DST = ៧ ម៉ាង | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | postal_code_type = | postal_code = | postal2_code_type = | postal2_code = | area_code = | area_code_type = | geocode = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[ក្រមប្រៃសណីយ៍]] | blank_info_sec1 = ១២៤០០ | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = https://www.facebook.com/dangkordistrict/ | footnotes = ស័ព្ទ: (៨៥៥) ០៨៩ ៩៧៨ ៨៨៨ | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info2 = | translit_lang1_type2 = | demographics1_info1 = }}ខណ្ឌ'''ដង្កោ''' (សរសេរជាឡាតាំង Dangkao)គឺជាខណ្ឌមួយនៅភាគខាងលិចនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ ខណ្ឌនេះត្រូវបានចែកទៅជា ១៣[[សង្កាត់]] និង ៨៦[[ភូមិ]]។ ខណ្ឌនេះមានផ្ទៃក្រឡា១១១,៧៥៨៥ &nbsp;គម^២។ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៩៩៨កម្ពុជា វាមានប្រជាជន៩២ ៤៦១នាក់ កាលពីខណ្ឌដង្កោស្ថិតនៅទីតាំង[[ខណ្ឌពោធិ៍សែនជ័យ]]នៅឡើយ == វាក្យសព្ទ == ចូរធ្វើឲ្យច្រើនសរសេរតាម ការពិភាក្សា រួចដាក់ក្នុងសៀវភៅ ====== បដិសព្ទ ====== ខណ្ឌ≠សង្កាត់ រាជធានី≠ខេត្ត ====== ពន្យល់ពាក្យ ====== ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ភ្នំពេញ(ន.):រាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ៣.ផ្ទះ(ន.):មន្ទីរ រោង។ រាជធានី ផ្ទុយទៅ ខេត្ត ====== វេវចនសព្ទ ====== ចូររកវេវចនសព្ទនឹងពាក្យ សប្បាយ សប្បាយ រីករាយ ត្រេកអរ ពេញចិត្ត ស្រស់ស្រាយ ហ្លឺងហ្លក់ ====== សទិសសព្ទ ====== ចូររកសទិសសព្ទនិងពាក្យ ដង្កោ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ដង្កោ(ន.):ផ្លែយ៉ាងនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ == វេយ្យាករណ៍ == ចូរស្រង់នាមឱ្យបាន ៣ ១.ខណ្ឌ ២.រាជធានី ៣.ដង្កោ == មុខរបរ == លក់ដូរប្រហែលជា ៦៤៧៨៩ ពេទ្យប្រហែលជា ៦៥៤៨៩០៤ លាងរថយន្តប្រហែលជា ៥៧៨៦ គ្រូបង្រៀនប្រហែលជា ៤៦៦៧៨៩៩ នគរបាលប្រហែលជា ៥៦៧៨៣៣៥៥ រដ្ឋាភិបាលប្រហែលជា ៥៩៨៦៨៧៦ == រឿងខ្លែងវ៉ាវលាក់ == កាលពីព្រេងនាយ មានស្ដេច ឬមេទ័ពម្នាក់ (ខ្លះថាជាអ្នកមានបុណ្យ) គាត់ចូលចិត្តលេង ខ្លែងវ៉ាវ ខ្លាំងណាស់។ ខ្លែងវ៉ាវរបស់គាត់មិនមែនជាខ្លែងធម្មតាទេ គឺជាខ្លែងដែលមានទំហំធំ ហើយពេលបង្ហោះឡើងទៅលើមេឃ វាបន្លឺសម្លេង "ឯក" យ៉ាងពីរោះ រហូតអ្នកស្រុកជិតខាងផ្អើលមើលគ្រប់គ្នា។នៅថ្ងៃមួយ ខណៈពេលដែលកំពុងបង្ហោះខ្លែងយ៉ាងសប្បាយ រួមជាមួយខ្យល់បោកបក់ខ្លាំង ស្រាប់តែ ខ្សែខ្លែងនោះបានដាច់។ ខ្លែងវ៉ាវដ៏ធំនោះបានហោះរសាត់អណ្តែត កាត់វាលស្រែ និងព្រៃប្រឹក្សាជាច្រើន។ ==ទីកន្លែង== ចូរអានតារាងលេខខាងក្រោម *[[ជើងឯក]] * [[វាលពិឃាត]] * ផ្សារអ៊ីអន ៣ * [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]] ==រដ្ឋបាល== ក្រមប្រៃសណីយ៍ខណ្ឌដង្កោ (១២៤០០) {| class="wikitable" |- ! ល.រ. ! សង្កាត់ ! អភិបាល ! ក្រមប្រៃសណីយ៍ |- | ១ | [[សង្កាត់ដង្កោ|ដង្កោ]] | ភួង គីមស៊ី្រ | ១២៤០១ |- | ២ | [[សង្កាត់ពងទឹក|ពងទឹក]] |អ៊ុយ សូនី | ១២៤០២ |- |៣ | [[សង្កាត់ព្រែកកំពឹស|ព្រែកកំពឹស]] |កន សុខេម | ១២៤០៣ |- | ៤ | [[សង្កាត់ស្ពានថ្ម|ស្ពានថ្ម]] |ជឺ គឹមហៃ | ១២៤០៤ |- |៥ | [[សង្កាត់រលួស|រលួស]] |តូច សារ៉ាត់ | ១២៤០៥ |- | ៦ | [[សង្កាត់ទៀន|ទៀន]] |ឌុច សុវណ្ណី | ១២៤០៦ |- | ៧ | [[សង្កាត់គងនយ|គងនយ]] |ស៊ឹម សុភ័ក្ត្រ | ១២៤០៧ |- | ៨ | [[សង្កាត់ព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] |ស៊ីន រតនា | ១២៤០៨ |- | ១០ | [[សង្កាត់ព្រៃសរ|ព្រៃសរ]] | កែវ សាវឿន |១២៤១០ |- | ១២ | [[សង្កាត់ក្រាំងពង្រ|ក្រាំងពង្រ]] | កែវ ច័ន្ទបូរី |១២៤១២ |- | ១៣ | [[សង្កាត់ប្រទះឡាង|ប្រទះឡាង]] | យី វណ្ណឌី |១២៤១៣ |- | ១៤ | [[សង្កាត់សាក់សំពៅ|សាក់សំពៅ]] | ស៊ុយ សារ៉េត |១២៤១៤ |- | ១៥ | [[សង្កាត់ជើងឯក|ជើងឯក]] | គង់ ធឿន |១២៤១៥ |} ==ប្រវត្តិ== ឈ្មោះ "ដង្កោ" ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពចេញពីឈ្មោះ "ដើមដង្កោ" ដែលជាប្រភេទដើមឈើម្យ៉ាងសម្បូរដុះនៅក្នុងតំបន់នេះកាលពីសម័យមុន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត តាមរយៈរឿងព្រេងនិទានក្នុងតំបន់ ឈ្មោះនេះក៏មានការពាក់ព័ន្ធនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ==គ្រឹះស្ថានសិក្សា== ===រដ្ឋ=== *[[សាលាបឋមសិក្សា​ដង្កោ|សាលាមិត្តភាពកម្ពុជា-វៀតណាត]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ពងទឹក]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ព្រៃវែង]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ស្ពានថ្ម]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​អរុណ​វ​តី]] *[[អនុវិទ្យាល័យដង្កោ]] *[[អនុវិទ្យាល័យទួលអម្ពិល]] *[[​វិទ្យាល័យ​ពងទឹក]] ===ឯកជន=== *[[សាលាអន្តរជាតិអាយអេសអេស]] ==សុខាភិបាល== *[[មណ្ឌលសុខភាពចំការដូង]] *[[មន្ទីរពេទ្យបង្អែក​ដង្កោ CPA1]] ==វត្តអារាម== *​[[វត្ត​កំពង់​ក្ដុល]] *[[វត្តជ្រោយបទុម]] ហៅ ព្រែកជ្រៃ *[[វត្តព្រៃវែង]] *[[វត្តព្រះធាតុ]] *[[វត្ត​ព្រះបាទ​ជាន់​ឯក]] ហៅ ជើងឯក *[[វត្តឫស្សីសាញ់]] *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តអង្គមេត្រី]] *[[វត្តធុត្តុង្គ]]ហៅ វត្តចំការដូង *[[វត្តទួលសំរោង]] ក្នុងបុរីលឹមឈៀងហោរចំការដូង *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តចំការខ្សាច់]] ==ផ្សារ== *[[ផ្សារថ្នល់បត់]] *[[ផ្សារសារឿន-យ៉ាន្នី]] ==ឯកសារយោង== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html វិបសាយគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132221/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html |date=2009-02-26 }} {{Reflist}} {{Geographic location|Northwest=[[ខណ្ឌកំបូល]]|North=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|West=[[ខណ្ឌកំបូល]]|East=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|South=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Southeast=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Northeast=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|Southwest=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Centre=[[ខណ្ឌដង្កោ]]}} {{ស្រុកនៃកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខណ្ឌនៃកម្ពុជា|ដង្កោ]] [[Category:ភ្នំពេញ]] {{Cambodia-geo-stub}} {{ខណ្ឌ-សង្កាត់_ឃុំ-ភូមិ}} 3nzgobrz1p3a10w2tdjo8cgdo1kht53 336893 336874 2026-06-23T05:18:50Z ~2026-36329-14 51714 336893 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = | official_name = ខណ្ឌដង្កោ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[ខណ្ឌនៃរាជធានីភ្នំពេញ|ខណ្ឌ]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang2 = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Dangkao locator.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ខណ្ឌមានពណ៌ក្រហម | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ខណ្ឌទី ៥ | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = ប្រទេស | subdivision_type2 = រាជធានី | subdivision_type3 = ភូមិសាស្ត្រ | subdivision_type4 = ប្រវត្តិសាស្រ្ត [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|រាជធានី]] | subdivision_type5 = សង្កាត់ | subdivision_type6 = ភូមិ | subdivision_name1 = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_name2 = [[ភ្នំពេញ]] | subdivision_name3 = ១២៣.៧៨៤ | subdivision_name4 = [[ជើងឯក]] | subdivision_name5 = ១៣ | subdivision_name6 = ? | established_title = | established_date = 2006-05-17 | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | extinct_title = | extinct_date = | founder = [[កែប ជុតិមា|កែប-ជុតិមា]] (២០០៨) | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គបក]] | leader_title = លោកជំទាវ | leader_name = [[គឹម ញឹប]] | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | dunam_link = | area_total_km2 = 117.758500 | area_total_sq_mi = | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_dunam = | area_land_acre = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_dunam = | area_water_acre = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_dunam = | area_urban_acre = | area_urban_footnotes = | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_dunam = | area_rural_acre = | area_rural_footnotes = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_dunam = | area_metro_acre = | area_metro_footnotes = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_dunam = | area_blank1_acre = | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_dunam = | area_blank2_acre = | area_note = | dimensions_footnotes = | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_footnotes = | elevation_min_point = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | elevation_min_footnotes = | elevation_max_point = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_max_footnotes = | population_total = 257.9995 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals|publisher = National Institute of Statistics, Ministry of Planning|date = 3 September 2008|format = PDF}}</ref> | population_density_km2 = 589 | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural = | population_rural_footnotes = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi = | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | utc_offset1 = | timezone1_DST = កម្ពុជា | utc_offset1_DST = ៧ ម៉ាង | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | postal_code_type = | postal_code = | postal2_code_type = | postal2_code = | area_code = | area_code_type = | geocode = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[ក្រមប្រៃសណីយ៍]] | blank_info_sec1 = ១២៤០០ | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = https://www.facebook.com/dangkordistrict/ | footnotes = ស័ព្ទ: (៨៥៥) ០៨៩ ៩៧៨ ៨៨៨ | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info2 = | translit_lang1_type2 = | demographics1_info1 = }}ខណ្ឌ'''ដង្កោ''' (សរសេរជាឡាតាំង Dangkao)គឺជាខណ្ឌមួយនៅភាគខាងលិចនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ ខណ្ឌនេះត្រូវបានចែកទៅជា ១៣[[សង្កាត់]] និង ៨៦[[ភូមិ]]។ ខណ្ឌនេះមានផ្ទៃក្រឡា១១១,៧៥៨៥ &nbsp;គម^២។ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៩៩៨កម្ពុជា វាមានប្រជាជន៩២ ៤៦១នាក់ កាលពីខណ្ឌដង្កោស្ថិតនៅទីតាំង[[ខណ្ឌពោធិ៍សែនជ័យ]]នៅឡើយ == វាក្យសព្ទ == ចូរធ្វើឲ្យច្រើនសរសេរតាម ការពិភាក្សា រួចដាក់ក្នុងសៀវភៅ ====== បដិសព្ទ ====== ខណ្ឌ≠សង្កាត់ រាជធានី≠ខេត្ត ====== ពន្យល់ពាក្យ ====== # ដង្កោ​ :មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ # ភ្នំពេញ :រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ====== វេវចនសព្ទ ====== ចូររកវេវចនសព្ទនឹងពាក្យ សប្បាយ សប្បាយ រីករាយ ត្រេកអរ ពេញចិត្ត ស្រស់ស្រាយ ហ្លឺងហ្លក់ ====== សទិសសព្ទ ====== ចូររកសទិសសព្ទនិងពាក្យ ដង្កោ # ដង្កោ :មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ # ដង្កោ :ផ្លែយ៉ាងនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ == វេយ្យាករណ៍ == ចូរធ្វើឲ្យច្រើនសរសេរតាម ការពិភាក្សា រួចដាក់ក្នុងសៀវភៅ ====== នាម ====== # ខណ្ឌ # សង្កាត់ # ដង្កោ # រាជធានី == មុខរបរ == ====== រដ្ឋ ====== # មន្ទីរពេទ្យ # រដ្ឋបាល # នគរបាល # កងរាជអាវុធហត្ថ # ផ្សារ # កម្មករសំណង់ ====== ឯកជន ====== # មន្ទីរពេទ្យ # បុរី # កម្មករសំណង់ # ផ្សារ == រឿង == ====== រឿងខ្លែងវ៉ាវលាក់ ====== កាលពីព្រេងនាយ មានស្ដេច ឬមេទ័ពម្នាក់ (ខ្លះថាជាអ្នកមានបុណ្យ) គាត់ចូលចិត្តលេង ខ្លែងវ៉ាវ ខ្លាំងណាស់។ ខ្លែងវ៉ាវរបស់គាត់មិនមែនជាខ្លែងធម្មតាទេ គឺជាខ្លែងដែលមានទំហំធំ ហើយពេលបង្ហោះឡើងទៅលើមេឃ វាបន្លឺសម្លេង "ឯក" យ៉ាងពីរោះ រហូតអ្នកស្រុកជិតខាងផ្អើលមើលគ្រប់គ្នា។នៅថ្ងៃមួយ ខណៈពេលដែលកំពុងបង្ហោះខ្លែងយ៉ាងសប្បាយ រួមជាមួយខ្យល់បោកបក់ខ្លាំង ស្រាប់តែ ខ្សែខ្លែងនោះបានដាច់។ ខ្លែងវ៉ាវដ៏ធំនោះបានហោះរសាត់អណ្តែត កាត់វាលស្រែ និងព្រៃប្រឹក្សាជាច្រើន។ ==ទីកន្លែង== ចូរអានតារាងលេខខាងក្រោម *[[ជើងឯក]] * [[វាលពិឃាត]] * ផ្សារអ៊ីអន ៣ * [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]] ==រដ្ឋបាល== ក្រមប្រៃសណីយ៍ខណ្ឌដង្កោ (១២៤០០) {| class="wikitable" |- ! ល.រ. ! សង្កាត់ ! អភិបាល ! ក្រមប្រៃសណីយ៍ |- | ១ | [[សង្កាត់ដង្កោ|ដង្កោ]] | ភួង គីមស៊ី្រ | ១២៤០១ |- | ២ | [[សង្កាត់ពងទឹក|ពងទឹក]] |អ៊ុយ សូនី | ១២៤០២ |- |៣ | [[សង្កាត់ព្រែកកំពឹស|ព្រែកកំពឹស]] |កន សុខេម | ១២៤០៣ |- | ៤ | [[សង្កាត់ស្ពានថ្ម|ស្ពានថ្ម]] |ជឺ គឹមហៃ | ១២៤០៤ |- |៥ | [[សង្កាត់រលួស|រលួស]] |តូច សារ៉ាត់ | ១២៤០៥ |- | ៦ | [[សង្កាត់ទៀន|ទៀន]] |ឌុច សុវណ្ណី | ១២៤០៦ |- | ៧ | [[សង្កាត់គងនយ|គងនយ]] |ស៊ឹម សុភ័ក្ត្រ | ១២៤០៧ |- | ៨ | [[សង្កាត់ព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] |ស៊ីន រតនា | ១២៤០៨ |- | ១០ | [[សង្កាត់ព្រៃសរ|ព្រៃសរ]] | កែវ សាវឿន |១២៤១០ |- | ១២ | [[សង្កាត់ក្រាំងពង្រ|ក្រាំងពង្រ]] | កែវ ច័ន្ទបូរី |១២៤១២ |- | ១៣ | [[សង្កាត់ប្រទះឡាង|ប្រទះឡាង]] | យី វណ្ណឌី |១២៤១៣ |- | ១៤ | [[សង្កាត់សាក់សំពៅ|សាក់សំពៅ]] | ស៊ុយ សារ៉េត |១២៤១៤ |- | ១៥ | [[សង្កាត់ជើងឯក|ជើងឯក]] | គង់ ធឿន |១២៤១៥ |} ==ប្រវត្តិ== ឈ្មោះ "ដង្កោ" ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពចេញពីឈ្មោះ "ដើមដង្កោ" ដែលជាប្រភេទដើមឈើម្យ៉ាងសម្បូរដុះនៅក្នុងតំបន់នេះកាលពីសម័យមុន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត តាមរយៈរឿងព្រេងនិទានក្នុងតំបន់ ឈ្មោះនេះក៏មានការពាក់ព័ន្ធនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ==គ្រឹះស្ថានសិក្សា== ===រដ្ឋ=== *[[សាលាបឋមសិក្សា​ដង្កោ|សាលាមិត្តភាពកម្ពុជា-វៀតណាត]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ពងទឹក]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ព្រៃវែង]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ស្ពានថ្ម]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​អរុណ​វ​តី]] *[[អនុវិទ្យាល័យដង្កោ]] *[[អនុវិទ្យាល័យទួលអម្ពិល]] *[[​វិទ្យាល័យ​ពងទឹក]] ===ឯកជន=== *[[សាលាអន្តរជាតិអាយអេសអេស]] ==សុខាភិបាល== *[[មណ្ឌលសុខភាពចំការដូង]] *[[មន្ទីរពេទ្យបង្អែក​ដង្កោ CPA1]] ==វត្តអារាម== *​[[វត្ត​កំពង់​ក្ដុល]] *[[វត្តជ្រោយបទុម]] ហៅ ព្រែកជ្រៃ *[[វត្តព្រៃវែង]] *[[វត្តព្រះធាតុ]] *[[វត្ត​ព្រះបាទ​ជាន់​ឯក]] ហៅ ជើងឯក *[[វត្តឫស្សីសាញ់]] *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តអង្គមេត្រី]] *[[វត្តធុត្តុង្គ]]ហៅ វត្តចំការដូង *[[វត្តទួលសំរោង]] ក្នុងបុរីលឹមឈៀងហោរចំការដូង *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តចំការខ្សាច់]] ==ផ្សារ== *[[ផ្សារថ្នល់បត់]] *[[ផ្សារសារឿន-យ៉ាន្នី]] ==ឯកសារយោង== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html វិបសាយគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132221/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html |date=2009-02-26 }} {{Reflist}} {{Geographic location|Northwest=[[ខណ្ឌកំបូល]]|North=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|West=[[ខណ្ឌកំបូល]]|East=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|South=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Southeast=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Northeast=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|Southwest=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Centre=[[ខណ្ឌដង្កោ]]}} {{ស្រុកនៃកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខណ្ឌនៃកម្ពុជា|ដង្កោ]] [[Category:ភ្នំពេញ]] {{Cambodia-geo-stub}} {{ខណ្ឌ-សង្កាត់_ឃុំ-ភូមិ}} nf9b6fuuwpmjxifeghex1c12ptsqr6o 0 8350 336856 336845 2026-06-22T12:01:00Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 336856 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == oo0c5f81u106zsykw9agz3bvyjujff4 336857 336856 2026-06-22T12:04:58Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* តំបន់អភិរក្សនិងការពារ */ 336857 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា'''ឧទ្យានជាតិ'''តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == 2677fq18fi1e38yx2oehqykaf87afip 336860 336857 2026-06-22T12:08:14Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ */ 336860 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == fl3gv1np4gpm8kvf819eq0wegj3myk8 336862 336860 2026-06-22T12:14:22Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ */ 336862 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា'''មហេន្ទ្របវ៌ត'''ឬ'''មហិន្រ្ទបព៌ត'''ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == rtus24uazpre2fbfg14p8204df7rjmg 336871 336862 2026-06-22T12:37:51Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ប្រវត្តិសាស្ត្រ */ 336871 wikitext text/x-wiki '''ភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Phnom Kulen or Kulen Mountain) គឺជាជួរភ្នំនិងជាផ្នែកមួយនៃ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ {{Infobox Settlement | official_name = ភ្នំគូលែន | other_name = Phnom Kulen or Kulen Mountain | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = Phnom_Kulen8.JPG | image_size = | image_caption = ទេសភាពភ្នំគូលែន | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | map_size = | map_caption = ផែនទីនៃភ្នំគូលែន | image_map1 = | map_size1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_x = | dot_y = = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | pushpin_map = Cambodia <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ទីតាំង | subdivision_name = [[ខេត្តសៀមរាប]], {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ប្រភេទភ្នំ | subdivision_name1 = [[ថ្មភក់]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[UTC+7|កម្ពុជា]] | utc_offset = +7 | timezone_DST = | utc_offset_DST = |latd=13 |latm=34 |lats=47.28 |latNS=N |longd=104 |longm=12 |longs=55.44 |longEW=E | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៧៥០០ ហិកតាដែលមានវិសាលភាពគ្របដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] ភ្នំគូលែន និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]។ភ្នំនីមួយៗមិនត្រឹមតែមានតួនាទីសំខាន់នៅក្នុងការជួយថែរក្សាលំនឹងបរិស្ថាននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]តាមរយៈប្រភពធនធានធម្មជាតិដ៏សម្បូរបែបមានព្រៃឈើ ប្រភពទឹក និង ជីវៈចម្រុះប៉ុណ្ណោះនោះទេប៉ុន្តែវាមានអត្ថន័យយ៉ាងជ្រៅជ្រះនិងមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្រ្តសម្រាប់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារសំណង់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ។កន្លងមកភ្នំគូលែនធ្លាប់ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ហើយបានក្លាយជាឧទ្យានជាតីទី ០២ បន្ទាប់ពីឧទ្យានជាតិទី ០១ នៅ[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ត្រូវបានការពារនិងកំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩២៥។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]](ប៉ែកខាងកើតនិងប៉ែកខាងជើង)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ប៉ែកខាងត្បូង) និង [[ស្រុកវ៉ារិន]](ប៉ែកខាងលិច)ហើយគ្របដណ្តប់លើឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]នៃ[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]នៃ[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]]។ភ្នំគូលែនគឺជាជួរភ្នំតូចមួយដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ល្មមហើយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ភ្នំគូលែនលាតសន្ធឹងប្រវែងប្រហែល ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីប៉ែកខាងលិចឈាងខាងជើងទៅខាងកើតឈាងខាងត្បូងហើយដែលមានចម្ងាយប្រហែល ៤៨ គីឡូម៉ែត្រនៅខាងជើង[[ក្រុងសៀមរាប]]។កំពូលភ្នំទាំងអស់មានកម្ពស់ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដែលមានកម្ពស់ជាមធ្យម ៤០០ ម៉ែត្រ។កំពូលដែលខ្ពស់បំផុតគឺមានកម្ពស់ ៤៨៧ ម៉ែត្រ។តាមរយៈភូមិសាស្ត្រមួយផ្នែកធំនៃភ្នំគូលែនគឺជា[[ថ្មភក់]]។ហេតុដូច្នេះហើយវាមានសារៈសំខាន់ជាខ្លាំងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដោយបានផ្ដល់នូវវត្ថុធាតុដើមនៅក្នុងការកសាងសំណង់ផ្សេងៗរួមមានទាំងប្រាសាទជាច្រើននៅក្នុង[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]។ប្រភពសំខាន់ជាងគេគឺស្ថិតនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំ។ភ្នំគូលែនបើនិយាយដោយឡែកគឺជាភ្នំដែលមានទំហំធំជាងគេនៅក្នុងចំណោមភ្នំតូចៗដូចបានបញ្ជាក់ខាងលើ។ធម្មជាតិវិទូ[[បារាំង]]ឈ្មោះ[[ហង់រី មូហូ|ហង់រី មូហូត]]ដែលបានមកដល់ភ្នំគូលែននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៩ បានចាត់ទុកភ្នំនេះថាគឺជាខ្ពង់រាបដោយសារខ្នងភ្នំមានសណ្ឋានជាវាលទំនាបដែលមានវិសាលភាពធំល្វឹងល្វើយលាតសន្ធឹងតាមបណ្តោយជួរភ្នំនិងគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃក្រាស់ហើយមានកម្ពស់ប្រែប្រួលពី ៣០០ ម៉ែត្រទៅ ៤០០ ម៉ែត្រនិងមានបណ្តោយប្រវែង ៣៨ គីឡូម៉ែត្រ។ភ្នំគូលែនគឺជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សំខាន់មួយដែលបានបន្សល់ទុកនូវប្រាសាទបុរាណនិងស្ថានីយ៍បុរាណជាច្រើនកន្លែងរួមទាំងសហគមន៍មនុស្សផងដែរ។ម្យ៉ាងទៀតភ្នំនេះបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏សំខាន់សម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវទាំងឡាយចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងនោះយើងឃើញមានការសិក្សាស្រាវជ្រាវនិងវិភាគទៅលើសំណង់បុរាណ វត្ថុសិល្បៈ សិលាចារឹក ព្រៃឈើ និង ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹកធម្មជាតិនានា។ភ្នំគូលែនត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ចាត់ទុកជាភ្នំសក្ការៈបូជាហើយក៏ជាទីកន្លែងដែលជាទីពេញនិយមនៅក្នុងការធ្វើ[[ធម្មយាត្រា]]នៅចន្លោះពេលចុងសប្តាហ៍នៃពិធីបុណ្យ។ភ្នំនេះគឺជាទីកន្លែងដែលមានតួនាទីដ៏សំខាន់នៅក្នុងតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅលើកំពូលភ្នំមានវត្តតូចមួយដែលមានតម្កល់[[បដិមាព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គទម្រេតព្រះកាយដែលឆ្លាក់ចេញពីផ្ទាំងថ្មភ្នំតែម្តង។នៅក្បែរនោះមានទឹកធ្លាក់ដែលជាការទាក់ទាញមួយសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរចុះមុជទឹកកម្សាន្ត។នៅជម្រាលភ្នំមានទីសក្ការៈតូចមួយដែលនៅទីនោះគេឲ្យឈ្មោះថា'''ទឹកជប់'''គឺជាកន្លែងដែលទឹកផុសចេញពីក្នុងថ្មហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទឹកព្រះដោយហេតុទឹកនោះផុសចេញពីភ្នំសក្ការៈបូជាមក។<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref> == តំបន់អភិរក្សនិងការពារ == {{Main|ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន}} នៅតំបន់ភ្នំគូលែនមានតំបន់អភិរក្សធម្មជាតិមួយឈ្មោះ[[ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ស្រុកវ៉ារិន]]។គោលបំណងនៃការបង្កើតឧទ្យានជាតិនេះឡើងគឺសម្រាប់ទេសចរណ៍និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីអភិរក្សនិងការពារតំបន់ធម្មជាតិនៃភ្នំគូលែនដូចជាទឹកជ្រោះល្បីៗមួយចំនួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ភ្នំគូលែនមានឈ្មោះដើមថា[[មហិន្រ្ទបព៌ត|មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីតាំងកំណើតនៃ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អាណាចក្រអង្គរ]]។ភ្នំគូលែនក៏ជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី ២]] ប្រារព្ធធ្វើ[[ពិធីទេវរាជ]]និងប្រកាសឯករាជ្យពី[[កោះជ្វា|ប្រទេសជ្វា]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៨០២ ជាពេលដែល[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]]កើតឡើង។ភ្នំនេះគឺជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដំបូងគេជិតកន្លះសតវត្សរ៍មុនពេលប្តូរទៅ[[ហរិហរាល័យ]]ដែលឥឡូវនេះហៅថា[[រលួស (ប្រាសាទ)|រលួស]]វិញ។<ref>{{Cite web |date=2024-07-18 |title=ភ្នំ​គូលែន​ជា​ទី​កំណើត​នៃ​អា​ណា​ចក្រ​អង្គរ​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/1956383.html |access-date=2026-03-27 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> == ឯកសារយោង == hppnk367uyf7rwxzf0z7843e4ytolsh 4 10851 336875 283773 2026-06-22T13:37:52Z ZarxMC 51699 336875 wikitext text/x-wiki '''ZarxMc''' គឺជាអ្នកអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធ (Software Developer) និងជាអ្នកគ្រប់គ្រងគម្រោងបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល។ លោកត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសហគមន៍ តាមរយៈការបង្កើត និងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបច្ចេកវិទ្យាកម្រិត Premium។ == ដំណើរដើមទង និងការវិវត្ត == ចាប់ផ្តើមដំបូងចេញពីការជាអ្នកលេងហ្គេម (Gamer) នៅក្នុងសហគមន៍ Minecraft លោក ZarxMc បានចាប់ផ្ដើមស្វែងយល់ និងសិក្សាស្រាវជ្រាវពីយន្តការបច្ចេកទេសនៅពីក្រោយប្រព័ន្ធអេក្រង់ រហូតអភិវឌ្ឍខ្លួនមកជាអ្នកសរសេរកូដ និងបង្កើតប្រព័ន្ធជាផ្លូវការ។ នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២៤ លោក ZarxMc បានបង្កើត និងគ្រប់គ្រងគម្រោង Minecraft Server ធំៗប្រចាំសហគមន៍ គឺ LongvekMc Network និង TokyoMc ដែលជាគ្រឹះដ៏រឹងមាំក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធ Network និងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទិន្នន័យ (Database) ក្នុងហ្គេម។ == មហាបណ្តាញ ZKLIZ Network និងស្នាដៃស្នូល == លោក ZarxMc គឺជាស្ថាបនិក និងជាអ្នកដឹកនាំផ្ទាល់នៃមហាបណ្តាញ ZKLIZ Network ដែលជាប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីបច្ចេកវិទ្យាគ្រប់គ្រងលើគម្រោងស្នូលចំនួនពីរ៖ * '''ZKLIZ SECURITY:''' ជា Bot ស្វ័យប្រវត្តិកម្រិត Premium សម្រាប់ការពារសន្តិសុខនៅលើប្រព័ន្ធ Discord (Anti-Raid, Anti-Nuke)។ * '''ZKLIZ STORE:''' ជាប្រព័ន្ធហាងទំនិញឌីជីថល និងសេវាកម្មបច្ចេកវិទ្យា។ ក្រៅពីនេះ លោកបានចូលរួមអភិវឌ្ឍយ៉ាងសកម្មលើប្រព័ន្ធ E-Commerce ឈ្មោះ OSM SHOP និងកំពុងអភិវឌ្ឍ PLCLUB OFFICIAL BOT (Discord Game Bot ជំនាន់ថ្មី) រួមទាំងគម្រោង Minecraft Plugins ធំៗជាច្រើនទៀតដូចជា ShopTokyoMc, SimpleLandClaim, និង TokyoWelcome។ == ប្រភពយោង == * អត្ថបទព័ត៌មានអន្តរជាតិស្តីពីការអភិវឌ្ឍរបស់ ZarxMc នៅលើគេហទំព័រ Medium (Tech Innovator ZarxMc Drives Digital Ecosystem) agq4yo2hg3fernyy4jfgjrkgijs3vf5 0 13319 336858 336846 2026-06-22T12:06:06Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ */ 336858 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{flag|កម្ពុជា}} <ref name="wdpa">https://m.freshnewsasia.com/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html</ref> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref name="wdpa" /> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃរាជធានីមហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌តដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា'''ភ្នំក្បាលស្ពាន'''និងផ្នែកខាងកើតហៅថា'''ជួរភ្នំគូលែន'''។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិនិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == 52rqjwwcf4702w6oljmp7464fky2hq6 336859 336858 2026-06-22T12:07:16Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ */ 336859 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{flag|កម្ពុជា}} <ref name="wdpa">https://m.freshnewsasia.com/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html</ref> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref name="wdpa" /> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃរាជធានីមហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌តដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និងផ្នែកខាងកើតហៅថា[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិនិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == odj72hu142rp9xb6n47zhsvhgq3g2fo 336870 336859 2026-06-22T12:36:59Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 336870 wikitext text/x-wiki '''ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : The Phnom Kulen National Park or Jayavarman-Norodom Phnom Kulen National Park) គឺជាឧទ្យានជាតិមួយរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]ទឹកដី[[ខេត្តសៀមរាប]]។ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៣៧៣.៧៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េហើយមានឈ្មោះជាផ្លូវការរថា'''ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន'''។ {{Infobox protected area | name = ឧទ្យានជាតិភ្នំគូលែន | alt_name = ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | iucn_category = II | iucn_ref =<ref name="wdpa">{{cite web |author=Protected Planet |date=2018 |title=Phnom Kulen National Park |url=https://www.protectedplanet.net/phnom-kulen-national-park |publisher=United Nations Environment World Conservation Monitoring Centre |access-date=26 Dec 2018}}</ref> | photo = PhnomKulen.jpg | photo_width = | photo_caption = ទឹកជ្រោះនៅលើឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្ដម ភ្នំគូលែន | map = Cambodia | relief = Yes | map_width = | map_caption = ផែនទីនៃឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន | location = [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកសូទ្រនិគម]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]], {{flag|កម្ពុជា}} <ref name="wdpa">https://m.freshnewsasia.com/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html</ref> | nearest_city_title = ទីក្រុងដែលនៅជិតបំផុត | nearest_city = [[ក្រុងសៀមរាប]] | lat_d = 13.6062 | long_d = 104.0957 | region = KH | area_km2 = 373.76 | established = ថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣<ref name="wdpa" /> | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | website = }} នៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យមហានគរ]]តំបន់នេះគឺជាទីតាំងនៃ[[មហិន្រ្ទបព៌ត|រាជធានីមហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត]]ដែលជាទីកន្លែងដែល[[ជ័យវម៌្មទី ២|ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី ២]] ទ្រង់បានប្រកាសខ្លួនជា[[ស្ដេចចក្រពត្តិ|ចក្រវ៌ាតីន]](ស្តេចចក្រវាឡ)។<ref>[[#Higham2001|Higham, 2001]]: pp. 54–59</ref> [[File:Phnom Kulen8.JPG|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534692938).jpg|thumb]] [[File:Kulen Mountain National Park (26534688808).jpg|thumb|ទេសភាពឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែន]] == លក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ == ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមព្រះរាជក្រឹត្យចុះនៅថ្ងៃទី ០១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩៣ គ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីទំហំ ៣៧.៥០០ ហិកតានិងគ្រប់ដណ្តប់លើភ្នំចំនួន ០៣ គឺ[[ភ្នំហប់]] [[ភ្នំគូលែន]] និង [[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]ស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្តឃុំចំនួន ០២ គឺ[[ឃុំខ្នងភ្នំ]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកស្វាយលើ]]និង[[ឃុំឃុនរាម]]ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ខេត្តសៀមរាប]]។[[ភ្នំគូលែន]]ទទួលបានងារជា[[ឧទ្យានជាតិ]]តាមរយៈព្រះរាជក្រឹត្យកាលពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០២ បន្ទាប់ពី[[អង្គរ|តំបន់អង្គរ]]ដែលជាឧទ្យានជាតិទី ០១ កំណត់ដោយព្រះរាជក្រឹត្យនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ [[ក្រសួងបរិស្ថាន]] [[ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគររូបនីយកម្ម និងសំណង់|ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និង សំណង់]] និង [[ខេត្តសៀមរាប|រដ្ឋបាលខេត្តសៀមរាប]]បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពព្រំប្រទល់ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនឡើងវិញធ្វើឲ្យផ្ទៃដីនៅសល់ទំហំ ៣៧.៣៧៣ ហិកតា។នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៣ តាមរយៈអនុក្រឹត្យលេខ ១៨៨ អនក្រ.បក ចុះនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ របស់[[នយោបាយនៅកម្ពុជា|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]]ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្មន័-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានផ្ទៃដីទំហំ ៦២៨៨៣ ហិកតាស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្រ្ត[[ខេត្តសៀមរាប]]ដែលគ្របដណ្តប់លើស្រុកចំនួន ០៥ ឃុំចំនួន ១៤ និង ភូមិចំនួន ៤៥ រួមមាន[[ស្រុកស្វាយលើ]](ឃុំចំនួន ០៤ និងភូមិចំនួន ២០)[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ១៤)[[ស្រុកវ៉ារិន]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៧ )[[ស្រុកសូទ្រនិគម]](ឃុំចំនួន ០៣ និងភូមិចំនួន ០៣) និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]] (ឃុំចំនួន ០១ និងភូមិចំនួន ០១)។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនពុះចែកជា ០២ ផ្នែកដោយ[[ផ្លូវជាតិលេខ ៦៧]] ផ្នែកខាងលិចហៅថា[[ភ្នំក្បាលស្ពាន]]និងផ្នែកខាងកើតហៅថា[[ភ្នំគូលែន|ជួរភ្នំគូលែន]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកវ៉ារិន]] និង [[ស្រុកអង្គរជុំ]]ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]]ខាងជើងជាប់នឹង[[ស្រុកស្វាយលើ]] [[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] និង [[ស្រុកវ៉ារិន]]និងខាងត្បូងជាប់នឹង[[ស្រុកបន្ទាយស្រី]] [[ស្រុកស្វាយលើ]] និង [[ស្រុកសូទ្រនិគម]]។ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម ភ្នំគូលែនមានរយៈកម្ពស់អតិបរមា ៤៩៨ ម៉ែត្រស្ថិតនៅប៉ែកពាយ័ព្យនិងមានចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រពី[[ក្រុងសៀមរាប]]និងប្រហែល ២៥ គីឡូម៉ែត្រពី[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]]<ref>{{Cite web |title=ក្រុងសៀមរាប |url=https://krongsiemreap.gov.kh/tourist/detail/683 |access-date=2026-03-27 |website=krongsiemreap.gov.kh}}</ref>ដែលសម្បូរទៅដោយសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌវប្បធម៌ ធនធានធម្មជាតិនិងជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងបុរាណ[[ដើមសម័យអង្គរ]](មហេន្ទ្របវ៌តឬមហិន្រ្ទបព៌ត)។<ref>{{Cite web |last=Bunnara |first=Dy |date=2025-03-16 |title=ស្វែងយល់ពី​ឧទ្យានជាតិ​ភ្នំគូលែន «ប្រវត្តិ ភូមិសាស្រ្ត ​វប្បធម៌ សក្តានុពលទេសចរណ៍» |url=https://www.kampucheathmey.com/local-news/874340 |access-date=2026-03-26 |website=Kampuchea Thmey Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ឧទ្យានជាតិព្រះជ័យវរ្ម័ន-នរោត្តម «ភ្នំគូលែន» នឹងត្រូវប្រែមុខមាត់ថ្មីបន្ថែមទៀត តាមរយៈការអភិវឌ្ឍរបៀងទេសចរណ៍ធម្មជាតិ និងវប្បធម៌ |url=https://m.freshnews.com.kh/localnews/336648-2024-04-13-06-11-01.html |access-date=2026-03-26 |website=m.freshnews.com.kh |language=en}}</ref> == ទឹកជ្រោះ == មានទឹកជ្រោះធំៗចំនួន ០២ នៅលើ[[ភ្នំគូលែន]] ៖ * ទឹកជ្រោះទី ០១ មានកម្ពស់ ០៤-០៥ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|right|thumb]] *ទឹកជ្រោះទី ០២ មានកម្ពស់ ១៥-២០ ម៉ែត្រនិងទទឹងប្រហែល ១៥ ម៉ែត្រនៅក្នុងរដូវវស្សា។ ទំហំរបស់ទឹកជ្រោះប្រែប្រួលទៅតាមរដូវនិងបរិមាណទឹកភ្លៀង។ភ្ញៀវទេសចរដែលធ្វើដំណើរទៅកម្សាន្តទឹកជ្រោះនៅលើ[[ភ្នំគូលែន]]គឺមានការពេញនិយមជាខ្លាំងដែលមិនអាចរំលងបាន។ [[File:Phnom_Kulen_0001.jpg|thumb]] == ឯកសារយោង == fhab6rjv78n9fog26q4wz56m39bb1gc 0 26977 336882 336455 2026-06-22T19:35:22Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] 336882 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] == ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ (ឆ្នាំ១៥០៤-ឆ្នាំ១៥១២នៃគ.ស) == នៅពេលព្រះបាទធម្មរាជាសោយទីវង្គតនៅឆ្នាំ១៥០៤ បុត្រច្បងរបស់ព្រះបាទធម្មរាជាគឺចៅពញាដាំខាត់រាជាបានសោយរាជ្យស្នង ដោយមានព្រះស្រីសុគន្ធបទគង់នៅរាជធានីចតុមុខ។ ក្រោយបន្តិចមកព្រះអង្គសព្វព្រះទ័យលើករាជធានីទៅតាំងនៅទួលបាសានវិញ ដោយព្រះអង្គឈ្វេងយល់ថាទីនោះជាចំណុចយុទ្ធសាស្រ្តមួយមានឧបសគ្គធម្មជាតិ(ព្រៃ បឹង ទន្លេ)ស្រួលការពារខ្លួនជាងរាជធានីចតុមុខ។ រីឯព្រះអនុជនាមពញាចន្ទរាជា ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជនៅឆ្នាំ១៥០៨ ហើយនៅការពាររាជធានីចតុមុខ និងមើលការខុសត្រូវលើអាណាខេត្តខាងត្រើយខាងលិច<ref>សៀវភៅប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ ត្រឹង ងា ភាគ២ ឆ្នាំ១៩៧៣ ទំព័រទី១២</ref>។ នៅរាជធានីទួលបាសានព្រះបាទសុគន្ធបទបានសព្វព្រះទ័យនឹងនារីម្នាក់ឈ្មោះស ដែលមានបិតាឈ្មោះពិជ័យនាគ និងមាតាឈ្មោះបាន និងមានប្អូនប្រុសឈ្មោះនាយកន។ បន្ទាប់បានតែងតាំងនាងសជាស្រីស្នំ ចំនែកនាយកនមានឋានៈជាមហាតលិក។ == ឯកសារយោង == [[Category:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|ព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ]] 0cfimvinvo2u1apl9ukdri4im8l3g1t 0 40180 336896 328424 2026-06-23T09:37:47Z Ziv 45268 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wurttflag.png]] → [[File:Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 336896 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក | image = [[File:Napoleonic Wars (revision).jpg|250px]] | caption = '''រូបរាប់ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ និងពីលើចុះក្រោម'''៖ សមរភូមិប្រយុទ្ធនៅ[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍|អូស្ទែរលីត្ស៍]], [[សមរភូមិទីក្រុងប៊ែរឡាំង (១៨០៦)|ប៊ែរឡាំង]], [[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]], [[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង|អាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]], [[ម៉ូស្គូក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង|ម៉ូស្គូ]], [[សមរភូមិលែបស៊ីគ|លែបស៊ីគ]] និង[[សមរភូមិទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|ប៉ារីស]] | date = ១៨ ឧសភា ១៨០៣ – ២០ វិច្ឆិកា ១៨១៥<br> (រយៈពេល៖ ១២ឆ្នាំ, ៦ខែ​ និង ២ថ្ងៃ) | place = [[ទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] [[សមុទ្រខាងជើង]] [[រីអូដេឡាផ្លាតា]] [[គីនេបារាំង]] [[ឥណ្ឌីខាងលិច]] [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] [[អាមេរិកខាងជើង]] [[កូកាស]] | result = ណាប៉ូលេអុងបានទទួលបរាជ័យ/ជ័យជម្នះខាងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត<br/>[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]<br/>[[កិច្ចព្រមព្រៀងអឺរ៉ុប]]<small>{{Collapsible list|title='''លទ្ធផលសរុប'''៖|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:center;| *[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសលើកទីពីរ]] *ការនិរទេស[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១]] ទៅលើកោះ[[សាំងហេលីណា]]<ref>{{cite book|author=John Sainsbury|title=Sketch of the Napoleon Museum|url=https://books.google.com/books?id=TwNmAAAAcAAJ&pg=PA15|year=1842|location=London|page=15}}</ref> *[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]បានដួលរលំ *[[ប្រត្យាស្ថាប័ននៃរាជវង្សបួរបុងនៅបារាំង|រាជវង្សបួរបុងបានឡើងកាន់អំណាច]]នៅបារាំងវិញ *[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]] និង[[ណាដឺម៉ាក-ន័រវែស]]ត្រូវបានរំលាយ *ឱនភាពអំណាចឥទ្ធិពលនៃ[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យអាមេរិកអេស្ប៉ាញ|ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] [[ចក្រភពហុល្លង់|ហុល្លង់]] និង[[ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] *[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]បានលេចឡើងជាមហាអំណាចពិភពលោក<ref name="The Royal Navy">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/511494/The-Royal-Navy|title=(អង់គ្លេស) The Royal Navy|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=15 កុម្ភៈ 2016}}</ref> *[[ស៊ុយអែត-ន័រវែស|សហរាជាណាចក្រស៊ុយអែត និងន័រវែស]]<ref>Schäfer, Anton (2002). Zeittafel der Rechtsgeschichte. Von den Anfängen über Rom bis 1919. Mit Schwerpunkt Österreich und zeitgenössischen Bezügen (ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) (3 ed.). Edition Europa Verlag. {{ISBN|3-9500616-8-1}}. p. 137</ref> និង[[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានបង្កើតឡើង<ref>Edward ''et al.'', pp. 522–524</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.parlement.com/id/vhnnmt7m42jk/de_grondwet_van_1815 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) De Grondwet van 1815 |website=Parlement & Politiek |accessdate=26 មិថុនា 2014}}</ref> *[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានក្លាយជាមហាអំណាចថ្មីមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&pg=PA255|title=The Rise of Prussia 1700–1830|publisher=|isbn=9781317887034|last1=Dwyer|first1=Philip G.|date=4 February 2014}}</ref> *ការចាប់ផ្តើមនូវ[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|ដំណើរបង្រួបបង្រួមប្រទេសអ៊ីតាលី]]<ref>{{cite book|last=Collier|first=Martin|title=Italian unification, 1820–71|year=2003|publisher=Heinemann|location=Oxford|isbn=0-435-32754-2|edition=First|page=2|series=Heinemann Advanced History}}</ref><ref>{{cite book|last=Riall|first=Lucy|title=The Italian Risorgimento: state, society, and national unification|year=1994|publisher=Routledge|location=London|isbn=0-203-41234-6|edition=First|page=1}}</ref> និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]<ref>Jakob Walter, and Marc Raeff. ''The diary of a Napoleonic foot soldier''. Princeton, N.J., 1996.</ref> *ការរីករាលដាលនៃ[[ជាតិនិយម|លទ្ធិជាតិនិយម]] និង[[សេរីនិយម]]នៅទ្វីប[[អឺរ៉ុប]]<ref>Martyn Lyons p. 234–36</ref>{{sfn|Payne|1973|pp=432–433}} *តំហយចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបខាងលិច{{sfn|Esdaile|2009}} }} | combatant1 = '''[[កម្លាំងសម្ព័ន្ធភាពនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត]]៖'''<br/>{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} '''[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]'''{{collapsible list |bullets=yes |title={{flagicon|រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក}} '''[[រាជាធិបតេយ្យហាបស្បួក]]''' |{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} '''[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]''' {{refn|group=ស|[[ការរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|ត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦]]។ សមាជិករដ្ឋជាច្រើននៃអតីតចក្រភពមួយនេះត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសបារាំងមុនពេលរំលាយដូចជា រដ្ឋនគរបាវីយែរ សាចសិន បាដ៍ និងវួធឹមប៊ឺកជាដើម។}} * {{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg|23px}} [[ក្សត្របុរីហាណូវើ|ហាណូវើ]]{{refn|ហាណូវើកាលនុះជាប់ក្នុង[[ឯកត្តសហភាព]]ជាមួយអង់គ្លេស។ វាត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងនគរវែស្តហ្វាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ហើយត្រូវបានស្តារមកវិញជា[[ព្រះរាជាណាចក្រហាណូវើ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤។ នៅក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំង រដ្ឋនគរហាណូវើបានផ្ដល់ទ័ពជំនួយឱ្យអង់គ្លេស និងដល់កម្លាំងលោកវែល្លីងតុននៅក្នុង[[យុទ្ធនាការវ៉ាតធឺលូ]]។|group=ស}} * {{flag|លិចតិនស្តាញ|1719}}<br/>''[[បញ្ជីរាយរដ្ឋសមាជិកនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ|រដ្ឋសមាជិកជាច្រើនទៀត...]]'' |{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} '''[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]'''{{refn|group=ស|បច្ចេកពាក្យ ''ចក្រភពអូទ្រីស'' ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់បន្ទាប់ពីព្រះចៅរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋព្រះនាម[[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២]]បានទទួលគោរមងារជា[[អធិរាជអូទ្រីស|អធិរាជប្រទេសអូទ្រីស]]ដើម្បីជាការឆ្លើយតបនឹងការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ណាប៉ូលេអុងជាព្រះចៅ[[អធិរាជនៃបារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៤។ [[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៦ ដែលនាំឱ្យ "អធិរាជអូទ្រីស" ក្លាយជាគោរមងារចម្បងរបស់ព្រះចៅហ្វ្រង់។ ដោយហេតុនេះទើបបានជា "ចក្រភពអូទ្រីស" ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាទូទៅជំនួសឱ្យ "ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ" នៅក្នុងបរិបទសង្ខេបនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ទោះជាអង្គភាពទាំងពីរមានលក្ខណៈខុសគ្នាក្ដី។}}{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស|បន្ទាប់ពីបារាំងបានយកឈ្នះលើ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ|ទីប្រាំ]] ប្រទេស​អូទ្រីសរួមជាមួយនឹងព្រុសក៏បាន​ក្លាយ​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់​បារាំង​ ហើយបានផ្ដល់កម្លាំងទ័ពជំនួយខ្លះឱ្យទៅបារាំងក្នុង[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ បន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរុស្ស៊ីត្រូវបរាជ័យ រដ្ឋទាំងពីរក៏បានផ្ដាច់ចំណងជាមួយបារាំងរួចបានចុះចូលក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។}} * {{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥២៦–១៨៦៧)|ហុងគ្រី]]{{refn|[[ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី (១៥៣៨–១៨៦៧)|អាណាចក្រហុងគ្រី]]បានចូលរួមចំណែកក្នុងសង្គ្រាមនេះដោយប្រើកងទ័ពរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ដាច់ដោយឡែកពីអូទ្រីស<ref>James R. Arnold: ''Napoleon Conquers Austria: The 1809 Campaign for Vienna'', ABC-Clio, 2003 [https://books.google.com/books?id=63xTTaYTbrwC&pg=PA36]</ref><ref>The Austrian Imperial-Royal Army (''{{lang|de|Kaiserliche-Königliche Heer}}'') 1805 – 1809: The Hungarian Royal Army [http://www.napoleon-series.org/military/organization/Austria/ArmyStudy/c_AustrianArmyHungary.html]</ref> ប៉ុន្តែស្ថិតនៅក្នុងជួរកងកម្លាំងរាជាធិរាជអូទ្រីស និងព្រមទាំងដោយកងទ័ពប្រពៃណី ("insurrectio")។<ref>Todd Fisher: ''The Napoleonic Wars: The Empires Fight Back 1808–1812'', Oshray Publishing, 2001 [https://books.google.com/books?id=fpNMC02Im0YC&pg=PA7]</ref> សភាហុងគ្រី​បាន​បោះឆ្នោត​ចូលរួម​ក្នុង​សង្គ្រាម និង​បាន​យល់ព្រម​សងចំណាយសឹកមួយ​ភាគ​បីរបស់អូទ្រីស។|group=ស}} }} {{unbulleted list |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} '''[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]'''{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon|Russian Empire}} '''[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]'''{{refn|name="រុស្ស៊ី"|group=ស|ប្រទេសរុស្ស៊ីគឺជាសមាជិកនាំមុខមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំង ប៉ុន្តែរុស្ស៊ីបានប្រែជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំងវិញបន្ទាប់ពី[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]ត្រូវបានចុះនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែល[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|បារាំងបានបើកការឈ្លានពានចូលរុស្ស៊ី]]។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង រុស្ស៊ីបានប្រកាសសង្គ្រាមលើប្រទេស[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|ស៊ុយអែត]] [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ពែរ្ស (១៨០៤–១៨១៣)|អ៊ីរ៉ង់]] [[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី (១៨០៦–១៨១២)|ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និងព្រមទាំង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អង់គ្លេស (១៨០៧–១៨១២)|ចក្រភពអង់គ្លេស]]ផងដែរ។}} |{{flagicon|Spain|1785}} [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]{{refn|group=ស|name="SpaFra"|នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ[[ឆាលស៍ទី៤ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី៤]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយរបស់បារាំងក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] និង[[ការឈ្លានពានព័រទុយហ្កាល់ (១៨០៧)|យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់]]។ ឆាលស៍ទ្រង់ត្រូវបានព្រះរាជបុត្រព្រះអង្គព្រះនាម [[ហ្វែឌីណង់ទី៧|ហ្វែឌីណង់]]ផ្តួលទម្លាក់ពីរាជបល្ល័ង្ក ដោយព្រះអង្គហ្វែឌីណង់ទ្រង់ចង់ចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេសវិញប្រសើរជាជាងបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយផ្ដួលទម្លាក់ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញទាំងពីរអង្គ ហើយបានលើកបងប្រុសសាមីខ្លូនផ្ទាល់នាម[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វ]]ជាស្តេចថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ ដែលនាំឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញធ្លាក់មកត្រឹមជារដ្ឋរណបរបស់បារាំង។ ទង្វើនេះបាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|សង្គ្រាមនៅអេស្ប៉ាញ]] ខណៈរាជអំណាចអេស្ប៉ាញចាស់បានចុះចូលជាមួយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងបារាំង។}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ស៊ុយអែត]]{{refn|name="ស៊ុយអែត"|group=ស|ក្នុងអំឡុងពេលរុស្ស៊ីជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងបារាំង រុស្ស៊ីបាន[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|វាយត្រួតត្រាហ្វាំងឡង់]]ដែលកាលនុះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ស៊ុយអែត។ បន្ទាប់ពីលោកសេនាប្រមុខ[[សាលទី១៤ ចន|ប៊ែរណាដុតទ៍]]ក្លាយជារជ្ជទាយាទរាជបល្ល័ង្កស៊ុយអែត ប្រទេសស៊ុយអែតនេះក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមស៊ុយអែត-អង់គ្លេស (១៨១០–១៨១២)|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]] ប៉ុន្តែភាគីទាំងពីរមិនដែលបានប៉ះទង្គិចគ្នានោះទេ។ ស៊ុយអែតបានក្លាយជាសមាជិកនាំមុខមួយនៃ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]] ហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមនឹងបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។}} |{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} [[ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប្លេស]]{{refn|ត្រឹមឆ្នាំ១៨០៦។|group=ស}} |{{flagicon image|Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រស៊ីស៊ីល៍|ស៊ីស៊ីល៍]] |{{flagicon image|Flag of the Papal States (pre 1808).svg|23px}} [[រដ្ឋប៉ាប]] |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ចក្រភពកាដចា|អ៊ីរ៉ង់]]{{refn|name="អ៊ីរ៉ង់"|រាជវង្សកាដចានៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បាន[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ពែរ្ស (១៨០៤–១៨១៣)|ច្បាំងជាមួយរុស្ស៊ី]]ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៣។ នៅដើមសង្គ្រាមនោះ អ៊ីរ៉ង់បានទទួលជំនួយគាំទ្រពីប្រទេសបារាំង។ ពេលដែលរុស្ស៊ីបានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ជំនួយពីបារាំងទៅអ៊ីរ៉ង់ក៏ត្រូវកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុង ខណៈអង់គ្លេសបានមកផ្តល់ការគាំទ្រដល់អ៊ីរ៉ង់ជំនួសបារាំងវិញ។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]{{refn|name="ចក្រភពអូតូម៉ង់"|group=ស|ចក្រភពអូតូម៉ង់បានច្បាំងជាមួយកងទ័ពរបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[យុទ្ធនាការរបស់បារាំងនៅអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី]] ដែលត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង]]។ នៅក្នុងអំឡុងសម័យណាប៉ូលេអូនិករវាងឆ្នាំ១៨០៣ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ពួកអូតូម៉ង់បានច្បាំងនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេសក្នុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-តួកគី (១៨០៧–១៨០៩)]] និងចុងក្រោយគឺរុស្ស៊ីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមតួកគី-រុស្ស៊ី (១៨០៦–១៨១២)]]។ រុស្ស៊ីធ្លាប់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ណាប៉ូលេអុងក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៨០៧–១៨១០។}} |{{flagicon image|Civil Flag and Civil Ensign of the Kingdom of Sardinia (1816-1848).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៦១)|សាដេញ៉ា]] |{{flagicon image|Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg}} [[សង្ឃនាយក-ក្សត្របុរីម៉ុងតេណេគ្រោ|ម៉ុងតេណេគ្រោ]]{{refn|១៨០៦–១៨០៧, ១៨១៣–១៨១៤|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]{{refn|ចាប់ពីឆ្នាំ១៨១៣។|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Banner of Baden (3^2).svg}} [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]{{refn|name="13–15"|group=ស}} |{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|បារាំងបួរបុង]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} [[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់|ហុល្លង់]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|Flagge Herzogtum Braunschweig (1814-1830).svg|23px}} [[ពញារដ្ឋប៊្រូនស្វីគ|ប៊្រូនស្វីគ]]{{refn|name="year1815"|១៨១៥។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the House of Nassau Weilburg.svg}} [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon|ដាណឺម៉ាក|1785}} [[ប្រវត្តិសាស្ត្រដាណឺម៉ាក#សតវត្សរ៍ទី១៩|ដាណឺម៉ាក]]{{refn|name="ដាណឺម៉ាក"|បន្ទាប់ពីសមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាកឆ្នាំ១៨០៧ បានបញ្ចប់ រដ្ឋដាណឺម៉ាក-ន័វវែសក៏បានក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងបារាំង។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក-ស៊ុយអែត (១៨១៣–១៨១៤)|បាត់បង់ន័រវែសទៅស៊ុយអែត]] ដាណឺម៉ាកក៏បានផ្ដាច់សម្ព័ន្ធភាពនឹងបារាំង រួចចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធភាពនឹងអង់គ្លេសវិញ។|group=ស}} |{{flagdeco|ស្វីស|civil}} [[ប្រត្យាស្ថាប័ន និងបុនភាកម្ម នៅស្វីស|ស្វីស]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} |{{flagicon image|State flag simple of the Grand Duchy of Tuscany.svg}} [[មហាពញារដ្ឋទូស្កាន់|ទូស្កាន់]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} }} | combatant2 = {{collapsible list |bullets = yes |title={{flagdeco|បារាំង}} '''[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|ចក្រភពបារាំង]]'''{{refn|[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]នៅមុនឆ្នាំ១៨០៤។|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]]{{refn|group=ស|ពីឆ្នាំ១៨០៣ ដល់ឆ្នាំ១៨០៦ មុនពេលក្លាយជា[[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់]]}} |{{flagicon|Netherlands}} [[ព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់ (១៨០៦–១៨១០)|ហុល្លង់]]{{refn| group=ស|ត្រូវបានកាត់ចូលទឹកដីបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០។}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Etruria.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអេទ្រូរី|អេទ្រូរី]]{{refn|group=ស|ត្រូវកាត់ចូលក្នុងទឹកដីបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧។}} |{{flagicon image|Early Swiss cross.svg}} [[ស្វីសក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក#ច្បាប់សន្ធានកម្ម|ស្វីស]] |{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|អ៊ីតាលី]] |{{flagicon image|Flag of the Principality of Lucca (1805-1809).svg}} [[ក្សត្របុរីលុក្ក៍ និងព្យុំប៊ីណូ|លុក្ក៍ និងព្យុំប៊ីណូ]] | [[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]{{refn |group=ស|រដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តអាល្លឺម៉ង់ចំនួនដប់ប្រាំមួយដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំង (រាប់ទាំងបាវីយែរ និងវួធឹមប៊ឺក) បានរួមគ្នាបង្កើត[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ឡើងនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ បន្ទាប់ពីបិទបញ្ចប់[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] (ធ្នូ ១៨០៥)។}} *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]{{refn|name="១៨១៣"|រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៣។|group=ស}} *{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី|វែស្តហ្វាលី]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ព្រះរាជាណាចក្រវួធឹមប៊ឺក|វួធឹមប៊ឺក]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Banner of Baden (3^2).svg}} [[មហាពញារដ្ឋបាដ៍|បាដ៍]]{{refn|name="១៨១៣"|group=ស}} *{{flagicon image|Flag of the House of Nassau Weilburg.svg}} [[ពញារដ្ឋណាស្សូ|ណាស្សូ]]{{refn|រហូតដល់ឆ្នាំ១៨១៤។|group=ស}}<br/>''[[សហព័ន្ធរ៉ាំង#រដ្ឋសមាជិក|រដ្ឋសមាជិកជាច្រើនទៀត...]]'' |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|23px}} [[ព្រះរាជាណាចក្រណាប្លេស|ណាប្លេស]]{{refn|group=ស|ពីឆ្នាំ១៨០៦។}} |{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]] |{{flagicon image|Bandera de España 1808-1813.svg}} [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ (១៨០៨–១៨១៣)|បូណាប៉ារត៍និយមអេស្ប៉ាញ]]{{refn|name="SpaFra"|group=ស}} |{{flagicon image|Banner of the Lithuanian Provisional Governing Commission.svg}} [[គណៈកម្មការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នលីទុយអានី|លីទុយអានី]]{{refn|១៨១២។|group=ស}} }}<hr />'''សម្ព័ន្ធមិត្តបារាំង៖'''{{unbulleted list |{{flagdeco|អេស្ប៉ាញ|1785}} [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ (១៧០០-១៨០៨)|អេស្ប៉ាញ]]{{refn|name="SpaFra"|group=ស}} |{{flagicon image|Royal Standard of Denmark (1731–1819).svg}} [[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]]{{refn|name="ដាណឺម៉ាក"|group=ស}} |{{flagicon|Russian Empire}} [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]{{refn|name="រុស្ស៊ី"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]{{refn|name="អូទ្រីស&ព្រុស"|group=ស}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ស៊ុយអែត]]{{refn|name="ស៊ុយអែត"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ចក្រភពកាដចា|អ៊ីរ៉ង់]]{{refn|name="អ៊ីរ៉ង់"|group=ស}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]{{refn|name="ចក្រភពអូតូម៉ង់"|group=ស}} }} | commander1 = {{Unbulleted list |{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}}{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} [[ហ្វ្រង់ស្វ័រទី២ (អធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ហ្វ្រង់ស្វ័រទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|23px}} [[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] |{{flagicon|Russian Empire}} [[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] |{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[ចចទី៣]] |{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[ចចទី៤|ព្រះរជ្ជទាយាទចច]] |{{flagicon|Spain|1785}} [[ហ្វែឌីណង់ទី៧]]{{refn|group=ស|មានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គហ្វែឌីណង់បានដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រកាសជាស្តេចតំណាងគណៈក្រុមប្រឹក្សាកំពូលដឹកនាំប្រទេសថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំដដែរ។ ថ្វីបើត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាព្រះមហាក្សត្រមែន តែទ្រង់មិនមានរាជអំណាចអ្វីនោះឡើយដោយអំណាចទាំងអស់ត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃក្រុមប្រឹក្សាកំពូលទាំងស្រុង។}} |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ហ្គូស្តាហ្វទី៤ អាដុលហ្វ៍]] |{{flagicon|Sweden|naval}} [[ឆាលស៍ទី១៤ ហ្សង់|ឆាលស៍ ហ្សង់]] |{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} [[ហ្សង់ទី៦ (ព្រះមហាក្សត្រព័រទុយហ្កាល់)|ព្រះរជ្ជទាយាទហ្សង់]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}}{{flagicon image|Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg}} [[ហ្វែឌីណង់ទី១​ (ព្រះមហាក្សត្រស៊ីស៊ីលពីរ)|ហ្វែឌីណង់ទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ស៊ីលីមទី៣]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[មូស្តាហ្វាទី៤]] |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} [[ម៉ះមូដទី២]] |{{flagicon|Netherlands}} [[វីល្លៀមទី១ (ព្រះមហាក្សត្រហុល្លង់)|វីល្លៀមទី១]] |{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[ល្វីទី១៨]]{{refn|name="year1815"|group=ស}} }} | commander2 = {{Unbulleted list |{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] |{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[ម៉ាស៊ីមីលានទី១ ហ្សូសែហ្វ]] |{{flagicon image|Royal_Standard_of_Denmark_(1731–1819).svg}} [[ហ្វ្រេដេរីកទី៦ (ព្រះមហាក្សត្រដាណឺម៉ាក)|ហ្វ្រេដេរីកទី៦]] |{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ចូសែហ្វ ប៉ូញ្ញាតូហ្វស្គី]] † |{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}}​ [[រូតហ្គឺរ ហ្សង់ ស្ស៊ីមិលប៉ូលនិងក៍]] |{{flagicon|ហុល្លង់}} [[ល្វី បូណាប៉ារត៍|ល្វីទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg}} [[អឺជេន ដឺប៊ូហារណេរស៍]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg}} [[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]]{{Executed}} |{{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ហ្វាត់​ អាលី ឆ្យារកាដចា]] |{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}}{{flagicon image|Banner of the Duchy of Warsaw.svg}} [[ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រសាចសិន)|ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ ]] |{{flagdeco|អេស្ប៉ាញ|1785}}​ [[ឆាលស៍ទី៤ (ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ)|ឆាលស៍ទី៤]] |{{flagicon image|Flag of Kingdom of Naples (1806-1808).svg}}{{flagicon image|Bandera de España 1808-1813.svg}}​ [[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វទី១]]{{refn|ជា[[បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រណាប្លេស|ព្រះមហាក្សត្រណាប្លេស]]ពីឆ្នាំ១៨០៦ ដល់ឆ្នាំ១៨០៨ ហើយជា[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ]]ពីឆ្នាំ១៨០៨ ដល់ឆ្នាំ១៨១៣។|group=ស}} |{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}} [[ជេរ៉ូម បូណាប៉ារត៍|ជេរ៉ូម ណាប៉ូលេអុងទី១]] |{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Württemberg (1806 - 1816).png}} [[ហ្រ្វេដេរីកទី១ (ព្រះមហាក្សត្រវួធឹមប៊ឺក)|ហ្រ្វេដេរីកទី១]] }} | strength1 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon|ចក្រភពរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ី'''៖ ៩០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១២){{sfn|Riehn|1991|p=50}} |'''​​{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} ព្រុស'''៖ ៣២០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៦){{sfn|Leggiere|2014}} |'''{{flagicon image|Flag of the United Kingdom (1-2).svg}} ចក្រភពអង់គ្លេស'''៖ ២៥០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣)<ref name="Oxford132">Chandler & Beckett, p. 132</ref> |'''{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} អូទ្រីស'''៖ ៣០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៩) |'''{{flagicon|Spain|1785}} អេស្ប៉ាញ'''៖ ១៩៨,៥២០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១២)<ref name="Elliott">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ywM9AAAAYAAJ&q=4+may+1814&pg=PR13|title=The Life of the Most Noble Arthur, Duke of Wellington|last=Elliott|first=George|year=1816|publisher=J. Cundee|location=London|page=xiii–xiv|access-date=27 November 2024|archive-date=8 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132731/https://books.google.com/books?id=ywM9AAAAYAAJ&q=4+may+1814&pg=PR13#v=snippet&q=4%20may%201814&f=false|url-status=live}}</ref>{{refn|ក្នុងចំណោមនោះមាន ៣៨,៥២០ នាក់ជាទ័ពព្រៃភ្នំ និងកងជីវពល<ref>Esdaile, Charles J. (2004). [https://books.google.com/books?id=c1S8MfavSxwC&q=corso&pg=PA193 ''Fighting Napoleon: Guerrillas, Bandits and Adventurers in Spain, 1808–1814'', p. 108. Yale University Press.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122054326/https://books.google.com/books?id=c1S8MfavSxwC&q=corso&pg=PA193 |date=22 November 2023 }} ''Google Books''. Retrieved 27 November 2024.</ref>|group=ស}} |'''{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} ព័រទុយហ្កាល់'''៖ ៥០,០០០​ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨០៩) |'''{{flagicon|Sweden|naval}} ស៊ុយអែត'''៖ ៥០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣) |'''{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} ហុល្លង់'''៖ ៣៥,៦០០ នាក់​ រាប់បញ្ចូលទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៥) |'''{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} ចក្រភពអូតូម៉ង់'''៖ ៣៥០,០០០ នាក់ដែលសុទ្ធតែជាកងកម្លាំងទូទៅ }} កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងៗទៀត៖ ១០០,០០០ នាក់ រាប់ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល សរុប៖ ៣,០០០,០០០ នាក់ (១៨១៣) | strength2 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} ចក្រភពបារាំង'''៖ ១,២០០,០០០ នាក់ ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣)<ref name="John France 2011 351">{{cite book|author=John France|title=Perilous Glory: The Rise of Western Military Power|url=https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran|url-access=registration|year=2011|publisher=Yale UP|page=[https://archive.org/details/perilousgloryris0000fran/page/351 351]|isbn=978-0300177442}}</ref> |'''កងកម្លាំងរដ្ឋចំណុះ និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់បារាំង'''៖ ៥០០,០០០ – ១,០០០,០០០ នាក់ ទាំងកងកម្លាំងទូទៅ និងកងជីវពល (១៨១៣) }} សរុប៖ ២,០០០,០០០ នាក់ (១៨១៣) | casualties1 = {{Unbulleted list |'''{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px}} អូទ្រីស'''៖ ៣៥០,២២០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref>{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Clodfelter}} និង {{harvnb|Danzer}}</ref> (សរុបអ្នកស្លាប់ទាំងអស់ចំនួន ៥០០,០០០ នាក់) |'''{{flagicon|Spain|1785}} អេស្ប៉ាញ'''៖ ទាហានជាង ៣០០,០០០ នាក់បានស្លាប់<ref name="White 2014, Urlanis"/> និងមានអ្នកស្លាប់សរុបបន្ថែមទៀតជាង ៥៨៦,០០០ បូករួមទាំងជនស៊ីវិល{{sfn|Canales|2004}} |'''{{flagicon|ចក្រភពរុស្ស៊ី}} រុស្ស៊ី'''៖ ២៨៩,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref name="White 2014, Danzer">{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Danzer}}</ref> (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៦០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''​​{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} ព្រុស'''៖ ១៣៤,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៣០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''{{flagicon image|Flag of the United Kingdom (1-2).svg}} ចក្រភពអង់គ្លេស'''៖ ១២៥,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម<ref name="auto2">{{harvnb|White|2014}} យោងតាម {{harvnb|Payne}}</ref> (ចំនួនអ្នកស្លាប់សរុប ៣០០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល) |'''{{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} ព័រទុយហ្កាល់'''៖ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនសរុបអាចមានដល់ទៅ ២៥០,០០០ នាក់ រួមទាំងជនស៊ីវិល<ref name="auto2"/> |'''{{flagicon image|Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg}} អ៊ីតាលី'''៖ ១២០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួន រួមទាំងជនស៊ីវិល<ref name="White 2014, Urlanis">{{harvnb|White|2014|loc=''Napoleonic Wars''}} cites {{harvnb|Urlanis|1971}}</ref> |'''{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg}} ចក្រភពអូតូម៉ង់'''៖ ៥០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ឬបាត់ខ្លួន<ref>{{harvnb|Clodfelter}}</ref> </small> <hr /> '''សរុប'''៖ ៤,០០០,០០០ នាក់​ ទាំងករណីស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនក្នុងជួរយោធា និងស៊ីវិល }} | casualties2 = '''{{flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} ចក្រភពបារាំង'''៖ * ទាហានបារាំងចំនួន ៣០៦,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម{{sfn|White|2014}} * ទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងចំនូន ៦៥,០០០ នាក់បានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម{{sfn|Philo|2010}} *​ ទាហានបារាំងចំនួន ៨០០,០០០ នាក់បានស្លាប់ដោយរោគជំងឺ របួសធ្ងន់ធ្ងរ និងឧបទ្ទវហេតុផ្សេងៗ{{sfn|Philo|2010}} * ជនស៊ីវិលចំនួន ៦០០,០០០ នាក់បានស្លាប់{{sfn|Philo|2010}} <hr /> '''សរុប'''៖ ២,០០០,០០០ នាក់{{sfn|Bodart|1916}} {{hidden end}} | notes = | campaignbox = }} '''សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''{{lang|en|Napoleonic Wars}}'' និង[[ភាសាបារាំង]]៖ ''{{lang|fr|Guerres napoléoniennes}}'') (១៨០៣–១៨១៥) គឺជាជម្លោះសង្គ្រាមបន្តប្រទាក់ប្រទិនគ្នាដែលបង្កឡើងដោយ[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ|អាណាចក្របារាំងទីមួយ]] និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនក្រោមការដឹកនាំដោយព្រះចៅអធិរាជ[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុងទី១]] ប្រឆាំងនឹងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តមហាអំណាចអឺរ៉ុបមួយចំនួនដែលហិរញ្ញប្បទាន និងនាំមុខដោយ[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]។ សង្គ្រាមនេះច្រើនបែងចែកចេញជាជម្លោះធំៗចំនួនប្រាំរួមមាន៖ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|ទីបួន]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ|ទីប្រាំ]] [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|ទីប្រាំមួយ]] និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ|ទីប្រាំពីរ]]។ វគ្គដំបូងនៃសង្រ្គាមនេះបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេស និង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សម្ព័ន្ធមិត្ត]]របស់ខ្លួនបានរួមគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមលើប្រទេស[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|បារាំង]]នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣។ នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១ បានវាយឈ្នះកងទ័ពចម្រុះ[[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]-[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]នៅ[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍|អ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] ធ្វើឱ្យ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ដួលរលំ រួចបានបង្ខំអូទ្រីសឱ្យចរចារកសន្តិភាព។ ដោយព្រួយបារម្ភពីកំណើនអំណាចរបស់បារាំង [[រាជាណាចក្រព្រុស]]បានដឹកនាំបង្កើត[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]]បន្តសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងបារាំងនៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ ជាលទ្ធផល ណាប៉ូលេអុងក៏បានដឹកនាំទ័ពវាយឈ្នះព្រុសនៅ[[សមរភូមិយីណា|យីណា]] និងលើទ័ពរុស្ស៊ីនៅ[[សមរភូមិហ្រ្វៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]] បង្កើត[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|សុខសន្តិភាព]]មួយរយៈពេលខ្លី។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពក្រោយសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនមិនបានបញ្ចប់ជម្លោះសព្វគ្រប់អស់ទេ ដែលជាហេតុនាំឱ្យសង្គ្រាមផ្ទុះឡើងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ ដោយលើកនេះគឺដឹកនាំដោយអូទ្រីស។ បន្ទាប់ពីបានប្រកាសអនុវត្ត[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ក្នុងគោលបំណងផ្តាច់ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចអង់គ្លេស ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពចូល[[ការឈ្លានពានព័រទុយហ្កាល់ (១៨០៧)|ឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់]]ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តចុងក្រោយរបស់អង់គ្លេសនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់រាជធានី[[លីស្បោន]]ក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៧ និងដោយសារកងទ័ពបារាំងមួយភាគធំកំពុងមានវត្តមាននៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញស្រាប់ផង ណាប៉ូលេអុងក៏ឈ្លាតឱកាសក្បត់នឹងអតីតសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនដោយដកហូតសិទ្ធិអំណាចពីគ្រួសារ[[រាជវង្សអេស្ប៉ាញ]] រួចប្រកាសលើកបងប្រុសខ្លួន[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍|ចូសែហ្វ]]ជាព្រះរាជាអេស្ប៉ាញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៨។ ដោយមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ព័រទុយហ្កាល់រួមទាំងអេស្ប៉ាញក៏បានធ្វើការរើបម្រះប្រឆាំងនឹងបារាំង ហើយទីបំផុតក៏បាន[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|វាយបណ្តេញ]]ពួកបារាំងចេញអស់ពី[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]ដោយជោគជ័យនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ប្រទេសរុស្ស៊ីដោយពុំពេញចិត្តនឹងគោលការណ៍[[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]របស់បារាំងដែលកំពុងជិះជាន់លើវិស័យពាណិជ្ជកម្មរបស់ប្រទេសខ្លួន ក៏បានលួចធ្វើជំនួញជាមួយរដ្ឋក្រៅប្រព័ន្ធដូចជាអង់គ្លេសជាដើម ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យណាប៉ូលេអុងបើក[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|ការឈ្លានពានដ៏ធំចូលក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី]]នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨១២។ ជាលទ្ធផល បារាំងបានទទួលបរាជ័យយ៉ាងសង្វេគ ហើយក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តដកទ័ពចេញពីទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ីស្ទើរមិនរួច។ ដោយឃើញថាបារាំងកំពុងចាញ់សង្គ្រាមបែបនេះ ព្រុស អូទ្រីស អង់គ្លេស​ ស៊ុយអែត និងរុស្ស៊ីក៏បាននាំគ្នាបង្កើតក្រុម[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]ឡើង រួចផ្ដើមយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងបារាំង និងមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានយកឈ្នះលើទ័ពណាប៉ូលេអុងនៅ[[សមរភូមិលែបស៊ីគ|លែបស៊ីគ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨១៣។ បន្ទាប់មក ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ចាប់ផ្ដើម[[យុទ្ធនាការនៅបារាំងភាគឦសាន (១៨១៤)|រុញបារាំងពីទិសខាងកើត]]ចេញពីឧបទ្វិបអ៊ីបេរីរហូតចូលដល់[[យុទ្ធនាការនៅបារាំងភាគនិរតី (១៨១៤)|ទឹកដីភាគនិរតីនៃប្រទេសបារាំង]]។ កម្លាំងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានចូលកាន់កាប់[[សមរភូមិទីក្រុងប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]]នៅចុងខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤ រួចក៏[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ|បង្ខំណាប៉ូលេអុងឱ្យដាក់រាជ្យ]] និងចាប់ទ្រង់និរទេសទៅលើ[[ក្សត្របុរីអែលបា|កោះអែលបា]] ខណៈដែលរាជវង្សបួរបុងដើមរបស់បារាំងត្រូវបានលើកមកកាន់អំណាចសារជាថ្មី។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងបានរត់ចេញពីអែលបារួចចូលមកដឹកនាំប្រទេសបារាំងម្តងទៀតបានរយៈពេលប្រមាណ[[មួយរយថ្ងៃ]]។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានរួមគ្នាបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពលើកទីប្រាំពីរឡើង ហើយបានច្បាំងឈ្នះលើទ័ពណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ក្នុងអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥។ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានគេចាប់និរទេសម្តងទៀតដោយលើកនេះគឺទៅកោះ[[សាំងហេលីណា]]ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយជាទីកន្លែងដែលទ្រង់សោយទិវង្គតនៅប្រាំមួយឆ្នាំក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ១៨២១។<ref name="zamoy">{{cite book |last1=Zamoyski |first1=Adam |url=https://books.google.ca/books?id=NqVKDwAAQBAJ&pg=PT480 |title=Napolean: A Life |date=16 October 2018 |publisher=Basic Books |page=480 |location=London |isbn=9780465055937 |accessdate=7 November 2018}}</ref> សង្គ្រាមនេះបានផ្តល់ផលជាច្រើនដល់ពិភពលោកមិនថាល្អអាក្រក់ដូចជា៖ ការរីករាលដាលនៃ[[លទ្ធិជាតិនិយម]] និង[[លទ្ធិសេរីនិយម|សេរីនិយម]] និងការលើកតម្កើង[[ក្រមណាប៉ូលេអុង|ច្បាប់រដ្ឋប្បវេណី]] ខណៈចក្រភពអង់គ្លេសវិញបានក្លាយជាកំពូលមហាអំណាចពិភពលោក ការលេចឡើងនូវចលនាដណ្ដើមឯករាជ្យនៅអាមេរិកឡាទីននិងការចុះថយឥទ្ធិពលអំណាចនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញនិងព័រទុយហ្កាល់ ការបង្រួបបង្រួមជាតិនិងទឹកដីអាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលី និងវិធីសាស្រ្តថ្មីៗក្នុងការធ្វើសឹកសង្គ្រាមជាដើម។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកបានបញ្ចប់ [[សមាជទីក្រុងវីយែន]]បានរៀបចំ និងគូសផែនដីព្រំដែនអឺរ៉ុបឡើងវិញ នាំមកនូវសន្តិភាពដល់ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលរហូតដល់ការផ្ទុះឡើងនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨]] និង[[សង្គ្រាមគ្រីមៀ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៥៣។ == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]បាន[[រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ|ឡើងកាន់អំណាច]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៩ និងបង្កើតបានជា[[របបផ្តាច់ការយោធានិយម]]នៅប្រទេសបារាំង។{{sfn|Jones|1994|pp=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone_0/page/193 193–194]}} គេច្រើនចាត់ទុកថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ ថាជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកពោលគឺថ្ងៃ[[សង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទី៣]] ដែលត្រូវជាសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពដំបូងប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសខ្លួនជាមេដឹកនាំបារាំងថ្មី។{{sfn|Kagan|2007|pp=42-43}} ក្រង់ប្រឺតាញ (អង់គ្លេស) បានលុប[[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន]]ចោលហើយបានប្រកាសសង្គ្រាមលើបារាំងនៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣។ មូលហេតុចម្បងក្រោយការប្រកាសសង្គ្រាមរបស់អង់គ្លេសគឺ៖ ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធអន្តរជាតិនៅអឺរ៉ុបខាងលិចដោយណាប៉ូលេអុង ជាពិសេសគឺនៅប្រទេសស្វីស អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី និងហុល្លង់។ ប្រវត្ដិវិទូម្នាក់នាមហ្វ្រេឌឺរិច កាហ្កានបានអះអាងថា ចក្រភពអង់គ្លេសបានកើតការខឹងសម្បារជាពិសេសបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានចូលត្រួតត្រាប្រទេស[[ស្វីសនៅក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក|ស្វីស]]។ លើសពីនេះទៅទៀត ណាប៉ូលេអុងបានថ្លែងថាប្រទេសអង់គ្លេសមិនគួរមានសម្លេងនៅក្នុងកិច្ចការបរទេសរបស់ទ្វីបអឺរ៉ុបនោះឡើយដែលជាហេតុនាំឱ្យអង់គ្លេសចាត់ទុកមតិមួយនេះថាជាការជេរប្រមាណនឹងប្រជាជាតិខ្លួន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីដែលបានមើលព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់នេះពីចម្ងាយបានសន្មតថា អន្តរាគមន៍របស់បារាំងនៅប្រទេសស្វីសបានបង្ហាញថាណាប៉ូលេអុងគឺមិនសម្លឹងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីជាមួយមហាអំណាចអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀតនោះឡើយ។{{sfn|Kagan|2007|pp=42-43}} អង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការបិទផ្លូវទឹកជុំវិញប្រទេសបារាំងដើម្បីបង្អត់ធនធាននាំចូល។ ណាប៉ូលេអុងបានឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពរបស់អង់គ្លេសវិញដោយដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចលើអង់គ្លេសហើយបានព្យាយាមវាយបំបែកសម្ព័ន្ធមិត្តអង់គ្លេសទាំងឡាយណាដែលមានវត្តមាននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ [[ប្រព័ន្ធទ្វីប]]ត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដើម្បីបង្អាក់យុទ្ធនាការបិទខ្ទប់របស់អង់គ្លេសនិងពង្រឹងជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីជាមួយបារាំង។ អង់គ្លេសបានឆ្លើយតបទៅវិញដោយបានចូលកាន់កាប់កងនាវារបស់ដាណឺម៉ាក បំបែកសម្ព័ន្ធរបស់បារាំង និងមិនយូរប៉ុន្មានក៏អាចបង្កើតការត្រួតត្រាលើដែនសមុទ្រខាងលិចទាំងមូល។ ងាកមកនៅអឺរ៉ុបដីគោកវិញ ណាប៉ូលេអុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏សំខាន់នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៣]] ដែលជំរុញឱ្យ[[ចក្រភពអូទ្រីស]]ដកខ្លួនចេញពីសង្គ្រាមភ្លាមៗនិងក្រោយមក[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ក៏ត្រូវបានរំលាយចោល។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក រដ្ឋ[[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]]បានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើបារាំងដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៤]]។ សង្រ្គាមនេះបានបញ្ចប់ទៅយ៉ាងដំណំសម្រាប់ព្រុសហើយខ្លួនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់បារាំងក្នុងរយៈពេលតែ ១៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះក្រោយយុទ្ធនាការដំបូងបានចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់មក ណាប៉ូលេអុងបានយកឈ្នះលើកងទ័ពរុស្ស៊ីនៅ[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]]ហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងប្រមាណបីបួនត្រូវបាននិម្មិតឡើងនៅតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើតរួចសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនក៏បានបញ្ចប់ជាស្ថាពរ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ការបដិសេធរបស់ព័រទុយហ្កាល់ក្នុងការប្តេជ្ញាយល់ស្របជាមួយប្រព័ន្ធទ្វីបហើយការរំលោភលើប្រព័ន្ធមួយនេះដោយប្រទេសអេស្ប៉ាញបាននាំឱ្យបារាំងសម្រេចចិត្តចូលឈ្លានពានប្រទេសទាំងពីរដោយគេបានសម្តៅលើជម្លោះមួយនេះថា[[សង្គ្រាមឧបទ្វីប]] និងមិនយូរប៉ុន្មាន [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ បារាំងបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសអេស្ប៉ាញដោយជោគជ័យរួចអេស្ប៉ាញក៏ក្លាយជារដ្ឋចំណុះមួយទៀតរបស់បារាំង។ បន្ទាប់ពីមិនអាចដណ្តើមទីក្រុង[[អានទ្វើប]]បាន អង់គ្លេសក៏បានងាកផ្តោតយុទ្ធនាការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរី។ បន្ទាប់ដឹងឮស្ថានភាពនេះ ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពមកវាយអេស្ប៉ាញម្តងទៀតហើយបានបណ្តេញកងទ័ពជំនួយរបស់អង់គ្លេសចេញពីឧបទ្វីបនោះបានដោយសម្រេច។ ដោយចង់ស្តារទឹកដីដែលបានបាត់បង់ទៅនៅអំឡុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីវិញ អូទ្រីសក៏សម្រេចចិត្តបើកយុទ្ធនាការចូលលុកលុយរដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងនៅឯតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើត។ ជាលទ្ធផល ណាប៉ូលេអុងបានយកឈ្នះលើអូទ្រីសសារជាថ្មីនៅឯតំបន់[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម|វ៉ាក្រាម]]។ ដោយខឹងនឹងសកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១២|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានចុះសម្ព័ន្ធភាពអ្វីជាមួយបារាំងនោះឡើយ។ ការតវ៉ាអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅប៉ូឡូញនិងការចុះចេញពីប្រព័ន្ធទ្វីបដោយរុស្ស៊ីបាននាំឱ្យណាប៉ូលេអុងផ្តើមការឈ្លានពានលើប្រទេសរុស្ស៊ីនៅអំឡុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១២។ យុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឈ្លាសវៃរបស់រុស្ស៊ីបានបំបាក់កងមហាយោធារបស់បារាំងនិងបូករួមទាំងសិសររដូវដ៏ត្រជាក់ចង់កកនៅរុស្ស៊ី កងទ័ពបារាំងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានក៏បាននាំគ្នាដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីវិញ។ ខណៈពេលដកថយចេញពីទឹកដីប្រទេសរុស្ស៊ី អំណាចរបស់បារាំងនៅឯឧបទ្វីបអ៊ីបេរីបានកំពុងតែធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមខ្លាំងហើយទីបំផុតបារាំងក៏បាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅអ៊ីបេរីទាំងស្រុងក្នុង[[សមរភូមិវីតូរីយ៉ា]]។ ដោយឃើញបារាំងកំពុងទទួលបរាជ័យជាប់គ្នាៗដូច្នេះ អង់គ្លេសក៏បានឈ្លាតឱកាសបង្កើតដឹកនាំ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី៦|សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ដែលជាដើមហេតុបណ្តាលឱ្យណាប៉ូលេអុងធ្លាក់ចេញពីអំណាច និងទីបំផុតបានសម្រេចដាក់រាជ្យនៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ ថ្នាក់ដឹកនាំក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានបញ្ជាឱ្យគេនិរទេសណាប៉ូលេអុងទៅលើកោះអែលបារួចស្តាររបបរាជវង្សបួរបុងឡើងវិញនៅប្រទេសបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានរត់ចេញពីអែលបានៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ ហើយបានធ្វើដំណើរត្រឡប់មកបារាំងវិញដោយទទួលបាននូវការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនល្មមអាចផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមថ្មីរបស់ស្តេច[[ល្វីទី១៦]]។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបាននាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។ ណាប៉ូលេអុងត្រូវទទួលបរាជ័យជាចុងក្រោយនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] ហើយព្រះអង្គត្រូវបង្ខំដាក់រាជ្យម្តងទៀតនៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ព្រះអង្គបានសុំទទួលចុះចាញ់ចំពោះមុខកងកម្លាំងអង់គ្លេសនៅឯរ៉ូឆេហ្វត៍ ហើយត្រូវបាននិរទេសជាអចិន្ត្រៃយ៍ទៅលើកោះដ៏ដាច់ស្រយាលមួយឈ្មោះសាំងហេលីណា។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]]ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៥ បានបិទបញ្ចប់ឆាកសង្គ្រាមមួយនេះជាផ្លូវការ។ អំណាចរាជវង្សបួរបុងត្រូវបានស្តារឡើងវិញនៅប្រទេសបារាំងហើយក្រុមអ្នកឈ្នះបាននាំគ្នាផ្តើមកិច្ចប្រជុំ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ដើម្បីស្តារសន្តិភាពឡើងវិញនៅអឺរ៉ុប។ ជាលទ្ធផលផ្ទាល់នៃសង្រ្គាម [[រាជាណាចក្រព្រុស]]បានក្លាយជាមហាអំណាចថ្មីនៅក្នុងទ្វីប<ref name="auto3">{{Cite book |last=Dwyer |first=Philip G. |url=https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&q=napoleonic+wars+rise+of+prussia&pg=PA255 |title=The Rise of Prussia 1700–1830 |date=4 February 2014 |isbn=9781317887034 |access-date=20 តុលា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207044936/https://books.google.com/books?id=FEDKAgAAQBAJ&q=napoleonic+wars+rise+of+prussia&pg=PA255 |archive-date=7 កុម្ភៈ 2021}}</ref> ខណៈពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសដែលមានកងទ័ពជើងទឹកដ៏ខ្លាំងពូកែមិនអាចប្រៀបបាននោះក៏បានឡើងជាមហាអំណាចដ៏លេចធ្លោមួយនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite book |last=Ferguson |first=Niall |url=https://archive.org/details/empire00nial |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |publisher=Basic Books |year=2004 |isbn=0-465-02328-2 |url-access=registration}}</ref> [[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ត្រូវបានរំលាយហើយ[[លទ្ធិជាតិនិយម|ទស្សនៈជាតិនិយម]]ដែលបានលេចចេញនៅដើមសង្រ្គាមបានរួមចំណែកយ៉ាងធំធេងដល់[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|ដំណើរបង្រួបបង្រួមនៃរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់]]និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|ឧបទ្វីបអ៊ីតាលី]]។ [[សង្គ្រាមឧបទ្វីប|សង្រ្គាមនៅអ៊ីបេរី]]បានធ្វើឱ្យអំណាចឥទ្ធិពលរបស់អេស្ប៉ាញចុះខ្សោយដុនដាប ហើយចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏ចាប់ផ្តើមដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។ គិតដល់ឆ្នាំ១៨៣៣ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់កម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួននៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកស្ទើរតែទាំងអស់។ ចក្រភពព័រទុយហ្កាល់ក៏បានចុះខ្សោយដូចអេស្ប៉ាញផងដែរបន្ទាប់ពីប្រទេស[[ឯករាជ្យភាពប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីលបានប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅឆ្នាំ១៨២២។{{sfn|Keen|Haynes|2012|loc=chpt. 8}} សង្គ្រាមមួយនេះបាននាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ផ្នែកសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុបដូចជា ការធ្វើសមយុទ្ធទ្រង់ទ្រាយធំនិងយុទ្ធសាស្ត្រ[[សង្គ្រាមសរុប]]ដែលនាំឱ្យកើតមានយុទ្ធនាការដ៏ធំថ្មីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកដោយប្រជាជាតិទាំងមូលត្រូវប្តេជ្ញាចិត្តលះបង់នូវ[[បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម|ធនធានសេដ្ឋកិច្ចនិងឧស្សាហកម្ម]]ទាំងអស់របស់ពួកគេចំពោះកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសង្រ្គាមរួម។{{sfn|Bell|2007|p=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]}} ដោយសារតែសង្គ្រាមនេះមានរយៈពេលវែងឆ្ងាយ ដូច្នេះទើបវិសាលភាពនៃសញ្ជ័យរបស់ណាប៉ូលេអុងនិងប្រជាប្រិយភាពនៃឧត្តមគតិក្នុង[[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌និងសង្គមនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ បដិវត្តន៍បន្តបន្ទាប់ជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេស[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]]ជាដើមបានប្រមើលទៅបារាំងថាជាប្រភពនៃការជម្រុញគំនិតបដិវត្តន៍របស់ពួកគេ{{sfnm |1a1=Shlapentokh |1y=1997 |1pp=220–228 |2a1=Palmer |2a2=Colton |2a3=Kramer |2y=2013 |2pp=81–83}} ខណៈដែលគោលការណ៍គ្រឹះស្នូលរបស់វាបានបានជះនូវឥទ្ធិពលចូលក្នុងសង្វៀន[[សិទ្ធិមនុស្ស]]និងព្រមទាំងបង្កើតនូវទស្សនវិជ្ជានយោបាយទំនើបៗដែលកំពុងតែនៅប្រើប្រាស់ដល់សព្វថ្ងៃ។{{sfn|Desan|Hunt|Nelson|2013|pp=3, 8, 10}} ==ផ្ទៃរឿង== {{See also|សង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំង}} [[File:Valmy Battle painting.jpg|thumb|ជ័យជម្នះរបស់កងទ័ពបារាំងលើកងទ័ពព្រុសនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាល់មី]]នៃឆ្នាំ១៧៩២]] [[បដិវត្តន៍បារាំង]]បានទទួលរងនូវការរិះគន់ និងការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំងពីក្រុមមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ ជាពិសេសគឺបន្ទាប់ពីការប្រហារជីវិតព្រះមហាក្សត្របារាំងព្រះនាម[[ល្វីទី១៦]] បូករួមជាមួយនឹងការផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមបារាំង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ [[ចក្រភពអូទ្រីស]] [[ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា (១៧២០–១៨៨១)|ព្រះរាជាណាចក្រសាដេញ៉ា]] ណាប្លេស [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] និង[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]]បានរួមគ្នាបង្កើត[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី១|សម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]ឡើងក្នុងគោលបំណងបញ្ឈប់ភាពវឹកវរនៅក្នុងប្រទេសបារាំង។ ដោយឃើញដូច្នេះ បារាំងក៏ចាត់វិធានការកេណ្ឌទ័ពក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ធ្វើកំណែទម្រង់យោធា និងបញ្ជូនធនធានដែលខ្លួនមានទាំងប៉ុន្មានចូលទៅក្នុងសង្គ្រាម។ យុទ្ធសាស្ត្រទាំងអស់នេះបាននាំឱ្យបារាំងអាចយកជ័យជម្នះបានលើក្រុមសម្ព័ន្ធភាព ថ្វីបើកំពុងតែជាប់ប្រយុទ្ធសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសខ្លួនក្តី។ [[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]]ដែលពេលនោះជាឧត្តមសេនីយ៍បារាំងម្នាក់នៃ[[កងទ័ពបដិវត្តន៍បារាំង]] បានបង្ខំអូទ្រីសឱ្យចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាកំប៉ូហ្វ័រមីអូ]] ដោយបន្សល់ទុកតែចក្រភពអង់គ្លេសតែមួយគត់នៅប្រឆាំងនឹងសាធារណរដ្ឋបារាំង។ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទី២|ក្រុមសម្ព័ន្ធភាពទីពីរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៨ ដោយចក្រភពអង់គ្លេស [[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]] ណាប្លេស [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] [[រដ្ឋប៉ាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] [[ចក្រភពរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] និង[[ស៊ុយអែត]]។ ដំណើរគ្នានេះដែរ សាធារណរដ្ឋបារាំងដែលកំពុងស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់[[គណៈឌីរ៉េកទ័រ]] (ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋបាលនៃសាធារណរដ្ឋបារាំង) បានប្រឈមនឹងអំពើពុករលួយ និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ សាធារណរដ្ឋថ្មីថ្មោងនោះក៏បានកំពុងជួបនូវវិបត្តិថវិកាផងដែរដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនមួយភាគធំនៃប្រទេសបារាំងបានចាប់ផ្តើមកើតការស្អប់ខ្ពើមនឹងរដ្ឋាភិបាល។ ណាប៉ូលេអុងដោយលើកនេះជាមេបញ្ជាការនៃ[[កងទ័ពអ៊ីតាលី|កងទ័ពបារាំង]]ឈរជើងនៅអ៊ីតាលី បានបើក[[យុទ្ធនាការអេហ្ស៊ីប|យុទ្ធនាការយោធាមួយនៅអេហ្ស៊ីប]]ក្នុងគោលបំណងបិទផ្លូវទឹករារាំងលំហូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់អង់គ្លេសនៅឥណ្ឌា។ នៅឯបារាំងវិញ កាលត្រូវសត្រូវឡោមព័ទ្ធពីគ្រប់ទិសតំបន់ដូច្នោះក៏ជួបនូវបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀតមិនអាចងើបមុខរួចយកឈ្នះដូចកាលសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពមុន។ [[File:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃកងទ័ពណាប៉ូលេអុងយកឈ្នះលើកងកម្លាំងអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិរីវ៉ូលី]]នៃឆ្នាំ១៧៩៧]] ណាប៉ូលេអុងបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសបារាំងវិញនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៧៩៩ បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការនៅអេហ្ស៊ីបបានទទួលបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។ ក្រោយមកដល់ប្រទេសបារាំង ណាប៉ូលេអុងបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលឌីរ៉េកទ័រនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា និងបានបង្កើត[[គណៈកុងស៊ុលបារាំង|គណៈកុងស៊ុល]]ជំនួសជារដ្ឋាភិបាលថ្មី។{{sfn|Jones|1994|pp=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone_0/page/193 193–194]}} ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងបានរៀបចាត់ចែងកងកម្លាំងយោធាបារាំងឡើងវិញដោយបានបង្កើតកងទ័ពបម្រុងដ៏ធំត្រៀមទុកដើម្បីគាំទ្រយុទ្ធនាការយោធានៅលើតំបន់[[រ៉ាំង]] ឬនៅ[[អ៊ីតាលី]]។ កងទ័ពរុស្ស៊ីត្រូវបានបារាំងវាយចេញពីសង្រ្គាមរួចទៅហើយ ខណៈក្រោមការដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង បារាំងបាន[[សមរភូមិម៉ារ៉េងហ្កូ|ច្បាំងឈ្នះនឹងកងកម្លាំងអូទ្រីស]]នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨០០ ដែលធ្វើឱ្យអូទ្រីសបាត់បង់អំណាចឥទ្ធិពលនៅអ៊ីតាលី។ ទីបំផុតនៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ អូទ្រីសក៏ត្រូវដួលបរាជ័យទាំងស្រុងក្រោមថ្វីដៃរបស់ឧត្តមសេនីយ៍បារាំងកំពូលម្នាក់រូបឈ្មោះ[[ហ្សង់ វិចទ័រ ម៉ារី ម៉ូរ៉ូ|ម៉ូរ៉ូ]]នៅរដ្ឋបាវីយែរ។ បរាជ័យរបស់អូទ្រីសត្រូវបានផ្សាភ្ជាប់ដោយ[[សន្ធិសញ្ញាលូនេវីល]]នៅដើមឆ្នាំបន្ទាប់ ដាក់បន្ថែមសម្ពាធឱ្យអង់គ្លេសបង្ខំចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាអាមៀន]]ជាមួយបារាំង ស្ដារសន្តិភាពបានមួយរយៈពេលខ្លីនៅអឺរ៉ុប។ ===កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើម និងនាមវលី=== បច្ចុប្បន្ន គ្មានការឯកច្ឆន្ទគ្នានោះទេថាពេលណាដែលសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងបានបញ្ចប់ ហើយពេលសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកចាប់ផ្តើម។ កាលបរិច្ឆេទដែលអាចទទួលទៅបានរួមមានថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ គឺនៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍ដណ្តើមអំណាចនៅថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ (បើយោងទៅតាម[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋបារាំង|ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋ]]ដែលប្រើប្រាស់នៅពេលនោះ),{{sfn|McLynn|1998|p=215}} ថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ នៅពេលដែលអង់គ្លេសនិងបារាំងបានបញ្ចប់សន្តិភាពមួយរយៈពេលខ្លីនៅរវាងឆ្នាំ១៧៩២ និងឆ្នាំ១៨១៤ ឬថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤ នៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍បានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះចៅអធិរាជបារាំង។<ref>{{Cite book |last=Spencer C. Tucker |url=https://books.google.com/books?id=VljA5QEI9_wC&pg=PA499 |title=The Encyclopedia of the War Of 1812 |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |isbn=9781851099573 |page=499 |access-date=22 តុលា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930162308/https://books.google.com/books?id=VljA5QEI9_wC&pg=PA499 |archive-date=30 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាម្តងម្កាល ប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេសជាច្រើនរូបបានសម្ដៅទៅលើសម័យភ្លើងសង្រ្គាមបន្តកន្ទុយគ្នាពីឆ្នាំ១៧៩២ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ថាជាមហាសង្រ្គាមបារាំង (''Great French War'') ឬក៏ជាដំណាក់កាលចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្រ្គាមរយឆ្នាំលើកទីពីរ]]រវាងអង់គ្លេស-បារាំង ដែលចំណាយពេលពីឆ្នាំ១៦៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥។<ref>{{Cite book |last=Buffinton |first=Arthur H. |title=The Second Hundred Years' War, 1689–1815 |year=1929}} មើលផងដែរ៖ {{cite journal|last=Crouzet|first=Francois|title=The Second Hundred Years War: Some Reflections|journal=French History|volume=10|year=1996|issue=4|pages=432–450|doi=10.1093/fh/10.4.432|postscript=,|issn=0269-1191 }} និង, {{cite journal|last=Scott|first=H. M.|title=Review: The Second 'Hundred Years War' 1689–1815|journal=The Historical Journal|volume=35|year=1992|pages=443–469|doi=10.1017/S0018246X00025887|s2cid=162306794 }}</ref> នៅប្រទេសបារាំង សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកជាទូទៅត្រូវបានរាប់បញ្ចូលជាមួយសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងក្រោមឈ្មោះថា៖ ''Les guerres de la Revolution et de l'Empire''។<ref>{{Cite web |title=France – Les guerres de la Révolution et de l'Empire |url=http://www.herodote.net/histoire/synthese.php?ID=560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723230200/http://www.herodote.net/histoire/synthese.php?ID=560 |archive-date=23 July 2012 |access-date=31 December 2024 |website=Herodote.net}}</ref> ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី, ១៨០៥== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី}} [[File:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|thumb|ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នារវាងនាវាចម្បាំងអង់គ្លេស (ជាយ) និងបារាំង (កណ្ដាល) ក្នុង[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]]] ចក្រភពអង់គ្លេសបានប្រមូលផ្តុំសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួននៅជុំវិញទ្វីបអឺរ៉ុបដើម្បីបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងចក្រភពបារាំងថ្មីថ្មោងក្រោយបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសសាមីខ្លួនជាអធិរាជនៃប្រទេសបារាំង។{{sfn|Schroeder|1994|pp=231–86}}{{sfn|Kagan|2007|pp=141ff}} ណាប៉ូលេអុងបានពិចារណាត្រៀមនឹងឈ្លានពានចក្រភពអង់គ្លេសទៅហើយ<ref>{{Cite web |title=Invasion of Britain – National Maritime Museum |url=http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608211733/http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century |archive-date=8 June 2011 |access-date=1 January 2025 |publisher=Nmm.ac.uk |archivedate=8 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608211733/http://www.nmm.ac.uk/collections/nelson/viewCategory.cfm/category/90346/browseMode/century }}</ref><ref>{{Cite web |title=O'Meara's account of Napoleon on the invasion of the England |url=http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/omeara_napo_invasion.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716183000/http://www.napoleon.org/en/reading_room/articles/files/omeara_napo_invasion.asp |archive-date=16 July 2011 |access-date=1 January 2025 |publisher=Napoleon.org}}</ref> ដោយបានប្រមូលផ្តុំកម្លាំងទ័ពចំនួន ១៨០,០០០ នាក់នៅ[[ប៊ូឡូញ្ញីសួមែរ|ប៊ូឡូញ្ញី]]។ ក៏ប៉ុន្តែមុនពេលព្រះអង្គបញ្ជាទ័ពចូលឈ្លានពាន ទ្រង់ត្រូវការពង្រឹងសមត្ថភាពនៃកងទ័ពជើងទឹកបារាំងជាមុនសិន ឬយ៉ាងណាត្រូវទាញកងនាវាអង់គ្លេសឱ្យចេញឆ្ងាយពី[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]]ដែលរត់ពុះកាត់អង់គ្លេស និងបារាំង។ បារាំងបានបង្កើតផែនការដ៏ធំមួយដើម្បីបំបែរកងនាវាអង់គ្លេសឱ្យដកថយពីផ្លូវទឹកនោះតាមរយៈការគំរាមកំហែងកម្មសិទ្ធិអាណានិគមអង់គ្លេសនៅ[[ឥណ្ឌីខាងលិច]] ប៉ុន្តែវាបានបរាជ័យនៅពេលដែលកងនាវារួមបារាំង-អេស្ប៉ាញក្រោមឧត្តមនាវី[[ព្យែរ-ឆាលស៍ វីល្លេនឺហ្វ|វីល្លេនឺហ្វ]]ត្រូវកម្លាំងអង់គ្លេសវាយរហូតដកថយចេញពី[[សមរភូមិកាប់ហ្វីនីស្តែរ៍ (១៨០៥)|កាប់ហ្វីនីស្តែរ៍]]នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៥។ កងនាវាអង់គ្លេសបានឡោមព័ទ្ធបិទកម្លាំងវីល្លេនឺហ្វនៅទីក្រុង[[កាឌីស]]នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញរហូតដល់ពេលលោកវីល្លេនឺហ្វដឹកនាំកម្លាំងបង្វែរទៅទីក្រុង[[ណាប្លេស]]វិញនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា។ កងនាវាអង់គ្លេសបានដេញតាមពីក្រោយ និងទីបំផុតបានវាយឈ្នះកងកម្លាំងរួមរបស់បារាំង-អេស្ប៉ាញក្នុង[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែតុលា។ ចាប់ពីពេលនោះមក ណាប៉ូលេអុងបានអស់ឱកាសទាំងប៉ុន្មានក្នុងការប្រជែងជាមួយអង់គ្លេសនៅលើផ្ទៃសមុទ្រ ហើយការគំរាមកំហែងឈ្លានពានអង់គ្លេសក៏បាត់សូន្យឈឹងដូចគ្នា។ ដោយដូច្នោះ ព្រះអង្គ​ក៏បាន​បង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍​មកសម្លឹងមើលក្រុមសត្រូវ​ទ្រង់នៅ​​ទ្វីបអឺរ៉ុបជាថ្មីម្តងទៀត។ [[File:Strategic Situation of Europe 1805.jpg|upright=1.2|thumb|left|ផែនទីយុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៥ មុនពេលសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីផ្ទុះឡើង]] នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៥ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពបារាំងចេញពី[[សាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ]] (ប្រទេសហុល្លង់បច្ចុប្បន្ន) និង[[សហព័ន្ធស្វីស]]។ ប្រទេសអូទ្រីសបានចុះចូលក្នុងសម្ព័ន្ធភាពថ្មីនោះបន្ទាប់ពីបារាំងបានកាត់ក្រុង[[ហ្សឺណែវ]] និងការប្រកាសរបស់ណាប៉ូលេអុងជា[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|ព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសអ៊ីតាលី]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨០៥។ រីឯប្រទេសស៊ុយអែតវិញ កាលដែលខ្លួនបានយល់ព្រមជួលតំបន់[[ស៊ុយអែតប៉ូមេរ៉ានី|ប៉ូមេរ៉ានី]]ឱ្យអង់គ្លេសប្រើជាមូលដ្ឋានយោធាស្រាប់ទៅហើយ ក៏សម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងសម្ព័ន្ធភាពនៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា។ អូទ្រីសបានចាប់ផ្តើមសង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីដោយលើកទ័ពចូលឈ្លានពានបាវីយែរនៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៥<ref>{{Cite book |last=Сизенко |first=А.Г. |year=2011 |isbn=978-5-9567-1173-6 |pages=192 |publisher=Владис |script-title=ru:ВЕЛИКИЕ БИТВЫ ВЕЛИКОЙ РОСИИ}}</ref> ជាមួយនឹងកម្លាំងទ័ពប្រមាណ ៧០,០០០ នាក់ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[កាល់ ម៉ាក វន លែបអ៊ែរិច]]។ បារាំងក៏បានបញ្ជាទ័ពពីប៊ូឡូញ្ញីដើម្បីទៅបង្ក្រាបកម្លាំងអូទ្រីសនៅចុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៥។ មកដល់បរិវេណទីក្រុង[[សមរភូមិអ៊ូម|អ៊ូម]] (២៥ កញ្ញា ដល់ ២០ តុលា) ទ័ពណាប៉ូលេអុងក៏បានឡោមព័ទ្ធកម្លាំងរបស់លែបអ៊ែរិច បង្ខំឱ្យអូទ្រីសលើកទង់សសុំចុះចាញ់ដោយមិនមានការបង្ហូរឈាមគ្នាច្រើន។ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងអូទ្រីសចម្បងត្រូវទទួលបរាជ័យនៅឯភាគខាងជើងនៃភ្នំ[[អាល់ប៍]] (ក្រោមបញ្ជាការ[[ឆាលស៍ ល្វីនៃអូទ្រីស|ព្រះរជ្ជទាយាទឆាលស៍]] ប្រយុទ្ធចាញ់កងទ័ពបារាំងរបស់[[អង់ដ្រេ ម៉ាស្សេណា]]) ណាប៉ូលេអុងក៏បានលើកទ័ពទៅកាន់កាប់ទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា។ ដោយនៅឆ្ងាយពីខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារ ណាប៉ូលេអុងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទ័ពអូទ្រីស-រុស្ស៊ីដ៏ធំជាងទ័ពសត្រូវមុនៗច្រើន ក្រោមបញ្ជារការបស់លោក[[មីខាអ៊ីល គូធូសឺហ្វ]] ដោយមានព្រះអធិរាជរុស្ស៊ី ព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី១]] ទ្រង់វត្តមាននៅសមរភូមិផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ណាប៉ូលេអុងបានវាយបែកកម្លាំងអូទ្រីស-រុស្ស៊ីដ៏ធំមួយនោះនៅឯទីក្រុង[[ម៉ូរ៉ាវី]]ក្នុង[[សមរភូមិអ៊ូស្ទែរលីត្ស៍]] (ដែលប្រវត្តិវិទូជាទូទៅចាត់ទុកវាថាជាជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយរបស់ណាប៉ូលេអុង)។ ក្នុងសមរភូមិនោះ កងទ័ពបារាំងបានសម្លាប់ទ័ពសត្រូវប្រមាណ ២៥,០០០ នាក់ ខណៈដែលកម្លាំងទ័ពសត្រូវនោះមានចំនួនច្រើនជាងកម្លាំងបារាំងផង រីឯទ័ពបារាំងវិញស្លាប់តែប្រមាណក្រោម ៧,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ [[File:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|ការចុះចាញ់របស់អូទ្រីសនៅ[[សមរភូមិអ៊ូម|អ៊ូម]], ២០​ តុលា ១៨០៥]] [[File:Entrée des Francaise dans Vienne le 13 Novembre 1805.jpg|left|thumb|កងទ័ពបារាំងចូលទីក្រុងវីយែននៅថ្ងៃទី១៣ វិច្ឆិកា ១៨០៥]] អូទ្រីសបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប្រែសប៊ួរ (១៨០៥)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ]] (ថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥) ដែលនាំឱ្យអូទ្រីសចុះចេញពីសម្ព័ន្ធភាពប្រឆាំងនឹងបារាំង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សន្ធិសញ្ញានោះ​ក៏បាន​តម្រូវ​ឱ្យ​​អូទ្រីស​ប្រគល់​តំបន់[[វេណេស៊ី]]ទៅ​ឱ្យ​[[ព្រះរាជាណាចក្រ​អ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)|រាជាណាចក្រ​អ៊ីតាលី​]]ដែល​កាលនុះជារដ្ឋចម្រុះរបស់​បារាំង និងតំបន់[[អាល្លឺម៉ង់ធីរ៉ូល|ធីរ៉ូល]]ទៅ​ឱ្យបាវីយែរ។ ក្រោយពីទាត់អូទ្រីសចេញពីសង្រ្គាម ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានឈានដល់ភាពជាប់គាំង។ ថ្វីបើទ័ពណាប៉ូលេអុងកំពុងបន្តកំណត់ត្រានៃជ័យជំនះមិនដែលចាញ់មែន ប៉ុន្តែកងកម្លាំងពេញលេញរបស់រុស្ស៊ីនៅមិនទាន់បានបញ្ជូនមកទ្វីបអឺរ៉ុបនៅឡើយ។ ក្រោយបិទបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពប្រែសប៊ួរ ណាប៉ូលេអុងបានត្រឡប់មកបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ទ្រង់ក្នុងប្រទេសបារាំងវិញ ខណៈបារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក ហុល្លង់ ស្វីស និងអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចមួយភាគធំ និងប៉ែកខាងជើងនៃប្រទេសអ៊ីតាលី។ ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន, ១៨០៦–១៨០៧== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន}} [[File:Charles Meynier - Entrée de Napoléon à Berlin. 27 octobre 1806.jpg|thumb|រូបគំនូរនៃការយាងចូលក្រុងប៊ែរឡាំងរបស់ព្រះចៅណាប៉ូលេអុង ក្រោយយកឈ្នះលើទ័ពព្រុសនៅឯ[[សមរភូមិយីណា|យីណា]], កងកម្លាំងរបស់បារាំងបានចូលទីក្រុងប៊ែរឡាំងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។]] ប៉ុន្មានខែក្រោយពីសម្ព័ន្ធភាពទីបីបានដួលរលំ [[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួន|សម្ព័ន្ធភាពទីបួន]] (១៨០៦–១៨០៧) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយចក្រភពអង់គ្លេស ព្រុស រុស្ស៊ី [[ព្រះរាជាណាចក្រសាចសិន|សាចសិន]] និងស៊ុយអែត។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៦ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជាឱ្យបង្កើត[[សហព័ន្ធរ៉ាំង]]ឡើងដោយមានរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗនៅក្នុង និងជុំវិញ[[រិនណានី|តំបន់រ៉ាំង]]ជាសមាជិក។ ព្រះអង្គថែមបានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋតូចៗមួយចំនួនបញ្ចូលគ្នាទៀតផង ដើម្បីធ្វើឱ្យរបបគ្រប់គ្រងនៅអាល្លឺម៉ង់មានភាពងាយស្រួលរលូនជាងមុន។ ចំពោះរដ្ឋធំៗនៅក្នុងសហព័ន្ធដូចជា សាចសិន និង[[ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ|បាវីយែរ]]វិញត្រូវបានណាប៉ូលេអុងតម្លើងជាព្រះរាជាណាចក្រ។ មកដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ ព្រះមហាក្សត្រព្រុស ព្រះអង្គ[[ហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែលម៍ទី៣]] បានសម្រេចប្រកាសសង្គ្រាមទៅលើបារាំងដោយឯកឯងដោយមិនពិគ្រោះជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនជាមុន ជាពិសេសគឺរុស្ស៊ីដែលកម្លាំងទ័ពស្ថិតនៅឆ្ងាយពីដែនដីអាល្លឺម៉ង់នៅឡើយ។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនកងកម្លាំងបារាំងទាំងអស់ឆ្លងទៅភាគខាងកើតនៃទន្លេរ៉ាំងចូលក្នុងទឹកដីនៃព្រុស។ ណាប៉ូលេអុងបានវាយកម្ចាត់កងទ័ពព្រុសនៅយីណា (១៤ តុលា ១៨០៦) ហើយលោក[[ល្វី-នីកូឡាស ដាវូត៍|ដាវូត៍]] (មេបញ្ជាការបារាំងដ៏ឆ្នើមម្នាក់) បានកម្ចាត់ទ័ពព្រុសមួយផ្សេងទៀតនៅ[[សមរភូមិអោអើស្តែដត៍|អោអើស្តែដត៍]]ក្នុងថ្ងៃតែមួយ។ ទាហានបារាំងចំនួន ១៦០,០០០ នាក់ (ចំនួនបានបន្តកើនឡើងនៅយុទ្ធនាការបន្តបន្ទាប់) បានវាយឆ្លងកាត់ទឹកដីព្រុស ដោយបោះជំហានក្នុងល្បឿនយ៉ាងលឿន វាយកម្ទេចទ័ពព្រុសដែលធ្លាប់មានឈ្មោះល្បីល្បាញខ្លាំងក្លាបានដ៏ងាយ។ ក្នុងចំណោមកងកម្លាំងព្រុសសរុប ២៥០,០០០ នាក់ មានទាហានព្រុសចំនួន ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត ខណៈ ១៥០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានចាប់ជាឈ្លើយសឹក រីឯកាំភ្លើងធំ ៤,០០០ គ្រឿង និងកាំភ្លើងវែង ១០០,០០០ ដើមត្រូវបានបំផ្លាញ ឬរឹបអូសដោយបារាំង។ ណាប៉ូលេអុងបានយាងដល់ទីក្រុងប៊ែរឡាំងនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។ នៅទីនោះ ព្រះអង្គបានចូលទៅគោរពព្រះសុសានព្រះមហា[[ហ្វ្រីឌ្រិចទីពីរ (ព្រះមហាក្សត្រព្រុស)|ហ្វ្រីឌ្រិច]] ហើយបានបង្គាប់មេទ័ពរបស់ព្រះអង្គឱ្យដោះមួករបស់ពួកគេ ដោយមានព្រះបន្ទូលថា "ប្រសិនបើព្រះអង្គ (សម្ដៅទៅហ្វ្រីឌ្រិច) នៅមានជីវិត នោះយើងក៏ពុំអាចឈរជើងនៅទីនេះក្នុងថ្ងៃនេះនោះដែរ"។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានប្រើពេលត្រឹមតែ ១៩ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះដើម្បីវាយបែករាជាណាចក្រព្រុសទាំងមូលដោយការកាន់កាប់ទីក្រុងប៊ែរឡាំង និងកម្ទេចកម្លាំងយោធាព្រុសទាំងអស់នៅយីណា និងអោអើស្តែដត៍។ ដោយឃើញដូច្នេះ នគរសាចសិនក៏បានដកខ្លួនពីសម្ព័ន្ធភាពជាមួយព្រុសភ្លាមៗ ហើយរួមគ្នាជាមួយរដ្ឋនគរតូចៗនៅអាល្លឺម៉ង់ខាងជើងបានសម្រេចមកចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប្រទេសបារាំងវិញ។ [[File:Friedland mazurovsky.jpg|thumb|left|ចម្បាំងទ័ពសេះរវាងបារាំង និងរុស្ស៊ីក្នុង[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់]]។]] នៅវគ្គបន្ទាប់នៃសង្រ្គាម បារាំងបានវាយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចេញពីទឹកដីប៉ូឡូញ ហើយបានប្រើទាហានប៉ូឡូញ និងអាល្លឺម៉ង់ជាច្រើននាក់ទៅធ្វើការឡោមព័ទ្ធនៅក្នុងតំបន់[[ស៊ីលេស៊ី]] និង[[ប៉ូមេរ៉ានី]] ដោយមានជំនួយបន្ថែមពីទាហានហុល្លង់ និងអ៊ីតាលីនៅវគ្គបញ្ចប់។ បន្ទាប់មក ណាប៉ូលេអុងបានបង្វែរទ័ពទៅភាគខាងជើងដើម្បីកម្ចាត់កងទ័ពរុស្ស៊ីដែលនៅសេសសល់ ហើយព្យាយាមដណ្តើមយករាជធានីបណ្ដោះអាសន្នរបស់ព្រុសនៅ[[ខូនីស្សប៊ឺក]]។ ការប្រទាញប្រទង់គ្នាក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូ]] (៧–៨ កុម្ភៈ ១៨០៧) បូករួមនឹងបរាជ័យនៅ[[ការឡោមព័ទ្ធក្រុងដង់ហ្ស៊ីក (១៨០៧)|ក្រុងដង់ហ្ស៊ីក]] (២៤ ឧសភា ១៨០៧) និងព្រមទាំង[[សមរភូមិអែលប៊ែក]] (១០ មិថុនា ១៨០៧) បានបង្ខំរុស្ស៊ីឱ្យបន្តដកថយកាន់តែជ្រៅទៅភាគខាងជើង។ នៅទីបំផុត ណាប៉ូលេអុងបានវាយឈ្នះកងទ័ពរុស្ស៊ីចុងក្រោយនៅ[[សមរភូមិហ្វ្រៃឡង់|ហ្វ្រៃឡង់]] (១៤ មិថុនា ១៨០៧) មុនពេលព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺបង្ខំព្រះទ័យសុំសន្តិភាពជាមួយណាប៉ូលេអុងនៅក្រុង[[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត|ទីលស៊ីត]] (៧ កក្កដា ១៨០៧)។ នៅអាល្លឺម៉ង់ និងប៉ូឡូញ រដ្ឋចំណុះរបស់ណាប៉ូលេអុងថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង មានដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលី]] [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]] និង[[សាធារណរដ្ឋដង់ហ្ស៊ីក]]ជាដើម។ នៅខែកញ្ញានៃឆ្នាំ១៨០៧ លោកសេនាប្រមុខ[[ហ្គីយ៉ូម ប៊្រុយន៍]] បានបញ្ចប់បេសកកម្មកាន់កាប់តំបន់ប៉ូមេរ៉ានីរបស់ស៊ុយអែត ដែលនាំឱ្យកងទ័ពស៊ុយអែតទាំងអស់ដកថយ។ ===ស្កង់ឌីណាវី និងហ្វាំងឡង់=== {{Main|សង្គ្រាមទូកកាំភ្លើង|សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក–ស៊ុយអែត (១៨០៨–១៨០៩)}} [[File:Battle of Trangen.JPG|thumb|[[សមរភូមិត្រង់គែន]]ក្នុង[[សង្គ្រាមដាណឺម៉ាក–ស៊ុយអែត (១៨០៨–១៨០៩)]]។ កងទ័ពន័រវែសបានព្យាយាមប្រយុទ្ធដោយអស់ពីកម្លាំងចិត្តកម្លាំងកាយ និងទីបំផុតក៏យកឈ្នះលើទ័ពស៊ុយអែត។]] ការឆ្លើយតបដំបូងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសចំពោះប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺបើកការវាយប្រហារផ្លូវទឹកទៅលើប្រទេសដាណឺម៉ាក។ ថ្វីបើដាណឺម៉ាកជាប្រទេសប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពមែនក្ដី តែក្នុងអំឡុងពេលនោះ ដាណឺម៉ាកត្រូវរងសម្ពាធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីបារាំង និងរុស្ស៊ីឱ្យរៀបចំកងនាវាខ្លួនត្រៀមជាជំនួយដល់ណាប៉ូលេអុង។ ដោយយល់ឃើញដូច្នេះ ទីក្រុងឡុងដ៍មិនអាចឈរស្ងៀមទុកឱ្យដាណឺម៉ាកធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលបារាំងងាយៗឡើយ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៧ កងនាវាអង់គ្លេសបានឡោមព័ទ្ធ និង[[សមរភូមិទីក្រុងកូពែនហាក (១៨០៧)|វាយប្រហារទីក្រុងកូពែនហាក]] រួចរឹបអូសយកនាវាចម្បាំងដាណឺម៉ាក–ន័រវែសទាំងមូលក្នុងកំពង់ផែកូពែនហាក។ សកម្មភាពនេះបានធានាឱ្យអង់គ្លេសអាចបន្តចេញចូលផ្លូវសមុទ្រនៅភាគខាងជើង និងសមុទ្របាល់ទិក ពិសេសសម្រាប់នាវាពាណិជ្ជកម្ម។ ទីបំផុត ដាណឺម៉ាកក៏សម្រេចប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅខាងបារាំង ប៉ុន្តែដោយគ្មានកងនាវាដូចមុន ឥទ្ធិពលដាណឺម៉ាកនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺមានតិចតួចបំផុត។{{sfn|Ryan|1953}}{{sfn|Munch-Petersen|2007}} យ៉ាងណាក្ដី ដាណឺម៉ាកនៅតែបន្តសង្គ្រាមជើងទឹកដោយប្រើប្រាស់ទូកកាំភ្លើងតូចៗលបវាយប្រហារលើនាវាចម្បាំងអង់គ្លេសដែលមានវត្តមានក្នុងដែនទឹកដាណឺម៉ាក និងន័រវែស។ លើសពីនេះ ដាណឺម៉ាកក៏បានប្តេជ្ញាដែរថានឹងចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងស៊ុយអែតរួមគ្នាជាមួយបារាំងនិងរុស្ស៊ី។ កាលក្នុងកិច្ចពិភាក្សាគ្នានៅក្រុងទីលស៊ីត ណាប៉ូលេអុង និងអាឡិចសាន់ដឺបានយល់ស្របថា រុស្ស៊ីគួរតែបង្ខំស៊ុយអែតឱ្យចូលរួមក្នុងប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់បារាំង។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨០៨ រុស្ស៊ីក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្វាំងឡង់|ការឈ្លានពានលើស៊ុយអែត]]ឆ្លងទឹកដីហ្វាំងឡង់ ហើយមួយខែក្រោយមក ដាណឺម៉ាកក៏ប្រកាសសង្គ្រាមលើស៊ុយអែតតាមរុស្ស៊ី។ ចំណែកបារាំងវិញ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនទ័ពទៅជំនួយនៅឯដាណឺម៉ាកដោយមានទាហានបារាំង អេស្ប៉ាញ និងហុល្លង់ ក្រោមការដឹកនាំរបស់សេនាប្រមុខលោក[[សាលទី១៤ ចន|ហ្សង់-បាធីស្ត ប៊ែរណាដុតទ៍]]។ យ៉ាងណាក៏ដោយ កងទ័ពជើងទឹកអង់គ្លេសបានធ្វើការរារាំងកម្លាំងទាំងនោះមិនឱ្យឆ្លងច្រកសមុទ្រ[[អឿរសុន]] ហើយសង្រ្គាមឈ្លានពានស៊ុយអែតបានវិវត្តត្រឹមតែជាជម្លោះតាមបណ្តោយព្រំដែនស៊ុយអែត-ន័រវែសប៉ុណ្ណោះ។ នៅក្នុង[[សមាជអ៊ែហ្វឺត]] (កញ្ញា–តុលា ១៨០៨) បារាំង និងរុស្ស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាបន្ថែមទៀតលើការបែងចែកប្រទេសស៊ុយអែតជាពីរផ្នែកដោយពុះកាត់តាម[[ឈូងសមុទ្រប៊ុតនី]] រីឯផ្នែកខាងកើតបានក្លាយជា[[មហាពញារដ្ឋហ្វាំងឡង់]]។ ជំនួយមនុស្សធម៌របស់អង់គ្លេសដើម្បីជួយស៊ុយអែតនៅមានដែនកម្រិតខ្លាំង ហើយមិនបានរារាំងស៊ុយអែតពីការអនុវត្តគោលនយោបាយលម្អៀងទៅណាប៉ូលេអុងឡើយ។{{sfn|Götz|2014|pp=519–539}} សង្រ្គាមរវាងដាណឺម៉ាក និងចក្រភពអង់គ្លេសបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុង[[សមរភូមិលូនហ្គឺរ]]នៃឆ្នាំ១៨១២ ដោយជ័យជម្នះបានទៅខាងអង់គ្លេស។ ===ប៉ូឡូញ=== {{Main|ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី}} [[File:January Suchodolski, Bitwa pod Somosierrą.jpg|thumb|ទ័ពសេះប៉ូឡូញក្នុង[[សមរភូមិសូម៉ូសៀរ៉ា]]នៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ ឆ្នាំ១៨០៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ណាប៉ូលេអុងបានបង្កើតបន្ទាយការពារដ៏ធំមាំមួយនៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាល។ ប្រទេសប៉ូឡូញដែលទើបតែត្រូវបានកាត់បែងចែកដោយមហាអំណាចជិតខាងចំនួនបីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានណាប៉ូលេអុងបានបង្កើតមកវិញក្រោមឈ្មោះថា [[ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី]]។ ទឹកដីរដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីលើកនេះគឺកើតចេញពីទឹកដីដែលបារាំងវាយដណ្ដើមបានពីអូទ្រីស និងព្រុស រីឯមេដឹកនាំនៃរដ្ឋនេះវិញគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទមួយរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺព្រះអង្គ[[ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១ (ព្រះមហាក្សត្រសាចសិន)|ហ្វ្រេដេរីក អូហ្គូសត៍ទី១]] ហើយក៏ជាព្រះមហាក្សត្រសាចសិនដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែជាក់ស្តែង ព្រះអង្គគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបក្សត្ររាជវង្សប៉ុណ្ណោះ ខណៈមេដឹកនាំប៉ូឡូញពិតប្រាកដគឺត្រូវណាប៉ូលេអុងជាអ្នកតែងតាំង។ រដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីនេះមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៤.៣ លាននាក់ ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១៤ វាបានបញ្ជូនទាហានប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ចូលក្នុងជួរយោធាណាប៉ូលេអុង។ ក្នុងនោះរួមមានទាហានប៉ូឡូញប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ ដែលត្រូវបានកេណ្ឌទៅច្បាំងនឹងរុស្ស៊ីរៀបធ្វើដំណើររហូតដល់រាជធានីម៉ូស្គូនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ ប៉ុន្តែពួកគេភាគច្រើនត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងដំណើរនោះ។<ref>{{Cite book |last=Otto Pivka |url=https://books.google.com/books?id=ETYsTuIaKkQC&pg=PA8 |title=Napoleon's Polish Troops |publisher=Osprey Publishing |year=2012 |isbn=978-1-78096-549-9 |pages=8–10 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515091845/https://books.google.com/books?id=ETYsTuIaKkQC&pg=PA8 |archive-date=15 May 2016 |url-status=live}}</ref> ក្រោយចប់សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក មហាពញារដ្ឋវ៉ាសូរីត្រូវបានកាត់ចូលជាទឹកដីពាក់កណ្ដាលស្វយ័តនៃចក្រភពរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥។ ប៉ូឡូញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បរទេសរហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៨ បន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រីបានដួលរលំក្នុងវគ្គបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]]។ ឥទ្ធិពលរបស់ណាប៉ូលេអុងលើប្រទេសប៉ូឡូញគឺមានសារៈសំខាន់មិនអាចកាត់ថ្លៃបានឡើយដោយក្រមច្បាប់របស់ណាប៉ូលេអុងបាននាំឱ្យមានការលុបបំបាត់ទាសភាព និងការនាំចូលការិយាធិបតេយ្យវណ្ណៈកណ្តាលសម័យ។{{sfn|Riley|2013|pp=27–28}}{{sfn|Grab|2003|pp=176–187}} ==សង្គ្រាមឧបទ្វីប, ១៨០៨–១៨១៤== {{Main|សង្គ្រាមឧបទ្វីប}} [[File:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|រូបគំនូរ ''ណាប៉ូលេអុងទទួលស្គាល់ការចុះចាញ់នៃរាជធានីម៉ាឌ្រីដ''។]] ជម្លោះក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែល[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]នៅតែបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយអង់គ្លេស ទោះបីជាត្រូវបារាំងរឹតបន្តឹងក្ដី។ បន្ទាប់ពីអេស្ប៉ាញមិនអនុវត្តតាមប្រព័ន្ធទ្វីបរបស់បារាំង សម្ព័ន្ធភាពរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏ត្រូវដួលរលំទាំងស្រុង។ ជាការឆ្លើយតប ​បារាំង​ក៏បានលើកទ័ពចូលត្រួតត្រា​ទឹកដី​អេ​ស្ប៉ា​ញ​បន្តិចម្តងៗ រហូតដល់​ពួកគេ​កាន់កាប់​បានរាជធានី​ម៉ា​ឌ្រី​ដ ហើយ​ក៏តម្លើងរាជរដ្ឋាភិបាកចំណុះក្រោមបារាំងមួយនៅទីនោះ។ ទង្វើនេះបានធ្វើឱ្យមានការ[[ការបះបោរដូសដេម៉ាយ៉ូ|ផ្ទុះបះបោរ]]ពីសំណាក់ប្រជាជនអេស្ប៉ាញនៅគ្រប់ផ្ទៃប្រទេស ខណៈអង់គ្លេស​ក៏ឆ្លៀតឱកាសគាំទ្រចលនាបះបោរនៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញ។ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរបានវាយដណ្ដើមយករាជធានីម៉ាឌ្រីដវិញ ណាប៉ូលេអុងក៏បានចេញដឹកនាំទ័ពផ្ទាល់សម្រុកទៅម៉ាឌ្រីដសារជាថ្មី រួចវាយបង្ក្រាបចលនាបះបោរនៅទីនោះ រួមថែមទាំងបានវាយបណ្ដេញកងទ័ពអង់គ្លេសមួយក្រុមតូចចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីទៀតផង ([[សមរភូមិកូរូញ្ញា]], ១៦ មករា ១៨០៩)។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងយាងចាកចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញបាត់ទៅ ចលនាប្រឆាំងនឹងបារាំងក៏បានរើឡើងវិញនាំឱ្យទាហានបារាំងនៅអេស្ប៉ាញជាច្រើនចុះកម្លាំង។ ការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ]]បានរារាំងណាប៉ូលេអុងពីការវិលចូលមកស្ដារស្ថេរភាពនៅអ៊ីបេរីវិញដោយទ្រង់ត្រូវជាប់ដឹកនាំទ័ពនៅអូទ្រីស។ អង់គ្លេសជាម្តងទៀតក៏បានឆក់យកឱកាសនេះបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពថ្មីមកអ៊ីបេរី។{{sfn|Fremont-Barnes|2014}} សង្គ្រាមឧបទ្វីបបានក្លាយជាឧបសគ្គយ៉ាងធំសម្រាប់បារាំង។ របបបារាំងនៅអេស្ប៉ាញបានទទួលនូវស្ថេរភាពតែពេលណាប៉ូលេអុងមានវត្តមានផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ ហើយក្រោយពីទ្រង់យាងចេញទៅបាត់ ចលាចលថ្មីក៏បានផ្ទុះចេញមកវិញភ្លាមៗ។ ម្យ៉ាងទ្រង់មិននឹកស្មាន់ថាការគ្រប់គ្រងប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺត្រូវការកម្លាំងច្រើនខ្លាំងសោះ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងប៉ុន្មានរបស់បារាំងនៅអេស៉្បាញគឺជាការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងថវិកា កម្លាំងពលកម្ម និងកិត្យានុភាព។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានដឹងខ្លួនថាវាជាកំហុសដ៏ធំមួយរបស់ទ្រង់ ដោយសរសេរថា "សង្រ្គាមដ៏អកុសលនោះបានបំផ្លាញរូបយើង... គ្រប់កាលៈទេសៈទាំងអស់នៃការបរាជ័យរបស់យើងគឺសុទ្ធតែភ្ជាប់ទៅចំណងដ៏អាក្រក់នោះ"។{{sfn|Tone|2010|p=[https://books.google.com/books?id=E2WtMq4LF90C&pg=PA243 243]}} សង្គ្រាមឧបទ្វីបបាននាំឱ្យកើតមានសមរភូមិប្រយុទ្ធគ្នាធំៗចំនួន ៦០ និងការឡោមព័ទ្ធយោធាធំៗចំនួន ៣០ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងជម្លោះណាទាំងអស់នៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ហើយប្រើពេលជាង ៦ ឆ្នាំ ដែលយូរជាងជម្លោះណាទាំងអស់ក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកដូចគ្នា។ បារាំង​ និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបាត់បង់កម្លាំងទាហានយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ៩១,០០០ នាក់ និងរបួសប្រមាណ ២៣៧,០០០ នាក់ដោយសារសង្គ្រាមនេះ។{{sfn|Clodfelter|2017|page=157}}​ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨១២ ទៅ​ សង្គ្រាមឧបទ្វីបត្រូវបានបញ្ចូលទៅជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ]]។ ==សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ, ១៨០៩== {{Main|សង្រ្គាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ}} សម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ (១៨០៩) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយចក្រភពអង់គ្លេស និងអូទ្រីសនៅពេលដែលបារាំងបានបំផ្ទុះសង្គ្រាមឧបទ្វីបឡើងនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់។ លើកនេះ ដែនសមុទ្របានក្លាយជាទីសមរភូមិដ៏សំខាន់នៃសង្គ្រាម។ អូទ្រីសដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងថ្មីៗ បានឆក់យកឱកាសផ្ដាច់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំងដើម្បីស្ដារទឹកដីដែលខ្លួនទើបតែបាត់បង់នៅអាល្លឺម៉ង់កាលប៉ុន្មានឆ្នាំមុន។ ក្នុងពេលដំណើរគ្នានៃសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ កងនាវាអង់គ្លេសក៏បានវាយឈ្នះសង្គ្រាមជាច្រើនផងដែរនៅតាមទឹកដីអាណានិគមរបស់បារាំង។ នៅឯដីគោក ក្រុមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំបានព្យាយាមអនុវត្តយុទ្ធនាការយោធាប្រកបដោយបច្ចេកទេស តែទោះយ៉ាងណា បារាំងនៅតែបន្តជាកម្លាំងដ៏ខ្លាំងគ្មានប្រៀប។ ក្នុងពេញមួយសង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំ ប្រតិបត្តិការយោធារបស់អង់គ្លេសនៅដីគោកច្រើនតែអនុវត្តដោយកងនាវាអង់គ្លេស ដែលកាលនុះជាកម្លាំងដ៏មានឥទ្ធិពលលើផ្ទៃទឹកអឺរ៉ុប។ ការវាយប្រហារតាមផ្លូវទឹករបស់អង់គ្លេសមានគោលដៅបំផ្លាញកងនាវាចម្បាំង និងបិទផ្លូវដឹកជញ្ជូនពាណិជ្ជកម្មរបស់បារាំងនៅជាយសមុទ្រ ក៏ដូចជាបំផ្លាញប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនង និងបន្ទាយបារាំងនានាតាមតំបន់ឆ្នេរ។ ជារឿយៗ នៅពេលដែលសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អង់គ្លេសចេញធ្វើសកម្មភាពយោធាដែលនៅក្បែរដែនសមុទ្រ នោះកងនាវាអង់គ្លេសនឹងឡើកគោក រួចបញ្ជូនកម្លាំងជើងគោក និងការផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារជាជំនួយដល់កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងបារាំង។ [[File:Strategic Situation of Europe 1809.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីយុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុបនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨០៩]] [[File:Europe 1812 map en.png|thumb|upright=1.35|វិសាលភាពចក្រភពបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២]] ចំពោះអូទ្រីសវិញ ពួកគេ​បាន​ទទួល​ជ័យ​ជម្នះ​ខ្លះៗលើ​កង​ទ័ព​បារាំងដែលស្ថិតក្រោមបញ្ជាការរបស់​សេនាប្រមុខលោក[[ល្វី-អាឡិចសង់ដឹ ប៊ែធារ|ប៊ែធារ]]។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជូនប៊ែធារនូវកម្លាំងទ័ពតែ ១៧០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារព្រំដែនខាងកើតទាំងមូលរបស់បារាំង (កាលពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៧៩០ កម្លាំងទ័ពបារាំងចំនួន ៨០០,០០០ នាក់បានបំពេញកិច្ចការដូចគ្នា គ្រាន់តែព្រំដែនកាលនុះមានប្រវែងខ្លីជាង)។ នៅភាគខាងកើត កងទ័ពអូទ្រីសបានវាយចូលទឹកដីពញារដ្ឋវ៉ាសូរី ប៉ុន្តែត្រូវរងបរាជ័យនៅក្នុង[[សមរភូមិរ៉ាហ្សីន (១៨០៩)|សមរភូមិរ៉ាហ្សីន]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩។ បន្ទាប់មក កងទ័ពវ៉ាសូរីក៏បានវាយត្រួតត្រាតំបន់[[ហ្កាលីស៊ីខាងលិច]]របស់អូទ្រីស ខណៈណាប៉ូលេអុង​បាន​ចេញដឹកនាំទ័ព​​ផ្ទាល់​​សម្រាប់​ធ្វើការ​វាយ​ប្រហារ​លើ​អូទ្រីស។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នាប៉ុន្មានដងមក យុទ្ធនាការរបស់ណាប៉ូលេអុងបានរុញច្រានកម្លាំង​អូទ្រីស​​ចេញ​ពី​បាវីយែរ រួចបន្តរុល​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​អូទ្រីសផ្ទាល់។ ការប្រញាប់ប្រញាល់របស់ទ្រង់ដើម្បីឆ្លងទន្លេ[[ដានូប]]ត្រូវបានរំខានដោយកម្លាំងអូទ្រីសរួចក៏វិវត្តជា[[សមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង]] (២២ ឧសភា ១៨០៩)។ សមរភូមិនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាបរាជ័យដោយបច្ចេកទេសរបស់ណាប៉ូលេអុងដំបូងបង្អស់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។ ប៉ុន្តែជាសំណាងរបស់បារាំង ដែលកម្លាំងរបស់អូទ្រីសមិនបានបន្តវាយដេញ ដោយទុកឱ្យណាប៉ូលេអុងមានពេលគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការរៀបចំពង្រឹងទ័ពឡើងវិញ ដែលលើកនេះ ណាប៉ូលេអុងបានជោគជ័យក្នុងការចូលកាន់កាប់រាជធានីវីយែននៅដើមខែកក្កដា។ បារាំងទីបំផុតបានវាយឈ្នះអូទ្រីសនៅក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាក្រាម]] (៥–៦ កក្កដា)។ សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការដោយ[[សន្ធិសញ្ញាស្ហុនប៊្រុន]] ថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៩។ ទោះជាសង្គ្រាមបានចប់មែន តែជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយចំនួននៅតែបន្តកើតមានដូចជា ឧទ្ទាមកម្មនៅតំបន់ធីរ៉ូលប្រឆាំងនឹងបារាំង-បាវីយែរ ( បញ្ចប់ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨០៩) និងសង្រ្គាមឧបទ្វីបរវាងអេស្ប៉ាញនឹងបារាំង។ សង្គ្រាម​សេដ្ឋកិច្ច​រវាង​អង់គ្លេស​នឹង​បារាំង​នៅបន្ត​ឆេះកញ្ជ្រោលតាមរយៈការបន្តបិទផ្លូវសមុទ្រហាមឃាត់នាវាគ្រប់ប្រភេទរបស់បារាំង និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន។ ដោយសារកង្វះកម្លាំងយោធា និងការរៀបចំទឹកដីមិនល្អដោយបារាំងបាននាំឱ្យសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងជាច្រើនរួមគ្នារំលោភបំពានប្រព័ន្ធទ្វីប និងបន្តធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយសម្ងាត់ជាមួយអង់គ្លេស។ បន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានដឹងថា ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រព័ន្ធទ្វីបកំពុងតែសកម្មនៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងរុស្ស៊ី ព្រះអង្គក៏បានបញ្ជាលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសទាំងពីរនោះ<ref>{{Cite book |last=Thompson |first=J. M. |title=Napoleon Bonaparte: His rise and fall |year=1951 |pages=235–240}}</ref> ខណៈដែលអង់គ្លេសបានជាប់រវល់ក្នុង[[សង្គ្រាមឆ្នាំ១៨១២|សង្គ្រាមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក]]រវាងឆ្នាំ១៨១២ និងឆ្នាំ១៨១៥។ ដល់ឆ្នាំ១៨១០ វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពបារាំងបានឈានដល់ចំណុចដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ ណាប៉ូលេអុងបានរៀបអភិសេយជាមួយអ្នកម្នាង[[ម៉ារី ល្វី (ព្រះពញាក្សត្រីប៉ារម៉ា)|ម៉ារី-ល្វី]] ដែលត្រូវជារជ្ជទាយាទមួយអង្គនៃចក្រភពអូទ្រីសក្នុងគោលបំណងធានានូវស្ថេរភាពដល់សម្ព័ន្ធភាពជាមួយអូទ្រីស ហើយណាមួយម៉ារីអាចផ្តល់ណាប៉ូលេអុងនូវព្រះរាជបុត្រទុកស្នងមរតកបន្តពីព្រះអង្គ (អ្វីដែលភរិយាដើមព្រះអង្គគឺ[[ចូសេហ្វីន ដឺប៊ូហារណេរស៍|ចូសេហ្វីន]]មិនបានផ្ដល់ឱ្យ)។ មកដល់ចំណុចនេះ ក្រៅពីអាណាចក្របារាំង ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏ជាមេដឹកនាំនៃសហព័ន្ធស្វីស សហព័ន្ធរ៉ាំង ពញារដ្ឋវ៉ាសូរី និងព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី។ ==ការឈ្លានពានរុស្ស៊ី, ១៨១២== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី}} [[File:Battle of Borodino.jpg|thumb|[[សមរភូមិបូរូឌីណូ]]ដែលត្រូវជាសមរភូមិរយៈពេលមួយថ្ងៃដែលមានទំហំធំ និងសាហាវបំផុតនៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកទាំងមូល។]] [[សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត]]នៃឆ្នាំ១៨០៧ បាននាំឱ្យរុស្ស៊ីបង្វែរខ្លួនទៅ[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី‐អង់គ្លេស (១៨០៧–១៨១២)|ប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស]]វិញ (១៨០៧–១៨១២) ពិសេសបន្ទាប់ពីចក្រភពអង់គ្លេសបានបើកការរវាយប្រហារលើប្រទេសដាណឺម៉ាកនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨០៧។ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានជួយគាំទ្រកងនាវាស៊ុយអែតនៅក្នុង[[សង្រ្គាមហ្វាំងឡង់]] ដែលនាំឱ្យស៊ុយអែតក្លាយជាកម្លាំងដ៏អស្ចារ្យមួយនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រហ្វាំងឡង់]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ជ័យជម្នះម្តងហើយម្តងទៀតរបស់រុស្ស៊ីនៅលើដីគោកបានបង្ខិតបង្ខំស៊ុយអែតឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ និងជាមួយប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ១៨១០ ដើម្បីចូលរួមក្នុងការបិទផ្លូវទឹកពាណិជ្ជកម្មប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស។ ទំនាក់ទំនងបារាំង-រុស្ស៊ីបានចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗនៅក្រោយឆ្នាំ១៨១០ ខណៈសង្គ្រាមរុស្ស៊ីជាមួយអង់គ្លេសបានបញ្ចប់ដំណើលគ្នា។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨១២ ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី និងស៊ុយអែតបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសម្ងាត់មួយសម្ដៅប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។{{sfn|Palmer|1974}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២ កំឡុងពេលដែលអំណាចរបស់បារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូល ណាប៉ូលេអុងក៏បានបញ្ជាលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលគេនិយមហៅឈ្មោះទ័ពនោះថា [[មហាកងទ័ព]] (''Grande Armée'') ដែលណាប៉ូលេអុងកេណ្ឌពីរដ្ឋប្រទេសអឺរ៉ុបជាសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងជាច្រើន មានកម្លាំងចំនួន ៤៥០,០០០ នាក់ (ក្នុងនោះមានទាហានបារាំងចំនួន ២០០,០០០ នាក់)។ កងទ័ពបារាំងដ៏ធំនោះបានឆ្លង[[ទន្លេនីមេន]]នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១២ ខណៈរុស្ស៊ីបានប្រកាសសង្រ្គាមស្នេហាជាតិត្រៀមប្រឈមនឹងបារាំង រីឯណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសវាជាសង្រ្គាមប៉ូឡូញលើកទីពីរ។{{sfn|Riehn|1990}} កងទ័ពណាប៉ូលេអុងបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប៉ែកខាងលិចទឹកដីរុស្ស៊ីដោយត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងរុស្ស៊ីខ្នាតតូចមួយចំនួន លើកលែងតែនៅក្នុង[[សមរភូមិស្មូលែនស្កិ៍]]ថ្ងៃទី១៦–១៨ ខែសីហា។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅក្រោមបញ្ជាការលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ពីទ័រ វីតគិនស្តែន]]បាន[[សមរភូមិប៉ូឡូតស្ក៍ទីមួយ|កាត់ផ្ដាច់ដំណើរ]]របស់កងទ័ពបារាំងមួយក្រុមក្រោមសេនាប្រមុខ[[នីកូឡាស អ៊ូឌីណូត៍]] មិនឱ្យបន្តរុញទៅរាជធានី[[សាំងពីទែស្បួរ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពបារាំងចម្បងបានបន្តឆ្លងទឹកដីរុស្ស៊ីរហូតដល់ទីក្រុងម៉ូស្គូ ដែលកាលនុះជាទីក្រុងសំខាន់បន្ទាប់ពីរាជធានីសាំងពីទែស្បួរ។ [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|left|ណាប៉ូលេអុង និងកងទ័ពបារាំងកំពុងដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី]] កងទ័ពរុស្ស៊ីចម្បងត្រូវស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែលបាក្លេ ដឺតូល្លី]] ដោយលោកជាអ្នកដែលមើលធ្លុះយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ណាប៉ូលេអុង ពោលគឺការចេញមកសម្ដៅវាយកម្ចាត់កងកម្លាំងរបស់លោកឱ្យបានលឿនបំផុតដែលអាចធ្វើទៅបាន។ ដោយយល់ឃើញដូច្នេះ លោកក៏បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីប្រើយុទ្ធសាស្ត្រដកថយដោយដុតអ្វីៗទាំងអស់ដែលខ្លួនឆ្លងកាត់ និងព្រមទាំងបញ្ជូនទ័ពសេះខ្នាតតូចខ្លះៗមកវាយកងកម្លាំងបារាំងដើម្បីពន្យាដំណើររបស់ពួកគេ។ ទោះឃើញដូច្នេះក៏ដោយក៏កងទ័ពបារាំងនៅតែបន្តយុទ្ធសាស្ត្រព្យាយាមបំបុកទៅរកកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចម្បងដដែរ។{{sfn|Riehn|1990|pp=138–140}} ចំពោះបារាំង ការបញ្ជាកងទ័ពដ៏ធំសម្បើមបែបនេះដោយត្រូវមានស្បៀងអាហារផ្គត់ផ្គង់គ្រប់គ្រាន់គឺជាកិច្ចការដ៏លំបាកបំផុតមួយ ហើយថែមទាំងបូករួមនឹងសណ្ឋានដីដ៏ធំល្វឹងល្វើយរបស់រុស្ស៊ី និងជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗទៀតបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់កម្លាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្តរបស់ទាហានបារាំងជាខ្លាំង។ កត្តាទាំងនេះក៏ធ្វើឱ្យមហាកងទ័ពបារាំងបែកបាក់ ដែលក្នុងករណីមួយមានទាហានប្រមាណចំនួន ៩៥,០០០ នាក់បាននាំគ្នារត់ចោលជួរក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Riehn|1990|p=185}} បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីចម្បងបានដកថយអស់រយៈពេលជិតបីខែ ពួកមន្ត្រីរុស្ស៊ីក៏ចាប់ផ្ដើមចេញរិះគន់ និងបាត់ជំនឿចិត្តលើលោកបាក្លេ ដឺតូល្លី (ណាមួយលោកជាជនជាតិអាល្លឺម៉ង់បាល់ទិកពីកំណើតផង ដែលនាំឱ្យវរជនរុស្ស៊ីកើតការមិនពេញចិត្តនឹងលោក) ហើយដោយដូច្នេះ អតីតយុទ្ធជនរុស្ស៊ីដ៏ប្រជាប្រិយម្នាក់គឺព្រះអង្គម្ចាស់[[មីខាអ៊ីល គូទូស៊ូហ្វ]]ក៏ត្រូវបានព្រះចៅអធិរាជរុស្ស៊ីតែងតាំងជាអគ្គមេបញ្ជាការថ្មី។ ទីបំផុត កងទ័ពនៃប្រទេសទាំងពីរក៏បានប្រឈមនឹងគ្នាក្នុង[[សមរភូមិបូរូឌីណូ]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា នៅក្បែរទីក្រុងម៉ូស្គូ។{{sfn|Haythornthwaite|2012}} សមរភូមិមួយនេះបានវិវត្តជាសមរភូមិដ៏ធំមួយ និងវិនាសន្ត​រាយបំផុតមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ថ្វីបើត្រូវប្រើពេលតែមួយថ្ងៃមែន ដោយមានការចូលរួមពីទាហានសរុបជាង ២៥០,០០០ នាក់ និងបណ្តាលឱ្យទាហានប្រមាណ ៧០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិត។ ជាលទ្ធផល គេមិនអាចសន្និដ្ឋានថាភាគីណាជាអ្នកឈ្នះពិតប្រាកដបានឡើយ ទោះជាបារាំងបានវាយដណ្តើមយកទីតាំងសំខាន់ៗនៅលើសមរភូមិក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកគេមិនបានវាយកម្ទេចកងទ័ពរុស្ស៊ីទាំងស្រុងនោះទេ។ គូទូស៊ូហ្វបានចេញទទួលស្គាល់ថាការចេញប្រឈមបែបនេះគឺវាចាំបាច់ដើម្បីបម្រើដល់ផលប្រយោជន៍នយោបាយ ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្ត្រលោក[[បាក្លេ ដឺតូល្លី]]គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុតនៅលើសមរភូមិ។ មកដល់ចំណុចនេះ កងទ័ពបារាំងបានកំពុងបាត់បង់ទាហានជាច្រើន និងរួមទាំងខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារផង ពោលបើកងទ័ពបារាំងនៅតែបោះជំហានចូលកាន់តែជ្រៅក្នុងទឹកដីរុស្ស៊ីបន្ត នោះពួកគេនឹងកាន់តែវិនាស។ វិបត្តិភស្តុភារបានរារាំងមិនឱ្យបារាំងបញ្ជូនទ័ពជំនួយមកបន្ថែម ខណៈកម្លាំងរុស្ស៊ីការដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីខ្លួនស្រាប់បានពង្រឹងកម្លាំងខ្លួនដោយគ្មានបញ្ហា។ ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពចូលទីក្រុងម៉ូស្គូនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា​ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានបន្តដកថយជាថ្មីម្តងទៀត។{{sfn|Riehn|1990|pp=253–254}} ប្រជាជនរុស្ស៊ីដែលនៅក្រុងម៉ូស្គូស្ទើរទាំងអស់បានភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុង ខណៈឧក្រិដ្ឋជនដែលជាប់ក្នុងពន្ធនាគារម៉ូស្គូត្រូវបានដោះលែងដើម្បីបង្កភាពអនាធិបតេយ្យនៅពេលកងទ័ពបារាំងចូលមកដល់។ មុននឹងរត់ចេញ អភិបាលក្រុងម៉ូស្គូលោក[[ហ្វីឌ័រ រ៉ូស្តូបឈីន]]បានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរដុតទីក្រុងចោល។<ref>{{Cite book |title=With Napoleon in Russia, The Memoirs of General Coulaincourt |publisher=William Morrow and Co |year=1945 |at=Chapter VI 'The Fire', pp. 109–107}}</ref> ព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺទ្រង់បានបដិសេធមិនព្រមចុះចាញ់ និងចរចារកសន្តិភាពអ្វីជាមួយណាប៉ូលេអុងនោះឡើយ។ ជាជាងបន្ត​ដកថយ​ទៅ​ទិសខាងកើត កងទ័ព​រុស្ស៊ី​បាន​បង្វែរទ័ពទៅភាគ​ខាង​ត្បូង ដោយ​បាន​ពង្រឹងកម្លាំង​ឡើងវិញ ហើយ​ត្រៀមរៀបចំ​ចូលវាយប្រហារ​ទ័ព​​បារាំងកាលណាបើណាប៉ូលេអុងសម្រេចដកថយពីម៉ូស្គូ។ មកដល់ខែតុលា ដោយគ្មានសញ្ញានៃជ័យជំនះច្បាស់លាស់អ្វីសោះ ណាប៉ូកេអុងក៏បានចាប់ផ្តើមដំណើរដកថយកងទ័ពទាំងមូលចេញពីទីក្រុងម៉ូស្គូ។ កងទ័ពបារាំងបានខំប្រឹងព្យាយាមបោះជំហានទៅកាន់ក្រុង[[កាលូហ្កា]] និងឆ្លងតាមតំបន់ភាគខាងត្បូងរុស្ស៊ី ដើម្បីស្វែងរកស្បៀងអាហារ និងធនធានទាំងឡាយដែលអាចផ្គត់ផ្គង់កម្លាំងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោម។ កងទ័ពរុស្ស៊ីបានបំបិទផ្លូវទៅកាលូហ្កា ដែលនាំឱ្យកើត[[សមរភូមិម៉ាឡូយ៉ារ៉ូស្លាវេត៍]]ឡើង។ ទោះជាខំប្រឹងវាយបំបែកយ៉ាងណា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏នៅតែមិនព្រមដកថយដែលបង្ខំឱ្យណាប៉ូលេអុងបង្វែរទ័ពថយតាមផ្លូវទៅស្មូលែនស្កិ៍វិញ ដែលខ្លួនធ្លាប់ឆ្លងកាត់ម្តងរួចមកហើយនៅដើមដំណើរឈ្លានពានចូលរុស្ស៊ី ហើយធនធានទាំងឡាយនៅតាមផ្លូវនោះក៏ត្រូវខ្លួនរឹបអូសនិងប្រើប្រាស់អស់ផងដែរ។ ក្នុងដំណើរកំពុងដកថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី ខ្សែផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ ឬរលំទាំងស្រុង ដែលនាំឱ្យកងទ័ពបារាំងងាយនឹងរងការវាយប្រហារស្រួលៗពីកងទ័ព និងពលទាហានអនិយ័តរបស់រុស្ស៊ី។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រដូវរងាក៏បានធ្លាក់ចូលមកថែមទៀត ហើយដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ី រដូវរងានៅក្នុងប្រទេសនេះគឺមានសភាពត្រជាក់អាក្រក់ជាងតំបន់និងប្រទេសផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ កត្តានេះបានធ្វើឱ្យមហាកងទ័ពបារាំងដែលធ្លាប់មានមហិច្ឆតាធំធេង និងបោះដំណើរក្នុងល្បឿនលឿនៗ នៅសល់តែខ្សែដង្ហើមខ្សៀកៗស្ទើរដាច់ និងស្ទើរតែគ្មានកម្លាំងបន្តដកថយ។ ចំពេលដែលកងទ័ពបារាំងកំពុង[[សមរភូមិបេរីហ្ស៊ីណា|ព្យាយាមតស៊ូឆ្លងទន្លេបេរីហ្ស៊ីណា]]នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏បានតាមទាន់ពីក្រោយរួចក៏បើកការវាយប្រហារភ្លាមៗ។ ជាលទ្ធផល ទាហានខាងភាគីបារាំងតែ ២៧,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចឆ្លងទន្លេផុតបន្តរស់រានមានជីវិត ដោយទាហានប្រមាណ ៣៨០,០០០ នាក់ទៀតបានស៊ូស្លាប់យ៉ាងវេទនា ឬបាត់ខ្លួន ហើយ ១០០,០០០ នាក់ឯទៀតត្រូវរុស្ស៊ីចាប់ជាឈ្លើយសឹក។{{sfn|Upshall|p=17|1993}} ក្រោយមក ណាប៉ូលេអុងនិងគ្នីគ្នាមួយចំនួនក៏បានរត់ចេញទៅមុនកងទាហានដែលកំពុងដកថយឯទៀត សម្ដៅត្រឡប់ទៅប៉ារីសវិញ ដើម្បីរៀបចំកងកម្លាំងការពារត្រៀមទប់ទល់កងទ័ពរុស្ស៊ីដែលកំពុងច្រានចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី។ យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ីដោយបារាំងនេះបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨១២ នៅពេលដែលកងទ័ពបារាំងមួយក្រុមចុងក្រោយបានថយចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ី។ ភាគីរុស្ស៊ីបានបាត់បង់កម្លាំងសរុបប្រមាណ ២១០,០០០ នាក់ ប៉ុន្តែខុសពីបារាំង ដោយសារសមរភូមិប្រយុទ្ធគឺស្ថិតនៅលើទឹកដីរុស្ស៊ីស្រាប់ ដូច្នេះពួកគេងាយនឹងជំនួសកងទ័ពដែលបានបាត់ទៅជាមួយនឹងកងទ័ពជំនួយថ្មីក្នុងពេលដ៏ខ្លី។ បើវិភាគទៅ រាល់ទាហានបារាំងចំនួនប្រាំមួយនាក់ដែលចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ី មានតែម្នាក់គត់ប៉ុណ្ណោះដែលអាចចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីបានវិញដោយនៅមានសល់ដង្ហើម។ ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ, ១៨១២–១៨១៤== {{Main|សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ}} ដោយមើលឃើញពីឱកាសយកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុង រដ្ឋព្រុស ស៊ុយអែត និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនទៀតក៏បានប្តូរសម្ព័ន្ធភាពមកចូលរួមជាមួយរុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស និងបណ្ដាប្រទេសផ្សេងៗដែលប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងវិញ។{{sfn|Dwyer|2013|pages=431–474}} ដោយ‌ឮបែបនេះ ណាប៉ូលេអុងក៏ប្តេជ្ញាបង្កើតទ័ពថ្មីដែលមានទំហំធំដូចនឹងកងទ័ពដែលព្រះអង្គបានដឹកនាំចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ីពីមុនអញ្ចឹងដែរ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់ក៏បានកសាងពង្រីកកម្លាំងយ៉ាងឆាប់រហ័សពីភាគខាងកើតពី​ ៣០,០០០ ទៅ ១៣០,០០០ នាក់ ហើយចុងក្រោយឡើងរហូតដល់ ៤០០,០០០ នាក់។ កងទ័ពណាប៉ូលេអុង​បាន​ប្រល័យទាហានសត្រូវស្លាប់អស់ ៤០,០០០ នាក់​ក្នុង[[សមរភូមិលូតសិន (១៨១៣)|​សមរភូមិលូតសិន]]​ (២ ឧសភា ១៨១៣) និង[[សមរភូមិបោត៍សិន|បោត៍សិន]] (២០–២១ ឧសភា ១៨១៣)។ សមរភូមិទាំងពីរមានកម្លាំងប្រយុទ្ធសរុបជាង ២៥០,០០០ នាក់ ដែលនាំឱ្យមានឈ្មោះជាជម្លោះដ៏ធំបំផុតពីរនៅក្នុងសង្រ្គាម។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៣ ព្រះអង្គម្ចាស់[[ក្លេមែនស៍ វន មេតទ័រនីច]]នៃអូទ្រីសបានផ្តល់សំណើមួយទៅឱ្យណាប៉ូលេអុង ដែលគេនិយមហៅថា [[សំណើហ្វ្រាំងហ្វឺត]]។ ក្នុងសំណើនោះ ក្រុមអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងអនុញ្ញាតឱ្យណាប៉ូលេអុងបន្តគង់ជាព្រះអធិរាជដដែរ ប៉ុន្តែទំហំទឹកដីប្រទេសបារាំងនឹងត្រូវកាត់ស្របតាមព្រំដែនកាលមុនសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើម ហើយបារាំងត្រូវបោះបង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅអ៊ីតាលី អាល្លឺម៉ង់ និងហុល្លង់។ ដោយមានទំនុកចិត្តថានឹងយកឈ្នះសង្រ្គាម ណាប៉ូលេអុងក៏បានបដិសេធមិនទទួលយល់ស្របនឹងសំណើនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៨១៤ នៅពេលដែលអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយខិតជិតដល់ទីក្រុងប៉ារីស ណាប៉ូលេអុងទីបំផុតក៏បានយល់ព្រមនឹងសំណើនោះ ប៉ុន្តែវាបានហួសពេលទៅហើយ ខណៈសម្ព័ន្ធមិត្តបានបញ្ជូនសំណើថ្មីមួយទៀតដែលមានលក្ខខណ្ឌតឹងរ៉ឹងជាងមុនឆ្ងាយ។{{sfn|Riley|2013|p=206}} [[File:MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg|thumb|[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]មានទាហានចូលរួមប្រយុទ្ធរហូតដល់ទៅ ៦០០,០០០ នាក់ ដែលនាំឱ្យវាក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមដ៏ធំបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១។]] ងាកមកឧបទ្វីបអ៊ីបេរីវិញ កងកម្លាំងចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[អទ័រ វែស្លី]]បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសអេស្ប៉ាញនៅដើមឆ្នាំ១៨១២ រហូតដល់ដណ្ដើមបានទីក្រុងម៉ាឌ្រីដ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ក៏ត្រូវដកថយមកព័រទុយហ្កាល់វិញបន្ទាប់ពីបារាំងបានប្រមូលកម្លាំងថ្មីចូលមកគ្រប់គ្រងអេស្ប៉ាញម្តងទៀត។{{sfn|Young|Lawford|2015}} លោកវេស្លីបានប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រដោយផ្លាស់ទីមូលដ្ឋានផ្គត់ផ្គង់ពីទីក្រុង[[លីស្បោន]]ក្នុងប្រទេសព័រទុយហ្កាល់មកទីក្រុង[[សានតាន់ឌែរ]]នៅភាគខាងជើងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ជាលទ្ធផល នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមិថុនា កងកម្លាំងរួមព័រទុយហ្កាល់ អង់គ្លេស និងអេស្ប៉ាញបានច្បាំងឈ្នះនឹងបារាំងក្នុង[[សមរភូមិវីតូរីយ៉ា]] ជាហេតុនាំឱ្យរបបរណបបារាំងនៅអេស្ប៉ាញក្រោមព្រះចៅ[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]ដួលរលំភ្លាមៗ ហើយបារាំងក៏បានដកថយឆ្លងជួរភ្នំភីរីនីស៍ចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញ។{{sfn|Glover|1963}} ពីថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៣ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ភាគីទាំងសងខាងបានប្រកាសបទឈប់បាញ់ដើម្បីសម្រួលដល់កងកម្លាំងទាហានរៀងៗខ្លួនក្រោយពីច្បាំងគ្នាឥតឈប់ឈរយ៉ាងយូរស្លាប់អស់ទាហានមួយភាគបួននៃកម្លាំងមួយលាននាក់សរុប។ ក្នុងអំឡុងពេលសមរភូមិសង្គ្រាមកំពុងចុះស្ងប់ស្ងាត់ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានចរចាបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យអូទ្រីសចេញប្រឆាំងនឹងបារាំងជាចំហឡើងវិញ។ កងទ័ព​អូទ្រីសចម្បង​ពីរ​ក្រុមបានចេញច្បាំងដែលមានកម្លាំងសរុបទាំងអស់ចំនួន ៣០០,០០០ នាក់​។ ការចូលរួមជាថ្មីរបស់អូទ្រីសបាននាំឱ្យចំនួនទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តនៅភាគខាងកើតហក់ឡើងដល់ ៨០០,០០០ នាក់បូករួមទាំងកម្លាំងជំនួយពីក្រោយចំនួន ៣៥០,០០០ បន្ថែមទៀត។{{sfn|Riley|2013|p=206}} [[File:General Nansouty at the battle of Hanau.jpg|thumb|left|[[សមរភូមិហាណូវ]] (៣០–៣១ តុលា ១៨១៣) រវាងកងកម្លាំងរួមអូទ្រីស-បាវីយែរ នឺងបារាំង។]] រីឯណាប៉ូលេអុងវិញទ្រង់បានប្រមូលកម្លាំងទ័ពថ្មីសរុប ៦៥០,០០០ នាក់ដោយក្នុងនោះមាន ២៥០,០០០ នាក់ស្ថិតនៅក្រោមព្រះរាជបញ្ជាការរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់ ខណៈ ១២០,០០០ នាក់ទៀតស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការលោកសេនាប្រមុខ[[នីកូឡាស អ៊ូឌីណូត៍]] ហើយ ៣០​,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតនៅក្រោមដាវូត៍។ កងកម្លាំងបារាំងទាំងប៉ុន្មានទៀតភាគច្រើនមានប្រភពចេញពីសហព័ន្ធរ៉ាំង ពិសេសពីសាចសិន និងបាវីយែរ។ ចំពោះសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅអ៊ីតាលីវិញ គេបានបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់ដើម្បីជាជំនួយដល់ណាប៉ូលេអុង។ នៅឧបទ្វីបអ៊ីបេរី កងទ័ពបារាំងចន្លោះពី ១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់បានកំពុងដកថយមកបារាំងវិញ ខណៈកងកម្លាំងចម្រុះអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់នៅអេស្ប៉ាញកំពុងពង្រឹងចំនួនបន្តិចម្តងៗឡើងដល់ ១០០,០០០ នាក់។​ សរុបមក កងកម្លាំងបារាំងសរុបប្រមាណ ៩០០,០០០ នាក់ត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានចំនួនសរុបរហូតដល់ទៅ ១,៨០០,០០០ នាក់ (រាប់ទាំងកម្លាំងជំនួយកំពុងប្រមូលផ្ដុំតាមរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួន)។ គួរចំណាំដែរថាតួលេខទាំងនេះមានភាពមិនប្រក្រតីបន្តិចបន្តួច ដោយសារតែកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ដែលប្រយុទ្ធឱ្យបារាំងភាគច្រើនមិនបានចេញប្រយុទ្ធអស់ពីសមត្ថភាពឡើយ ហើយតែងតែប៉ងរត់ចោលជួរទៅខាងភាគីសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ដូច្នេះ គេអាចនិយាយបានដែរថា ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានពឹងផ្អែកលើកម្លាំងទាហានមិនលើសពី ៤៥០,០០០ នាក់ទេនៅខាងសមរភូមិអាល្លីម៉ង់ ពោលទាហានទ្រង់មួយនាក់ត្រូវប្រឈមនឹងទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តចំនួនបួននាក់។{{sfn|Riley|2013|p=206}} បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បានបញ្ចប់ ណាប៉ូលេអុងក៏បានដឹកនាំទ័ពប្រយុទ្ធនៅ[[សមរភូមិឌ្រែសអ៊ែន|ឌ្រែសអ៊ែន]]ដោយទទួលបាននូវជ័យជម្នះយ៉ាងឱឡារិកថ្វីបើកម្លាំងទ័ពរបស់ខ្លួនមានចំនួនតិចជាងទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តក្ដី។ តែទោះជាយ៉ាងណា បារាំងត្រូវទទួលបរាជ័យនៅប្រយុទ្ធបន្តបន្ទាប់ដោយសារតែដំណើរដ៏យឺតយ៉ាវរបស់កម្លាំងណាប៉ូលេអុងក្នុងការបោះជំហានបន្តប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ បូករួមទាំងភាពបរាជ័យរបស់ឧត្តមសេនីយ៍យោធាបារាំងនៅក្នុងសមរភូមិផ្សេងៗទៀត។ នៅឯ[[សមរភូមិលែបស៊ីគ]]ក្នុងរដ្ឋសាចសិន (១៦–១៩ តុលា ១៨១៣) ទាហានបារាំងប្រមាណ ១៩១,០០០ នាក់បានចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តជាង ៣០០,០០០០ នាក់ ដែលជាហេតុបង្កឱ្យបារាំងដកថយកម្លាំងខ្លួនចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសបារាំងវិញ។ ក្រោយពីបារាំងបានដកថយចេញពីអាល្លឺម៉ង់អស់ សម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងនៅភាគខាងជើងគឺអាណាចក្រ[[ដាណឺម៉ាក–ន័រវែស]]ក៏ត្រូវបាន[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងឃីល|សម្ព័ន្ធមិត្តប្រួតវាយរហូតសុំទទួលចុះចាញ់]]។<ref>{{Cite book |last=Hofschroer |first=Peter |title=Leipzig 1813: The Battle of the Nations |year=1993}}</ref> [[File:Russparis.jpg|thumb|ពលទាហានរុស្ស៊ីដើរចូលរាជធានីប៉ារីស, ៣១ មីនា ១៨១៤]] ណាប៉ូលេអុងបានប្រឹងដឹកនាំទ័ពការពារប្រទេសជាតិទ្រង់ ប៉ុន្តែដោយសារគ្មានកម្លាំងប្រៀបនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ត្រូវទាហានសត្រូវវាយស្ទើរផ្ទប់។ ទីបំផុត កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏បានចូលដល់ទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤។ ក្នុងអំឡុងដំណើរទប់ទល់នឹងសម្ព័ន្ធមិត្តពីទីក្រុងប៉ារីសដែលគេនិយមហៅថា[[យុទ្ធនាការប្រាំមួយថ្ងៃ]]នោះ ណាប៉ូលេអុងបានច្បាំងឈ្នះសត្រូវជាច្រើនលើកច្រើនសារដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងមិនដល់ ៧០,០០០ នាក់នោះទេ (ខណៈទាហានសម្ព័ន្ធមិត្តមានជាងកន្លះលាននាក់) តែទោះយ៉ាងណា វាក៏នូវតែមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបញ្ឈប់ដំណើរសត្រូវដ៏សែនសន្ធឹកសន្ធាប់។ នៅក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាឆាម៉ង់]] (ថ្ងៃទី៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៤) ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តបានព្រមព្រៀងគ្នារក្សាទម្រង់សម្ព័ន្ធភាពខ្លួនរហូតដល់យកឈ្នះលើណាប៉ូលេអុងទាំងស្រុង ពោលគឺពេលណាប៉ូលេអុងសុំចុះចាញ់។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} ថ្វីបើទីក្រុងប៉ារីសកំពុងត្រូវឡោមព័ទ្ធ និងដួលរលំបណ្ដើរៗ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទ្រង់នូវតែប្តេជ្ញាបន្តដឹកនាំប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ។ ក្នុងអំឡុងយុទ្ធនាការនោះដូចគ្នា ទ្រង់បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យមួយប្រកាសកេណ្ឌកម្លាំងទាហានថ្មីចំនួន ៩០០,០០០ នាក់បន្ថែម ប៉ុន្តែមានដោយសារពេលវេលាមានខ្លី និងភាពវឹកវរក្នុងរាជធានី ទ្រង់ក៏ចាប់ផ្ដើមដឹងខ្លួនបន្តិចម្តងៗថាជ័យជម្នះនឹងមិនអាចកើតមានទៀតឡើយទោះក្នុងកាលៈទេសៈណាក៏ដោយ។ ព្រះអង្គក៏បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យចុះពីរាជបល្ល័ង្កនៅថ្ងៃទី៦ មេសា ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅអ៊ីតាលី ផ្នែកខ្លះនៃអេស្ប៉ាញ និងហុល្លង់បានកំពុងរលត់បណ្ដើរៗ។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} បទឈប់បាញ់មួយក៏ត្រូវបានចុះរវាងបារាំង និងក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។ ទីបំផុត [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៤)|សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព]]មួយក៏ត្រូវបានចុះនៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៤ ដោយបញ្ចប់សង្គ្រាមជាស្ថាពរ។ ថ្នាក់ដឹកនាំនៃមហាអំណាចខាងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏ព្រមព្រៀងគ្នានិរទេសណាប៉ូលេអុងទៅកោះ[[អែលបា]]ក្បែរប្រទេសអ៊ីតាលី រួចបានស្ដាររាជអំណាចរបស់[[រាជវង្សបួរបុង]]នៅបារាំងឡើងវិញដោយមាន[[ល្វីទី១៨]] ជាព្រះមហាក្សត្រ។ បន្ទាប់មក មហាអំណាចទាំងនោះក៏បានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាហ្វុងតេណេប្លូ]] (១១ មេសា ១៨១៤) ហើយបានបើកសម័យប្រជុំ[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]ដើម្បីគូរផែនទីព្រំដែនទ្វីបអឺរ៉ុបឡើងវិញ។{{sfn|Dwyer|2013|pp=464–498}} ==សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ, ១៨១៥== {{Main|មួយរយថ្ងៃ}} [[File:Wellington at Waterloo Hillingford.jpg|thumb|left|លោកវែល្លីងតុននៅក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] សង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំពីរ (១៨១៥) គឺជាជម្លោះចុងក្រោយរវាងបារាំង នឹងមហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្តមានដូចជា ចក្រភពអង់គ្លេស រុស្ស៊ី ព្រុស ស៊ុយអែត ស្វីស អូទ្រីស ហុល្លង់ និងរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់តូចៗមួយចំនួន។ ព្រឹត្តិការណ៍ក្នុងសង្គ្រាមដែលគេនិយមស្គាល់ថាមួយរយថ្ងៃនោះបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានរត់គេចព្រះកាយពីអែលបា ហើយបានធ្វើដំណើរចូលមកដល់ទីក្រុង[[កានណ៍]]នៃប្រទេសបារាំងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៥។​ ព្រះអង្គបានបន្តធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងប៉ារីស ដោយទទួលបានការស្វាគមន៍និងគាំទ្រពីមហាជនទូទៅ ដោយខ្លះបានជូនដំណើរអមព្រះអង្គរហូតដល់រាជធានីទៀតផង។ ណាប៉ូលេអុង និងក្រុមអ្នកគាំទ្រទ្រង់បានផ្តួលទម្លាក់ព្រះចៅ[[ល្វីទី១៨]] ពីរាជបល្ល័ង្ក។ ដោយឃើញដូច្នេះ ប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តក៏​បាន​ចាប់ផ្ដើមប្រមូល​កេណ្ឌទ័ពភ្លាមៗដើម្បី​ត្រៀមប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងម្តងទៀត។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានកេណ្ឌទាហានសរុបចំនួន ២៨០,០០០ នាក់ ដោយព្រះអង្គបានបន្តបែងចែកទៅជាកងពលតូចៗ។ បន្ថែមលើកងទ័ពអាជីពចំនួន ៩០,០០០ នាក់ ព្រះអង្គបានអំពាវនាវដល់អតីតយុទ្ធជនពីសមរភូមិសង្គ្រាមមុនៗជាង ២៥០,០០០​ នាក់ ហើយបានចេញក្រឹត្យកំណែនមនុស្សប្រមាណ ២,៥ លាននាក់ចូលទៅក្នុងជួរកងយោធាបារាំង ក៏ប៉ុន្តែចុងក្រោយក្រឹត្យនោះមិនបានចាត់អនុវត្តឡើយ។ កម្លាំងថ្មីរបស់ណាប៉ូលេអុងត្រូវត្រៀមប្រឈមនឹងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តជាង ៧០០,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះសម្ព័ន្ធមិត្តបានគ្រោងបញ្ជូនទាហានសរុបមួយលាននាក់ទៅជួរមុខ គាំទ្រដោយកងយោធភូមិចំនួន ២០០,០០០ នាក់រួមទាំងកម្លាំងភស្តុភារ និងជំនួយផ្សេងៗទៀត។ ណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពភូមិភាគខាងជើងប្រមាណ ១២៤,០០០ នាក់ទៅផ្ដើមការវាយប្រហារលើប្រទេសបែលហ្ស៊ិក។<ref>{{Cite book |last=Hofschroer |first=Peter |title=The Waterloo Campaign: Wellington, His German Allies and the Battles of Ligny and Quatre Bras |year=2006}}</ref> គោលដៅណាប៉ូលេអុងលើកនេះគឺវាយបំបែកកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមុនពេលសត្រូវអាចបង្រួមកម្លាំងគ្នាទាន់ វាយអង់គ្លេសចេញទៅដែនសមុទ្រ និងវាយព្រុសឱ្យធ្លាក់ចេញពីសង្គ្រាម។ ណាប៉ូលេអុងបានវាយបំបែកកងទ័ពអង់គ្លេស-ហុល្លង់ដែលកំពុងត្រៀមប្រជុំគ្នាដូចដែលខ្លួនគិតមែន ខណៈព្រុសវិញបានបង្កើនមានការប្រុងប្រយ័ត្នជាងមុន ដោយបញ្ឈរជើងកម្លាំងខ្លួនតែ ៧៥ ភាគរយប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនិងជុំវិញភូមិ[[លីនី (បែលហ្ស៊ិក)|លីនី]]ក្នុងប្រទេសបែលហ្ស៊ិកដដែរ។ ព្រុសបានបញ្ជូនកងអង្គទ័ពទីមួយរបស់ខ្លួនទៅប្រយុទ្ធនឹងបារាំងអស់ពេញមួយថ្ងៃនៅខាងក្រៅភូមិលីនីក្នុងបំណងពន្យាដំណើរទ័ពណាប៉ូលេអុង។ មួយថ្ងៃក្រោយមកគឺនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៥ កងទ័ពណាប៉ូលេអុងក៏បានរុលទៅចូលភូមិលីនីដោយបង្ខំឱ្យព្រុស[[សមរភូមិលីនី|ប្រយុទ្ធក្នុងបរិវេណភូមិនោះតែម្តង]] មុនពេលពួកគេដកថយដោយក្ដីអាម៉ាស់។ នៅថ្ងៃដដែរនោះ កងកម្លាំងភូមិភាគខាងជើងបារាំងមួយក្រុមក្រោមបញ្ជាការលោកសេនាប្រមុខ[[មីឈែល នីយ]]បានបញ្ឈប់ដំណើរកងកម្លាំងជំនួយរបស់អង់គ្លេសក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកវែល្លីងតុនបានដោយជោគជ័យនៅ[[សមរភូមិកេទរ៍ប្រា|កេទរ៍ប្រា]]។ ដោយកាត់ផ្ដាច់ពីកម្លាំងព្រុស វែល្លីងតុនក៏បានបញ្ជាទ័ពខ្លួនឱ្យដកថយទៅដីខ្ពស់ក្បែរភូមិ[[មូងសាំងហ្សង់]] តែប៉ុន្មានគីឡូម៉ែត្រពី[[វ៉ាត់ធឺលូ (បែលហ្ស៊ិក)|ភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]]ប៉ុណ្ណោះ។ [[File:Waterloo Campaign map-alt3.svg|thumb|upright=1.35|(ជាភាសាអង់គ្លេស) ផែនទីបង្ហាញពីយុទ្ធនាការវ៉ាត់ធឺលូ]] ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានបែរមកដឹកនាំទ័ពបម្រុងវិញដោយទុកឱ្យកម្លាំងទ័ពចម្បងនៅក្រោមបញ្ជាលោកសេនាប្រមុខ[[អេម៉ានុយអែល ដឺក្រូឈី|ក្រូឈី]]។ ណាប៉ូលេអុងបានបញ្ជាទ័ពបម្រុងទៅបញ្ចូលរួមជាមួយកម្លាំងសេនាប្រមុខនីយក្នុងគោលបំណងប្រដេញតាមកងទ័ពលោកវែល្លីងតុន។ ខុសពីការគណនានិងប៉ាន់ស្មានរបស់ក្រូឈីនិងណាប៉ូលេអុង កងកម្លាំងព្រុសបានប្រមូលផ្ដុំតម្រៀបតាមក្បួនឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅក្រុង[[វ៉ាវរ]]។ ខណៈពេលដែលកងពលទី៤ ទី១ និងទី២ របស់ព្រុសបានកំពុងសម្រុកទៅកាន់វ៉ាត់ធឺលូ កងពលព្រុសទី៣ បានបិទផ្លូវពីត្រើយម្ខាងនៃទន្លេរារាំងមិនឱ្យកម្លាំងជំនួយបារាំងរបស់ក្រូឈីចូលជួយណាប៉ូលេអុង។ កម្លាំងជំនួយបន្ទាន់ក្រោមបញ្ជាការរបស់ក្រូឈីនោះក៏បានខិតខំវាយបំបែកកងការពារព្រុសដែលស្ថិតក្រោមបញ្ជារបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[យ៉ូហាន វនធីលម៉ាន|វនធីលម៉ាន]]នៅទីក្រុង[[សមរភូមិវ៉ាវរ|វ៉ាវរ]] (១៨–១៩ មិថុនា) ហើយក៏ទទួលបានជោគជ័យ ប៉ុន្តែវាត្រូវយឺតពេល ១២ ម៉ោងរួចទៅហើយ។ ជាចុងក្រោយ កងកម្លាំងការពារព្រុសប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់នោះបានរារាំងកម្លាំងជំនួយបន្ទាន់របស់បារាំងចំនួន ៣៣,០០០ នាក់បានដោយជោគជ័យ។ នៅព្រឹកថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ក្នុង[[សមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ|សមរភូមិធំវ៉ាត់ធឺលូ]] ណាប៉ូលេអុងបានពន្យារពេលផ្តើមប្រយុទ្ធអស់រយៈពេលជាច្រើនម៉ោងដោយត្រូវរង់ចាំឱ្យសំណើមទឹកភ្លៀងពីយប់មុនស្ងួតអស់។ មកដល់ពេលរសៀល កងទ័ពបារាំងមិនបានទទួលផលអ្វីទាំងអស់ក្នុងការប្រដេញកម្លាំងវែល្លីងតុនចេញពីទីខ្ពស់ដែលពួកគេកំពុងឈរជើង។ នៅពេលកម្លាំងព្រុសចូលមកដល់ ពួកគេក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារលើកម្លាំងបារាំងម្តងហើយម្តងទៀត។ យុទ្ធសាស្ត្រដើមរបស់ណាប៉ូលេអុងក្នុងការបំបែកកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបានទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង ហើយកំណើនចំនួនទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តបានវាយកន្ទ្រុបបារាំងរហូតដល់ដកថយ។<ref>{{Cite web |title=Napoleonic Wars {{!}} Summary, Combatants, & Maps {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars |access-date=2025-01-30 |website=www.britannica.com |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207144711/https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars |url-status=live }}</ref> ក្រោយចាញ់នៅវ៉ាត់ធឺលូ លោកសេនាប្រមុខក្រូឈីក៏បានដឹកនាំទ័ពត្រឡប់ទៅប៉ារីសវិញដោយជោគជ័យ ខណៈលោកដាវូត៍បានរៀបចំកម្លាំងចំនួន ១១៧,០០០ នាក់ត្រៀមការពាររាជធានី។ កម្លាំងលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដូមីនីក វ៉ង់ដាម|វ៉ង់ដាម]]នៅក្រៅទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត[[សមរភូមិអ៊ីស៊ី|វាយបំបែក]]នាំឱ្យបារាំងផ្ដើមការចរចាសុំចុះចាញ់។ [[File:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|thumb|upright=1.15|ទ័ពសេះបារាំងសម្រុកចូលទៅវាយទ័ពស្កុតរបស់អង់គ្លេសក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ]] បីថ្ងៃក្រោយបរាជ័យនៅវ៉ាត់ធឺលូ ណាប៉ូលេអុងក៏យាងត្រឡប់ចូលប៉ារីសវិញដោយរំពឹងថាប្រជាជនបារាំងនឹងផ្ដើមចលនាតស៊ូជាតិប្រឆាំងនឹងបរទេស ក៏ប៉ុន្តែ​ផ្ទុយទៅវិញ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានស្ថាប័នសភា​ទាំងពីរថ្នាក់ និងរួមទាំង​សាធារណជន​ជាទូទៅ​កើតកំហឹងលែងពេញ​ចិត្ត​នឹងព្រះអង្គ។ ដោយលែងមានការគាំទ្រតទៅទៀត ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានដាក់រាជ្យជាលើកទីពីរនៅថ្ងៃទី២២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨១៥ ហើយនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ណាប៉ូលេអុងក៏បានប្រគល់ខ្លួនឱ្យកងអស្សនិកអង់គ្លេសនៅទីក្រុង[[រ៉ូឆេហ្វត៍ (ឆារ៉ង់ត៍-ម៉ារីធីម)|រ៉ូឆេហ្វត៍]]។ បន្ទាប់មក កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក៏​បានចាប់​និរទេស​ណាប៉ូលេអុងទៅ​កោះ[[សាំងហេលីណា]]នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងត្បូង​ ជាទីដែលព្រះអង្គសោយទិវង្គត​នៅ​ថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨២១។ នៅតំបន់ខាងអ៊ីតាលីវិញ ព្រះរាជាណាប្លេសព្រះនាម[[ចូអាឃីម មូរ៉ាត]] ថ្វីបើចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងណាប៉ូលេអុងនៅយុទ្ធនាការមុនៗក្ដី ត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តលើកលែងបន្តឱ្យកាន់អំណាចជាស្តេចណាប្លេស ក៏ប៉ុន្តែក្រោយពេលណាប៉ូលេអុងត្រឡប់ពីនិរទេសនៅអែលបាវិញ មូរ៉ាតក៏បានសម្រេចចងសម្ព័ន្ធភាពជាថ្មីជាមួយណាប៉ូលេអុង បង្កឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមណាប៉ូលីតាន]]ឡើង (ខែមីនាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥)។ ដោយសង្ឃឹមថានឹងស្វែងរកអ្នកគាំទ្រក្នុងចំណោមក្រុមជាតិនិយមអ៊ីតាលីដែលកាលនុះកំពុងតែខ្លាចឥទ្ធិពលរាជវង្សហាបស្បួកចូលអ៊ីតាលី មូរ៉ាតក៏បានចេញ[[សេចក្តីប្រកាសរីមីនី]] អំពាវនាវឱ្យអ្នកជាតិនិយមអ៊ីតាលីចូលធ្វើសង្រ្គាម។ សេចក្ដីប្រកាសនោះបាន​បរាជ័យ ហើយ​មិនយូរប៉ុន្មាន​ កម្លាំង​អូទ្រីស​ក៏បាន​វាយ​ឈ្នះទ័ពមូរ៉ាតនៅក្នុង​[[សមរភូមិតូលិនធីណូ]] (២–៣ ឧសភា ១៨១៥) ​បង្ខំ​ឱ្យមូរ៉ាតរត់លាក់ខ្លួន។ [[រាជវង្សបួរបុង-ស៊ីស៊ីល៍ពីរ|រាជវង្សបួរបុងអ៊ីតាលី]]ក៏ត្រឡប់មកកាន់អំណាចនៅណាប្លេសវិញនៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៥។ មូរ៉ាតមិនអស់ចិត្តក៏បានព្យាយាមដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កមកវិញ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីត្រូវបរាជ័យ ព្រះអង្គក៏ត្រូវបានគេកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយបាញ់សម្លាប់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨១៥។ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨១៥)|សន្ធិសញ្ញាក្រុងប៉ារីសលើកទីពីរ]]ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨១៥ បានបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |title=Treaties of Paris {{!}} Congress of Vienna, European Balance of Power, Peace of Paris {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Treaties-of-Paris-1814-1815 |access-date=2025-01-30 |website=www.britannica.com }}</ref> ==ឥទ្ធិពលនយោបាយ== សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបាននាំមកនូវគំនិត និងបម្លាស់ប្តូរខាងផ្នែកនយោបាយជាច្រើនដល់ប្រជាជាតិអឺរ៉ុប ប៉ុន្តែចំពោះបារាំងខ្លួននៅតែស្ថិតក្រោមរាជវង្សបួរបុងចាស់ដដែរក្រោយស្ដារឡើងវិញ។ ក្នុងសម័យសង្គ្រាម ណាប៉ូលេអុងបានគ្រប់គ្រងទឹកដីមួយភាគធំនៃតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិច។ ជាលទ្ធផល ប្រទេសអឺរ៉ុបដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចបារាំងបានទទួលរងនូវឥទ្ធិពលនយោបាយកើតចេញពីបដិវត្តន៍បារាំងរួមមាន អំណាចប្រជាធិបតេយ្យ ដំណើរការនីតិវិធីក្នុងតុលាការ លុបបំបាត់សេវកជន កាត់បន្ថយអំណាចព្រះវិហារកាតូលិក និងការទាមទារឱ្យមានការកំណត់អំណាចរាជាធិបតេយ្យក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ កំណើនសំឡេងរបស់ពួកវណ្ណៈកណ្តាលរួមជាមួយនឹងកំណើនពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មបានធ្វើឱ្យការស្តាររបបចាស់មុនសង្គ្រាមមានការលំបាកខ្លាំងដោយរាជអំណាចអឺរ៉ុបត្រូវបង្ខំរក្សាកំណែទម្រង់មួយចំនួនដែលបានប្រកាសអនុម័តកាលសម័យណាប៉ូលេអុង។ [[File:Europe 1815 map en.png|thumb|upright=1.4|ព្រំដែនប្រទេសក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបក្រោយសមាជវីយែនបានសម្រេច (១៨១៥)]] សម្រាប់បារាំង កាលដែលត្រូវជាប់ប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាប់ៗគ្នាអស់ជាច្រើនឆ្នាំបែបនេះបានធ្វើឱ្យប្រទេសខ្លួនធ្លាក់ចុះទ្រុតទ្រោមជាលំដាប់ ពិសេសក្រោយពី[[សមាជទីក្រុងវីយែន]]បានអនុម័តនូវ "[[តុល្យភាពអំណាច]]" ដែលតម្រូវឱ្យមហាអំណាចអឺរ៉ុបមានអំណាចឥទ្ធិពលប្រហាក់ប្រហែលគ្នា មិនមាននរណាឈរលើនរណា។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ទឹកដីរាជាណាចក្រព្រុសចាស់នៅមុនសង្គ្រាមត្រូវបានស្ដារឡើងវិញ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រុសថែមទាំងបានទទួលនូវទឹកដីមួយកំណាត់ធំពីប៉ូឡូញ និងសាចសិនទៀតផង។ ការរីកលូតលាស់នៃទឹកដីនេះបានធ្វើឱ្យព្រុសក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចថ្មីមួយទៀតក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ដើម្បីឱ្យតុល្យភាពអំណាចមានប្រសិទ្ធភាព សមាជវីយែនបានកាត់តំបន់រ៉ាំង និងវែស្តហ្វាលីឱ្យព្រុសបន្ថែម។ ទឹកដីថ្មីៗទាំងនេះបានប្រែសេដ្ឋកិច្ចព្រុសពីរដ្ឋពឹងលើវិស័យកសិកម្មទៅរដ្ឋឧស្សាហកម្មដ៏លេចធ្លោមួយនៃសតវត្សរ៍ទី១៩។<ref name="auto3" /> ចក្រភពអង់គ្លេសវិញបានលេចខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប ខណៈកងនាវាខ្លួននៅបន្តរក្សាឧត្តមភាព និងកិត្យានុភាពល្បីល្បាញរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។<ref name="The Royal Navy" /> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លទ្ធិជាតិនិយមក៏បានផុសឡើង និងបន្តរីករាលដាលនៅពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប្រជាប្រិយភាពនៃជាតិនិយមបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង និងបាននាំមកនូវបម្លាស់ប្តូរក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំមកទ្វីបអឺរ៉ុបដោយក្នុងនោះ រដ្ឋប្រទេសមួយចំនួនត្រូវរលំរលាយទាំងស្រុង ខណៈរដ្ឋប្រទេសថ្មីមួយចំនួនបានផុសឡើងស្នងបន្តពីរដ្ឋរបបចាស់។ មួយវិញទៀត របបអំណាចសក្តិភូមិ និងអភិជនាធិបតេយ្យត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយមនោគមវិជ្ជាជាតិដែលផ្អែកលើពូជកំណើតដើម និងវប្បធម៌រួមតែមួយ។ រជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់បូណាប៉ារត៍នៅអឺរ៉ុបបានសាបព្រួសគ្រាប់ពូជសម្រាប់រដ្ឋប្រជាជាតិថ្មីធំៗចំនួនពីរគឺ [[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]] និង[[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]តាមរយៈការបង្រួបបង្រួមក្សត្របុរី និងរដ្ឋនគរតូចៗ។ នៅភាគខាងជើងវិញ ដាណឺម៉ាកត្រូវបានបង្ខំកាត់ទឹកដីន័រវែសឱ្យទៅប្រទេសស៊ុយអែតទុកជាសំណងសម្រាប់ការបាត់បង់ហ្វាំងឡង់ទៅរុស្ស៊ី (ដោយមានការយល់ស្របពីសមាជិកសម្ព័ន្ធមិត្តទាំងអស់) ក៏ប៉ុន្តែដោយសារន័រវែសមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញផ្ទាល់ខ្លួនស្រាប់ (ក្រោយបានចុះនៅថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨១៤) ប្រទេសស៊ុយអែតក៏បានប្រកាស[[សង្គ្រាមស៊ុយអែត–ន័រវែស|សង្គ្រាមវាយយក]]ផ្ទាល់តែម្តង។ សង្រ្គាមនោះមានរយៈពេលខ្លីពីចន្លោះថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨១៤ ហើយជ័យជម្នះក៏បានទៅប្រទេសស៊ុយអែត ដែលនាំឱ្យន័រវែសចូលជា[[ស៊ុយអែត–ន័រវែស|ឯកត្តសហភាពជាមួយស៊ុយអែត]]។ [[សហរាជាណាចក្រហុល្លង់]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងទុកជា​រដ្ឋ​ទ្រនាប់​នឹង​​បារាំង​ ប៉ុន្តែដល់ឆ្នាំ១៨៣០ វាក៏បាន​រំលាយផ្ដាច់ចេញ​ជាប្រទេសហុល្លង់ និងបែលហ្ស៊ិកពីរផ្សេងគ្នា។<ref>{{Cite book |last1=Gingras |first1=Yves |url=https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |title=Les Transformations des Universités du Xiiie Au Xxie Siècle |last2=Roy |first2=Lyse |year=2006 |isbn=978-2-7605-1914-5 |access-date=31 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715013939/https://books.google.com/books?id=yqyJ5mYmxSUC&q=The+united+kingdom+of+the+netherlands+buffer+state&pg=PA69 |archive-date=15 July 2021 |url-status=live}}</ref> សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាដណ្ដើមឯករាជ្យនៃបណ្ដារដ្ឋអាណានិគមនៅអាមេរិកឡាទីនពីប្រទេសអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់។ ភ្លើងសង្គ្រាមនៅប៉ែកអឺរ៉ុបបាន​ធ្វើ​ឱ្យរដ្ឋបាល និង​អំណាច​យោធា​របស់​អេស្ប៉ាញ​ធ្លាក់ចុះ​ទន់ខ្សោយជាលំដាប់ ជាពិសេស​ក្រោយ​[[សមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការ]]។ ចលនា​បះបោរ​ប្រឆាំងនឹងរបបអាណានិគមជា​ច្រើន​នៅផ្ទុះឡើងនៅទឹកដី​អាមេរិក​ក្រោមអាណានិគមអេស្ប៉ាញ រួចក៏បានបន្តវិវត្តទៅជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំងអេស្ប៉ាញ|មហា​សង្គ្រាមដណ្ដើម​ឯករាជ្យ]]។ ចំពោះទឹកដីអាណានិគមព័រទុយហ្កាល់វិញដូចជាប្រេស៊ីលជាដើម បានទទួលនូវស្វ័យភាពកាន់តែធំជាងមុន ពិសេសបន្ទាប់ពីព័រទុយហ្កាល់បានប្តូរទីអាសនៈរាជវង្សមកតាងនៅប្រេស៊ីល។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះក៏ជាមូលហេតុមួយជំរុញឱ្យកើត[[បដិវត្តន៍សេរីនិយមឆ្នាំ១៨២០|បដិវត្តន៍សេរីនិយម]]នៅព័រទុយហ្កាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨២០ និង[[ឯករាជ្យភាពនៃប្រេស៊ីល|ឯករាជ្យភាពនៃប្រទេសប្រេស៊ីល]]នៅឆ្នាំ១៨២២។ សតវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ៗបាននាំមកនូវភាពស្ងប់ស្ងាត់លើមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក{{sfn|Keeling|1999|p=39}} ដែលជាកត្តាចម្បងនាំឱ្យកើតមានចលនាចំណាកស្រុកអន្តរទ្វីបដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។<ref>{{cite book|last=Scott|first=Franklin D.|title=The Peopling of America: Perspectives of Immigration|year=1984|page=24}} {{cite book|last=Hansen|first=Marcus|title=The Atlantic Migration|year=1940|pages=79–106|postscript=,}}}}</ref> លំហូរជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើននាក់បាននាំឱ្យចំនួនប្រជាជននៅសហរដ្ឋអាមេរិកហក់ឡើងរាប់ស្ទើរមិនអស់ (កំណត់ត្រាខ្ពស់បំផុតគឺឡើង ១.៦ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ១៨៥០–៥១){{sfn|Keeling|2007|pages=267–268}} ដោយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៨១៥ និងឆ្នាំ១៩១៤ គេរកឃើញថាប្រជាជនអឺរ៉ុបប្រមាណ ៣០ លាននាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។{{sfn|Jones|1992|pp=78–79}} == កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ===ឯកសារដកស្រង់=== * {{Cite book |last=Bell |first=David Avrom |url=https://books.google.com/books?id=Pw5jup_LyHAC |title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know it |date=2007 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-618-34965-4}} * {{Citation |last=Canales |first=Esteban |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) 1808–1814: demografía y guerra en España |url=http://www.uclm.es/ab/humanidades/profesores/descarga/manuel_ortiz/crisisregimen.pdf |year=2004 |publisher=Autonomous University of Barcelona |access-date=8 February 2025 |archivedate=15 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100415065418/http://www.uclm.es/ab/humanidades/profesores/descarga/manuel_ortiz/crisisregimen.pdf |deadurl=yes }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. |date=2017 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-2585-0}} * {{Cite book |last1=Desan |first1=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=jAyeDgAAQBAJ |title=The French Revolution in Global Perspective |last2=Hunt |first2=Lynn |last3=Nelson |first3=William Max |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6747-9}} * {{cite book | last=Dwyer | first=Philip | year=2013 | title=Citizen Emperor: Napoleon in Power}} * {{Cite book |last=Esdaile |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=qOR1NQEACAAJ |title=Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815 |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-311628-8}} * {{Cite book |last=Fremont-Barnes |first=Gregory |url=https://books.google.com/books?id=NpeHCwAAQBAJ |title=The Napoleonic Wars (3): The Peninsular War 1807–1814 |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0975-9}} * {{Cite book |last=Glover |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7R68zQEACAAJ |title=Wellington's Peninsular Victories: Busaco, Salamanca, Vitoria, Nivelle |date=1963 |publisher=Macmillan}} * {{Cite journal |last=Götz |first=Norbert |date=2014-06-06 |title=The Good Plumpuddings' Belief: British Voluntary Aid to Sweden During the Napoleonic Wars |journal=The International History Review |volume=37 |issue=3 |pages=519–539 |doi=10.1080/07075332.2014.918559 |issn=0707-5332 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Grab |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=d48dBQAAQBAJ |title=Napoleon and the Transformation of Europe |date=2003 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-4039-3757-5}} * {{cite book |title=Borodino 1812: Napoleon's great gamble |first=Philip |last=Haythornthwaite |collaboration=Illustrations and graphics by Peter Dennis |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781849086974 |date=20 September 2012 |url=https://books.google.com/books?id=UaW6CwAAQBAJ |via=Google Books |editor1-first=Marcus |editor1-last=Cowper |series=Campaign |volume=246 |publication-place=[[ឡុងដ៍]], [[អង់គ្លេស]], សហរាជាណាចក្រ |access-date=8 February 2025 }} * {{Cite book |last=Jones |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=EVNGNIojGgMC |title=The Cambridge Illustrated History of France |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66992-4}} * {{Cite book |last=Jones |first=Maldwyn Allen |url=https://books.google.com/books?id=r2jUy7SJo04C |title=American Immigration |date=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-40633-6 |editor-last=Boorstin |editor-first=Daniel J.}} * {{Cite book |last=Kagan |first=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=XZdjTr7DCcgC |title=The End of the Old Order: Napoleon and Europe, 1801–1805 |date=2007 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-306-81645-1}} * {{Cite journal |last=Keeling |first=Drew |year=1999 |title=The Transportation Revolution and Transatlantic Migration |journal=Research in Economic History |volume=19}} * {{Cite journal |last=Keeling |first=Drew |date=1 January 2007 |title=Transport Capacity Management and Transatlantic Migration, 1900–1914 |journal=Research in Economic History |publisher=Emerald Group Publishing Limited |volume=25 |pages=225–283 |doi=10.1016/s0363-3268(07)25005-0 |isbn=978-0-7623-1370-9}} * {{Cite book |author1-link=Benjamin Keen |last1=Keen |first1=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=yZIJAAAAQBAJ |title=A History of Latin America |last2=Haynes |first2=Keith |date=2012 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-133-70932-9}} * {{Cite book |last=Leggiere |first=Michael V. |url=https://books.google.com/books?id=twXBAgAAQBAJ |title=Blücher: Scourge of Napoleon |date=2014 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-4567-9}} * {{Cite book |last=McLynn |first=Frank |url=https://books.google.com/books?id=FRj1MNP-3xwC |title=Napoleon: A Biography |date=1998 |publisher=Pimlico |isbn=978-0-7126-6247-5}} * {{Cite book |last=Munch-Petersen |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=lP70HAAACAAJ |title=Defying Napoleon: How Britain Bombarded Copenhagen and Seized the Danish Fleet in 1807 |date=2007 |publisher=Sutton |isbn=978-0-7509-4280-5}} * {{Cite book |last=Palmer |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=C3FpAAAAMAAJ&q=Alexander%20I:%20Tsar%20of%20War%20and%20Peace. |title=Alexander I: Tsar of War and Peace |date=1974 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=978-0-297-76700-8}} * {{Cite book |last1=Palmer |first1=R. R. |url=https://books.google.com/books?id=Vmt6CgAAQBAJ |title=A History of the Modern World: 11th Edition |last2=Colton |first2=Joel |last3=Kramer |first3=Lloyd |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Higher Education |isbn=978-0-07-759962-1}} * {{Cite book |last=Payne |first=Stanley G. |url=https://archive.org/details/historyofspainpo00payn |title=A History of Spain and Portugal: Eighteenth Century to Franco |date=1973 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299062705 |volume=2 |location=Madison |access-date=6 February 2025 }} * {{Citation |last=Philo |first=Tom |title=Military and Civilian War Related Deaths Through the Ages |url=http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml/ |year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420103253/http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml |archive-date=20 April 2010 |accessdate=8 កុម្ភៈ 2025 |archivedate=20 មេសា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100420103253/http://www.taphilo.com/history/war-deaths.shtml |deadurl=yes }} * {{Cite book |last=Riehn |first=Richard K. |url=https://books.google.com/books?id=ZdZnAAAAMAAJ |title=1812: Napoleon's Russian Campaign |date=1990 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-052731-7}} * {{Citation |last=Riehn |first=Richard K. |title=1812: Napoleon's Russian Campaign |year=1991 |edition=Paperback |place=New York |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-54302-2}} * {{Cite journal |last=Ryan |first=A. N. |date=1953 |title=The Causes of the British Attack upon Copenhagen in 1807 |journal=The English Historical Review |volume=68 |issue=266 |pages=37–55 |doi=10.1093/ehr/lxviii.cclxvi.37 |issn=0013-8266}} * {{Cite book |last=Riley |first=J. P. |url=https://books.google.com/books?id=beq3AAAAQBAJ |title=Napoleon and the World War of 1813: Lessons in Coalition Warfighting |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-32135-1}} * {{Cite book |last=Schroeder |first=Paul W. |url=https://books.google.com/books?id=BS2z3iGPCigC |title=The Transformation of European Politics, 1763–1848 |date=1994 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-820654-5}} * {{Cite book |last=Shlapentokh |first=Dmitry |url=https://books.google.com/books?id=eVKOSX0E2bUC |title=The French Revolution and the Russian Anti-Democratic Tradition: A Case of False Consciousness |date=1997 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-2397-5}} * {{Cite book |last=Tone |first=John Lawrence |title=War in an Age of Revolution, 1775–1815 |publisher=Cambridge UP |year=2010 |isbn=978-0-521-89996-3 |editor-last=Chickering |editor-first=Roger |page=243 |chapter=Partisan Warfare in Spain and Total War |editor-last2=Förster |editor-first2=Stig |chapter-url=https://books.google.com/books?id=E2WtMq4LF90C&pg=PA243}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=IeQ5AAAACAAJ |title=The Wordsworth Pocket Encyclopedia |date=1993 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-301-9 |editor-last=Upshall |editor-first=Michael}} * {{Citation |last=White |first=Matthew |title=Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century |url=http://necrometrics.com/wars19c.htm#Napoleonic |year=2014 |access-date=8 February 2025}}. ប្រភពនេះបានប្រើឯកសារយោងដូចខាងក្រោម៖ ** {{Citation |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars |year=1916}} ** {{Citation |last=Dumas |first=Samuel |title=Losses of Life Caused By War |year=1923}} ** {{Citation |last=Urlanis |first=Boris |title=Wars and Population |year=1971}} ** {{Citation |last=Payne |first=Stanley G. |title=A History of Spain and Portugal |volume=2}} ** {{Citation |last=Danzer |title=(ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់) Arme-Zeitun }} ** {{Citation |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991}} * {{Cite book |last1=Young |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=tOOoCgAAQBAJ |title=Wellington's Masterpiece: The Battle and Campaign of Salamanca |last2=Lawford |first2=J. P. |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-39728-1}} ==អានបន្ថែម== ===សៀវភៅទូទៅ និងឯកសារយោង=== * Bruun, Geoffrey. ''Europe and the French Imperium, 1799–1814'' (1938) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.183653/2015.183653.Europe-And-The-French-Imperium-1799-1814_text.pdf online], political and diplomatic context * Bruce, Robert B. et al. ''Fighting Techniques of the Napoleonic Age 1792–1815: Equipment, Combat Skills, and Tactics'' (2008) [https://www.amazon.com/Fighting-Techniques-Napoleonic-Age-1792%C2%96/dp/0312375875/ excerpt and text search] * Clausewitz, Carl von (2018). ''Napoleon's 1796 Italian Campaign.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-2676-2}} * Clausewitz, Carl von (2020). ''Napoleon Absent, Coalition Ascendant: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 1.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-3025-7}} * Clausewitz, Carl von (2021). ''The Coalition Crumbles, Napoleon Returns: The 1799 Campaign in Italy and Switzerland, Volume 2.'' Trans and ed. Nicholas Murray and Christopher Pringle. Lawrence: University Press of Kansas. {{ISBN|978-0-7006-3034-9}} * Gates, David. ''The Napoleonic Wars 1803–1815'' (NY: Random House, 2011) * Gulick, E.V. "The final coalition and the Congress of Vienna, 1813–15," in C.W. Crawley, ed. ''The New Cambridge Modern History: IX. War and Peace in an age of upheaval 1793–1830'' (Cambridge University Press, 1965) pp.&nbsp;629–668; [https://archive.org/details/newcambridgemode0009unse online]. * Markham, Felix. "The Napoleonic Adventure" in C.W. Crawley, ed. ''The New Cambridge Modern History: IX. War and Peace in an age of upheaval 1793–1830'' (Cambridge University Press, 1965) pp.&nbsp;307–336; [https://archive.org/details/newcambridgemode0009unse online]. * Palmer, Alan. ''An Encyclopaedia of Napoleon's Europe'' (Weidenfeld & Nicolson, 1984) {{ISBN|978-0-29778-394-7}} * {{Cite book |last=Pope |first=Stephen |title=The Cassel Dictionary of the Napoleonic Wars |publisher=Cassel |year=1999 |isbn=0-304-35229-2}} * Ross, Steven T. ''European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe'' (1969) * Ross, Steven T. ''The A to Z of the Wars of the French Revolution'' (Rowman & Littlefield, 2010); 1st ed. was ''Historical dictionary of the wars of the French Revolution'' (Scarecrow Press, 1998) * {{Cite journal |last=Rothenberg |first=Gunther E. |author-link=Gunther E. Rothenberg |year=1988 |title=The Origins, Causes, and Extension of the Wars of the French Revolution and Napoleon |journal=Journal of Interdisciplinary History |volume=18 |pages=771–793 |doi=10.2307/204824 |jstor=204824 |number=4}} * Rothenberg, E. Gunther. ''The Art of Warfare in the Age of Napoleon'' (1977) * {{Cite book |last=Schneid |first=Frederick C. |url=http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025334 |title=The French Revolutionary and Napoleonic Wars |publisher=Institute of European History |year=2011 |location=Mainz}} * Schneid, Frederick C. ''Napoleon's Conquest of Europe: The War of the Third Coalition'' (2005) [https://www.amazon.com/Napoleons-Conquest-Europe-Coalition-International-ebook/dp/B000VI5O02/ excerpt and text search] * Schneid, Frederick C. ''Napoleonic Wars: The Essential Bibliography'' (2012) [https://www.amazon.com/Napoleonic-Wars-Essential-Bibliography/dp/1597972096/ excerpt and text search] 121 pp. [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no26ashby.pdf online review in H-FRANCE] * Smith, Digby George. ''The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards, and Artillery'' (1998) * Stirk, Peter. "The concept of military occupation in the era of the French Revolutionary and Napoleonic Wars." ''Comparative Legal History'' 3#1 (2015): 60–84. ===ណាប៉ូលេអុង​ និងបារាំង=== * Chandler, David G., ed. ''Napoleon's Marshals'' (1987) short scholarly biographies * Dwyer, Philip. ''Napoleon: The Path to Power'' (2008) [https://www.amazon.com/Napoleon-Path-Power-Philip-Dwyer-ebook/dp/B00280LN5G/ excerpt vol 1] * Elting, John R. ''Swords Around a Throne: Napoleon's Grand Armée'' (1988). * Forrest, Alan I. ''Napoleon's Men: The Soldiers of the Empire Revolution and Empire'' (2002). * Forrest, Alan. ''Conscripts and Deserters: The Army and French Society during Revolution and the Empire'' (1989) [https://www.amazon.com/Conscripts-Deserters-French-Society-Revolution/dp/0195059379/ excerpt and text search] * Gallaher, John G. ''Napoleon's Enfant Terrible: General Dominique Vandamme'' (2008). [https://www.amazon.com/Napoleon%C2%92s-Enfant-Terrible-Dominique-Commanders/dp/0806138750/ excerpt] * Griffith, Paddy. ''The Art of War of Revolutionary France, 1789–1802'' (1998) [https://www.amazon.com/Art-War-Revolutionary-France-1789-1802/dp/1853673358/ excerpt and text search] * Haythornthwaite, Philip J. ''Napoleon's Military Machine'' (1995) [https://www.amazon.com/Napoleons-Military-Machine-Philip-Haythornthwaite/dp/1885119186/ excerpt and text search] * Hazen, Charles Downer. ''The French Revolution and Napoleon'' (1917) [https://www.questia.com/library/16519/the-french-revolution-and-napoleon online free] * Nester, William R. ''Napoleon and the Art of Diplomacy: How War and Hubris Determined the Rise and Fall of the French Empire'' (2011). [https://www.amazon.com/Napoleon-Art-Diplomacy-Hubris-Determined-ebook/dp/B006P7PV9W/ excerpt] * Parker, Harold T. "Why Did Napoleon Invade Russia? A Study in Motivation and the Interrelations of Personality and Social Structure," ''Journal of Military History'' (1990) 54#2 pp.&nbsp;131–146 [https://www.jstor.org/stable/1986039 in JSTOR]. * Riley, Jonathon P. ''Napoleon as a General'' (Hambledon Press, 2007) * Mikaberidze, Alexander. ''The Napoleonic Wars: A Global History'' (Oxford University Press) February 2020 * Wilkin Bernard and Wilkin René: ''Fighting for Napoleon: French Soldiers’ Letters 1799–1815'' Pen and Sword Military (2016) * Wilkin Bernard and Wilkin René: ''Fighting the British: French Eyewitness Accounts from the Napoleonic Wars'' Pen and Sword Military (2018) * Geerts, Gérard A. ''Samenwerking en Confrontatie: De Frans-Nederlandse militaire betrekkingen, voornamelijk in Franse tijd'' (Bataafschse Leeuw, 2002) ===តួនាទីព្រុស រុស្ស៊ី និងអូទ្រីស=== * Esdaile, Charles. "The Napoleonic Period: Some Thoughts on Recent Historiography," ''European History Quarterly,'' (1993) 23: 415–432 [https://archive.today/20130202043148/http://ehq.sagepub.com/content/23/3/415.extract online] * Forrest, Alan et al. eds. ''War Memories: The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture'' (2013) * Gill, John H. "From Great Captains to Common Grognards: research opportunities in Napoleonic military history." ''War & Society'' 41.1 (2022): 69–84. {{doi|10.1080/07292473.2022.2021752}} * Hyatt, Albert M.J. "The Origins of Napoleonic Warfare: A Survey of Interpretations." ''Military Affairs'' (1966) 30#4 pp.&nbsp;177–185. * Linch, Kevin. "War Memories: The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture." ''Social History'' 40#2 (2015): 253–254. * Martin, Jean-Clément. "War Memories. The Revolutionary and Napoleonic Wars in Modern European Culture." ''Annales Historiques De La Revolution Francaise''. (2015) No. 381. * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VT7fAQAAQBAJ&pg=PA391 |title=Reader's Guide to Military History |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-1-135-95970-8 |editor-last=Messenger |editor-first=Charles |pages=391–427}} evaluation of the major books on Napoleon and his wars published by 2001. * Mikaberidze, Alexander. "Recent Trends in the Russian Historiography of the Napoleonic Wars," ''Journal of Military History'' (2010) 74#1 pp.&nbsp;189–194. ===ប្រភពបឋម=== * Dwyer, Philip G. "Public remembering, private reminiscing: French military memoirs and the revolutionary and Napoleonic wars," ''French Historical Studies'' (2010) 33#2 pp.&nbsp;231–258 [http://fhs.dukejournals.org/content/33/2/231.short online] * Kennedy, Catriona. ''Narratives of the Revolutionary and Napoleonic Wars: Military and Civilian Experience in Britain and Ireland'' (Palgrave Macmillan, 2013) * Leighton, James. ''Witnessing the Revolutionary and Napoleonic Wars in German Central Europe'' (2013), diaries, letters and accounts by civilians [https://wayback.archive-it.org/all/20171020101956/https://academic.oup.com/gh/article-abstract/33/1/142/2726747/Witnessing-the-Revolutionary-and-Napoleonic-Wars Online review] ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons category|Napoleonic Wars|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក}} {{Wikivoyage|Napoleonic Wars|សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក|travel information}} * [https://networks.h-net.org/group/73374/announcements/20000645/new-journal-napoleonic-and-restorations-periods-born "A new scholarly journal in 2023: ''European Review of Studies on the Napoleonic and Restoration Periods''] * [https://web.archive.org/web/20111009051911/http://www.thailisting.com/epic/ The Legend of Bonaparte] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/napoleonic_wars/index.HTML The Napoleonic Wars Exhibition held by The European Library] * [https://web.archive.org/web/20140108104011/http://xvld.org/ 15th Kings Light Dragoons (Hussars) Re-enactment Regiment] * [https://web.archive.org/web/20090831063254/http://www.95th-rifles.co.uk/main.html 2nd Bt. 95th Rifles] Reenactment and Living History Society * [http://www.militaryheritage.com/napoleon.htm The Napoleonic Wars Collection Website] * [http://napoleonistyka.atspace.com/ Napoleon, His Army and Enemies] * [http://www.napoleonguide.com/ Napoleonic Guide] * ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/2600 War and Peace]'' ដោយ Leo Tolstoy ក្នុង Project Gutenberg * [http://british-history.co.uk/napoleonic Napoleonic Wars] * [https://www.napoleon.org/en/ Fondation Napoléon] * [https://www.napoleon-series.org/ The Napoleon Series] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមបារាំង–អង់គ្លេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះពិភពលោក]] n572z5mermspgs6cngay7rhf4qdbntt 1 52462 336872 324835 2026-06-22T13:04:38Z ~2026-36290-23 51698 /* រឿងព្រះបាទជាន់ឯក */ 336872 wikitext text/x-wiki ពាក្យគន្លឹះ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ភ្នំពេញ(ន.):រាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ៣.ផ្ទះ(ន.):មន្ទីរ រោង។ ==វាក្យសព្ទ== បដិសព្ទ រាជធានី ផ្ទុយទៅ ខេត្ត វេវចនសព្ទ ចូររកវេវចនសព្ទនឹងពាក្យ សប្បាយ សប្បាយ រីករាយ ត្រេកអរ ពេញចិត្ត ស្រស់ស្រាយ ហ្លឺងហ្លក់ សំណួរលើអត្ថបទ ១.តើខណ្ឌដង្កោនៅទិសខាងណា? ២.តើខណ្ឌដង្កោនៅឯណា? ពាក្យសូរដូច ចូររកសទិសសព្ទនិងពាក្យ ដង្កោ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ដង្កោ(ន.):ផ្លែយ៉ាងនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ ==វេយ្យាករណ៍== ចូរស្រង់នាមឱ្យបាន ៣ ១.ខណ្ឌ ២.រាជធានី ៣.ដង្កោ ==អត្ថបទ== gylgopczggl2mkjlwkvfezenxhk9nog 336873 336872 2026-06-22T13:06:08Z ~2026-36290-23 51698 336873 wikitext text/x-wiki ==វាក្យសព្ទ== ពាក្យគន្លឹះ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ភ្នំពេញ(ន.):រាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ៣.ផ្ទះ(ន.):មន្ទីរ រោង។ បដិសព្ទ រាជធានី ផ្ទុយទៅ ខេត្ត វេវចនសព្ទ ចូររកវេវចនសព្ទនឹងពាក្យ សប្បាយ សប្បាយ រីករាយ ត្រេកអរ ពេញចិត្ត ស្រស់ស្រាយ ហ្លឺងហ្លក់ សំណួរលើអត្ថបទ ១.តើខណ្ឌដង្កោនៅទិសខាងណា? ២.តើខណ្ឌដង្កោនៅឯណា? ពាក្យសូរដូច ចូររកសទិសសព្ទនិងពាក្យ ដង្កោ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ដង្កោ(ន.):ផ្លែយ៉ាងនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ ==វេយ្យាករណ៍== ចូរស្រង់នាមឱ្យបាន ៣ ១.ខណ្ឌ ២.រាជធានី ៣.ដង្កោ 4y349fkoz5z8fvlxsolgpx350l9pby0 0 53236 336879 336810 2026-06-22T16:04:01Z TheRandomGoober 27248 /* មិថុនា */ 336879 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> * ៤​ ឧសភា –​ រោងចក្រផលិតកាំជ្រួចមួយកន្លែងបានផ្ទុះឆេះនៅក្នុងទីក្រុង[[លីវយ៉ាង]] ខេត្ត[[ហ៊ូណាន]] ប្រទេសចិន ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៣៧ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៥១ នាក់បន្ថែម។<ref name="China fireworks:0">{{Cite web |last=Lee |first=Liz |last2=Bu |first2=Shi |date=8 May 2026 |editor-last=Coghill |editor-first=Kim |title=Death toll rises to 37 in China fireworks factory blast |url=https://www.reuters.com/world/china/death-toll-rises-37-china-fireworks-factory-blast-2026-05-08/ |access-date=19 May 2026 |website=Reuters}}</ref> * ១២ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាហាម៉ា]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[ហ្វីលីព ដាវីស]]បានឈ្នះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោក។<ref>{{Cite news |title=Bahamas prime minister re-elected in early election victory |url=https://www.reuters.com/world/americas/bahamas-prime-minister-re-elected-early-election-victory-2026-05-13/ |date=13 May 2026 |access-date=19 May 2026 |work=Reuters }}</ref> * ១២–១៦ ឧសភា – [[កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិនឆ្នាំ២០២៥|កម្មវិធីប្រឡងចម្រៀងយូរ៉ូវីស្យិន]] ត្រូវបាន​ប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[វីយែន]] ប្រទេសអូទ្រីស។<ref>{{cite web|last=Schumacher|first=Elizabeth|title=Eurovision: Vienna to host European Song Contest 2026|url=https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|publisher=Deutsche Welle|access-date=19 May 2026 |archive-date=August 22, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822033113/https://www.dw.com/en/eurovision-vienna-to-host-european-song-contest-2026/a-73697370|url-status=live}}</ref> បេក្ខជនមកពីប្រទេសប៊ុលហ្ការីឈ្មោះ [[ដារ៉ា]] បានឈ្នះកម្មវិធីឆ្នាំនេះជាមួយនឹងបទចម្រៀងចំណងជើងថា "[[:en:Bangaranga|Bangaranga]]"។<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Bulgaria wins Eurovision Song Contest, Israel comes second again |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/eurovision-song-contest-final-takes-stage-amid-gaza-boycott-2026-05-16/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> * ១៦ ឧសភា – [[ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរីឆ្នាំ២០២៦|ជំងឺរាតត្បាតអេបូឡាក្នុងខេត្តអ៊ីទូរី]]៖ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានប្រកាសពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[ជំងឺអ៊ីបូឡា]]ដែលបង្កដោយប្រភេទ[[វីរុសអេបូឡាប៊ុនឌីប៊ូហ្គីយូ]]នៅក្នុង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] និងប្រទេស[[អ៊ូហ្កង់ដា]] ហើយបានប្រកាសវាជាភាពអាសន្នសុខភាពសាធារណៈ។<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=17 May 2026 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 May 2026 |title=សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន ស្តីពីការការពារខ្លួនពីការឆ្លងជំងឺអេបូឡា (Ebola) |url=https://moh.gov.kh/kh/notice/detail/526 |access-date=19 May 2026 |website=[[ក្រសួងសុខាភិបាល|ក្រសួងសុខាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]}}</ref> * ១៧​ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកាប់វែរ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |date=2026-02-12 |title=The electoral calendar for the 2026 legislative elections is now available. (ចំណងជើងប្រែជាភាសាអង់គ្លេស) |url=https://cne.cv/sala_de_imprensa_/calendario-eleitoral-das-eleicoes-legislativas-2026-ja-disponivel/ |access-date=2026-05-19 |website=Comissão Nacional de Eleições (CNE) }}</ref> * ២២​ ឧសភា – [[ការផ្ទុះឧស្ម័ននៅអណ្តូងរ៉ែធ្យូងថ្មលីវសិនយូ]]ក្នុង[[ខេត្តសានស៊ី]] ប្រទេសចិន បានសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=At least 82 killed in Chinese coal mine explosion|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y0ve18qlko |access-date=2026-06-02 |website=BBC News }}</ref> * ២៤ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីប]]៖ គណបក្ស[[កម្លាំងរួបរួមប្រជាធិបតេយ្យ]]ដឹកនាំដោយលោកស្រី[[អានីតា ឌីមីទ្រីយ៉ូ]]បានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Parliamentary elections set for May 24 next year |url=https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |access-date=2025-06-02 |website=cyprus-mail.com |language=en |archive-date=January 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116185359/https://cyprus-mail.com/2025/05/20/parliamentary-elections-set-for-may-24-next-year |url-status=live }}</ref> * ៣០ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលម៉ាល់តា]]៖ [[គណបក្សពលករ (ម៉ាល់តា)|គណបក្សពលករ]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត អាបេឡា]] បានឈ្នះការបោះឆ្នោតបួនអាណត្តិជាប់ៗគ្នា។<ref>{{Cite news |last=Borg |first=Neville |date=2026-04-27 |title=Robert Abela announces snap election for May 30 |url=https://timesofmalta.com/article/abela-announces-election-date.1126985 |access-date=2026-06-02 |work=Times of Malta }}</ref> * ៣១ ឧសភា – [[ការបោះឆ្នោតសភាគីនេឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាគីនេ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite news |work=Le360Afrique |date=22 February 2026 |title=(ជាភាសាបារាំង) Guinée: les élections législatives et communales prévues le 24 mai |url=https://afrique.le360.ma/politique/guinee-les-elections-legislatives-et-communales-prevues-le-24-mai_LPQ3R2EQ3NHY7G26CB5CPJB5CU/|access-date=2 June 2026|}}</ref> ===មិថុនា=== * ១​ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអេត្យូពី]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite news|title=Ethiopia sets June 1, 2026, for general election amid credibility concerns|url=https://eastleighvoice.co.ke/ethiopia/230279/ethiopia-sets-june-1-2026-for-general-election-amid-credibility-concerns|work=The Eastleigh Voice News|date=2025-10-23|access-date=2026-06-02​ }}</ref> * ៧ មិថុនា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនី]]៖ ​គណបក្ស[[កិច្ចសន្យាពលរដ្ឋ]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]]បានឈ្នះឆ្នោតកាន់អំណាចមួយអាណត្តិទៀត។<ref>{{Cite web |date=2025-06-07 |title=Next Parliamentary elections will be held on June 7, 2026: Alen Simonyan |url=https://www.1lurer.am/en/2025/06/07/Next-Parliamentary-elections-will-be-held-on-June-7-2026-Alen-Simonyan/1326754 |access-date=2025-06-09 |website=First News Channel}} </ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូសូវ៉ូ]]៖ ថ្វីបើនយោបាយជាតិកំពុងជាប់គាំង គណបក្ស[[វ៉េតេវិនដូស្យេ]]របស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[អាល់ប៊ីន គួរធី]]បានដណ្ដើមកាន់កាប់អាសនៈបានមួយភាគធំ។<ref>{{cite news |date=28 April 2026 |title=Kosovo heads to elections after failure to elect president |url=https://www.koha.net/en/arberi/kosova-shkon-ne-zgjedhje-pas-deshtimit-per-president |access-date=9 June 2026 |work=Koha }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូ]]៖ ដំណើរបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីបានឈានចូលដល់ជុំទីពីរដោយសល់បេក្ខភាពពីររូបគឺលោកស្រី[[កីកូ ហ្វូជីម៉ូរី]] និងលោក[[រ៉ូប៊ឺតូ សាន់ឆេស]]។ គណបក្សឆ្វេងនិយមបានកើបសំឡេងបានភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប៉េរូ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ប៉ុន្តែបានទទួលសំឡេងស្មើនឹងក្រុមស្ដាំនិយមនៅក្នុង[[ព្រឹទ្ធសភា (ប៉េរូ)|ព្រឹទ្ធសភា]]ដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Deeply unpopular Peruvian president calls for general elections in April 2026 |url=https://apnews.com/article/peru-elections-declared-2026-president-boluarte-dabea7cd70b6288542317b080b99c8aa |access-date=9 June 2025 |website=AP NEWS }}</ref> * ៨​ មិថុនា – [[គ្រោះរញ្ជួយដីមីនដាណាវឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកម្រិត ៧.៨ រ៉ិចទ័រ]] បានវាយអង្រួនប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយវាត្រូវជាគ្រោះរញ្ជួយដីដ៏ខ្លាំងសាហាវបំផុតមួយចាប់តាំងពី[[គ្រោះរញ្ជួយដីលូហ្សុនឆ្នាំ២០២៦|គ្រោះរញ្ជួយដីកាលពីឆ្នាំ១៩៩០]]។<ref>{{Cite web |last=Magramo |first=Kathleen |date=2026-06-08 |title=7.8 magnitude earthquake hits southern Philippines |url=https://www.cnn.com/2026/06/07/asia/southern-philippines-mindanao-earthquake-intl-hnk |access-date=2026-06-09 |website=CNN }}</ref> * ១១​ មិថុនា – ១៩ កក្កដា – ព្រឹត្តិការណ៍[[ពានរង្វាន់បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦]] បានកំពុងប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេស[[កាណាដា]] [[ម៉ិកស៊ិក]] និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{Cite web |date=15 May 2026 |title=World Cup 2026: Everything you need to know |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2026/05/15/world-cup-2026-dates-format-tv-venue-tickets/ |access-date=12 June 2026 |website=The Telegraph}}</ref> * ១៤​ មិថុនា – [[គ្រោះឧទ្ធម្ភាគចក្របុកគ្នានៅ|ឧទ្ធម្ភាគចក្រពីរគ្រឿងបានហោះបុកគ្នា]]នៅលើអាកាសក្នុងទីក្រុង[[រីយ៉ូដឺហ្សាណេរ៉ូ]] ប្រទេសប្រេស៊ីល ដោយបានសម្លាប់មនុស្សចំនួនប្រាំមួយនាក់ ក្នុងនោះរួមមានអ្នកចម្រៀងជនជាតិអាមេរិកដ៏ល្បីម្នាក់ឈ្មោះ[[អូលីវើ ធ្រី]] អ្នកផលិតមាតិកាលើយូធូបជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[ហ្កាស្ពី]] និងអ្នកដឹកនាំនិពន្ធរឿងជនជាតិអាហ្សង់ទីនឈ្មោះ[[លូកាស អា.​ វិញ៉ាល់ឡេ]]។<ref>{{Cite web |date=2026-06-14 |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Cantor Oliver Tree é um dos mortos em acidente aéreo no Rio; veja vítimas |url=https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |access-date=2026-06-16 |website=CNN Brasil |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614183128/https://www.cnnbrasil.com.br/nacional/sudeste/rj/cantor-oliver-tree-e-um-dos-mortos-em-acidente-aereo-no-rio-veja-vitimas/ |url-status=live }}</ref> * ១​៥–១៧​ មិថុនា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]បានរួមគ្នាប្រកាសនិងចុះហត្ថលេខាលើ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]] ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងបណ្ដោះអាសន្នមាន ១៤ ចំណុច ដើម្បីបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាបើកនាវាចរណ៍កាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ឡើងវិញ បើកផ្លូវទឹកចេញចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ដែលធ្លាប់បានបិទដោយអាមេរិក និងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចារយៈពេល ៦០ ថ្ងៃជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែលវិញបាននិយាយថា ខ្លួននឹងមិនដកទ័ពចេញពីទឹកដីដែលសាមីខ្លួនបានកាន់កាប់នៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[លីបង់]]ឡើយ។<ref>{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |last2=Stewart |first2=Phil |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US, Iran reach preliminary agreement to end war, signing set for Friday |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iran-reach-peace-deal-signing-set-friday-pakistan-says-2026-06-14/ |work=Reuters |date=15 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Holland |first1=Steve |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ehab |first3=Yomna |title=US and Iran presidents sign ceasefire agreement, but Trump says he could still resume attacks |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/g7-leaders-demand-ceasefire-lebanon-welcome-iran-deal-2026-06-17/ |work=Reuters |date=18 June 2026 |access-date=22 June 2026}}</ref> * ២១ មិថុនា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី]]៖ បេក្ខភាពស្ដាំនិយម លោក[[អាប៊ែឡាដូដេឡា អេស្ព្រីអេយ៉ា]]បានផ្ដួលបេក្ខភាពឆ្វេងនិយម លោក[[អ៊ីវ៉ាន់ សេប៉េដា]] នៅក្នុងជុំទីពីរនៃការបោះឆ្នោតដើម្បីឈ្នះឆ្នោតជាប់ឈ្មោះជា[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ីថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wells|first=Ione |date=2026-05-31 |title=Colombia presidential runoff pits leftist senator against pro-Trump rival |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w2xvwq8g9o |access-date=2026-06-22 |website=BBC }}</ref> * ២២ មិថុនា – [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីចក្រភពអង់គ្លេស]] លោក[[គៀរ ស្តារមឺ]]បានប្រកាសពីការលាលែងពីតំណែងនាពេលដ៏ខ្លីខាងមុខ ដែលជាហេតុជំរុញឱ្យគណបក្សកាន់អំណាចត្រៀមរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសថ្នាក់ដឹកនាំគណបក្សពលករឆ្នាំ២០២៦ (ស.រ.)|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំថ្មី]]។<ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Richard |date=2026-06-22 |title=Keir Starmer announces resignation as prime minister and Labour Party leader |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdxd00lg599o |access-date=2026-06-22 |website=BBC}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] d8gosl14vjg7clk76itr16qvbshqwdm 0 53254 336885 330542 2026-06-22T19:48:17Z ~2026-36308-16 51708 336885 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_Arhat_Garden.jpg|រូបភាពតូច|សួន '''​ព្រះ​អរហន្ត''' ​នៅ ​វត្ត​ស៊ី​ឡៃ — ក្នុង ​ជ្រលង​ភ្នំ​សាន់ ហ្គាប្រ៊ីយ៉ែល នៃ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រញ៉ា។]] ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] '''''ព្រះអហ៌ត''''' (សំស្ក្រឹត ; अर्हत् ) ឬ '''''អរហន្ត''''' ( បាលី: अरहंत् , 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) គឺជាអ្នកដែលទទួលបានការយល់ដឹងអំពីធម្មជាតិនៃអត្ថិភាព បានសម្រេច ''ព្រះនិព្វាន'' <ref name="EB">{{Cite web |title=arhat &#124; Buddhism &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/arhat |website=www.britannica.com}}</ref> {{Sfn|Warder|2000}} ហើយត្រូវបានរំដោះចេញពី [[សំយោជនៈ|វដ្តនៃការកើតជាថ្មីដែលគ្មានទីបញ្ចប់]] ។ ការយល់ដឹងអំពីគោលគំនិតនេះបានផ្លាស់ប្តូរអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ហើយមានភាពខុសប្លែកគ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា​នៃ​និកាយ (ក្រុម) ផ្សេងៗគ្នា និងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ ទស្សនៈជាច្រើនលើការសម្រេចបាននូវព្រះអរហន្តមាននៅក្នុងនិកាយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងៗ ។ សវ៌ាស្តិវាទ, កាឝ្យបីយ , មហាសាំឃិក , ឯកវ្យាវហារិក , លោកោត្តរវាទ, ប្រជ្ញប្តិវាទ, ពហុឝ្រុតីយ និង ចៃតិក សុទ្ធតែចាត់ទុកព្រះអរហន្តថាមិនល្អឥតខ្ចោះក្នុងការសម្រេចបានរបស់ពួកគេបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ។ ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា [[មហាយាន]] ជំរុញអ្នកដើរតាមឱ្យដើរតាមមាគ៌ារបស់ [[ពោធិសត្វ]] ហើយកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត និង ព្រះសាវ័ក ។ ព្រះអរហន្ត ឬយ៉ាងហោចណាស់ព្រះអរហន្តជាន់ខ្ពស់ ត្រូវបានពុទ្ធសាសនិកថេរវាទចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា "ការផ្លាស់ប្តូរហួសពីស្ថានភាពនៃសេរីភាពផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីចូលរួមជាមួយសហគ្រាសពោធិសត្វតាមរបៀបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ"។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានចាត់ទុកក្រុម ព្រះអរហន្តទាំង ១៨ អង្គ (ដែលមានព្រះនាម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈ) ថាកំពុងរង់ចាំការយាងមកវិញរបស់ព្រះពុទ្ធថាជា [[មៃត្រេយ|ព្រះមេត្រេយ]] (ព្រះអារ្យមេត្រី) ខណៈដែលក្រុមផ្សេងទៀតនៃព្រះអរហន្តចំនួន ៦, ៨, ១៦, ១០០ និង ៥០០ ក៏លេចឡើងនៅក្នុងប្រពៃណី និង សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា ផងដែរ ជាពិសេសនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ដែលហៅថា ''លូហាន'' ឬ ''ឡហាន'' (អរហន្ត) ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> ពួកគេអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសមមូលនៃពុទ្ធសាសនិកនៃពួកបរិសុទ្ធ សាវ័ក ឬសិស្សដំបូងៗ និង [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ|ជាអ្នកដឹកនាំ]] នៃជំនឿ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:500_Rakan_statues,_view_from_above,_Daisho-in,_Miyajima,_Hatsukaichi,_2016.jpg|រូបភាពតូច|Gohyaku rakan - រូបសំណាកប្រាំរយដែលពណ៌នាអំពីព្រះអរហន្ត នៅវត្ត [[Daishō-in|ដាអ៊ីសូអ៊ីន]] ក្នុង [[Miyajima, Hiroshima|មីយ៉ាជីម៉ា]]]] ពាក្យសំស្ក្រឹត អហ៌ត (បាលី អរហន្ត ) គឺជាបច្ចុប្បន្នកាលកិរិយាសព្ទដែលមកពីឫសពាក្យ √អហ៌ "សមនឹងទទួលបាន", ប្រៀបធៀប ''អថ៌'' "សមនឹងទទួលបាន"; ''អថ៌ណ'' "មានការទាមទារ, មានសិទ្ធិ"; ''អថ៌ិត'' (អតីតកាលកិរិយាសព្ទ) "ទទួលបានកិត្តិយស, គោរពបូជា"។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងគម្ពីរ​ឫគ្វេទ ('''''Rigveda''''') ជាមួយនឹងអត្ថន័យនៃ "សមនឹងទទួលបាន"។ == អត្ថន័យ == === នៅក្នុងសាលាពុទ្ធសាសនាដំបូងៗ === នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាមុនពុទ្ធសាសនា ពាក្យថា ''ព្រះអរហន្ត'' (ដែលតំណាងឱ្យបុគ្គលបរិសុទ្ធជាទូទៅ) ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងឫទ្ធិអព្ភូតហេតុ និងការបួស។ ពុទ្ធសាសនិកជនបានធ្វើការបែងចែកយ៉ាងច្បាស់រវាង ''ព្រះអរហន្ត'' របស់ពួកគេ និងពួកបរិសុទ្ធឥណ្ឌា ហើយឫទ្ធិអព្ភូតហេតុលែងជាចំណុចកណ្តាលនៃអត្តសញ្ញាណ ឬបេសកកម្ម ''របស់ព្រះអរហន្ត'' ទៀតហើយ។ === ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ === នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា [[ថេរវាទ]] ''ព្រះអរហន្ត'' គឺជាមនុស្សម្នាក់ដែលបានកំចាត់ចោលឫសគល់អាក្រក់ទាំងអស់ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃច្រវាក់ ដែលពេលស្លាប់នឹងមិនកើតជាថ្មីក្នុងលោកណាមួយឡើយ ព្រោះចំណង (ច្រវាក់) ដែលចងមនុស្សម្នាក់ទៅនឹងសង្សារវដ្ត ត្រូវបានរំលាយចោល។ នៅក្នុង [[ព្រះត្រៃបិដក|គម្ពីរបាលី]] ពាក្យ ''[[តថាគត]]'' ជួនកាលត្រូវបានប្រើជាសទិសន័យសម្រាប់ព្រះអរហន្ត ទោះបីជាពាក្យចាស់ជាធម្មតាសំដៅទៅលើព្រះពុទ្ធតែម្នាក់ឯងក៏ដោយ។ [ កំណត់ចំណាំ 1 ] បន្ទាប់ពីការសម្រេចព្រះនិព្វាន [[បញ្ចក្ខន្ធ|ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ]] (រូបកាយ អារម្មណ៍ ការយល់ឃើញ ការបង្កើតផ្លូវចិត្ត និងស្មារតី) នឹងបន្តដំណើរការ ដោយទ្រទ្រង់ដោយភាពរស់រវើកខាងរាងកាយ។ ការសម្រេចនេះត្រូវបានគេហៅថា ''ធាតុនិព្វានដែលមានសំណល់នៅសល់'' ។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលព្រះអរហន្តស្លាប់ ហើយជាមួយនឹងការរលត់នៃរូបកាយ ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នឹងឈប់ដំណើរការ ដោយហេតុនេះបញ្ចប់ដានទាំងអស់នៃអត្ថិភាពនៅក្នុងលោកបាតុភូត ហើយដូច្នេះការរំដោះទាំងស្រុងពីទុក្ខនៃសង្សារវដ្ត។ បន្ទាប់មកវានឹងត្រូវបានគេហៅថា ''ធាតុនិព្វានដោយគ្មានសំណល់នៅសល់'' ។ <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> បរិនិព្វាន កើតឡើងនៅពេលព្រះអរហន្តស្លាប់។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ព្រះពុទ្ធ​ត្រូវបានកំណត់ជាលើកដំបូងថាជាព្រះអរហន្ត ដូចជាអ្នកកាន់សាសនាដែលបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គដែរ ពីព្រោះពួកគេរួចផុតពីភាពសៅហ្មងទាំងអស់ ដែលគ្មានលោភលន់ ស្អប់ខ្ពើម [[អវិទ្យា (ពុទ្ធសាសនា)|វង្វេង]] និង [[អវិទ្យា (ពុទ្ធសាសនា)|តណ្ហា]] ។ ដោយខ្វះ «ទ្រព្យសម្បត្តិ» ដែលនឹងនាំទៅរកកំណើតនាពេលអនាគត ព្រះអរហន្តដឹង និងឃើញការពិតនៅទីនេះ និងឥឡូវនេះ។ គុណធម៌នេះបង្ហាញពីភាពបរិសុទ្ធដ៏បរិសុទ្ធ តម្លៃពិត និងការសម្រេចគោលដៅចុងក្រោយ [[ព្រះនិព្វាន|គឺព្រះនិព្វាន]] ។ <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងគម្ពីរបាលី [[អានន្ទ|ព្រះអានន្ទ]] បានមានបន្ទូលថា ព្រះអង្គស្គាល់ ព្រះសង្ឃ ដើម្បីសម្រេចព្រះនិព្វានតាមវិធីមួយក្នុងចំណោមវិធីទាំង ៤៖ [ កំណត់ចំណាំ ២ ] * មនុស្សម្នាក់អភិវឌ្ឍ ការយល់ដឹង ដែលនាំមុខដោយ ភាពស្ងប់ស្ងាត់ (បាលី៖ ''សមថ-បុព្ពណ្គមំវិបស្សនំ'' ) * បុគ្គល​ម្នាក់​អភិវឌ្ឍ​ភាព​ស្ងប់​សុខ​ដែល​កើត​ឡើង​មុន​ការ​យល់​ដឹង ( ''vipassanā-pubbaṇgamaṃ samathaṃ'' ) * មនុស្សម្នាក់អភិវឌ្ឍភាពស្ងប់សុខ និងការយល់ដឹងជាជំហានៗ ( ''samatha-vipassanaṃ yuganaddhaṃ'' ) * ចិត្តរបស់មនុស្សម្នាក់ត្រូវបានចាប់យកដោយការរំភើបអំពី [[ព្រះធម៌|ធម៌]] ហើយជាលទ្ធផល វាអភិវឌ្ឍភាពស្ងប់ស្ងាត់ ហើយលះបង់ចោលនូវ ច្រវាក់ ( ''dhamma-uddhacca-viggahitaṃ mānasaṃ hoti'' )។ ព្រះ​ពុទ្ធឃោសាចារ្យ បានដាក់ ''ព្រះអរហន្ត'' នៅចំណុចបញ្ចប់នៃមាគ៌ាឆ្ពោះទៅរកការរំដោះ។ [ កំណត់ចំណាំ 3 ] === ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន === [[ឯកសារ:Luóhàn_at_British_Museum.jpg|រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់លូហានអង្គុយពីយីសៀន ប្រហែលឆ្នាំ១០០០ ជា ក្រុមលូហានធ្វើអំពីសេរ៉ាមិចដ៏ល្បីល្បាញមួយពីយីសៀន នៅ សារមន្ទីរអង់គ្លេស។]] ពុទ្ធសាសនិកមហាយានយល់ឃើញថាព្រះពុទ្ធគោតមផ្ទាល់ជាឧត្តមគតិដែលមនុស្សម្នាក់គួរតម្រង់ទៅរកសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន។ ឋានានុក្រមនៃការសម្រេចបានទូទៅត្រូវបានស្រមៃឃើញ ដោយសមិទ្ធផលរបស់ព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ គឺដាច់ដោយឡែក និងស្ថិតនៅក្រោមសមិទ្ធផលរបស់អង្គ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ឬ [[តថាគត|ព្រះតថាគត]] ដូចជាព្រះពុទ្ធគោតមជាដើម។ ផ្ទុយពីគោលដៅនៃការក្លាយជាព្រះពុទ្ធដែលបានត្រាស់ដឹងពេញលេញ ផ្លូវរបស់សសរវកក្នុងការជំរុញដោយការស្វែងរកការរំដោះផ្ទាល់ខ្លួនពីសង្គ្រាមត្រូវបានគេពិពណ៌នាជាញឹកញាប់ថាជាភាពអាត្មានិយម និងមិនគួរឱ្យចង់បាន។ មានអត្ថបទរបស់​ពុទ្ធសាសនា​បែប​មហាយានមួយចំនួនដែលចាត់ទុកសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះព្រះអរហន្ត និងការរំដោះផ្ទាល់ខ្លួនជាផ្លូវខាងក្រៅ។ ជំនួសឱ្យការប្រាថ្នាចង់បានព្រះអរហន្ត ពួកពុទ្ធបរិស័ទ​នៃ​និកាយ​មហាយានត្រូវបានជំរុញឱ្យដើរតាមមាគ៌ារបស់ពោធិសត្វ ហើយកុំធ្លាក់ទៅកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត និងព្រះអរហន្តវិញ។ ដូច្នេះហើយ វាត្រូវបានបង្រៀនថា ព្រះអរហន្តត្រូវតែបន្តក្លាយជាពោធិសត្វនៅទីបំផុត។ ប្រសិនបើពួកគេមិនធ្វើដូច្នេះក្នុងជីវិតដែលពួកគេសម្រេចបាន ពួកគេនឹងធ្លាក់ចូលទៅក្នុង សមាធិ ដ៏ជ្រៅនៃភាពទទេ ពីទីនោះដើម្បីត្រូវបានដាស់តឿន និងបង្រៀនផ្លូវពោធិសត្វ ប្រហែលជានៅពេលដែលត្រៀមខ្លួនរួចរាល់។ យោងតាម ''​គម្ពីរ​បទុមសូត្រ'' ('''''Lotus Sūtra''''') ព្រះអរហន្ត​ពិត​ប្រាកដ​ណា​ក៏​នឹង​ទទួល​យក​មាគ៌ា​មហាយាន​នៅ​ទី​បំផុត​ដែរ។ ការបង្រៀនរបស់មហាយានច្រើនតែចាត់ទុកមាគ៌ាសសរៈថាត្រូវបានជំរុញដោយការភ័យខ្លាចចំពោះសង្គ្រាម ដែលធ្វើឱ្យពួកគេមិនអាចប្រាថ្នាចង់បានព្រះពុទ្ធ ហើយដូច្នេះពួកគេខ្វះភាពក្លាហាន និងប្រាជ្ញារបស់ពោធិសត្វ។ ព្រះពោធិសត្វថ្មីថ្មោងត្រូវបានគេប្រៀបធៀបទៅនឹងព្រះអរហន្ត និងព្រះអរហន្តនៅពេលខ្លះ។ នៅក្នុង ''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'' មានកំណត់ហេតុអំពីព្រះពោធិសត្វថ្មីថ្មោង ៦០ អង្គដែលសម្រេចបាននូវព្រះអរហន្តទោះបីជាខ្លួនពួកគេ និងការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ពួកគេលើមាគ៌ាពោធិសត្វក៏ដោយ ពីព្រោះពួកគេខ្វះសមត្ថភាពនៃ [[ប្រាជ្ញាបារមីតា|ប្រាជ្ញប៉ារមីតា]] និង មធ្យោបាយដ៏ប៉ិនប្រសប់ ដើម្បីរីកចម្រើនជាព្រះពោធិសត្វឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹងពេញលេញ (អនុត្តរ សម្មាសម្ពុទ្ធ ''Anuttarā Samyaksaṃbodhi'' )។ នេះគឺដោយសារតែពួកគេនៅតែត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានការភ្ជាប់ពីកំណើត និងការភ័យខ្លាចចំពោះសង្គ្រាម។ ព្រះពុទ្ធសាសនា ''[[ប្រាជ្ញាបារមីតា|Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra]]'' បានប្រៀបធៀបមនុស្សទាំងនេះទៅនឹងសត្វស្លាបយក្សដែលគ្មានស្លាប ដែលមិនអាចជួយអ្វីបានក្រៅពីធ្លាក់មកផែនដីពីកំពូលនៃភ្នំ​ព្រះសុមេរុ ។ <ref name="Williams, Paul 2004. p. 120" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 4f2gimr7z7aq3ret27d78oixjyhvfzk 336886 336885 2026-06-22T20:46:12Z ~2026-36308-16 51708 /* ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន */ 336886 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_Arhat_Garden.jpg|រូបភាពតូច|សួន '''​ព្រះ​អរហន្ត''' ​នៅ ​វត្ត​ស៊ី​ឡៃ — ក្នុង ​ជ្រលង​ភ្នំ​សាន់ ហ្គាប្រ៊ីយ៉ែល នៃ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រញ៉ា។]] ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] '''''ព្រះអហ៌ត''''' (សំស្ក្រឹត ; अर्हत् ) ឬ '''''អរហន្ត''''' ( បាលី: अरहंत् , 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) គឺជាអ្នកដែលទទួលបានការយល់ដឹងអំពីធម្មជាតិនៃអត្ថិភាព បានសម្រេច ''ព្រះនិព្វាន'' <ref name="EB">{{Cite web |title=arhat &#124; Buddhism &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/arhat |website=www.britannica.com}}</ref> {{Sfn|Warder|2000}} ហើយត្រូវបានរំដោះចេញពី [[សំយោជនៈ|វដ្តនៃការកើតជាថ្មីដែលគ្មានទីបញ្ចប់]] ។ ការយល់ដឹងអំពីគោលគំនិតនេះបានផ្លាស់ប្តូរអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ហើយមានភាពខុសប្លែកគ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា​នៃ​និកាយ (ក្រុម) ផ្សេងៗគ្នា និងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ ទស្សនៈជាច្រើនលើការសម្រេចបាននូវព្រះអរហន្តមាននៅក្នុងនិកាយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងៗ ។ សវ៌ាស្តិវាទ, កាឝ្យបីយ , មហាសាំឃិក , ឯកវ្យាវហារិក , លោកោត្តរវាទ, ប្រជ្ញប្តិវាទ, ពហុឝ្រុតីយ និង ចៃតិក សុទ្ធតែចាត់ទុកព្រះអរហន្តថាមិនល្អឥតខ្ចោះក្នុងការសម្រេចបានរបស់ពួកគេបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ។ ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា [[មហាយាន]] ជំរុញអ្នកដើរតាមឱ្យដើរតាមមាគ៌ារបស់ [[ពោធិសត្វ]] ហើយកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត និង ព្រះសាវ័ក ។ ព្រះអរហន្ត ឬយ៉ាងហោចណាស់ព្រះអរហន្តជាន់ខ្ពស់ ត្រូវបានពុទ្ធសាសនិកថេរវាទចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា "ការផ្លាស់ប្តូរហួសពីស្ថានភាពនៃសេរីភាពផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីចូលរួមជាមួយសហគ្រាសពោធិសត្វតាមរបៀបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ"។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានចាត់ទុកក្រុម ព្រះអរហន្តទាំង ១៨ អង្គ (ដែលមានព្រះនាម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈ) ថាកំពុងរង់ចាំការយាងមកវិញរបស់ព្រះពុទ្ធថាជា [[មៃត្រេយ|ព្រះមេត្រេយ]] (ព្រះអារ្យមេត្រី) ខណៈដែលក្រុមផ្សេងទៀតនៃព្រះអរហន្តចំនួន ៦, ៨, ១៦, ១០០ និង ៥០០ ក៏លេចឡើងនៅក្នុងប្រពៃណី និង សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា ផងដែរ ជាពិសេសនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ដែលហៅថា ''លូហាន'' ឬ ''ឡហាន'' (អរហន្ត) ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> ពួកគេអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសមមូលនៃពុទ្ធសាសនិកនៃពួកបរិសុទ្ធ សាវ័ក ឬសិស្សដំបូងៗ និង [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ|ជាអ្នកដឹកនាំ]] នៃជំនឿ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:500_Rakan_statues,_view_from_above,_Daisho-in,_Miyajima,_Hatsukaichi,_2016.jpg|រូបភាពតូច|Gohyaku rakan - រូបសំណាកប្រាំរយដែលពណ៌នាអំពីព្រះអរហន្ត នៅវត្ត [[Daishō-in|ដាអ៊ីសូអ៊ីន]] ក្នុង [[Miyajima, Hiroshima|មីយ៉ាជីម៉ា]]]] ពាក្យសំស្ក្រឹត អហ៌ត (បាលី អរហន្ត ) គឺជាបច្ចុប្បន្នកាលកិរិយាសព្ទដែលមកពីឫសពាក្យ √អហ៌ "សមនឹងទទួលបាន", ប្រៀបធៀប ''អថ៌'' "សមនឹងទទួលបាន"; ''អថ៌ណ'' "មានការទាមទារ, មានសិទ្ធិ"; ''អថ៌ិត'' (អតីតកាលកិរិយាសព្ទ) "ទទួលបានកិត្តិយស, គោរពបូជា"។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងគម្ពីរ​ឫគ្វេទ ('''''Rigveda''''') ជាមួយនឹងអត្ថន័យនៃ "សមនឹងទទួលបាន"។ == មាគ៌ាអរហត្តផល និងពោធិសត្វ៖ ការវិភាគប្រៀបធៀបរវាងបរិបទមហាយាន និងថេរវាទ == === ១. ទស្សនៈពុទ្ធសាសនាមហាយានលើមាគ៌ាអរហត្តផល === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ព្រះពុទ្ធគោតមត្រូវបានគេគិតគូរថាជាឧត្តមគតិដ៏ចម្បង ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗគួរតម្រង់ទិសដៅនៃសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់ខ្លួនទៅរក។ នៅក្នុងប្រព័ន្ធគំនិតនេះ ឋានានុក្រមនៃការសម្រេចធម៌ត្រូវបានកំណត់ឡើង ដោយចាត់ទុកសមិទ្ធផលរបស់ព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធថាជាថ្នាក់ដាច់ដោយឡែក និងស្ថិតនៅក្រោមសមិទ្ធផលរបស់អង្គសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬព្រះតថាគត ដូចជាព្រះពុទ្ធគោតមជាដើម។ ផ្ទុយពីគោលដៅនៃការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលបានត្រាស់ដឹងពេញលេញ មាគ៌ារបស់ព្រះសាវក ដែលជំរុញដោយការស្វែងរកការរំដោះខ្លួនផ្ទាល់ខ្លួនចេញពីសង្សារវដ្ត តែងតែត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងគម្ពីរមហាយានថាជាសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ចង្អៀតចង្អល់ និងមិនគួរជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ លើសពីនេះ អត្ថបទពុទ្ធសាសនាមហាយានមួយចំនួនបានចាត់ទុកសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះអរហត្តផល និងការរំដោះខ្លួនឯងនេះថាជា «មាគ៌ាខាងក្រៅ» (ពាហិរមាគ៌ា)។ ជំនួសឱ្យការប្រាថ្នាចង់បានត្រឹមថ្នាក់ព្រះអរហន្ត គេបានជំរុញឲ្យពុទ្ធបរិស័ទមហាយានដើរតាមមាគ៌ារបស់ព្រះពោធិសត្វ ដើម្បីជៀសវាងការធ្លាក់ត្រឡប់ទៅរកកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត ឬព្រះបច្ចេកពុទ្ធវិញ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបមានការបង្រៀនថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយត្រូវតែបន្តឈានទៅរកមាគ៌ាពោធិសត្វនៅទីបំផុត។ ប្រសិនបើពួកទ្រង់មិនបានប្រតិបត្តិដូច្នោះទេក្នុងជាតិដែលសម្រេចផលនោះ ពួកទ្រង់នឹងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសមាធិដ៏ជ្រៅនៃភាព'''ទទេ''' (សូន្យតា) ហើយត្រូវបានដាស់តឿន និងណែនាំអំពីមាគ៌ាពោធិសត្វពីសំណាក់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនៅពេលដែលត្រៀមខ្លួនរួចរាល់។ យោងតាមគម្ពីរស្ទសូត្រ ឬបទុមសូត្រ (''Saddharmapuṇḍarīka Sūtra'') ព្រះអរហន្តពិតប្រាកដគ្រប់ព្រះអង្គ នឹងទទួលយកមាគ៌ាមហាយាននៅទីបញ្ចប់ជាដាច់ខាត។ ការបង្រៀនរបស់និកាយមហាយានច្រើនតែវិនិច្ឆ័យថា មាគ៌ារបស់សាវកត្រូវបានជំរុញឡើងដោយការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត ដែលជាហេតុរារាំងពួកគេមិនឲ្យបង្កើតសេចក្តីប្រាថ្នាចង់សម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ហើយធ្វើឲ្យពួកគេខ្វះខាតនូវសេចក្តីក្លាហាន និងប្រាជ្ញារបស់ព្រះពោធិសត្វ។ ក្នុងបរិបទខ្លះ ព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងត្រូវបានគេប្រៀបធៀបទៅនឹងព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ នៅក្នុងគម្ពីរអស្តសហស្រិកា ប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') មានការកត់ត្រាអំពីព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងចំនួន ៦០ អង្គ ដែលបានធ្លាក់ទៅសម្រេចត្រឹមថ្នាក់អរហត្តផល ថ្វីបើពួកទ្រង់មានចេតនា និងការខិតខំប្រឹងប្រែងនៅលើមាគ៌ាពោធិសត្វក៏ដោយ។ ការណ៍នេះកើតឡើងដោយសារតែពួកទ្រង់ខ្វះខាតនូវសមត្ថភាពខាងប្រាជ្ញាបារមីតា (ការដឹងច្បាស់នូវភាព'''ទទេ''') និងឧបាយកោសល្យ (មធ្យោបាយដ៏ប៉ិនប្រសប់) ក្នុងការអភិវឌ្ឍខ្លួនជាព្រះពោធិសត្វឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិ)។ មូលហេតុចម្ងងគឺដោយសារតែពួកទ្រង់នៅតែមានចំណងពីកំណើត និងការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត។ គម្ពីរប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') បានប្រៀបប្រដូចបុគ្គលទាំងនោះទៅនឹងសត្វស្លាបយក្សដែលគ្មានស្លាប ដែលមិនអាចធ្វើអ្វីបានក្រៅពីធ្លាក់ចុះមកដីវិញយ៉ាងទន់ទាប ពីកំពូលភ្នំសុមេរុ។ === ២. និយមន័យ និងវិសាលភាពនៃព្រះអរហន្តក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនា'''ថេរវាទ''' ព្រះអរហន្ត ត្រូវបានកំណត់និយមន័យថាជាបុគ្គលដែលបានកំចាត់ចោលយ៉ាងដាច់ឫសគល់នូវអកុសលមូលទាំងឡាយ (គឺលោភៈ ទោសៈ និងមោហៈ) ដែលជាគ្រឹះទ្រទ្រង់សំយោជនៈ (ចំណង) ទាំងដប់នៃការមានជីវិត។ នៅពេលរលត់ខន្ធ ព្រះអរហន្តនឹងមិនចាប់កំណើតជាថ្មីក្នុងភពណាមួយឡើយ ព្រោះចំណងកម្មទាំងឡាយដែលចងបិទបុគ្គលទៅនឹងសង្សារវដ្ត ត្រូវបានរំលាយចោលទាំងស្រុង។ នៅក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ពាក្យថា «តថាគត» ជួនកាលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងន័យសមមូលទៅនឹងពាក្យ «ព្រះអរហន្ត» ផងដែរ ទោះបីជាតាមទម្លាប់ទូទៅ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សំដៅលើព្រះពុទ្ធតែមួយព្រះអង្គឯងក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីការសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ (គឺ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ) នៅតែបន្តដំណើរការ ដោយអាស្រ័យលើជីវិតិន្ទ្រិយខាងរាងកាយដែលនៅសេសសល់។ ស្ថានភាពអរិយធម៌បែបនេះ ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ថាជា «សឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44)។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅពេលដែលព្រះអរហន្តអស់ព្រះជន្ម និងការបែកធ្លាយនៃរូបកាយ ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំនឹងរលត់ទៅជាស្ថាពរ។ ការរលត់នេះបានលុបបំបាត់រាល់ដានទាំងអស់នៃអត្ថិភាពក្នុងលោកនៃបាតុភូត ដែលនាំទៅដល់ការរំដោះខ្លួនជាដាច់ខាតពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារ។ ស្ថានភាពចុងក្រោយដ៏ពិតប្រាកដនេះ ត្រូវបានកំណត់ហៅថា «អនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមិនមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44)។ ព្រះបរិនិព្វាន តែងតែកើតឡើងចំពេលនៃការរលត់ជីវិតិន្ទ្រិយនេះឯង។ គោលលទ្ធិ'''ថេរវាទ'''បានចាត់ថ្នាក់ព្រះពុទ្ធជាមូលដ្ឋានថាជាព្រះអរហន្តមួយព្រះអង្គ ដោយស្ថិតនៅក្នុងថ្នាក់នៃការសម្រេចធម៌ខ្ពស់បំផុតដូចគ្នានឹងព្រះសាវកទាំងឡាយដែលបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គដែរ ពីព្រោះព្រះអង្គទាំងឡាយសុទ្ធតែបានរំដោះខ្លួនទាំងស្រុងពីកិលេស តណ្ហា និងមោហៈ។ ដោយហេតុថាមិនមានសេសសល់នូវសក្តានុពលកម្មណាដែលអាចនាំឲ្យមានការបដិសន្ធិក្នុងភពខាងមុខទៀត ព្រះអរហន្តតែងដឹងនិងឃើញការពិតជាក់ស្តែងនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នភ្លាមៗ។ ស្ថានភាពនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិសុទ្ធិភាពដ៏បរិសុទ្ធ តម្លៃខាងវិញ្ញាណដ៏ឧត្តម និងការសម្រេចបាននូវគោលដៅចុងក្រោយបង្អស់ ពោលគឺ ព្រះនិព្វាន។ លើសពីនេះទៅទៀត គម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ក្នុងយុគនទ្ធសូត្រ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170) បានកត់ត្រានូវធម្មទេសនារបស់ព្រះអានន្ទ ដែលបានបង្ហាញអំពីវិធីសាស្ត្របួនយ៉ាងផ្សេងគ្នាក្នុងការសម្រេចព្រះនិព្វានរបស់ព្រះសង្ឃ រួមមាន៖ ១. '''ការចម្រើនវិបស្សនាដោយមានសមថៈដឹកនាំមុន''' (''សមថបុព្វង្គមំ វិបស្សនំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិដំបូងត្រូវចម្រើនសមាធិដើម្បីឲ្យចិត្តនឹងនរជាមុនសិន មុននឹងប្រើប្រាស់ប្រាជ្ញាវិភាគទៅលើសភាវៈពិតនៃធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ២. '''ការចម្រើនសមថៈដោយមានវិបស្សនាដឹកនាំមុន''' (''វិបស្សនាបុព្វង្គមំ សមថំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការពិចារណាលើលក្ខណៈនៃអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា ដែលជាហេតុនាំឲ្យចិត្តស្ងប់អណ្តែតចូលទៅក្នុងសមិទ្ធិផលឈានដោយធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៣. '''ការចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនាទន្ទឹមគ្នា''' (''សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការផ្គូផ្គង និងរក្សាតុល្យភាពរវាងសមថៈ (ការផ្ដោតចិត្ត) និងវិបស្សនា (ការពិចារណាខន្ធ) ទៅតាមលំដាប់លំដោយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៤. '''ចិត្តដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយធម្មុទ្ធច្ចៈ''' (''ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ'')៖ ចិត្តរបស់អ្នកប្រតិបត្តិត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងភាពរំភើប ឬការខ្វល់ខ្វាយខ្លាំងហួសហេតុចំពោះធម៌ដែលខ្លួនបានដឹង។ លុះពេលដែលដឹងខ្លួន ហើយធ្វើឲ្យចិត្តស្ងប់ចាកចំណងអន្ទះសារនេះទៅ ចិត្តក៏នឹងនឹងនរ ហើយលះបង់នូវសំយោជនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ នៅក្នុងគម្ពីរអដ្ឋកថា'''ថេរវាទ'''បុរាណ គឺគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (''Visuddhimagga'') ព្រះអាចារ្យពុទ្ធឃោសៈ បានដាក់ទីតាំងនៃការសម្រេចធម៌របស់ព្រះអរហន្ត នៅចំណុចកំពូលចុងក្រោយបង្អស់នៃមាគ៌ាប្រព័ន្ធឆ្ពោះទៅរកការរំដោះខ្លួន។ <ref name="Williams, Paul 2004. p. 120" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 4h1bstzvs40dow0ct861wsvuxyznq7u 336887 336886 2026-06-22T20:49:43Z ~2026-36308-16 51708 336887 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_Arhat_Garden.jpg|រូបភាពតូច|សួន '''​ព្រះ​អរហន្ត''' ​នៅ ​វត្ត​ស៊ី​ឡៃ — ក្នុង ​ជ្រលង​ភ្នំ​សាន់ ហ្គាប្រ៊ីយ៉ែល នៃ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រញ៉ា។]] ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] '''''ព្រះអហ៌ត''''' (សំស្ក្រឹត ; अर्हत् ) ឬ '''''អរហន្ត''''' ( បាលី: अरहंत् , 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) គឺជាអ្នកដែលទទួលបានការយល់ដឹងអំពីធម្មជាតិនៃអត្ថិភាព បានសម្រេច ''ព្រះនិព្វាន'' <ref name="EB">{{Cite web |title=arhat &#124; Buddhism &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/arhat |website=www.britannica.com}}</ref> {{Sfn|Warder|2000}} ហើយត្រូវបានរំដោះចេញពី [[សំយោជនៈ|វដ្តនៃការកើតជាថ្មីដែលគ្មានទីបញ្ចប់]] ។ ការយល់ដឹងអំពីគោលគំនិតនេះបានផ្លាស់ប្តូរអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ហើយមានភាពខុសប្លែកគ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា​នៃ​និកាយ (ក្រុម) ផ្សេងៗគ្នា និងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ ទស្សនៈជាច្រើនលើការសម្រេចបាននូវព្រះអរហន្តមាននៅក្នុងនិកាយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងៗ ។ សវ៌ាស្តិវាទ, កាឝ្យបីយ , មហាសាំឃិក , ឯកវ្យាវហារិក , លោកោត្តរវាទ, ប្រជ្ញប្តិវាទ, ពហុឝ្រុតីយ និង ចៃតិក សុទ្ធតែចាត់ទុកព្រះអរហន្តថាមិនល្អឥតខ្ចោះក្នុងការសម្រេចបានរបស់ពួកគេបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ។ ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា [[មហាយាន]] ជំរុញអ្នកដើរតាមឱ្យដើរតាមមាគ៌ារបស់ [[ពោធិសត្វ]] ហើយកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត និង ព្រះសាវ័ក ។ ព្រះអរហន្ត ឬយ៉ាងហោចណាស់ព្រះអរហន្តជាន់ខ្ពស់ ត្រូវបានពុទ្ធសាសនិកថេរវាទចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា "ការផ្លាស់ប្តូរហួសពីស្ថានភាពនៃសេរីភាពផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីចូលរួមជាមួយសហគ្រាសពោធិសត្វតាមរបៀបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ"។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានចាត់ទុកក្រុម ព្រះអរហន្តទាំង ១៨ អង្គ (ដែលមានព្រះនាម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈ) ថាកំពុងរង់ចាំការយាងមកវិញរបស់ព្រះពុទ្ធថាជា [[មៃត្រេយ|ព្រះមេត្រេយ]] (ព្រះអារ្យមេត្រី) ខណៈដែលក្រុមផ្សេងទៀតនៃព្រះអរហន្តចំនួន ៦, ៨, ១៦, ១០០ និង ៥០០ ក៏លេចឡើងនៅក្នុងប្រពៃណី និង សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា ផងដែរ ជាពិសេសនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ដែលហៅថា ''លូហាន'' ឬ ''ឡហាន'' (អរហន្ត) ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> ពួកគេអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសមមូលនៃពុទ្ធសាសនិកនៃពួកបរិសុទ្ធ សាវ័ក ឬសិស្សដំបូងៗ និង [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ|ជាអ្នកដឹកនាំ]] នៃជំនឿ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:500_Rakan_statues,_view_from_above,_Daisho-in,_Miyajima,_Hatsukaichi,_2016.jpg|រូបភាពតូច|Gohyaku rakan - រូបសំណាកប្រាំរយដែលពណ៌នាអំពីព្រះអរហន្ត នៅវត្ត [[Daishō-in|ដាអ៊ីសូអ៊ីន]] ក្នុង [[Miyajima, Hiroshima|មីយ៉ាជីម៉ា]]]] ពាក្យសំស្ក្រឹត អហ៌ត (បាលី អរហន្ត ) គឺជាបច្ចុប្បន្នកាលកិរិយាសព្ទដែលមកពីឫសពាក្យ √អហ៌ "សមនឹងទទួលបាន", ប្រៀបធៀប ''អថ៌'' "សមនឹងទទួលបាន"; ''អថ៌ណ'' "មានការទាមទារ, មានសិទ្ធិ"; ''អថ៌ិត'' (អតីតកាលកិរិយាសព្ទ) "ទទួលបានកិត្តិយស, គោរពបូជា"។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងគម្ពីរ​ឫគ្វេទ ('''''Rigveda''''') ជាមួយនឹងអត្ថន័យនៃ "សមនឹងទទួលបាន"។ == មាគ៌ាអរហត្តផល និងពោធិសត្វ៖ ការវិភាគប្រៀបធៀបរវាងបរិបទមហាយាន និងថេរវាទ == === ១. ទស្សនៈពុទ្ធសាសនាមហាយានលើមាគ៌ាអរហត្តផល === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ព្រះពុទ្ធគោតមត្រូវបានគេគិតគូរថាជាឧត្តមគតិដ៏ចម្បង ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗគួរតម្រង់ទិសដៅនៃសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់ខ្លួនទៅរក។ នៅក្នុងប្រព័ន្ធគំនិតនេះ ឋានានុក្រមនៃការសម្រេចធម៌ត្រូវបានកំណត់ឡើង ដោយចាត់ទុកសមិទ្ធផលរបស់ព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធថាជាថ្នាក់ដាច់ដោយឡែក និងស្ថិតនៅក្រោមសមិទ្ធផលរបស់អង្គសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬព្រះតថាគត ដូចជាព្រះពុទ្ធគោតមជាដើម។ ផ្ទុយពីគោលដៅនៃការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលបានត្រាស់ដឹងពេញលេញ មាគ៌ារបស់ព្រះសាវក ដែលជំរុញដោយការស្វែងរកការរំដោះខ្លួនផ្ទាល់ខ្លួនចេញពីសង្សារវដ្ត តែងតែត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងគម្ពីរមហាយានថាជាសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ចង្អៀតចង្អល់ និងមិនគួរជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ លើសពីនេះ អត្ថបទពុទ្ធសាសនាមហាយានមួយចំនួនបានចាត់ទុកសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះអរហត្តផល និងការរំដោះខ្លួនឯងនេះថាជា «មាគ៌ាខាងក្រៅ» (ពាហិរមាគ៌ា)។ ជំនួសឱ្យការប្រាថ្នាចង់បានត្រឹមថ្នាក់ព្រះអរហន្ត គេបានជំរុញឲ្យពុទ្ធបរិស័ទមហាយានដើរតាមមាគ៌ារបស់ព្រះពោធិសត្វ ដើម្បីជៀសវាងការធ្លាក់ត្រឡប់ទៅរកកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត ឬព្រះបច្ចេកពុទ្ធវិញ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបមានការបង្រៀនថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយត្រូវតែបន្តឈានទៅរកមាគ៌ាពោធិសត្វនៅទីបំផុត។ ប្រសិនបើពួកទ្រង់មិនបានប្រតិបត្តិដូច្នោះទេក្នុងជាតិដែលសម្រេចផលនោះ ពួកទ្រង់នឹងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសមាធិដ៏ជ្រៅនៃភាព'''ទទេ''' (សូន្យតា) ហើយត្រូវបានដាស់តឿន និងណែនាំអំពីមាគ៌ាពោធិសត្វពីសំណាក់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនៅពេលដែលត្រៀមខ្លួនរួចរាល់។ យោងតាមគម្ពីរបទុមសូត្រ (''Saddharmapuṇḍarīka Sūtra / Lotus Sūtra'') ព្រះអរហន្តពិតប្រាកដគ្រប់ព្រះអង្គ នឹងទទួលយកមាគ៌ាមហាយាននៅទីបញ្ចប់ជាដាច់ខាត។ ការបង្រៀនរបស់និកាយមហាយានច្រើនតែវិនិច្ឆ័យថា មាគ៌ារបស់សាវកត្រូវបានជំរុញឡើងដោយការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត ដែលជាហេតុរារាំងពួកគេមិនឲ្យបង្កើតសេចក្តីប្រាថ្នាចង់សម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ហើយធ្វើឲ្យពួកគេខ្វះខាតនូវសេចក្តីក្លាហាន និងប្រាជ្ញារបស់ព្រះពោធិសត្វ។ ក្នុងបរិបទខ្លះ ព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងត្រូវបានគេប្រៀបធៀបទៅនឹងព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ នៅក្នុងគម្ពីរអស្តសហស្រិកា ប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') មានការកត់ត្រាអំពីព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងចំនួន ៦០ អង្គ ដែលបានធ្លាក់ទៅសម្រេចត្រឹមថ្នាក់អរហត្តផល ថ្វីបើពួកទ្រង់មានចេតនា និងការខិតខំប្រឹងប្រែងនៅលើមាគ៌ាពោធិសត្វក៏ដោយ។ ការណ៍នេះកើតឡើងដោយសារតែពួកទ្រង់ខ្វះខាតនូវសមត្ថភាពខាងប្រាជ្ញាបារមីតា (ការដឹងច្បាស់នូវភាព'''ទទេ''') និងឧបាយកោសល្យ (មធ្យោបាយដ៏ប៉ិនប្រសប់) ក្នុងការអភិវឌ្ឍខ្លួនជាព្រះពោធិសត្វឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិ)។ មូលហេតុចម្ងងគឺដោយសារតែពួកទ្រង់នៅតែមានចំណងពីកំណើត និងការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត។ គម្ពីរប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') បានប្រៀបប្រដូចបុគ្គលទាំងនោះទៅនឹងសត្វស្លាបយក្សដែលគ្មានស្លាប ដែលមិនអាចធ្វើអ្វីបានក្រៅពីធ្លាក់ចុះមកដីវិញយ៉ាងទន់ទាប ពីកំពូលភ្នំសុមេរុ។ === ២. និយមន័យ និងវិសាលភាពនៃព្រះអរហន្តក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនា'''ថេរវាទ''' ព្រះអរហន្ត ត្រូវបានកំណត់និយមន័យថាជាបុគ្គលដែលបានកំចាត់ចោលយ៉ាងដាច់ឫសគល់នូវអកុសលមូលទាំងឡាយ (គឺលោភៈ ទោសៈ និងមោហៈ) ដែលជាគ្រឹះទ្រទ្រង់សំយោជនៈ (ចំណង) ទាំងដប់នៃការមានជីវិត។ នៅពេលរលត់ខន្ធ ព្រះអរហន្តនឹងមិនចាប់កំណើតជាថ្មីក្នុងភពណាមួយឡើយ ព្រោះចំណងកម្មទាំងឡាយដែលចងបិទបុគ្គលទៅនឹងសង្សារវដ្ត ត្រូវបានរំលាយចោលទាំងស្រុង។ នៅក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ពាក្យថា «តថាគត» ជួនកាលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងន័យសមមូលទៅនឹងពាក្យ «ព្រះអរហន្ត» ផងដែរ ទោះបីជាតាមទម្លាប់ទូទៅ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សំដៅលើព្រះពុទ្ធតែមួយព្រះអង្គឯងក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីការសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ (គឺ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ) នៅតែបន្តដំណើរការ ដោយអាស្រ័យលើជីវិតិន្ទ្រិយខាងរាងកាយដែលនៅសេសសល់។ ស្ថានភាពអរិយធម៌បែបនេះ ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ថាជា «សឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44)។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅពេលដែលព្រះអរហន្តអស់ព្រះជន្ម និងការបែកធ្លាយនៃរូបកាយ ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំនឹងរលត់ទៅជាស្ថាពរ។ ការរលត់នេះបានលុបបំបាត់រាល់ដានទាំងអស់នៃអត្ថិភាពក្នុងលោកនៃបាតុភូត ដែលនាំទៅដល់ការរំដោះខ្លួនជាដាច់ខាតពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារ។ ស្ថានភាពចុងក្រោយដ៏ពិតប្រាកដនេះ ត្រូវបានកំណត់ហៅថា «អនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមិនមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44)។ ព្រះបរិនិព្វាន តែងតែកើតឡើងចំពេលនៃការរលត់ជីវិតិន្ទ្រិយនេះឯង។ គោលលទ្ធិ'''ថេរវាទ'''បានចាត់ថ្នាក់ព្រះពុទ្ធជាមូលដ្ឋានថាជាព្រះអរហន្តមួយព្រះអង្គ ដោយស្ថិតនៅក្នុងថ្នាក់នៃការសម្រេចធម៌ខ្ពស់បំផុតដូចគ្នានឹងព្រះសាវកទាំងឡាយដែលបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គដែរ ពីព្រោះព្រះអង្គទាំងឡាយសុទ្ធតែបានរំដោះខ្លួនទាំងស្រុងពីកិលេស តណ្ហា និងមោហៈ។ ដោយហេតុថាមិនមានសេសសល់នូវសក្តានុពលកម្មណាដែលអាចនាំឲ្យមានការបដិសន្ធិក្នុងភពខាងមុខទៀត ព្រះអរហន្តតែងដឹងនិងឃើញការពិតជាក់ស្តែងនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នភ្លាមៗ។ ស្ថានភាពនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិសុទ្ធិភាពដ៏បរិសុទ្ធ តម្លៃខាងវិញ្ញាណដ៏ឧត្តម និងការសម្រេចបាននូវគោលដៅចុងក្រោយបង្អស់ ពោលគឺ ព្រះនិព្វាន។ លើសពីនេះទៅទៀត គម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ក្នុងយុគនទ្ធសូត្រ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170) បានកត់ត្រានូវធម្មទេសនារបស់ព្រះអានន្ទ ដែលបានបង្ហាញអំពីវិធីសាស្ត្របួនយ៉ាងផ្សេងគ្នាក្នុងការសម្រេចព្រះនិព្វានរបស់ព្រះសង្ឃ រួមមាន៖ ១. '''ការចម្រើនវិបស្សនាដោយមានសមថៈដឹកនាំមុន''' (''សមថបុព្វង្គមំ វិបស្សនំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិដំបូងត្រូវចម្រើនសមាធិដើម្បីឲ្យចិត្តនឹងនរជាមុនសិន មុននឹងប្រើប្រាស់ប្រាជ្ញាវិភាគទៅលើសភាវៈពិតនៃធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ២. '''ការចម្រើនសមថៈដោយមានវិបស្សនាដឹកនាំមុន''' (''វិបស្សនាបុព្វង្គមំ សមថំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការពិចារណាលើលក្ខណៈនៃអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា ដែលជាហេតុនាំឲ្យចិត្តស្ងប់អណ្តែតចូលទៅក្នុងសមិទ្ធិផលឈានដោយធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៣. '''ការចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនាទន្ទឹមគ្នា''' (''សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការផ្គូផ្គង និងរក្សាតុល្យភាពរវាងសមថៈ (ការផ្ដោតចិត្ត) និងវិបស្សនា (ការពិចារណាខន្ធ) ទៅតាមលំដាប់លំដោយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៤. '''ចិត្តដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយធម្មុទ្ធច្ចៈ''' (''ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ'')៖ ចិត្តរបស់អ្នកប្រតិបត្តិត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងភាពរំភើប ឬការខ្វល់ខ្វាយខ្លាំងហួសហេតុចំពោះធម៌ដែលខ្លួនបានដឹង។ លុះពេលដែលដឹងខ្លួន ហើយធ្វើឲ្យចិត្តស្ងប់ចាកចំណងអន្ទះសារនេះទៅ ចិត្តក៏នឹងនឹងនរ ហើយលះបង់នូវសំយោជនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ នៅក្នុងគម្ពីរអដ្ឋកថា'''ថេរវាទ'''បុរាណ គឺគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (''Visuddhimagga'') ព្រះអាចារ្យពុទ្ធឃោសៈ បានដាក់ទីតាំងនៃការសម្រេចធម៌របស់ព្រះអរហន្ត នៅចំណុចកំពូលចុងក្រោយបង្អស់នៃមាគ៌ាប្រព័ន្ធឆ្ពោះទៅរកការរំដោះខ្លួន។ <ref name="Williams, Paul 2004. p. 120" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 8h1k2r4o6oor1jw45agahed3f6s55pe 336888 336887 2026-06-22T21:24:20Z ~2026-36308-16 51708 /* ២. និយមន័យ និងវិសាលភាពនៃព្រះអរហន្តក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ */ 336888 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_Arhat_Garden.jpg|រូបភាពតូច|សួន '''​ព្រះ​អរហន្ត''' ​នៅ ​វត្ត​ស៊ី​ឡៃ — ក្នុង ​ជ្រលង​ភ្នំ​សាន់ ហ្គាប្រ៊ីយ៉ែល នៃ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រញ៉ា។]] ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] '''''ព្រះអហ៌ត''''' (សំស្ក្រឹត ; अर्हत् ) ឬ '''''អរហន្ត''''' ( បាលី: अरहंत् , 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) គឺជាអ្នកដែលទទួលបានការយល់ដឹងអំពីធម្មជាតិនៃអត្ថិភាព បានសម្រេច ''ព្រះនិព្វាន'' <ref name="EB">{{Cite web |title=arhat &#124; Buddhism &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/arhat |website=www.britannica.com}}</ref> {{Sfn|Warder|2000}} ហើយត្រូវបានរំដោះចេញពី [[សំយោជនៈ|វដ្តនៃការកើតជាថ្មីដែលគ្មានទីបញ្ចប់]] ។ ការយល់ដឹងអំពីគោលគំនិតនេះបានផ្លាស់ប្តូរអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ហើយមានភាពខុសប្លែកគ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា​នៃ​និកាយ (ក្រុម) ផ្សេងៗគ្នា និងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ ទស្សនៈជាច្រើនលើការសម្រេចបាននូវព្រះអរហន្តមាននៅក្នុងនិកាយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងៗ ។ សវ៌ាស្តិវាទ, កាឝ្យបីយ , មហាសាំឃិក , ឯកវ្យាវហារិក , លោកោត្តរវាទ, ប្រជ្ញប្តិវាទ, ពហុឝ្រុតីយ និង ចៃតិក សុទ្ធតែចាត់ទុកព្រះអរហន្តថាមិនល្អឥតខ្ចោះក្នុងការសម្រេចបានរបស់ពួកគេបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ។ ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា [[មហាយាន]] ជំរុញអ្នកដើរតាមឱ្យដើរតាមមាគ៌ារបស់ [[ពោធិសត្វ]] ហើយកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត និង ព្រះសាវ័ក ។ ព្រះអរហន្ត ឬយ៉ាងហោចណាស់ព្រះអរហន្តជាន់ខ្ពស់ ត្រូវបានពុទ្ធសាសនិកថេរវាទចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា "ការផ្លាស់ប្តូរហួសពីស្ថានភាពនៃសេរីភាពផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីចូលរួមជាមួយសហគ្រាសពោធិសត្វតាមរបៀបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ"។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានចាត់ទុកក្រុម ព្រះអរហន្តទាំង ១៨ អង្គ (ដែលមានព្រះនាម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈ) ថាកំពុងរង់ចាំការយាងមកវិញរបស់ព្រះពុទ្ធថាជា [[មៃត្រេយ|ព្រះមេត្រេយ]] (ព្រះអារ្យមេត្រី) ខណៈដែលក្រុមផ្សេងទៀតនៃព្រះអរហន្តចំនួន ៦, ៨, ១៦, ១០០ និង ៥០០ ក៏លេចឡើងនៅក្នុងប្រពៃណី និង សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា ផងដែរ ជាពិសេសនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ដែលហៅថា ''លូហាន'' ឬ ''ឡហាន'' (អរហន្ត) ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> ពួកគេអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសមមូលនៃពុទ្ធសាសនិកនៃពួកបរិសុទ្ធ សាវ័ក ឬសិស្សដំបូងៗ និង [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ|ជាអ្នកដឹកនាំ]] នៃជំនឿ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:500_Rakan_statues,_view_from_above,_Daisho-in,_Miyajima,_Hatsukaichi,_2016.jpg|រូបភាពតូច|Gohyaku rakan - រូបសំណាកប្រាំរយដែលពណ៌នាអំពីព្រះអរហន្ត នៅវត្ត [[Daishō-in|ដាអ៊ីសូអ៊ីន]] ក្នុង [[Miyajima, Hiroshima|មីយ៉ាជីម៉ា]]]] ពាក្យសំស្ក្រឹត អហ៌ត (បាលី អរហន្ត ) គឺជាបច្ចុប្បន្នកាលកិរិយាសព្ទដែលមកពីឫសពាក្យ √អហ៌ "សមនឹងទទួលបាន", ប្រៀបធៀប ''អថ៌'' "សមនឹងទទួលបាន"; ''អថ៌ណ'' "មានការទាមទារ, មានសិទ្ធិ"; ''អថ៌ិត'' (អតីតកាលកិរិយាសព្ទ) "ទទួលបានកិត្តិយស, គោរពបូជា"។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងគម្ពីរ​ឫគ្វេទ ('''''Rigveda''''') ជាមួយនឹងអត្ថន័យនៃ "សមនឹងទទួលបាន"។ == មាគ៌ាអរហត្តផល និងពោធិសត្វ៖ ការវិភាគប្រៀបធៀបរវាងបរិបទមហាយាន និងថេរវាទ == === ១. ទស្សនៈពុទ្ធសាសនាមហាយានលើមាគ៌ាអរហត្តផល === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ព្រះពុទ្ធគោតមត្រូវបានគេគិតគូរថាជាឧត្តមគតិដ៏ចម្បង ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗគួរតម្រង់ទិសដៅនៃសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់ខ្លួនទៅរក។ នៅក្នុងប្រព័ន្ធគំនិតនេះ ឋានានុក្រមនៃការសម្រេចធម៌ត្រូវបានកំណត់ឡើង ដោយចាត់ទុកសមិទ្ធផលរបស់ព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធថាជាថ្នាក់ដាច់ដោយឡែក និងស្ថិតនៅក្រោមសមិទ្ធផលរបស់អង្គសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬព្រះតថាគត ដូចជាព្រះពុទ្ធគោតមជាដើម។ ផ្ទុយពីគោលដៅនៃការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលបានត្រាស់ដឹងពេញលេញ មាគ៌ារបស់ព្រះសាវក ដែលជំរុញដោយការស្វែងរកការរំដោះខ្លួនផ្ទាល់ខ្លួនចេញពីសង្សារវដ្ត តែងតែត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងគម្ពីរមហាយានថាជាសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ចង្អៀតចង្អល់ និងមិនគួរជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ លើសពីនេះ អត្ថបទពុទ្ធសាសនាមហាយានមួយចំនួនបានចាត់ទុកសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះអរហត្តផល និងការរំដោះខ្លួនឯងនេះថាជា «មាគ៌ាខាងក្រៅ» (ពាហិរមាគ៌ា)។ ជំនួសឱ្យការប្រាថ្នាចង់បានត្រឹមថ្នាក់ព្រះអរហន្ត គេបានជំរុញឲ្យពុទ្ធបរិស័ទមហាយានដើរតាមមាគ៌ារបស់ព្រះពោធិសត្វ ដើម្បីជៀសវាងការធ្លាក់ត្រឡប់ទៅរកកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត ឬព្រះបច្ចេកពុទ្ធវិញ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបមានការបង្រៀនថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយត្រូវតែបន្តឈានទៅរកមាគ៌ាពោធិសត្វនៅទីបំផុត។ ប្រសិនបើពួកទ្រង់មិនបានប្រតិបត្តិដូច្នោះទេក្នុងជាតិដែលសម្រេចផលនោះ ពួកទ្រង់នឹងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសមាធិដ៏ជ្រៅនៃភាព'''ទទេ''' (សូន្យតា) ហើយត្រូវបានដាស់តឿន និងណែនាំអំពីមាគ៌ាពោធិសត្វពីសំណាក់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនៅពេលដែលត្រៀមខ្លួនរួចរាល់។ យោងតាមគម្ពីរបទុមសូត្រ (''Saddharmapuṇḍarīka Sūtra / Lotus Sūtra'') ព្រះអរហន្តពិតប្រាកដគ្រប់ព្រះអង្គ នឹងទទួលយកមាគ៌ាមហាយាននៅទីបញ្ចប់ជាដាច់ខាត។ ការបង្រៀនរបស់និកាយមហាយានច្រើនតែវិនិច្ឆ័យថា មាគ៌ារបស់សាវកត្រូវបានជំរុញឡើងដោយការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត ដែលជាហេតុរារាំងពួកគេមិនឲ្យបង្កើតសេចក្តីប្រាថ្នាចង់សម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ហើយធ្វើឲ្យពួកគេខ្វះខាតនូវសេចក្តីក្លាហាន និងប្រាជ្ញារបស់ព្រះពោធិសត្វ។ ក្នុងបរិបទខ្លះ ព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងត្រូវបានគេប្រៀបធៀបទៅនឹងព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ នៅក្នុងគម្ពីរអស្តសហស្រិកា ប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') មានការកត់ត្រាអំពីព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងចំនួន ៦០ អង្គ ដែលបានធ្លាក់ទៅសម្រេចត្រឹមថ្នាក់អរហត្តផល ថ្វីបើពួកទ្រង់មានចេតនា និងការខិតខំប្រឹងប្រែងនៅលើមាគ៌ាពោធិសត្វក៏ដោយ។ ការណ៍នេះកើតឡើងដោយសារតែពួកទ្រង់ខ្វះខាតនូវសមត្ថភាពខាងប្រាជ្ញាបារមីតា (ការដឹងច្បាស់នូវភាព'''ទទេ''') និងឧបាយកោសល្យ (មធ្យោបាយដ៏ប៉ិនប្រសប់) ក្នុងការអភិវឌ្ឍខ្លួនជាព្រះពោធិសត្វឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិ)។ មូលហេតុចម្ងងគឺដោយសារតែពួកទ្រង់នៅតែមានចំណងពីកំណើត និងការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត។ គម្ពីរប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') បានប្រៀបប្រដូចបុគ្គលទាំងនោះទៅនឹងសត្វស្លាបយក្សដែលគ្មានស្លាប ដែលមិនអាចធ្វើអ្វីបានក្រៅពីធ្លាក់ចុះមកដីវិញយ៉ាងទន់ទាប ពីកំពូលភ្នំសុមេរុ។ === ២. និយមន័យ និងវិសាលភាពនៃព្រះអរហន្តក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនា'''ថេរវាទ''' ព្រះអរហន្ត ត្រូវបានកំណត់និយមន័យថាជាបុគ្គលដែលបានកំចាត់ចោលយ៉ាងដាច់ឫសគល់នូវអកុសលមូលទាំងឡាយ (គឺលោភៈ ទោសៈ និងមោហៈ) ដែលជាគ្រឹះទ្រទ្រង់សំយោជនៈ (ចំណង) ទាំងដប់នៃការមានជីវិត។ នៅពេលរលត់ខន្ធ ព្រះអរហន្តនឹងមិនចាប់កំណើតជាថ្មីក្នុងភពណាមួយឡើយ ព្រោះចំណងកម្មទាំងឡាយដែលចងបិទបុគ្គលទៅនឹងសង្សារវដ្ត ត្រូវបានរំលាយចោលទាំងស្រុង។ នៅក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ពាក្យថា «តថាគត» ជួនកាលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងន័យសមមូលទៅនឹងពាក្យ «ព្រះអរហន្ត» ផងដែរ ទោះបីជាតាមទម្លាប់ទូទៅ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សំដៅលើព្រះពុទ្ធតែមួយព្រះអង្គឯងក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីការសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ (គឺ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ) នៅតែបន្តដំណើរការ ដោយអាស្រ័យលើជីវិតិន្ទ្រិយខាងរាងកាយដែលនៅសេសសល់។ ស្ថានភាពអរិយធម៌បែបនេះ ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ថាជា «សឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44 បិដកភាគ ៥៣)។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅពេលដែលព្រះអរហន្តអស់ព្រះជន្ម និងការបែកធ្លាយនៃរូបកាយ ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំនឹងរលត់ទៅជាស្ថាពរ។ ការរលត់នេះបានលុបបំបាត់រាល់ដានទាំងអស់នៃអត្ថិភាពក្នុងលោកនៃបាតុភូត ដែលនាំទៅដល់ការរំដោះខ្លួនជាដាច់ខាតពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារ។ ស្ថានភាពចុងក្រោយដ៏ពិតប្រាកដនេះ ត្រូវបានកំណត់ហៅថា «អនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមិនមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44 បិដកភាគ ៥៣)។ ព្រះបរិនិព្វាន តែងតែកើតឡើងចំពេលនៃការរលត់ជីវិតិន្ទ្រិយនេះឯង។ គោលលទ្ធិ'''ថេរវាទ'''បានចាត់ថ្នាក់ព្រះពុទ្ធជាមូលដ្ឋានថាជាព្រះអរហន្តមួយព្រះអង្គ ដោយស្ថិតនៅក្នុងថ្នាក់នៃការសម្រេចធម៌ខ្ពស់បំផុតដូចគ្នានឹងព្រះសាវកទាំងឡាយដែលបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គដែរ ពីព្រោះព្រះអង្គទាំងឡាយសុទ្ធតែបានរំដោះខ្លួនទាំងស្រុងពីកិលេស តណ្ហា និងមោហៈ។ ដោយហេតុថាមិនមានសេសសល់នូវសក្តានុពលកម្មណាដែលអាចនាំឲ្យមានការបដិសន្ធិក្នុងភពខាងមុខទៀត ព្រះអរហន្តតែងដឹងនិងឃើញការពិតជាក់ស្តែងនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នភ្លាមៗ។ ស្ថានភាពនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិសុទ្ធិភាពដ៏បរិសុទ្ធ តម្លៃខាងវិញ្ញាណដ៏ឧត្តម និងការសម្រេចបាននូវគោលដៅចុងក្រោយបង្អស់ ពោលគឺ ព្រះនិព្វាន។ លើសពីនេះទៅទៀត គម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ក្នុងយុគនទ្ធសូត្រ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170) បានកត់ត្រានូវធម្មទេសនារបស់ព្រះអានន្ទ ដែលបានបង្ហាញអំពីវិធីសាស្ត្របួនយ៉ាងផ្សេងគ្នាក្នុងការសម្រេចព្រះនិព្វានរបស់ព្រះសង្ឃ រួមមាន៖ ១. '''ការចម្រើនវិបស្សនាដោយមានសមថៈដឹកនាំមុន''' (''សមថបុព្វង្គមំ វិបស្សនំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិដំបូងត្រូវចម្រើនសមាធិដើម្បីឲ្យចិត្តនឹងនរជាមុនសិន មុននឹងប្រើប្រាស់ប្រាជ្ញាវិភាគទៅលើសភាវៈពិតនៃធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ២. '''ការចម្រើនសមថៈដោយមានវិបស្សនាដឹកនាំមុន''' (''វិបស្សនាបុព្វង្គមំ សមថំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការពិចារណាលើលក្ខណៈនៃអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា ដែលជាហេតុនាំឲ្យចិត្តស្ងប់អណ្តែតចូលទៅក្នុងសមិទ្ធិផលឈានដោយធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៣. '''ការចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនាទន្ទឹមគ្នា''' (''សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការផ្គូផ្គង និងរក្សាតុល្យភាពរវាងសមថៈ (ការផ្ដោតចិត្ត) និងវិបស្សនា (ការពិចារណាខន្ធ) ទៅតាមលំដាប់លំដោយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៤. '''ចិត្តដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយធម្មុទ្ធច្ចៈ''' (''ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ'')៖ ចិត្តរបស់អ្នកប្រតិបត្តិត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងភាពរំភើប ឬការខ្វល់ខ្វាយខ្លាំងហួសហេតុចំពោះធម៌ដែលខ្លួនបានដឹង។ លុះពេលដែលដឹងខ្លួន ហើយធ្វើឲ្យចិត្តស្ងប់ចាកចំណងអន្ទះសារនេះទៅ ចិត្តក៏នឹងនឹងនរ ហើយលះបង់នូវសំយោជនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ នៅក្នុងគម្ពីរអដ្ឋកថា'''ថេរវាទ'''បុរាណ គឺគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (''Visuddhimagga'') ព្រះអាចារ្យពុទ្ធឃោសៈ បានដាក់ទីតាំងនៃការសម្រេចធម៌របស់ព្រះអរហន្ត នៅចំណុចកំពូលចុងក្រោយបង្អស់នៃមាគ៌ាប្រព័ន្ធឆ្ពោះទៅរកការរំដោះខ្លួន។ <ref name="Williams, Paul 2004. p. 120" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] knptp8x3ubmmsmfgcby36yd6rhuryac 336889 336888 2026-06-22T21:47:58Z ~2026-36308-16 51708 336889 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_Arhat_Garden.jpg|រូបភាពតូច|សួន '''​ព្រះ​អរហន្ត''' ​នៅ ​វត្ត​ស៊ី​ឡៃ — ក្នុង ​ជ្រលង​ភ្នំ​សាន់ ហ្គាប្រ៊ីយ៉ែល នៃ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រញ៉ា។]] ក្នុង [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] '''''ព្រះអហ៌ត''''' (សំស្ក្រឹត ; अर्हत् ) ឬ '''''អរហន្ត''''' ( បាលី: अरहंत् , 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) គឺជាអ្នកដែលទទួលបានការយល់ដឹងអំពីធម្មជាតិនៃអត្ថិភាព បានសម្រេច ''ព្រះនិព្វាន'' <ref name="EB">{{Cite web |title=arhat &#124; Buddhism &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/arhat |website=www.britannica.com}}</ref> {{Sfn|Warder|2000}} ហើយត្រូវបានរំដោះចេញពី [[សំយោជនៈ|វដ្តនៃការកើតជាថ្មីដែលគ្មានទីបញ្ចប់]] ។ ការយល់ដឹងអំពីគោលគំនិតនេះបានផ្លាស់ប្តូរអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ហើយមានភាពខុសប្លែកគ្នារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា​នៃ​និកាយ (ក្រុម) ផ្សេងៗគ្នា និងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា។ ទស្សនៈជាច្រើនលើការសម្រេចបាននូវព្រះអរហន្តមាននៅក្នុងនិកាយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងៗ ។ សវ៌ាស្តិវាទ, កាឝ្យបីយ , មហាសាំឃិក , ឯកវ្យាវហារិក , លោកោត្តរវាទ, ប្រជ្ញប្តិវាទ, ពហុឝ្រុតីយ និង ចៃតិក សុទ្ធតែចាត់ទុកព្រះអរហន្តថាមិនល្អឥតខ្ចោះក្នុងការសម្រេចបានរបស់ពួកគេបើប្រៀបធៀបទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ។ ការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា [[មហាយាន]] ជំរុញអ្នកដើរតាមឱ្យដើរតាមមាគ៌ារបស់ [[ពោធិសត្វ]] ហើយកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត និង ព្រះសាវ័ក ។ ព្រះអរហន្ត ឬយ៉ាងហោចណាស់ព្រះអរហន្តជាន់ខ្ពស់ ត្រូវបានពុទ្ធសាសនិកថេរវាទចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា "ការផ្លាស់ប្តូរហួសពីស្ថានភាពនៃសេរីភាពផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីចូលរួមជាមួយសហគ្រាសពោធិសត្វតាមរបៀបផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ"។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានចាត់ទុកក្រុម ព្រះអរហន្តទាំង ១៨ អង្គ (ដែលមានព្រះនាម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈ) ថាកំពុងរង់ចាំការយាងមកវិញរបស់ព្រះពុទ្ធថាជា [[មៃត្រេយ|ព្រះមេត្រេយ]] (ព្រះអារ្យមេត្រី) ខណៈដែលក្រុមផ្សេងទៀតនៃព្រះអរហន្តចំនួន ៦, ៨, ១៦, ១០០ និង ៥០០ ក៏លេចឡើងនៅក្នុងប្រពៃណី និង សិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនា ផងដែរ ជាពិសេសនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ដែលហៅថា ''លូហាន'' ឬ ''ឡហាន'' (អរហន្ត) ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} <ref>{{Cite web |title=Sixteen Arhats at Shengyin Temple-- the 15th: Ajita Arhat: Shi liu zun zhe xiang: 16 Lohans: A shi duo zun zhe xiang bing zan: Sheng yin si shi liu zun zhe xiang di shi wu |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |access-date=2019-08-11 |website=Chinese Rubbings Collection - CURIOSity Digital Collections |language=en |archivedate=2019-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200142/https://curiosity.lib.harvard.edu/chinese-rubbings-collection/catalog/6-W280137_urn-3:FHCL:478861 |url-status=dead }}</ref> ពួកគេអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសមមូលនៃពុទ្ធសាសនិកនៃពួកបរិសុទ្ធ សាវ័ក ឬសិស្សដំបូងៗ និង [[លក្ខណៈសម្បត្តិនៃអ្នកដឹកនាំ|ជាអ្នកដឹកនាំ]] នៃជំនឿ។ {{Sfn|Rhie|Thurman|1991}} == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:500_Rakan_statues,_view_from_above,_Daisho-in,_Miyajima,_Hatsukaichi,_2016.jpg|រូបភាពតូច|Gohyaku rakan - រូបសំណាកប្រាំរយដែលពណ៌នាអំពីព្រះអរហន្ត នៅវត្ត [[Daishō-in|ដាអ៊ីសូអ៊ីន]] ក្នុង [[Miyajima, Hiroshima|មីយ៉ាជីម៉ា]]]] ពាក្យសំស្ក្រឹត អហ៌ត (បាលី អរហន្ត ) គឺជាបច្ចុប្បន្នកាលកិរិយាសព្ទដែលមកពីឫសពាក្យ √អហ៌ "សមនឹងទទួលបាន", ប្រៀបធៀប ''អថ៌'' "សមនឹងទទួលបាន"; ''អថ៌ណ'' "មានការទាមទារ, មានសិទ្ធិ"; ''អថ៌ិត'' (អតីតកាលកិរិយាសព្ទ) "ទទួលបានកិត្តិយស, គោរពបូជា"។ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងគម្ពីរ​ឫគ្វេទ ('''''Rigveda''''') ជាមួយនឹងអត្ថន័យនៃ "សមនឹងទទួលបាន"។ == មាគ៌ាអរហត្តផល និងពោធិសត្វ៖ ការវិភាគប្រៀបធៀបរវាងបរិបទមហាយាន និងថេរវាទ == === ១. ទស្សនៈពុទ្ធសាសនាមហាយានលើមាគ៌ាអរហត្តផល === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ព្រះពុទ្ធគោតមត្រូវបានគេគិតគូរថាជាឧត្តមគតិដ៏ចម្បង ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗគួរតម្រង់ទិសដៅនៃសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់ខ្លួនទៅរក។ នៅក្នុងប្រព័ន្ធគំនិតនេះ ឋានានុក្រមនៃការសម្រេចធម៌ត្រូវបានកំណត់ឡើង ដោយចាត់ទុកសមិទ្ធផលរបស់ព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធថាជាថ្នាក់ដាច់ដោយឡែក និងស្ថិតនៅក្រោមសមិទ្ធផលរបស់អង្គសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬព្រះតថាគត ដូចជាព្រះពុទ្ធគោតមជាដើម។ ផ្ទុយពីគោលដៅនៃការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដែលបានត្រាស់ដឹងពេញលេញ មាគ៌ារបស់ព្រះសាវក ដែលជំរុញដោយការស្វែងរកការរំដោះខ្លួនផ្ទាល់ខ្លួនចេញពីសង្សារវដ្ត តែងតែត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងគម្ពីរមហាយានថាជាសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ចង្អៀតចង្អល់ និងមិនគួរជាទីប្រាថ្នាឡើយ។ លើសពីនេះ អត្ថបទពុទ្ធសាសនាមហាយានមួយចំនួនបានចាត់ទុកសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះអរហត្តផល និងការរំដោះខ្លួនឯងនេះថាជា «មាគ៌ាខាងក្រៅ» (ពាហិរមាគ៌ា)។ ជំនួសឱ្យការប្រាថ្នាចង់បានត្រឹមថ្នាក់ព្រះអរហន្ត គេបានជំរុញឲ្យពុទ្ធបរិស័ទមហាយានដើរតាមមាគ៌ារបស់ព្រះពោធិសត្វ ដើម្បីជៀសវាងការធ្លាក់ត្រឡប់ទៅរកកម្រិតនៃព្រះអរហន្ត ឬព្រះបច្ចេកពុទ្ធវិញ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបមានការបង្រៀនថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយត្រូវតែបន្តឈានទៅរកមាគ៌ាពោធិសត្វនៅទីបំផុត។ ប្រសិនបើពួកទ្រង់មិនបានប្រតិបត្តិដូច្នោះទេក្នុងជាតិដែលសម្រេចផលនោះ ពួកទ្រង់នឹងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសមាធិដ៏ជ្រៅនៃភាព'''ទទេ''' (សូន្យតា) ហើយត្រូវបានដាស់តឿន និងណែនាំអំពីមាគ៌ាពោធិសត្វពីសំណាក់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនៅពេលដែលត្រៀមខ្លួនរួចរាល់។ យោងតាមគម្ពីរបទុមសូត្រ (''Saddharmapuṇḍarīka Sūtra / Lotus Sūtra'') ព្រះអរហន្តពិតប្រាកដគ្រប់ព្រះអង្គ នឹងទទួលយកមាគ៌ាមហាយាននៅទីបញ្ចប់ជាដាច់ខាត។ ការបង្រៀនរបស់និកាយមហាយានច្រើនតែវិនិច្ឆ័យថា មាគ៌ារបស់សាវកត្រូវបានជំរុញឡើងដោយការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត ដែលជាហេតុរារាំងពួកគេមិនឲ្យបង្កើតសេចក្តីប្រាថ្នាចង់សម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ ហើយធ្វើឲ្យពួកគេខ្វះខាតនូវសេចក្តីក្លាហាន និងប្រាជ្ញារបស់ព្រះពោធិសត្វ។ ក្នុងបរិបទខ្លះ ព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងត្រូវបានគេប្រៀបធៀបទៅនឹងព្រះអរហន្ត និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ នៅក្នុងគម្ពីរអស្តសហស្រិកា ប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') មានការកត់ត្រាអំពីព្រះពោធិសត្វថ្នាក់ដំបូងចំនួន ៦០ អង្គ ដែលបានធ្លាក់ទៅសម្រេចត្រឹមថ្នាក់អរហត្តផល ថ្វីបើពួកទ្រង់មានចេតនា និងការខិតខំប្រឹងប្រែងនៅលើមាគ៌ាពោធិសត្វក៏ដោយ។ ការណ៍នេះកើតឡើងដោយសារតែពួកទ្រង់ខ្វះខាតនូវសមត្ថភាពខាងប្រាជ្ញាបារមីតា (ការដឹងច្បាស់នូវភាព'''ទទេ''') និងឧបាយកោសល្យ (មធ្យោបាយដ៏ប៉ិនប្រសប់) ក្នុងការអភិវឌ្ឍខ្លួនជាព្រះពោធិសត្វឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត (អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិ)។ មូលហេតុចម្ងងគឺដោយសារតែពួកទ្រង់នៅតែមានចំណងពីកំណើត និងការភ័យខ្លាចចំពោះសង្សារវដ្ត។ គម្ពីរប្រាជ្ញាបារមីតាសូត្រ (''Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra'') បានប្រៀបប្រដូចបុគ្គលទាំងនោះទៅនឹងសត្វស្លាបយក្សដែលគ្មានស្លាប ដែលមិនអាចធ្វើអ្វីបានក្រៅពីធ្លាក់ចុះមកដីវិញយ៉ាងទន់ទាប ពីកំពូលភ្នំសុមេរុ។ === ២. និយមន័យ និងវិសាលភាពនៃព្រះអរហន្តក្នុងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ === នៅក្នុងប្រព័ន្ធ'''មោក្ខធម៌'''នៃពុទ្ធសាសនា'''ថេរវាទ''' ព្រះអរហន្ត ត្រូវបានកំណត់និយមន័យថាជាបុគ្គលដែលបានកំចាត់ចោលយ៉ាងដាច់ឫសគល់នូវអកុសលមូលទាំងឡាយ (គឺលោភៈ ទោសៈ និងមោហៈ) ដែលជាគ្រឹះទ្រទ្រង់សំយោជនៈ (ចំណង) ទាំងដប់នៃការមានជីវិត។ នៅពេលរលត់ខន្ធ ព្រះអរហន្តនឹងមិនចាប់កំណើតជាថ្មីក្នុងភពណាមួយឡើយ ព្រោះចំណងកម្មទាំងឡាយដែលចងបិទបុគ្គលទៅនឹងសង្សារវដ្ត ត្រូវបានរំលាយចោលទាំងស្រុង។ នៅក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ពាក្យថា «តថាគត» ជួនកាលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងន័យសមមូលទៅនឹងពាក្យ «ព្រះអរហន្ត» ផងដែរ ទោះបីជាតាមទម្លាប់ទូទៅ ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សំដៅលើព្រះពុទ្ធតែមួយព្រះអង្គឯងក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីការសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំ (គឺ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ) នៅតែបន្តដំណើរការ ដោយអាស្រ័យលើជីវិតិន្ទ្រិយខាងរាងកាយដែលនៅសេសសល់។ ស្ថានភាពអរិយធម៌បែបនេះ ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ថាជា «សឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមានសំណល់» (យោងតាម[[និព្វានធាតុសូត្រ]]នៅក្នុង​គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44 បិដកភាគ ៥៣)។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅពេលដែលព្រះអរហន្តអស់ព្រះជន្ម និងការបែកធ្លាយនៃរូបកាយ ឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំនឹងរលត់ទៅជាស្ថាពរ។ ការរលត់នេះបានលុបបំបាត់រាល់ដានទាំងអស់នៃអត្ថិភាពក្នុងលោកនៃបាតុភូត ដែលនាំទៅដល់ការរំដោះខ្លួនជាដាច់ខាតពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារ។ ស្ថានភាពចុងក្រោយដ៏ពិតប្រាកដនេះ ត្រូវបានកំណត់ហៅថា «អនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ» ឬ «និព្វានមិនមានសំណល់» (យោងតាម គម្ពីរឥតិវុត្តកៈ ''Nibbānadhātu Sutta'', It. 44 បិដកភាគ ៥៣)។ ព្រះបរិនិព្វាន តែងតែកើតឡើងចំពេលនៃការរលត់ជីវិតិន្ទ្រិយនេះឯង។ គោលលទ្ធិ'''ថេរវាទ'''បានចាត់ថ្នាក់ព្រះពុទ្ធជាមូលដ្ឋានថាជាព្រះអរហន្តមួយព្រះអង្គ ដោយស្ថិតនៅក្នុងថ្នាក់នៃការសម្រេចធម៌ខ្ពស់បំផុតដូចគ្នានឹងព្រះសាវកទាំងឡាយដែលបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គដែរ ពីព្រោះព្រះអង្គទាំងឡាយសុទ្ធតែបានរំដោះខ្លួនទាំងស្រុងពីកិលេស តណ្ហា និងមោហៈ។ ដោយហេតុថាមិនមានសេសសល់នូវសក្តានុពលកម្មណាដែលអាចនាំឲ្យមានការបដិសន្ធិក្នុងភពខាងមុខទៀត ព្រះអរហន្តតែងដឹងនិងឃើញការពិតជាក់ស្តែងនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នភ្លាមៗ។ ស្ថានភាពនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិសុទ្ធិភាពដ៏បរិសុទ្ធ តម្លៃខាងវិញ្ញាណដ៏ឧត្តម និងការសម្រេចបាននូវគោលដៅចុងក្រោយបង្អស់ ពោលគឺ ព្រះនិព្វាន។ លើសពីនេះទៅទៀត គម្ពីរព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី ក្នុងយុគនទ្ធសូត្រ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170) បានកត់ត្រានូវធម្មទេសនារបស់ព្រះអានន្ទ ដែលបានបង្ហាញអំពីវិធីសាស្ត្របួនយ៉ាងផ្សេងគ្នាក្នុងការសម្រេចព្រះនិព្វានរបស់ព្រះសង្ឃ រួមមាន៖ ១. '''ការចម្រើនវិបស្សនាដោយមានសមថៈដឹកនាំមុន''' (''សមថបុព្វង្គមំ វិបស្សនំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិដំបូងត្រូវចម្រើនសមាធិដើម្បីឲ្យចិត្តនឹងនរជាមុនសិន មុននឹងប្រើប្រាស់ប្រាជ្ញាវិភាគទៅលើសភាវៈពិតនៃធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ២. '''ការចម្រើនសមថៈដោយមានវិបស្សនាដឹកនាំមុន''' (''វិបស្សនាបុព្វង្គមំ សមថំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការពិចារណាលើលក្ខណៈនៃអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា ដែលជាហេតុនាំឲ្យចិត្តស្ងប់អណ្តែតចូលទៅក្នុងសមិទ្ធិផលឈានដោយធម្មជាតិ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៣. '''ការចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនាទន្ទឹមគ្នា''' (''សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ'')៖ អ្នកប្រតិបត្តិធ្វើការផ្គូផ្គង និងរក្សាតុល្យភាពរវាងសមថៈ (ការផ្ដោតចិត្ត) និងវិបស្សនា (ការពិចារណាខន្ធ) ទៅតាមលំដាប់លំដោយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ ៤. '''ចិត្តដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយធម្មុទ្ធច្ចៈ''' (''ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ'')៖ ចិត្តរបស់អ្នកប្រតិបត្តិត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងភាពរំភើប ឬការខ្វល់ខ្វាយខ្លាំងហួសហេតុចំពោះធម៌ដែលខ្លួនបានដឹង។ លុះពេលដែលដឹងខ្លួន ហើយធ្វើឲ្យចិត្តស្ងប់ចាកចំណងអន្ទះសារនេះទៅ ចិត្តក៏នឹងនឹងនរ ហើយលះបង់នូវសំយោជនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ (''Yuganaddha Sutta'', AN 4.170)។ នៅក្នុងគម្ពីរអដ្ឋកថា'''ថេរវាទ'''បុរាណ គឺគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (''Visuddhimagga'') ព្រះអាចារ្យពុទ្ធឃោសៈ បានដាក់ទីតាំងនៃការសម្រេចធម៌របស់ព្រះអរហន្ត នៅចំណុចកំពូលចុងក្រោយបង្អស់នៃមាគ៌ាប្រព័ន្ធឆ្ពោះទៅរកការរំដោះខ្លួន។ <ref name="Williams, Paul 2004. p. 120" /> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] eryjmb75te4dqhxjjk6zcwn1qrdagtv 0 53651 336881 336747 2026-06-22T16:11:40Z TheRandomGoober 27248 ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពប្រអប់ព័ត៌មាន 336881 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – ១៧ មិថុនា ២០២៦ (៣ ខែ, ២ សប្តាហ៍ និង ៦ ថ្ងៃ) | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | result = ជ័យជម្នះអ៊ីរ៉ង់<ref> * {{Cite web |date=2026-06-15 |title=Who won the Iran-US war — Trump or Tehran? And who lost? |url=https://indianexpress.com/article/world/who-won-iran-war-trump-tehran-pakistan-munir-netanyahu-100-days-analysis-10738761/ |access-date=2026-06-22 |website=The Indian Express }} * {{Cite news |last=Halbfinger |first=David M. |date=2026-06-18 |title=Israel Stunned by Trump's Iran Deal |url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html |access-date=2026-06-22 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |quote=Israel awoke to a frightening new reality on Thursday as it absorbed, with disbelief and largely in silence, the terms of President Trump’s preliminary agreement to end the war with Iran. It accomplishes none of Israel’s war aims, analysts and officials said, and arguably leaves the country in worse shape on each of them. Regime change? The government in Tehran is emerging from the war even more hard-line and emboldened, despite being decapitated at the outset of the conflict in late February. The deal’s requirement that American forces retreat from the “proximity” of Iran within 30 days means that Iran can boast that it has chased the U.S. military out of the region.}} *{{cite web |last1=Nakhoul |first1=Samia |title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/ |publisher=Reuters |access-date=22 June 2026 |quote=Iran remains a formidable and undefeated force capable of threatening Gulf Arab states and global energy flows, they say, while the United States has ‌again revealed the limits of military power against a resilient adversary. For Washington, the deal offers an exit from a costly confrontation that failed to deliver its most ambitious objectives -- from forcing Tehran’s capitulation to dismantling its nuclear and missile capabilities, the sources add. For Iran, it amounts to something equally significant: survival. After absorbing relentless U.S. and Israeli strikes, the Islamic Republic emerges battered but standing, preserving both its political establishment and much of the leverage that brought the parties to the table.}}</ref> | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាម ស.រ.អ.''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៤៣ នាក់បានរងរបួស * '''ផ្អែកតាមអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ៣២ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៩,០២៦ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ១,២៤៧ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ២,៥០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-nearly-a-third-of-hezbllahs-forces-killed-during-years-long-multi-front-war/|title=IDF says ‘nearly a third’ of Hezbollah’s forces killed during years-long multi-front war}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ៣,៦១៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១១,០៧២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/171302|title=Lebanon says death toll from Israeli war rises to 3,613, injuries reach 11,072}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អូម៉ង់៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៨ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306170651/https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-date=2026-03-06 |access-date=2026-06-11 |website=The Maritime Executive }}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៨ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១០៤ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ បារាំងចំនួន ២ នាក់ និងស៊ែប៊ីម្នាក់។<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" />អេស្ប៉ាញ ២ នាក់ និងបារាំង ២ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries |url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |work=L'Orient Today |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428215717/https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |archive-date=28 April 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់ពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref name=attoncyprus>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref name="Talk1">{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== {{Main|ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==អរិភាព== {{Main|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} ===សប្តាហ៍ដំបូង (២៨ កុម្ភៈ – ៦ មីនា)=== [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|២៨ កុម្ភៈ៖​ ត្រាំកំពុងថ្លែងដំណឹងទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកអំពីដំណើរការវាយប្រហាររបស់អាមេរិក។]] នៅម៉ោង ៣:៣៨ រសៀល ([[តំបន់ម៉ោងខាងកើត|ម៉ោងនៅអាមេរិក]] ឬត្រូវនឹងម៉ោង ១១:០៨ យប់នៅអ៊ីរ៉ង់) នៃថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')។<ref name="FT01">{{cite news |title=Inside the plan to kill Ali Khamenei |url=https://www.ft.com/content/bf998c69-ab46-4fa3-aae4-8f18f7387836 |work=Financial Times |access-date=21 May 2026 |date=2 March 2026}}</ref> គ្រាប់មីស៊ីល ដ្រូនអាមេរិក និងយន្តហោះចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលជាច្រើនគ្រឿង បានផ្តើមការវាយប្រហារមកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃបន្ទាប់ នាវេលាម៉ោងប្រមាណ ៩:៤៥ ព្រឹក ម៉ោងនៅអ៊ីរ៉ង់ (ឬម៉ោង ១:១៥ រំលងអធ្រាត្រ ម៉ោងនៅអាមេរិក)។<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/us-weapons-used-to-attack-iran-fend-off-retaliation-2026-2?IR=T |title=Here are the weapons America used to strike Iran — and shield against retaliation |work=Business Insider |first=Jake |last=Epstein |date=28 February 2026 |access-date=21 May 2026}}</ref> វេលាផ្ដើមការវាយប្រហារនេះបានកើតឡើងនៅដំណាលស្របនឹងពេលកំពុងតែមានកិច្ចចរចាជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's foreign minister says he's unsure why U.S. attacked during nuclear talks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-attack-us-israel-regime-change-trump-netanyahu-araghchi-rcna261124 |access-date=21 May 2026 |work=NBC News }}</ref> ប្រតិបត្តិការនេះដែរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រសិទ្ធនាមថា ប្រតិបត្តិការតោគ្រហឹម។{{refn|group=ស|[[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מִבְצַע שְׁאָגַת הָאֲרִי}}<ref>{{cite news |last=Munitz |first=Shmuel |date=6 March 2026 |title=From ancient Israel to modern Iran: the enduring symbolism of the lion |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/sk0ujovk11l |access-date=21 May 2026 |work=Ynet }}</ref> [[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បានថ្លែងថា កម្លាំងខ្លួនបានបើកវាយប្រហារលើគោលដៅយោធាចំនួន ៥០០ កន្លែងនៅភាគខាងលិច និងកណ្តាលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយនេះត្រូវជាសមយុទ្ធប្រយុទ្ធដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=IDF says 200 jets involved in Air Force's largest-ever attack sortie |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-200-jets-involved-in-air-forces-largest-ever-attack-sortie/ |access-date=21 May 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ខណៈកងនាវាអ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងនូវការវាយប្រហារទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Satellite images show Iranian warship burning after US Israel strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-show-iranian-warship-burning-after-us-israel-strikes-2026-2 |work=Business Insider |access-date=21 May 2026}}</ref> ក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាក់ថា ដំណើរវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនបានប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកជាង ១,២០០ គ្រាប់នៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Israel claims to have dropped over 1,200 bombs on Iran in one day |url=https://aje.news/p4rw7y?update=4349719 |work=Al Jazeera English |access-date=21 May 2026 }}</ref> មន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយថា ការវាយប្រហាររាប់សិបលើករបស់អាមេរិកត្រូវបានអនុវត្តដោយយន្តហោះចម្បាំងដែលចេញពីមូលដ្ឋានយោធានៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងពីនាវាដឹកយន្តហោះមួយ ឬច្រើនគ្រឿង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442 |access-date=21 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន Iran International ដែលដកស្រង់សម្តីរបស់[[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មាននិស្សិតអ៊ីរ៉ង់]] បុគ្គលិកដែលបម្រើការក្នុង[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]ប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនផងដែរ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Senior Revolutionary Guards commanders killed in US-Israel strikes – Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202602284254 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ត្រូវបានសម្លាប់ ឬត្រូវរងរបួស ខណៈដែលមូលដ្ឋានយោធាជាច្រើនកន្លែងបានរងការវាយប្រហារ។<ref name="Iran International-2026a">{{cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ទាំងត្រាំ​ និង[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានព្រមានអំពីហានិភ័យដែលអាចកើតមានពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ចូលរួមជាធ្លុងដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់គេ។<ref name="CBS Major-Combat-Operations">{{cite news |date=28 February 2026 |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |work=CBS News |access-date=21 May 2026}}</ref> បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារដោយអាវុធ អ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងការវាយប្រហារតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតផងដែរទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងកម្មវិធីទូរស័ព្ទរបស់ខ្លួន រួមជាមួយនឹងសារដែលអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលខ្លួន។<ref name = "JPost hack">{{cite news |last=Gal |first=Itai |date=28 February 2026 |title=Israel plunges Iran into darkness with largest cyberattack in history during attack against Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888271 |access-date=21 May 2026 |work=The Jerusalem Post }}</ref> ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនោះថែមទាំងបានផ្ដាច់ចរន្តអគ្គិសនីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងទៀតផង ដោយវាបានអូសបន្លាយជាង ៦០ ម៉ោង បង្កជាការរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ និងសេវាកម្មសាធារណៈផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=The digital front: Iran's internet down for second day amid reports of U.S.-Israel cyberattacks |url=https://www.cnbc.com/2026/03/02/irans-internet-down-amid-reports-of-us-israel-cyberattacks.html |access-date=21 May 2026 |work=CNBC}}</ref><ref name = "JPost hack"/> ចាប់តាំងពីថ្ងៃផ្ទុះសង្គ្រាមនេះមក អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់បានរឹតបន្តឹងការចូលប្រើប្រាស់បណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដោយអនុញ្ញាតការប្រើប្រាស់ចំពោះតែអ្នកដែលរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="bm">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran's 'chosen users' get 'privileged access' despite internet blackout for masses |url=https://www.theregister.com/2026/03/17/iran_internet_blackout/ |work=The Register}}</ref> [[File:US bases in the Middle East.svg|thumb|[[បញ្ជីរាយឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក|មូលដ្ឋាននិងឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក]]ធំៗនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រួមមានមូលដ្ឋានដែលបើកការវាយប្រហារទៅលើអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ]] កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះដោយការបាញ់គ្រាប់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក។ ​​អ៊ីរ៉ង់បានដាក់រហស្សនាមប្រតិបត្តិការយោធាវាយតបតរបស់ខ្លួនថា [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន]]។{{refn|group=ស|អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានប្រកាសនិងអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីមួយ]] [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីពីរ|ពីរ]] និង[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន|បី]]រួចទៅហើយ តែប្រតិបត្តិការទាំងបីគឺស្ថិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចប៉ុណ្ណោះ។}}{{refn|group=ស|[[ភាសាពែរ្ស]]៖ عملیات وعده صادق ۴}} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សង្គ្រាមរ៉ាម៉ាដាន" ក៏ព្រោះតែដំណើរវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកើតឡើងនៅកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាន។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran to mark Eid Al-Fitr on Saturday: state TV |url=https://www.arabnews.com/node/2636982/middle-east |access-date=22 May 2026 |work=Arab News |agency=Agence France-Presse}}</ref> គោលដៅវាយតបតរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាចម្បងសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ពិសេសចំពោះទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]និង[[ហៃហ្វា]]<ref name="BBC Tehran response">{{cite news |title=(ជាភាសាពែរ្ស)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ چرا واکنش تهران این‌بار تنها چند ساعت طول کشید؟ |url=https://www.bbc.com/persian/articles/ce94dk4yy2eo |work=BBC News Persian |date=28 February 2026 |access-date=22 May 2026}}</ref> និងបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនទៀតនៅក្នុងតំបន់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ គោលដៅសំខាន់ៗដែលអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហាររួមមាន រាជធានី[[ម៉ាណាណា]]របស់ប្រទេសបារ៉ែន<ref>{{cite news |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិគុយវ៉ែត]] រាជធានី[[អាប៊ូដាប៊ី]]របស់អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Explosions reported in Kuwait and UAE |url=https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=22 May 2026 |work=Armenia News }}</ref> និងរាជធានី[[រីយ៉ាដ]]និង[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តខាងកើត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតជាដើម។ល។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f |access-date=22 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://france24.com/en/middle-east/20260228-what-we-know-about-us-military-bases-mideast-gulf-targeted-iran-retaliatory-strikes |title=Iran targets US military bases in the Middle East with retaliatory strikes |date=28 February 2026 |work=France 24 |access-date=22 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើអ៊ីរ៉ង់<ref name="Reuters-2026">{{cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=Reuters}}</ref> ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនតបតវិញទៅលើប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី គុយវ៉ែត កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{cite news |last1=Gambrell |first1=Jon |last2=Lidman |first2=Melanie |last3=Boak |first3=Josh |first4=Eric |last4=Tucker |date=1 March 2026 |title=Iran fires missiles at Israel and Gulf states after US-Israeli strike kills Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |access-date=22 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ប្រទេសកាតាបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ស៊ូខយស៊ូ-២៤|ស៊ូ-២៤]] របស់អ៊ីរ៉ង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលនាំឱ្យកាតាក្លាយជាប្រទេសដំបូងដែលបានបាញ់យន្តហោះអ៊ីរ៉ង់ទម្លាក់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Kent |first2=Lauren |date=2 March 2026 |title=Qatar says it shot down two Iranian bomber aircraft |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk?post-id=cmm9dkjpf00003b6ps4g5qwvo |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ខណៈយន្តហោះចម្បាំង F-15E ចំនួនបីគ្រឿងរបស់អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយការភាន់ច្រឡំដោយគ្នាឯង។<ref name="Reals">{{cite news |last=Reals |first=Tucker |date=2 March 2026 |title=Live updates: U.S. military confirms 4 troops killed in Iran war; Kuwait downs 3 U.S. jets in 'friendly fire' |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |access-date=22 May 2026 |work=CBS News }}</ref> ដំណាលគ្នានោះ ក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]បានចាប់ផ្តើមបាញ់រ៉ុក្កែត និងគ្រាប់មីស៊ីលទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាវាជា "សកម្មភាពការពារខ្លួន" បន្ទាប់ពីរង[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការវាយប្រហារ]]ពីអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅលីបង់ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមពៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់កាលឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងចូលជាធរមានក្ដី។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims attack on Israel was 'defensive act' after year of Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-claims-attack-on-israel-was-defensive-act-after-year-of-israeli-strikes/ |access-date=22 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=The Times of Israel}}</ref> [[File:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|២ មីនា៖ ឃ្លីបវីដេអូខ្លីៗអំពីការវាយប្រហារដោយ[[បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកអ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍បានអនុញ្ញាតបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការឈ្លានពានចូលក្នុងប្រទេសលីបង់]]។<ref>{{cite news |last=McShane |first=Asher |date=3 March 2026 |title=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |access-date=22 May 2026 |work=LBC }}</ref>​ ក្រៅពីនេះ មន្ត្រីអាមេរិកបានថ្លែងថា កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានបំផ្លាញកងនាវារបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើន ពិសេសនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ក៏ដូចជាមូលដ្ឋានជើងទឹកសំខាន់ៗផងដែរ។<ref>{{cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=22 May 2026 |website=Naval News }}</ref> ចូលមកថ្ងៃទី៤ ខែមីនា អាមេរិកបានប្រកាសថានឹងបន្ថែមការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់កាន់តែខ្លាំងជាងមុន ហើយនៅក្នុងថ្ងៃដដែរនេះ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចំទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់កងកម្លាំង[[បាស៊ីគ]]​ ខណៈលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]បានរួចផុតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=22 May 2026 |work=Reuters}}</ref> មីស៊ីលបាលីស្ទិកមួយគ្រាប់ដែលបាញ់ចេញពីទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសរួមរបស់ណាតូ ខណៈវាបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី ខណៈតួកគីបានព្រមានថាខ្លួនមានសិទ្ធិការពារអធិបតេយ្យភាពខ្លួន រីឯអង្គការណាតូវិញបានថ្លែងពីការប្តេជ្ញាចូលរួមការពារប្រទេសតួកគីដែលជាសមាជិក។<ref>{{cite web |date=5 March 2026 |title=Secretary General Mark Rutte condemns violation of Turkish airspace |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_2026_03_05.htm |website=NATO Official Website}}</ref> [[File:Indian Ocean Iranian vessel (998184).webm|thumb|៤ មីនា៖ វីដេអូបង្ហាញពីការបាញ់ពន្លិចនាវាអ៊ីរ៉ង់ ''ដេណា'' ពីនាវាមុជទឹកអាមេរិក ''ឆារលត្ត'']] នាវាចម្បាំង​មួយគ្រឿង​របស់​កងទ័ពជើងទឹក​អ៊ីរ៉ង់​ឈ្មោះ ''ដេណា'' ត្រូវបានបាញ់ពន្លិច​នៅក្នុង​មហាសមុទ្រឥណ្ឌា​ដោយ​នាវាមុជទឹកឈ្មោះឆារលត្តរបស់អាមេរិក ក្នុងចម្ងាយ​ប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង​ទីក្រុង[[កាល្លេ]] ប្រទេស​ស្រីលង្កា បន្ទាប់ពីនាវាមួយ​នេះ​បានកំពុង​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​វិញ​ក្រោយបានចូលរួម​សមយុទ្ធ​កងនាវា​អន្តរជាតិនៅទីក្រុង[[វិសាខបណម]]នៃប្រទេសឥណ្ឌា។<ref>{{cite web |last=Rana |first=Javaria |date=2 March 2026 |title=Sri Lanka responds to distress call from Iranian warship returning from Vizag Fleet Review |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/sri-lanka-responds-to-distress-call-from-iranian-warship-returning-from-vizag-fleet-review |access-date=22 May 2026 |website=The New Indian Express }}</ref> យោងតាមកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ នាវិកអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១០៤ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ និង ៣២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍លិចនាវានេះ។<ref>{{cite news |last1=Magee |first1=Caolán |last2=Kelliher |first2=Fiona |date=8 March 2026 |title='Projectile' kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=22 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា)=== [[File:P20260307DT-1619 The Dignified Transfer of Remains of Six U.S. Soldiers.jpg|thumb|249x249px|សាកសពទាហានអាមេរិកចំនួនប្រាំពីរនាក់កំពុងត្រូវបញ្ជូនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ, ៧ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូននាវាដឹកយន្តហោះទីបីរបស់ខ្លួនមកមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |first=Ilgar |last=Khudiyev |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=23 May 2026 |website=Azerbaijani Press Agency}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោកប៉េហ្សេស្សខ្ចន់បានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា អ៊ីរ៉ង់នឹងឈប់វាយប្រហារប្រទេសជិតខាងចាប់ពីថ្ងៃនោះតទៅទៀត ប៉ុន្តែលុះត្រាតែការវាយប្រហារមកលើអ៊ីរ៉ង់លែងមានប្រភពចេញពីទឹកដីរបស់ប្រទេសជិតខាងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> យ៉ាងណាមិញ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]ក្រោយមកបានរងការវាយប្រហារដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=23 May 2026 |work=Euronews }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា កូនប្រុសទីពីររបស់លោកហាមេនៃគឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ|មោជតាបា]]ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=9 March 2026 |title=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |access-date=23 May 2026 |work=NPR }}</ref> ឃ្លាំងស្តុកប្រេងឥន្ធនៈនៅក្បែររដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារ ខណៈភ្លើងឆេះពីការវាយប្រហារនេះបានបង្កបង្កើតជាផ្សែងពពកខ្មៅក្រាស់គ្របដណ្ដប់ស្ទើរពេញទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងថែមទាំងបណ្ដាលឱ្យកើតមានភ្លៀងអាស៊ីតពុលខ្មៅធ្លាក់នៅតំបន់ជុំវិញនោះផងដែរ។<ref name="b673">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |first2=Kay Armin |last2=Serjoie |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |title='The Air is Unbreathable': Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |magazine=Time |date=8 March 2026 |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |access-date=23 May 2026 |archive-date=28 មីនា 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328133020/https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីមរណភាពរបស់សមាជិកយោធាអាមេរិកទីប្រាំពីរក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=US troop dies from wounds sustained in Iran attack |url=https://aje.news/64yl8m?update=4379695 |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងទៅតាម[[សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់]] សាលារៀនសរុបចំនួន ៦៥ និងមណ្ឌលសុខភាពចំនួន ៣២ (ដូចជាមន្ទីរពេទ្យ និងឱសថស្ថាន) ត្រូវបានរងការវាយប្រហារចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើង ហើយទីតាំងស៊ីវិលជាង ១០,០០០ កន្លែងត្រូវរងការខូចខាត។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=More on civilian sites attacked in Iran: Red Crescent |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue?update=4379534 |work=Al Jazeera English |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា អង្គការណាតូបានបញ្ជាក់ពីករណីស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិកទីពីរមកលើដែនអាកាសប្រទេសតួកគី<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=23 May 2026 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ខណៈតួកគីបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-16 ចំនួនប្រាំមួយគ្រឿង និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសទៅ[[ស៊ីបខាងជើង]]ក្នុងគោលបំណងការពារសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=(ជាភាសាតួកគី) MSB: 6 Türk F-16'sı KKTC'ye konuşlandırıldı |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/msb-6-turk-f-16si-kktcye-konuslandirildi-937063.html |access-date=23 May 2026 |work=TRT Haber }}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|{{center|ដំណើរដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍បានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite web |url=https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title=Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website=PortWatch |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=23 May 2026 |date=28 February 2026}}</ref>}}]] ការគាំងប្រព័ន្ធផ្កាយរណបនាវាចរណ៍សកលដែលមិនមានប្រភពដើមច្បាស់លាស់បានបង្កជាការរំខានដល់នាវាចរណ៍នៅក្បែរច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ហើយបង្កឱ្យកើតមានករណីគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដល់នាវាដឹកប្រេងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ewwlx9e1xo |title=GPS jamming: The invisible battle in the Middle East |last=Baraniuk |first=Chris |work=BBC News |date=10 March 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបាននិយាយថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងប្រើប្រាស់បាញ់តែគ្រាប់មីស៊ីលខ្លួនដែលមានទម្ងន់ចាប់ពី ១០០០ គីឡូក្រាមឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ។<ref name="ndtv10march">{{cite news |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972 |title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran |work=NDTV |date=10 March 2026 |access-date=25 May 2026 |last=Srinivasan |first=Chandrashekar}}</ref> ឧត្តមនាវីឯកអាមេរិក លោក[[ប្រាដ ឃូពើរ]]បានរាយការណ៍ថា អត្រាបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិករបស់អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩០% បើប្រៀបនឹងថ្ងៃដំបូងៗនៃសង្គ្រាម ហើយអត្រាបាញ់បង្ហោះដ្រូនរបស់ពួកគេបានធ្លាក់ចុះ ៨៣%។<ref>{{cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=25 May 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ថា កុមារជាង ១,១០០ នាក់បានទទួលរងរបួស ឬត្រូវបាត់បង់ជីវិត (២០០ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅអ៊ីរ៉ង់, ៩១ នាក់នៅលីបង់, ៤ នាក់នៅអ៊ីស្រាអែល និង ១ នាក់នៅគុយវ៉ែត) ខណៈកុមាររាប់រយពាន់នាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ រីឯរាប់លាននាក់ទៀតមិនអាចចូលរៀនបានដោយភ្លើងសង្គ្រាមកំពុងបានឆាបឆេះ។<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Sabah |first2=Zaid |date=12 March 2026 |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Salalah Port Ablaze.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបដែលបង្ហាញពីផ្សែងខ្មៅហុយឡើងចេញពី[[កំពង់ផែសាឡាឡោះ]]ក្នុងប្រទេសអូម៉ង់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ក្រោយរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចប្រេង សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកបម្រាមរឹតបន្តឹងលើការទិញប្រេងពីរុស្ស៊ីជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តម្លៃប្រេងមិនបានផ្លាស់ប្ដូរអ្វីច្រើននោះទេ។<ref name="Cooper">{{cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់រលកមីស៊ីល និងដ្រូនជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើប្រទេសនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្លៃប្រេងកើនឡើងកាន់តែខ្ពស់។ ប្រទេសបារ៉ែនបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារលើទីតាំងស្តុកទុកប្រេងរបស់ខ្លួន។ អាជ្ញាធរគុយវ៉ែតវិញបានរាយការណ៍បញ្ជាក់ថា គ្រឿងឧបករណ៍ការពារមីស៊ីលនិងអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់ ខណៈសូរសំឡេងផ្ទុះគ្រាប់ត្រូវបានឮរំពងនៅជាយទីក្រុងឌូបៃ ហើយទីប្រជុំជនស្ទើរទាំងអស់ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបានបន្លឺស៊ីរ៉ែនព្រមានពីការវាយប្រហារដោយអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាលើកទីបីនៅក្នុងសង្គ្រាម មីស៊ីលបាលីស្ទិកប៉ុន្មានគ្រាប់ទៀតបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី មុនពេលត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារ ដោយសំឡេងផ្ទុះពីវាអាចត្រូវបានស្ដាប់ឮបានដោយប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុង[[អាដាណា]]។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=25 May 2026 |work=The Independent }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបី (១៤–២០ មីនា)=== [[File:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg|thumb|[[កោះខាក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ភ្លើងដែលបាញ់ចេញពីបំពង់នៅក្នុងរូបភាពនេះគឺជាលទ្ធផលនៃដំណើរការធម្មតានៃការចម្រាញ់ប្រេងប៉ុណ្ណោះ]] គិតត្រឹមសប្តាហ៍ទីបី អ្នកជំនាញវិភាគមិនសូវជាបានរកឃើញពីភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ពីការផ្តាច់ខ្លួន ឬការរត់ចោលជួរនៅក្នុងកងយោធាអ៊ីរ៉ង់នោះទេ{{refn|ដោយយោងតាមប្រភពជាច្រើនដូចជា៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=We attacked Iran with no clear plan for regime change, Israeli security sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/12/israel-iran-us-attack-no-plan-for-regime-change-security-sources |work=The Guardian |date=12 March 2026 }} |2= {{cite news |title=Iran war becomes contest of who can take most pain |url=https://dailypioneer.com/news/iran-war-becomes-contest-of-who-can-take-most-pain |work=The Pioneer |date=12 March 2026 |quote=So far, the Islamic Republic has been able to keep its leadership and military cohesive and in control}} |3= {{cite web |title=Is the stability of the Iranian regime in danger? |url=https://www.inss.org.il/social_media/is-the-stability-of-the-iranian-regime-in-danger/ |website=Institute for National Security Studies |date=12 March 2026 |quote=However, it seems that at this stage, these strikes are not sufficient to undermine the internal cohesion among the security forces, their ability to function}} |4= {{cite news |title=US intelligence says Iran government is not at risk of collapse, say sources |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/us-intelligence-says-iran-government-is-not-risk-collapse-say-sources-2026-03-11/ |work=Reuters |date=11 March 2026 |quote=The intelligence reporting underscores the cohesion of Iran's clerical leadership}} |5= {{cite web |last1=Karlin |first1=Mara |title=Can Iran's regime survive the war? |url=https://www.brookings.edu/articles/can-irans-regime-survive-the-war/ |website=Brookings Institution |date=11 March 2026 }} |6= {{cite news |title=A long road to the end: The death throes of Iran's regime could last for years |url=https://www.timesofisrael.com/a-long-road-to-the-end-the-death-throes-of-irans-regime-could-last-for-years/ |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |quote=for now, there have been no significant defections from the army or other security forces}} }}</ref>}} ខណៈដែលការផ្តាច់ខ្លួនផ្នែកយោធានេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតជាចលនាប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite |news |last=Jansen |first=Michael |title=Regime change in Iran unlikely without mass defections from military |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2026/02/28/regime-change-in-iran-unlikely-without-mass-defections-from-military/ |newspaper=The Irish Times |date=28 February 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំមួយមកលើ[[កោះខាក]] ដែលត្រូវជាមជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងដ៏សំខាន់មួយរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយ ៩០ ភាគរយនៃប្រេងអ៊ីរ៉ង់គឺត្រូវនាំចេញតាមរយៈកោះមួយនេះ។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ តម្លៃប្រេងបានកើនឡើងជាង ៤០ ភាគរយចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Pérez-Peña |first4=Richard |date=13 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Military Attacks Kharg Island, Iran's Oil Export Hub, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/13/world/iran-war-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> [[File:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|right|250px|មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រាប់បានធ្លាក់លើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងហៃហ្វានៅឆកហៃហ្វា, ១៩ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា ទាំងប្រទេសចិន និងបណ្ដាប្រទេសសមាជិកណាតូនៅអឺរ៉ុបដែលស្និទនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក បានរួមគ្នាបដិសេធការអំពាវនាវរបស់ត្រាំក្នុងការផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផ្នែកយោធា ដើម្បីដាក់សម្ពាធបង្ខំអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite web |date=16 March 2026 |title=Trump demands NATO and China police the Strait of Hormuz. So far they aren't joining |work=NPR |url=https://www.npr.org/2026/03/16/nx-s1-5749109/trump-threatens-nato-strait-hormuz-iran-war |access-date=25 May 2026}}</ref> ជាលទ្ធផល ត្រាំបានស្តីបន្ទោសសម្ព័ន្ធមិត្តណាតូ ដោយហៅការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេថាជា "កំហុសដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយ"។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump says NATO's refusal to help on Iran is "very foolish mistake" |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ត្រាំបានសរសេរលើបណ្ដាញសង្គមថា លោកបានដកការសុំជំនួយពីណាតូវិញហើយ និងក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកផងដែរដូចជា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម ដោយស្ថិតនៅក្រោមហេតុផលថាពួកគេបានបដិសេធមិនចូលរួមការវាយប្រហាររួមជាមួយអាមេរិកប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=NATO countries don't want to get involved in Iran operation, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |url=https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/116245182325726375 |access-date=25 May 2026 |website=Truth Social }}</ref> នៅក្នុងលិខិតសរសេរដដែរនោះ ត្រាំបានបញ្ជាក់ទៀតថា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺ "[មិនត្រូវការ] ជំនួយពីនរណា" នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះឡើយ។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump: 'We do not need the help of anyone' |url=https://news.sky.com/video/trump-we-do-not-need-the-help-of-anyone-13520909 |access-date=25 May 2026 |work=Sky News }}</ref> នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ប៉ុន្មានរូប រួមមានលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] និងប្រធានកងកម្លាំងបាស៊ីគ លោក[[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]]ត្រូវបាត់បង់ជីវិតក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល។<ref name="sk">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់ដែលបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាន់]]។<ref>{{cite news |date=18 March 2026 |title=Elderly couple killed in Iranian revenge strike on Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/18/iran-war-latest-news-ali-larijani-death-tel-aviv-strikes/ |work=The Daily Telegraph}}</ref> ក្នុងថ្ងៃដដែរនេះផងដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានដីគោកចូលទៅក្នុង[[លីបង់ខាងត្បូង|ទឹកដីភាគខាងត្បូង]]នៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Peled |first1=Anat |last2=Abdel-Baqui |first2=Omar |title=Israel Invades Lebanon, Opening New Front Against Iran |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-invades-lebanon-opening-new-front-against-iran-f5e29555 |access-date=26 May 2026 |work=Wall Street Journal |date=16 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា សង្គ្រាមនេះបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើតំបន់ឧស្ម័នធម្មជាតិផារស៍ខាងត្បូងនៅក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្ស និងព្រមទាំងរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងក្បែរៗនោះរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការសម្របសម្រួលពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="oj">{{cite news |last1=Orr |first1=Robert |last2=Kelly |first2=Maxine |last3=Wells |first3=Peter |last4=Provan |first4=Sarah |last5=Cash |first5=Kieran |date=18 March 2026 |title=Middle East war live: Oil jumps after Iran says energy industry attacked |url=https://www.ft.com/content/6112e127-3ee2-4fce-acfc-f7644e5c6c30?syn-25a6b1a6=1 |work=Financial Times}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានវាយរោងចក្រផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិរាវដ៏ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកាតា។ ត្រាំបានអះអាងថា រូបលោកមិនបានដឹងអ្វីអំពីការវាយប្រហារនៅផារស៍ខាងត្បូងទេ ហើយលោកបានសន្យាថានឹងលែងមានការវាយប្រហារដោយអ៊ីស្រាអែលណាទៀតទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើយ និងថែមទាំងបានគំរាមកំហែងអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបញ្ឈប់ការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពលរបស់កាតាទៀត។<ref name=blowup>{{cite news |last=Jones |first=Callum |date=19 March 2026 |title=Trump threatens to 'blow up' all of Iran's South Pars gasfield if Tehran strikes Qatar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/iran-war-trump-south-pars-threat-if-tehran-strikes-qatar |access-date=26 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់រដ្ឋមន្ត្រីចារកម្មអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] តាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាសទាំងយប់។<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |url=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> [[File:F-35 Lightning II fighter jet hit over Iran 2026.webm|thumb|right|250x250px|thumbtime=00:06||វីដេអូដែលបញ្ចេញដោយ[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានតាស្នីម]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដែលបង្ហាញពីការវាយប្រហារដោយសង្ស័យពីអ៊ីរ៉ង់លើយន្តហោះចម្បាំង F-៣៥ របស់អាមេរិក ដោយនេះបានចាត់ទុកជាករណីដំបូងនៃយន្តហោះចម្បាំងបំបាំងកាយដែលត្រូវរងការខូចខាតនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា យន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-៣៥ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកមួយគ្រឿងបានធ្វើការចុះចតជាបន្ទាន់ ក្រោយសង្ស័យថាត្រូវរងគ្រាប់ទង្គិចដែលបាញ់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់។<ref name="cnn19march">{{cite news |date=19 March 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |title=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say |work=CNN }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងនាវានិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅឯច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកដំណើរការផ្លូវដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{cite news |last1=Cloud |first1=David S. |last2=Seligman |first2=Lara |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=20 March 2026 |title=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |access-date=26 May 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបួន (២១–២៧ មីនា)=== {{Further|យុទ្ធនាការច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦}} នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ដោយប្រើគ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋាន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះដោយហៅវាថាជា "ការរំលោភបំពានច្បាប់អន្តរជាតិយ៉ាងច្បាស់ជាក់ស្ដែង" ខណៈដែល[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់ផ្នែកយោធា "ដើម្បីជៀសវាងហានិភ័យនៃគ្រោះថ្នាក់នុយក្លេអ៊ែរ"។<ref name="iaea.em">{{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran says US and Israel attacked Natanz nuclear facility |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/21/iran-says-us-and-israel-attacked-natanz-nuclear-facility |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារទីក្រុង[[ឌីម៉ូណា]]នៃភាគខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែល ដោយបង្ករបួសដល់មនុស្សយ៉ាងតិច ៧៨ នាក់។<ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran war: Missiles injure 160 in towns near Israeli nuclear site |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qdvnv13qdo |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ដោយដកស្រង់សម្តីមន្ត្រីអាមេរិកដែលមិនបញ្ចេញឈ្មោះ សារព័ត៌មាន CNN និង ''The Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា អ៊ីរ៉ង់បានព្យាយាមវាយប្រហារមូលដ្ឋានយោធារួមសហរដ្ឋអាមេរិក–ចក្រភពអង់គ្លេស ពោលគឺមូលដ្ឋាន[[ឌីអេហ្គោ​ ហ្គាស៊ីយ៉ា]]នៅលើ[[ប្រជុំកោះឆាហ្គោស]]ក្នុង[[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីមីស៊ីលមួយគ្រាប់បានបែកផ្ទុះក្នុងកំឡុងពេលហោះហើរ និងមួយទៀតត្រូវចាប់ស្ទាក់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស SM-៣ ដែលមានប្រភពចេញពីនាវាចម្បាំងអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran targeted but did not hit Diego Garcia base with missiles, WSJ reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-targeted-did-not-hit-diego-garcia-base-with-missiles-wsj-reports-2026-03-21/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran fires 2 ballistic missiles towards US, UK military bases in Diego Garcia |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/iran-fires-2-ballistic-missiles-towards-us-uk-military-bases-in-diego-garcia/articleshow/129711819.cms |access-date=26 May 2026 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធពីការបាញ់មីស៊ីលសម្ដៅទៅមូលដ្ឋានឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ខណៈគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ណាមួយដែលបញ្ជាក់ថាមានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅជិតឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ឬមានការហោះស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |last1=Vine |first1=David |title=Did Iran Attack Diego Garcia? |url=https://fpif.org/did-iran-attack-diego-garcia/ |website=fpif.org |publisher=Foreign Policy in Focus |access-date=26 May 2026 |date=25 March 2026}}</ref> ក្រៅពីនេះ ក្រុមចលនា[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានព្រមានថា ខ្លួននឹងចូលដៃនៅក្នុងសង្គ្រាមជួយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ ប្រសិនបើមានការបន្តវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Samy |date=21 March 2026 |title=Houthi rebels say they will respond to any escalation against Iran |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-21-2026#0000019d-1258-dbe1-abff-3bfb86300000 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> [[File:Operation-Roaring-Lion-0065.jpg|thumb|កងទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសលីបង់, ២១ មីនា ២០២៦]] ត្រាំបានចេញឱសានវាទមួយដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមថាអាមេរិកនឹងវាយប្រហាររោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ លុះត្រាតែសាមីខ្លួនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។ អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេដច្រានចោលឱសានវាទនោះ ដោយគំរាមវិញថា ខ្លួនឹងបិទច្រកហ័រមូហ្ស៍ "ទាំងស្រុង" និងបើកការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅទូទាំងតំបន់ដូចជារោងចក្រផលិតថាមពលនិងរោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃជាដើម។<ref>{{cite news |date=22 March 2026 |title=Iran threatens to 'completely' close Strait of Hormuz and hit power plants after Trump's ultimatum |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-22-2026-16cc60862529b873666ce4c1f6529d78 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> ចូល ២៤ ម៉ោងនៃឱសានវាទនោះ ត្រាំបានប្រកាសថារូបលោកបានពន្យារពេលវាយប្រហារទៅលើរោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ទៅដល់រយៈពេលប្រាំថ្ងៃ ហើយបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែចរចាជាមួយអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីរកផ្លូវបញ្ចប់សង្គ្រាម។<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=Iran war: Trump claims US has held talks with Iran |url=https://www.dw.com/en/iran-war-trump-claims-us-has-held-talks-with-iran/live-76478747 |access-date=26 May 2026 |website=dw.com }}</ref> អ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធពីអត្ថិភាពនៃកាចរចានោះ ដោយបានហៅត្រាំថាជាប្រធានាធិបតី "បោកប្រាស់"<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=No talks are underway between Tehran and Washington, Iran says |url=https://www.iranintl.com/en/202603237530 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ហើយថែមទាំងបានបដិសេធមិនទទួលផែនការសន្តិភាព ១៥ ចំណុចរបស់អាមេរិកទៀតផង។ អ៊ីរ៉ង់បានអះអាងថាដើម្បីឱ្យការចរចាអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន លុះត្រាតែមានការរាប់បញ្ចូល[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះលីបង់]]ចូលជាលក្ខខណ្ឌមួយនៅក្នុងសំណើបទឈប់បាញ់។<ref>{{cite news |last1=Nakhoul |first1=Samia |last2=Bassam |first2=Laila |last3=Gebeily |first3=Maya |date=25 March 2026 |title=Iran wants Lebanon included in any ceasefire, sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-wants-lebanon-included-any-ceasefire-sources-say-2026-03-25/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់លោក[[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] ដែលជាមេបញ្ជាការទ័ពជើងទឹកកំពូលម្នាក់របស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយចោទថាលោកនេះហើយគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវដោយចម្បងចំពោះការបិទខ្ទប់ច្រកសមុទ្រហ័រហូម្ស៍។<ref>{{cite news |date=26 March 2026 |title=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ គ្រាប់មីស៊ីលនិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅបំបុក[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់]]របស់អាមេរិក បង្កឱ្យទាហានអាមេរិកយ៉ាងតិច​ ១៥ នាក់រងរបួស និងនាំឱ្យមានការខូចខាតដល់យន្តហោះប្រភេទ[[បូអ៊ីង អ៊ី-៣ សិនទ្រី|អ៊ី-៣ សិនទ្រី]]មួយគ្រឿង។<ref name="apnews27march">{{cite news |date=27 March 2026 |title=Yemen's Houthis claim responsibility for missile attack on Israel, their first since war started |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-27-2026-195444c54cbb7545d0a77f8ffbc0e4c0 |access-date=26 March 2026 |work=Associated Press }}</ref> អ្នកវិភាគយោធា លោកសេឌ្រីក លៃតុនបានចាត់ទុកការវាយប្រហារនេះថាជា "ការវាយប្រហារដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទៅដល់សមត្ថភាពស៊ើបការណ៍ឃ្លាំមើលតាមអាកាសរបស់ [សហរដ្ឋអាមេរិក]"។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/30/middleeast/us-air-force-awacs-jet-destroyed-saudi-arabia-intl-hnk-ml |title=Destruction of vital US radar aircraft could hamper ability to spot Iran threats, analysts say |first1=Brad |last1=Lendon |first2=Isaac |last2=Yee |first3=Thomas |last3=Bordeaux |date=30 March 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ចំណែកឯអ៊ីរ៉ង់វិញគឺមិនបានបង្ហាញពីសញ្ញាដកថយការត្រួតត្រាលើច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញនោះឡើយ។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/27/world/iran-war-trump-oil-israel |title=Iran War Live Updates: Tehran Moves to Assert Its Control Over Strait of Hormuz |work=The New York Times |date=27 March 2026 |access-date=26 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំ (២៨ មីនា – ៣ មេសា)=== ក្រុមហ៊ូទីបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ដោយបាញ់ស្រោបមីស៊ីលបាលីស្ទិកជាច្រើនគ្រាប់ចូលប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចលនាហ៊ូទីនេះបាននិយាយថាខ្លួនឹងបន្តបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិកសម្ដៅចូលទីតាំងយោធាសំខាន់ៗរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយនឹងមិនឈប់ឡើយលុះត្រាតែអរិភាពនៅគ្រប់ជួរប្រយុទ្ធបានបញ្ឈប់។ ជាប្រតិកម្ម [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី|រដ្ឋាភិបាលយេម៉ែន]] ដែលមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ បានថ្កោលទោស ​​"សកម្មភាពរបស់អ៊ីរ៉ង់ដែលប៉ុនប៉ងអូសទាញយេម៉ែន" ឱ្យចូលក្នុងជម្លោះ "តាមរយៈសម្ព័ន្ធក្រុមភេរវកររបស់ខ្លួន"។<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |last2=Sampson |first2=Eve |date=28 March 2026 |title=Yemen's Houthis Fire at Israel and Vow Further Attacks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/28/world/middleeast/yemen-houthis-attack-israel-war.html |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ២,៥០០ នាក់មកពីអង្គភាពបេសកកម្មម៉ារីនទី៣១ បានធ្វើដំណើរចូលមកដល់មជ្ឈិមបូព៌ា ដោយពួកគេត្រូវបានបម្រុងទុកជាកម្លាំងចលករជួយជំរុញកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូស្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{cite news |date=28 March 2026 |title=Update from Helene Cooper |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil/06cca092-ddd6-5d3a-a460-2e70367fefe2?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទីលំនៅដ្ឋាននិងអគារស៊ីវិលជាច្រើន ដោយក្នុងនោះរួមមាន [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីរ៉ង់]]ផងដែរ។<ref>{{cite news |last1=Baskar |first1=Pranav |last2=Hakim |first2=Shirin |date=28 March 2026 |title=Airstrikes batter a university and residential zones in Tehran. |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានឆ្លើយតបវិញដោយការគំរាមវាយប្រហារលើមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល និងអាមេរិកនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite news |date=29 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/29/world/iran-war-trump-israel-oil/9b3c6f7c-33ca-5d8e-aab0-912c41dc5b1c?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ត្រាំបានថ្លែងពីបំណង "វាយយករ៉ែប្រេងនៅអ៊ីរ៉ង់" ដូចជា មជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងនៅ[[កោះខាក]] ដោយអះអាងថា វាគឺអាចដណ្ដើមបាន "យ៉ាងងាយស្រួល" ហើយបញ្ជាក់ទៀតថា អាមេរិកអាចបន្តកាន់កាប់វាមួយរយៈធំប្រសិនបើធ្វើមែន។<ref name="ft30march">{{cite news |date=30 March 2026 |title=Donald Trump says US could 'take the oil in Iran' |url=https://www.ft.com/content/3bd9fb6c-2985-4d24-b86b-23b7884031f5?syn-25a6b1a6=1 |access-date=26 May 2026 |work=Financial Times }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ត្រាំបានសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គមថា ប្រសិនបើគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងនិងការបើកច្រកហ័រមូហ្ស៍ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះទេ នុះអាមេរិកនឹងវាយបំផ្លាញរោងចក្រថាមពល អណ្តូងប្រេង កោះខាក និងអាចគ្រប់រោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last1=Bohner |first1=Athina |last2=Berry |first2=Alex |last3=Oelofse |first3=Louise |agency=AP, AFP, dpa, Reuters, EFE |date=30 March 2026 |title=Trump again threatens to 'obliterate' Iranian power plants, oil wells and Kharg Island |url=https://p.dw.com/p/5BNQw |work=Deutsche Welle |access-date=26 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ ប្រទេសតួកគីនិងសម្ព័ន្ធណាតូបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលលើកទីបួន ដែលបានតម្រង់ចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសតួកគី ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធការបាញ់មីស៊ីលនោះដោយអះអាងថាមានការបន្លំអត្តសញ្ញាណ។<ref>{{cite |news |date=31 March 2026 |title=Reports of Iranian Missile Launch Toward Turkey Are Completely Baseless |url=https://wanaen.com/reports-of-iranian-missile-launch-toward-turkey-are-completely-baseless/ |access-date=26 May 2026 |work=WANA News Agency}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកទៅលើ[[ស្ពានការ៉ាជ ប៊ី-១|ស្ពានប៊ី ១]] នៅរវាងទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងទីក្រុង[[ការ៉ាជ]] ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ពានដ៏ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា បង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់ និងរបួស ៩៥ នាក់ ខណៈស្ពាននោះត្រូវបាក់រលំមួយផ្នែក។<ref>{{cite web |date=2 April 2026 |title=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |access-date=27 May 2026 |agency=Agence France Presse |website=Al-Monito }}</ref> ជាបន្ទាប់ ត្រាំបានអួតអាងចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារនោះ ដែលអ្នកជំនាញបានវាយតម្លៃថាអាចជាប់ជា[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]។<ref name="france24-2april">{{cite news |title=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |work=France 24 |date=2 April 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំង F-១៥E របស់អាមេរិកមួយគ្រឿង ដោយវាបានធ្លាក់ទៅក្នុង[[ខេត្តកុះហ្គីលូយេហ៍ និងបូយែរ-អះម៉ាដ]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈអាមេរិកបានផ្ដើមបេសកកម្មស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអ្នកបើកយន្តហោះចម្បាំងនោះ ដោយបានសង្គ្រោះពួកគេដោយជោគជ័យក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។<ref name="ap-f515e-rescue">{{cite news |last=Kim |first=Seung Min |date=5 April 2026 |title=A mountain hideout and aircraft under fire: US carries out daring rescue of service member in Iran |url=https://apnews.com/article/iran-us-pilot-military-rescue-fde473d07fb59e871a71cd2ad2ffe4fe |access-date=27 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សាកលវិទ្យាល័យឆាហ៊ីដ បាហេស្ថី]]នៃទីក្រុងតេហេរ៉ង់ ត្រូវរងវាយប្រហារពីអាកាស ដែលនាំឱ្យចំនួនសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ដែលរងការវាយប្រហារសរុបកើនដល់ជាង ៣០ នេះបើយោងតាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Iranian Minister of Science: U.S.-Israeli strikes targeted 30 Universities since start of war |url=https://hawarnews.com/en/iranian-minister-of-science-us-israeli-strikes-targeted-30-universities-since-start-of-war |work=Hawar News |date=4 April 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំមួយ (៤–៧ មេសា)=== [[File:2026-04-07 Trump – A whole civilization will die tonight 2026-04-07 192815.png|thumb|សារសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គម ''Truth Social'' របស់ត្រាំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ដែលបានគំរាមថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសបាត់នៅយប់នេះ ហើយនឹងគ្មានថ្ងៃអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញបានទៀតឡើយ"។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា មានករណីផ្ទុះជាច្រើនដងនៅអគារបម្រុងនៃ[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរប៊ូឈែហរ៍]] ក៏ដូចជាតំបន់ប្រេងគីមីពិសេសម៉ះឆាហរ៍ក្នុងទីក្រុងម៉ះឆាហរ៍ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news |title=U.S. Rescues Downed Air Force Officer Deep Inside Iran, Trump Says |first1=Greg |last1=Jaffe |first2=Eric |last2=Schmitt |first3=Helene |last3=Cooper |date=4 April 2026 |work=The New York Times}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅម៉ះឆាហរ៍ បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួនប្រាំនាក់ និងបង្ករបួសបន្ថែមដល់មនុស្ស ១៧០ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |date=4 April 2026 |title=Update from Shirin Hakim |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news/f8c31573-78bc-5053-a5a0-99ce0bf46017?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមេសា កងកម្លាំងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានប្រកាសថា ប្រធានអង្គការចារកម្មរបស់ខ្លួនគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi">{{cite web |date=6 April 2026 |title=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |url=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |access-date=27 May 2026 |website=Iran International}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ រួមទាំងកុមារ ៦ នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ រួមមានការវាយប្រហារលើ[[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឆារីហ្វ]] និងតំបន់លំនៅដ្ឋានប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនទៀតផង។ អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ និងជាអ្នកនយោបាយកំណែទម្រង់និយម លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]] និងត្រូវជាអតីតនិស្សិតនៃសាកលវិទ្យាល័យនោះ បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានក្នុងការវាយប្រហារនោះថាជា "និមិត្តរូបនៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april">{{cite news |date=6 April 2026 |title=Iran's top university, oil facility bombed as US, Israel intensify attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/6/irans-top-university-bombed-as-us-israel-intensify-attacks-34-killed |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Members of the Tehran Jewish community navigating the site where the Rafi'-Nia synagogue was destroyed.webm|thumb|right|200px|វីដេអូខ្លីបង្ហាញពីសមាជិក​សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​នៃទីក្រុង​តេហេរ៉ង់​កំពុង​ដើរប្រមើលទីតាំងវិហារ​សាសនា​រ៉ាហ្វី នីយ៉ា ក្រោងត្រូវ​រងការបំផ្លិច​បំផ្លាញ។]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា វិហារសាសនាយូដារ៉ាហ្វីនីយ៉ានៅកណ្តាលទីក្រុងតេហេរ៉ង់ បានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស។ អ៊ីស្រាអែលបាននិយាយថា អគារសាសនានេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារតែត្រូវប៉ះទង្គិចនឹងការវាយប្រហារដែលសម្ដៅលើទីតាំងផ្សេងក្បែរនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយវាមិនដែលជាគោលដៅវាយប្រហារតាមអាកាសផ្ទាល់របស់ខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite news |last1=Ben Ari |first1=Lior |last2=Eichner |first2=Itamar |date=7 April 2026 |title=IDF confirms Tehran strike targeted Iranian commander, synagogue hit was 'collateral damage' |url=https://www.ynetnews.com/jewish-world/article/sjouxfz211g |access-date=28 May 2026 |work=Ynet }}</ref> សារសរសេររបស់ត្រាំនៅលើបណ្ដាញសង្គមដែលថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងវិនាសនៅយប់នេះ ហើយមិនអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញទៀត" នោះបានបង្កការព្រួយបារម្ភជាអន្តរជាតិ ដោយមានគេសង្ស័យថាត្រាំប៉ងចង់ប្រើគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ។ អគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានមានប្រសាសន៍ថា សាររបស់ត្រាំ "អាចជាការគំរាមប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍"។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran: President Trump's apocalyptic threats of large-scale civilian devastation demand urgent global action to prevent atrocity crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/04/iran-president-trumps-apocalyptic-threats-of-large-scale-civilian-devastation-demand-urgent-global-action-to-prevent-atrocity-crimes/ |access-date=28 May 2026 |work=[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ|Amnesty International​]] }}</ref> យ៉ាងណាមិញ សេតវិមានបានចេញបដិសេធអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran war latest: We'll destroy Iran — but we won't use nuclear weapons, US says |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-war-latest-news-tehran-rejects-peace-deadline-trump-gz662zx0h |work=The Times |access-date=28 May 2026}}</ref> ===បទឈប់បាញ់ (៨ មេសា – បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា នាវេលាម៉ោង ៦:៣២ ល្ងាចនៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ម៉ោង ១:៣២ ព្រឹកនៅអ៊ីស្រាអែល និងម៉ោង ២:០២ ព្រឹកនៅអ៊ីរ៉ង់) លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកថា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយដោយផ្អែកលើសំណើ ១០ ចំណុច ដោយមានការសម្របសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថានគឺលោក[[ស្ហេបាហ៍ ស្ហារីហ្វ]] និងលោកសេនាប្រមុខ[[អាស៊ីម មូនារ]]។<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=NBC News |date=7 April 2026 |access-date=28 May 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមគ្នាលើបទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍ ដែលក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ អ៊ីរ៉ង់នឹងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=28 May 2026 |work=BBC News }}</ref> បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាស រោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងនៅលើ[[កោះឡាវ៉ាន]] និងរោងចក្រនាំចេញប្រេងឆៅនៅ[[កោះស៊ីរី]]របស់អ៊ីរ៉ង់ បានរងការវាយប្រហារ ដោយគ្មានភាគីណាមួយចេញមុខមកទទួលខុសត្រូវ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=28 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនចូលទៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់នៅជុំវិញឈូងសមុទ្រ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ក្រោយមកទើបគេបានបង្ហាញថាការវាយប្រហារលើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់នោះគឺបានធ្វើឡើងជាសម្ងាត់ដោយអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref name="WSJUAEStrikes">{{Cite news |last1=Holliday |first1=Shelby |last2=Said |first2=Summer |date=11 May 2026 |title=The U.A.E. Has Been Secretly Carrying Out Attacks on Iran |url=https://www.wsj.com/articles/the-u-a-e-has-been-secretly-carrying-out-attacks-on-iran-f1745a0d |access-date=28 May 2026 |work=Wall Street Journal |issn=0099-9660}}</ref> លក្ខខណ្ឌដាក់បញ្ចូលលីបង់ទៅក្នុងឈប់បាញ់ត្រូវជួបនឹងការខ្វែងគំនិតគ្នា<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire 'does not include Lebanon' |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំមួយមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតមកលើប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចទីតាំងឈរជើងក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |title=Israel pounds Lebanon with heaviest airstrikes of the war as Hezbollah pauses attacks |date=8 April 2026 |access-date=28 May 2026 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/}}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៣៥៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជាង ១,២០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Israeli attacks across Lebanon kill at least 254 after Iran-US ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/hundreds-of-casualties-across-lebanon-after-israel-says-it-hit-100-sites |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:8 April 2026 Isreali attacks on Beirut (2).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពអគារមួយកន្លែងនៅបៃរូត ប្រទេសលីបង់ ក្រោយត្រូវអ៊ីស្រាអែលវាយប្រហារ, ៨ មេសា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ត្រាំបាននិយាយថា កងកម្លាំងអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម "បោសសម្អាត" ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍។ កាសែត ''Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា នាវាចម្បាំងពិឃាតជាច្រើនគ្រឿងរបស់អាមេរិកបានចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះមក។<ref>{{Cite news |date=11 April 2026 |title=U.S. Warships Transit Hormuz as U.S.-Iran Meet Face-to-Face for Peace Talks |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-latest-news-israel-us-lebanon-2026?mod=lc_navigation |work=The Wall Street Journal }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> រីឯរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់វិញត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានគំរាមវាយប្រហារនាវាចម្បាំងទាំងនោះ ដោយចោទអាមេរិកថាកំពុងរំលោភបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ កិច្ចចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដែលជាកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់បំផុតរវាងប្រទេសទាំងពីរចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមនៃឆ្នាំ១៩៧៩]] មក បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ដែលមានរយៈពេល ២១ ម៉ោង ប៉ុន្តែគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីត្រូវបានសម្រេចឡើយ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=No Deal: U.S.-Iran peace talks in Islamabad collapse |url=https://www.npr.org/2026/04/12/nx-s1-5782538/u-s-iran-peace-talks-islamabad-collapse |access-date=28 May 2026 |work=NPR News }}</ref> ====ការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិក==== ត្រាំបានប្រកាសថា កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមបិទផ្លូវហាមឃាត់ "នាវាទាំងអស់ដែលព្យាយាមចូល ឬចាកចេញពីច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍" ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា តទៅ។ យ៉ាងណា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជាក់ក្រោយថា ការបិទផ្លូវមួយនេះនឹងត្រូវអនុវត្តតែលើនាវាដែលធ្វើដំណើរទៅ ឬមកពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Trump announces naval blockade of Iran after Islamabad talks yield no deal |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/12/iran-us-talks-ceasefire-vance/ |access-date=29 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> [[កងឆ្មាំជើងទឹកបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា នាវាយោធាណាមួយដែលចូលមកជិតច្រកសមុទ្រនឹងត្រូវចាត់ទុកថាជាការរំលោភលើបទឈប់បាញ់ ហើយនឹងត្រូវប្រឈមនឹង "ការឆ្លើយតបដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ" ពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Update by Parin Behrooz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/12/world/iran-war-trump-talks-pakistan/d43e91d7-9511-5fb7-b3de-26e6da723f33?smid=url-share |access-date=19 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាន​ ខេន]]បានប្រកាសថា នាវាដឹកប្រេងចំនួន ១៣ គ្រឿង ដែលបានធ្វើដំណើរចូលនិងចេញពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកស្ទាក់ចាប់ ហើយនាវាទាំងអស់បានគោរពតាមបញ្ជារបស់នាវាអាមេរិកនិងបានប្ដូរគោលដៅរបស់គេ។<ref name="DOD-16042026">{{Cite web |title=Secretary of War Pete Hegseth and Chairman of the Joint Chiefs of Staff Gen. Dan Caine Hold a Press Briefing |date=16 April 2026 |access-date=29 May 2026 |work=U.S. Department of Defense |url=https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/ |archivedate=9 ឧសភា 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260509225915/https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/ |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសថា អ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេល ១០ថ្ងៃ]]។<ref name="aljazeera16april">{{Cite news |date=16 April 2026 |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃបទឈប់បាញ់នៅលីបង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា បានប្រកាសអនុញ្ញាតឱ្យមានចរាចរណ៍នាវាពាណិជ្ជកម្មនៅច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញក្នុងកំឡុងបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=29 April 2026 |work=Reuters}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបាននិយាយថា ការបិទផ្លូវនាវាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងនៅតែបន្ត ខណអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសឆ្លើយតបវិញថា ខ្លួននឹងរឹតបន្តឹងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |first1=Michael |last1=Loria |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier |work=USA Today |date=17 April 2026 |access-date=29 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពោលគឺប៉ុន្មានម៉ោងមុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវផុតកំណត់ ត្រាំបានសម្រេចចិត្តបន្តពន្យាបទឈប់បាញ់ ដោយលើកឡើងថាលោកបានធ្វើដូច្នេះទៅតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាគីស្ថាន ដើម្បីទុកពេលវេលាឱ្យអ៊ីរ៉ង់រៀបចំបញ្ជូនសំណើរបស់ពួកគេ។<ref name="aljazeera21april">{{Cite news |date=21 April 2026 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនិងអូម៉ង់បាននិយាយថា ពួកគេបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិក មីស៊ីលល្បឿនមធ្យម និងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Strikes in U.A.E., Oman and at Sea Strain Iran Truce to the Breaking Point |url=https://www.nytimes.com/2026/05/04/world/middleeast/iran-trump-ships-hormuz-strait.html |work=The New York Times |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបាននិយាយទៀតថា អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់បង្ហោះដ្រូនមកវាយប្រហាររោងចក្រកែច្នៃប្រេងមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[ហ្វូចៃរ៉ា]] ដោយបង្កជាអគ្គីភ័យឆាបឆេះ និងបណ្តាលឱ្យពលករឋឥណ្ឌាបីនាក់ទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបានចេញមកនិយាយបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនបានត្រូវរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនបន្ថែមពីអ៊ីរ៉ង់ក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃជាប់ៗគ្នា ខណៈអ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធដោយថាខ្លួនមិនបានវាយប្រហារទៅលើអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនោះទេនៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃថ្មីៗកន្លងមក។<ref>{{cite web |title=UAE air defences engage missiles, drones; Tehran denies attacking UAE |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/05/uae-air-defences-engage-missiles-drones-tehran-denies-attacking-uae |agency=Reuters |website=Internazionale |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមិថុនា ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពបន្តឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅលីបង់ អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលអ៊ីស្រាអែលដោយចាត់ទុកវាជាការព្រមាន ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបវិញភ្លាមៗដោយបាញ់ប្រហារតបវិញចូលទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់មីស៊ីលមួយនេះបានធ្វើឱ្យបទឈប់បាញ់កាន់តែស្ដួចស្តើងជាងមុន។<ref>{{Cite news |date=2026-06-08 |title=IDF says it struck military targets in western and central Iran following missile attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-military-targets-in-western-and-central-iran-following-missile-attacks/ |access-date=2026-06-08 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> នៅថ្ងៃ១៣ ខែមិថុនា ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានប្រកាសថា [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]នឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ការត្រៀមចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈនេះគឺជាលទ្ធផលនៃការចរចាគ្នាអស់ជិតបីខែកន្លងមករវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការចូលរួមសម្របសម្រួលពីប៉ាគីស្ថាន កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតួកគី។<ref>{{Cite web|url=https://m.economictimes.com/news/international/world-news/breakthrough-peace-deal-iran-and-us-reach-agreement-ahead-of-historic-signing-in-switzerland-on-june-19/articleshow/131733059.cms|title=Peace deal between Iran, US reached; to be signed officially on Jun 19 in Switzerland: Pakistan's PM Shehbaz Sharif|agency=Press Trust of India|publisher=The Economic Times|date=14 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា អ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា យោងតាមសេចក្តីព្រាងកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនោះ ទីក្រុងតេហេរ៉ង់នឹងយល់ព្រមមិនផលិតឬក្ដោបក្ដាប់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរនោះទេ ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏យល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យទីក្រុងតេហេរ៉ង់ពង្រាវ ឬកម្ទេចសារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមកម្រិតខ្ពស់របស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/iran-says-draft-us-deal-includes-oil-sanctions-waiver-nuclear-limits-and-asset-release|title=Iran says draft US deal includes oil sanctions waiver, nuclear limits and asset release|agency=Reuters|website=The Straits Times|date=14 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ លោកត្រាំនិងអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសថា ពួកគេបានសម្រេចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញហើយ។ លោកត្រាំក៏បាននិយាយដែរថា លោកបានបើកភ្លើងខៀវអនុញ្ញាតឱ្យត្រៀមបើកផ្លូវទឹកចេញចូលរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើងវិញ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា នៅក្នុងប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref name="standard-democrat-14june">{{cite web|url=https://www.standard-democrat.com/world/qatari-mediators-travel-to-tehran-for-final-touches-on-a-possible-deal-to-end-war-8507ea74|title=Deal is reached to end Iran war and Trump orders stop to US naval blockade|agency=Associated Press|date=14 June 2026|website=Standard Democrat}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា អនុប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជេឌី វ៉ែនស៍]]បានប្រកាសថា អនុស្សរណៈនោះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រើប្រព័ន្ធឌីជីថលរួចហើយកាលថ្ងៃម្សិល។<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/world/vance-says-us-iran-mou-was-signed-digitally-before-planned-switzerland-meeting-1781541865091|title=Vance says US-Iran MoU was signed digitally before planned Switzerland meeting|date=15 June 2026|website=Wion|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ យោធាអាមេរិកបានបញ្ជាក់ថា ការបិទផ្លូវទឹកជុំវិញអ៊ីរ៉ង់នឹងនៅបន្តរហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា។<ref name="bloomingbit15june">{{cite web|url=https://en.bloomingbit.io/feed/news/114285|title=US Military Says Iran Port Blockade to Stay Until June 19 Deal Is Implemented|website=Bloomingbit|date=15 June 2026}}</ref> ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់}} ===អ៊ីរ៉ង់=== សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកម្ចាត់មេបញ្ជាការនិងមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើនរូបនៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម តាមរយៈការបន្លំឱ្យអ៊ីរ៉ង់ជឿថាមិនការវាយប្រហារកើតឡើងភ្លាមៗពីសត្រូវរបស់គេ។ ដោយហេតុនេះ ក្រុមមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូបបាននៅបន្តជួបប្រជុំជាមួយនឹងគ្នាដោយផ្ទាល់ ខណៈទីកន្លែងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបានក្លាយជាគោលដៅវាយប្រហារក្ដៅៗរបស់អាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="Estrin-2026">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=11 March 2026 |title=Old-school tricks and AI tech are weapons in the Iran war |url=https://www.npr.org/2026/03/10/nx-s1-5741726/israel-iran-war-cyber-ai |access-date=29 May 2026 |work=NPR }}</ref> [[File:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|upright|រូបលោកអាលី ហាមេនៃ ដែលបានថតនៅថ្ងៃទី១២​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ ពោលគឺ ១៦ ថ្ងៃមុនឃាតកម្មលើរូបលោក។]] នៅថ្ងៃទ២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]] ដែលជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់|មេដឹកនាំកំពូលនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមេនៃ|ធ្វើឃាតតាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាស]] ហើយដល់ថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទើបប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសពីមរណភាពរបស់លោក។<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |title=(ជាភាសាពែរ្ស)اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |work=[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល|Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មានហ្វារស៍]] ដែលគ្រប់គ្រងដោយកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម បានប្រកាសបន្ថែមថា កូនស្រី កូនប្រុសប្រសារ ចៅ និងកូនស្រីប្រសាររបស់លោកហាមេនៃក៏បានបាត់បង់ជីវិតផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=29 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៤០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=29 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ====មន្ត្រី និងយោធា==== {{multiple image| | image1 = Aziz Nasirzadeh (February 2026).jpg | caption1 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ [[អាហ្ស៊ីស ណាសៀហ្សាដេហ៍]] | image2 = محمد پاکپور1.jpg | caption2 = បញ្ជាការ ឆ.ប.ឥ.អ. [[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] | image3 = Shamkhani.jpg | caption3 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ [[អាលី ស្យាមខានី]] | image4 = The new head of the Basij Organization 29 (portrait crop).jpg | caption4 = ប្រមុខការិយាល័យយោធានៃមេដឹកនាំកំពូល [[ម៉ូហាំម៉ាដ​ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] | image5 = Iranian drone exercise in 2022 - Day 2 (50).jpg | caption5 = ប្រធានអគ្គសេនាធិការកម្លាំងប្រដាប់ [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] | direction = horizontal | width = 60 | footer = | width4 = | total_width = 290 | perrow = 3 / 3 / 3 | image_gap = 3 | image6 = Ali Larijani, 2021-01-12 (cropped).jpg | caption6 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល [[អាលី ឡារីយ៉ានី]] | image7 = Gholamreza Soleimani 01 (1).jpg | caption7 = ប្រធានកងកម្លាំងយោធាប្រតិព័ន្ធបាស៊ីគ [[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]] | image8 = Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg | caption8 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងចារកិច្ច [[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] | image9 = علیرضا تنگسیری1.jpg | caption9 = មេបញ្ជាការឆ្មាំជើងទឹក ប.ឥ.អ. [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] }} មរណភាពមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ដំបូងៗគេគឺរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាហ្ស៊ីស​ ណាសៀហ្សាដេហ៍]] និងរួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់[[ក្រសួងចារកិច្ច (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងចារកិច្ច]]ចំនួនបួនរូបទៀត។<ref>{{cite web |title=Four senior intelligence ministry officials killed in airstrikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202602284598 |website=Iran International |date=28 February 2026 |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=31 May 2026}}</ref> មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បន្ថែមទៀតដូចជា លោក[[សាឡាហ៍ អាសាឌី]] ប្រធានចារកម្មនៃបញ្ជាការដ្ឋានសង្គ្រោះបន្ទាន់អ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាំម៉ាដ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] ប្រធានការិយាល័យយោធារបស់មេដឹកនាំកំពូល<ref name="Iran International-2026a"/> លោក[[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] ប្រធានអគ្គសេនាធិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងរួមទាំងមន្ត្រីប្រមាណ ៤០ នាក់ទៀតសុទ្ធតែត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្រោមការវាយប្រហារតាមអាកាស បើយោងតាមបណ្ដាប្រភពការសម្ងាត់និងយោធា។<ref>{{cite news |last=LaPorta |first=James |date=28 February 2026 |title=About 40 Iranian officials killed in strikes, sources say |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/israel-us-attack-iran-trump-says-major-combat-operations/ |access-date=31 May 2026 |work=CBS News }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហាននិងមេបញ្ជាការអ៊ីរ៉ង់ចន្លោះពី ៣,០០០ ទៅ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់។<ref>{{cite web |date=13 March 2026 |title=Israeli military says 4,000–5,000 Iranian forces killed in strikes so far |url=https://www.iranintl.com/en/202603135117 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> រំលងមកដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើឃាតលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] ដែលជាលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]របស់អ៊ីរ៉ង់។<ref name="sk"/> មេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] និងលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ]] លោក[[អាលី ស្យាំខានី]]ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅចុងខែមីនានោះ។<ref>{{cite news |title='Decimated'? The Iranian leaders killed in Israeli-US war |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260320-decimated-the-iranian-leaders-killed-in-israeli-us-war |access-date=31 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |date=20 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ទូរទស្សន៍សារព័ត៌មាន ''Iran International'' បានរាយការណ៍ថា កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់យ៉ាងហោចចំនួន ៤,៧០០ នាក់ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |date=31 March 2026 |title=Over 4,700 security forces killed in US-Israeli strikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603313227 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ប្រធានចារកម្មនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមេសា [[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]] (HRANA) ដែលជាអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ខាងភាគីអ៊ីរ៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាមថាមានចំនួន ៣,៦៣៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧០១ នាក់ បុគ្គលិកយោធាចំនួន ១,២២១ នាក់ និង ៧១៤ នាក់ទៀតនៅមិនទាន់កំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬហេតុផលស្លាប់ច្បាស់លាស់។ យោងទៅតាមអង្គការដដែរនេះ "សាមីខ្លួនជឿថា ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសខាងយោធាជាក់ស្ដែងគឺខ្ពស់ជាងតួលេខនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួន" ដោយសារការបញ្ជាក់នៃចំនួនតួលេខក្នុងរបាយការណ៍នោះគឺអាស្រ័យទៅលើទិន្នន័យរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់។ ណាមួយ ចំនួនដែលរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ចេញនោះភាគច្រើនគ្របដណ្ដប់តែលើបុគ្គលិកយោធាដែលបានពលីនៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="HRANA">{{cite web |date=7 April 2026 |title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads |url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/ |access-date=31 May 2026 |website=HRANA }}</ref> ====ប្រជាជនស៊ីវិល==== [[File:Shajareh Tayyebeh school in Minab photos from Mehr (3).jpg|thumb|ក្រុមអ្នកជួយសង្គ្រោះ និងជនស៊ីវិលកំពុងជីកកកាយគំនរបាក់បែកនៃសាលាបឋមសិក្សាកុមារីនៅមីណាប ក្រោយត្រូវវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] យោងតាមអ៊ីរ៉ង់ នៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម សាលាបឋមសិក្សាកុមារីមួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងមីណាប ត្រូវរង[[ការវាយប្រហារលើសាលារៀនមីណាប|ការវាយប្រហារ]]ដោយអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Over 50 killed in strike on girls' elementary school in Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |access-date=2 June 2026 |work=Al Jazeera English |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228192239/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |archive-date=28 February 2026}}</ref> សាលារៀនមួយនេះដែរមានទីតាំងនៅជិតបរិវេណយោធាអ៊ីរ៉ង់មួយកន្លែង ហើយក៏ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃបរិវេណយោធានោះផងដែរ។<ref name="Browne-2026">{{cite news |last1=Browne |first1=Malachy |last2=Livni |first2=Ephrat |last3=Mahoozi |first3=Sanam |date=1 March 2026 |title=Strike on Girls' School Kills at Least 175, Iranian State Media Says |url=https://www.nytimes.com/2025/03/01/world/middleeast/girls-school-strike-iran-video.html |access-date=2 June 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |last1=Angelovski |first1=Ivan |last2=Szeto |first2=Eric |last3=Bilhete |first3=Britnei |date=4 March 2026 |title=Who bombed a girls' school in Iran? A visual investigation |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-school-bombing-investigation-9.7114994 |access-date=2 June 2026 |work=CBC News }}</ref> ខណៈពេលដែលចំនួនអ្នកស្លាប់មិនត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយឯករាជ្យ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាង ១៧៥ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាកុមារ ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈដែលមនុស្ស ៩៥ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{cite news |last1=Copp |first1=Tara |last2=Mekhennet |first2=Souad |author-link2=Souad Mekhennet |last3=Kelly |first3=Meg |last4=Horton |first4=Alex |last5=Geroge |first5=Susannah |date=11 March 2026 |title=Iranian school was on U.S. target list, may have been mistaken as military site |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/03/11/us-strike-iran-elementary-school-ai-target-list/ |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយយោធាអាមេរិកបានរកឃើញជាបឋមថា ការវាយប្រហារចំសាលារៀននេះគឺកើតឡើងចេញពីលំយោងលើទិន្នន័យចាស់ហួសសម័យ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=United States was "likely" responsible for bombing of girls' school in Iran, per early U.S. assessment |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-bombing-girls-school-assessment/ |access-date=2 June 2026 |work=CBS News }}</ref> [[File:Damages caused by attacks on Tehran 22 Avash 25 esfand 1404.webp|thumb|ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលរងការខូចខាតនៅតេហេរ៉ង់ក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៦០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-death-toll-reaches-555-as-us-israel-escalate-attacks |title=Iran death toll reaches 555 as US, Israel escalate attacks |date=2 March 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈ HRANA បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ទៅ ១,០៩៧ នាក់។<ref>{{Cite news |url=https://www.en-hrana.org/the-fourth-day-of-the-u-s-israel-war-on-iran-strikes-continue-in-western-regions-of-the-country/ |title=The Fourth Day of the U.S.–Israel War on Iran: Strikes Continue in Western Regions of the Country |work=HRANA |date=4 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា អឌ្ឍចន្ទក្រហមបានរាយការណ៍បន្ថែមទៀតថា "អង្គភាព" ស៊ីវិលជាង ៦,៦៦៨ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះរួមមានទីលំនៅដ្ឋានចំនួន ៥,៥៣៥ កន្លែង អង្គភាពពាណិជ្ជកម្មចំនួន ១,០៤១ កន្លែង មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រចំនួន ១៤ ទីតាំង សាលារៀនចំនួន ៦៥ កន្លែង និងមជ្ឈមណ្ឌលជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយអឌ្ឍចន្ទក្រហមចំនួន ១៣ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=US-Israeli strikes targeted at least 6,668 civilian units: Red Crescent |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374430 |work=Al Jazeera English}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា HRANA បានប៉ាន់ប្រមាណថាជនរងគ្រោះពីសង្គ្រាមយ៉ាងហោចណាស់ ១៥% មានអាយុស្ថិតនៅក្រោម ១៨ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |date=22 March 2026 |title=Day 23 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: More Than 15% of the Total Fatalities Are Children |url=https://www.en-hrana.org/day-23-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-more-than-15-of-the-total-fatalities-are-children/ |website=Human Rights Activists News Agency}}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថាសង្គ្រាមបានបង្កការខូចខាតដល់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ]]យ៉ាងតិច ១២០ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=27 March 2026 |title=Iran Says US, Israeli Strikes Damage 120 Museums, Historic Buildings |url=https://english.aawsat.com/node/5255868 |access-date=2 June 2026 |work=Asharq Al-Awsat​ }}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== ការវិភាគលើរូបភាពផ្កាយរណបដោយកាសែត ''The Washington Post'' បានបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធ ឬឧបករណ៍យោធាជាតួលេខយ៉ាងហោចណាស់ ២២៨ នៅតាមមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងឈូងសមុទ្រពែរ្សដែលត្រូវបានរងការខូចខាត ដោយតួលេខនេះគឺច្រើនជាងអ្វីដែលរដ្ឋបាលត្រាំធ្លាប់បានអះអាង។<ref>{{cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Ley |first2=Jarrett |last3=Horton |first3=Alex |last4=Copp |first4=Tara |last5=Lamothe |first5=Dan |author5-link=Dan Lamothe |title=Iran has hit far more U.S. military assets than reported, satellite images show |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/05/06/iran-us-bases-satellite-images/ |newspaper=The Washington Post |date=6 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទាហានអាមេរិកចំនួន ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងចំណោមអ្នករងរបួសជាង ៣០ នាក់ដោយការវាយប្រហារពីដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅក្បែរជំរុំយោធា[[ជំរុំអារីហ្វយ៉ាន|អារីហ្វយ៉ាន]]ក្នុងកំពង់ផែស៊ូអាយបា ប្រទេស[[គុយវ៉ែត]]។<ref>{{cite news |last1=Kelly |first1=Meg |last2=Horton |first2=Alex |last3=Ley |first3=Jarrett |date=4 March 2026 |title=U.S. troops had little protection from drone strike that killed 6, imagery shows |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325132717/https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |archive-date=25 March 2026 |url-status=live |via=MSN}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ឋានៈពលបាលឯក បានស្លាប់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ក្នុងឧប្បត្តិហេតុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងអរិភាពដែលកំពុងកើតមាននៅមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="RC1">{{cite news |url=https://www.reutersconnect.com/item/a-dignified-transfer-of-the-remains-of-us-marine-corps-lance-corporal-kevin-melendez-in-dover/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFaNVNORw?previouslyViewed=dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFBMUJJSA&position=2 |title=A dignified transfer of the remains of U.S. Marine Corps Lance Corporal Kevin Melendez, in Dover |work=Reuters Connect |date=4 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ទាហាននៃកងឆ្មាំជាតិម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងកំឡុងពេលមានអាសន្នបញ្ហាសុខភាព។<ref>{{cite news |last=Mitchell |first=Ellen |date=9 March 2026 |title=US military reviewing National Guard member's death in Kuwait in health-related incident |url=https://thehill.com/policy/defense/5774793-nypd-officer-kuwait-incident |work=The Hill}}</ref> ទាហានអាមេរិកម្នាក់ទៀតនៃ[[កងពលតូចអវកាសទីមួយ]] ដែលបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក្នុងថ្ងៃទី១ ខែមីនា បានស្លាប់ដោយសាររបួសនៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា។<ref>{{cite web |url=https://www.spacecom.mil/Newsroom/News/Article-Display/Article/4428548/statement-by-commander-of-united-states-space-command-on-loss-of-usasmdc-soldie/ |title=Statement by Commander of United States Space Command on Loss of USASMDC Soldier in Support of Operation Epic Fury |date=9 March 2026 |website=United States Space Command}}</ref> ទាហានអាកាសអាមេរិកចំនួនប្រាំមួយនាក់បានស្លាប់នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា នៅពេលដែលយន្តហោះចាក់សាំងលើអាកាសប្រភេទ [[បូអ៊ីង ខេស៊ី-១៣៥ ស្ត្រាតូធែងខឺរ|ខេស៊ី-១៣៥]] របស់ពួកគេបានធ្លាក់នៅភាគខាងលិចប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ បញ្ជាការកណ្តាលបាននិយាយថា ការធ្លាក់យន្តហោះមួយគ្រឿងនេះគឺមិនមែនជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពវាយប្រហារអរិភាពណាទេ ប៉ុន្តែបានកើតឡើងក្នុងកំឡុងឧប្បត្តិហេតុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងយន្តហោះអាមេរិកមួយគ្រឿងទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា យោធាអាមេរិកបានប្រកាសជាសាធារណៈថា ទាហានអាមេរិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានទទួលរងរបួស។<ref name="AP1">{{cite news |url=https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b |title=All 6 crew members on a US refueling plane that crashed in Iraq are dead, US military says |first1=Konstantin |last1=Toropin |first2=Ben |last2=Finley |first3=Kim |last3=Tong-Hyung |work=Associated Press |date=13 March 2026 |access-date=2 June 2026}}</ref> [[ម៉ាហ្កេន ដាវីដ​ អាដុំ]]បានរាយការណ៍ថា ការវាយប្រហារដំបូងៗរបស់អ៊ីរ៉ង់បានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស ៨៩ នាក់រងរបួស ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សបីនាក់បានរងរបួសដោយផ្ទាល់នឹងការវាយប្រហារនោះ រីឯប៉ុន្មាននាក់ទៀតបានរងរបួសដោយប្រយោល ហើយភាគច្រើនជាប្រជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treat-89-people-during-iranian-strikes-most-lightly-hurt-running-for-shelter/ |title=Medics treat 89 people during Iranian strikes, most lightly hurt running for shelter |work=The Times of Israel |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ការបាញ់មីស៊ីលចូលទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]ដោយអ៊ីរ៉ង់បានសម្លាប់ស្ត្រីម្នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ២២ នាក់ផ្សេងទៀត ដោយក្នុងនោះមានម្នាក់បានរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/article/bj3sy0gt11l |title=Woman killed, 22 injured in direct strike in Tel Aviv after siren sounded late |work=Ynet |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា វិហារសាសនាមួយ និងអគារលំនៅដ្ឋានមួយក្នុងទីក្រុង[[ប៊ីតឆេម៉ែស]]ត្រូវបានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ពីលើ ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល ៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៤៩ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |last1=Levine |first1=Heidi |last2=Soroka |first2=Lior |last3=Chason |first3=Rachel |date=2 March 2026 |title=From the scene where nine people were killed in central Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/01/trump-iran-israel-khamenei-strikes-live-updates/#link-CEXNRF6AGRFYLF2OSFT4GSVMEA |access-date=3 June 2026 |newspaper=The Washington Post}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា កម្មករពីរនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតនៅទីក្រុង[[យ៉េហ៊ូដ]] នៅខាងក្រៅទីក្រុងតែលអាវីហ្វ បន្ទាប់ពីពួកគេបានប៉ះនឹងគ្រាប់តូចៗពីមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ដែលបំពាក់ដោយក្បាលគ្រាប់បែកចង្កោម។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/second-victim-dies-after-mondays-iranian-cluster-missile-strike-in-central-israel/ |title=Second victim dies after Monday's Iranian cluster missile strike in central Israel |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |access-date=3 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា គ្រាប់បែកចង្កោមមួយគ្រាប់ពីក្បាលមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយបានហោះមកបំបុកចូលអគារអាផាតមិនមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សពីរនាក់។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយពីកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារនេះថាជា "ការសងសឹកឱ្យលោកអាលី ឡារីយ៉ានីនិងសហការីលោក" ដែលត្រូវបានសម្លាប់កាលពីមួយថ្ងៃមុនដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news |date=18 March 2026 |title=Iran launches 'revenge' missile attack on Israel after assassinations |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/iran-launches-revenge-missile-attack-on-israel-after-assassinations |access-date=3 June 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន ​​CNN ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមគឺជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ លោក N.R. Jenzen-Jones មកពី ''Armament Research Services'' បាននិយាយថា គ្រាប់ប្រភេទនេះកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ "ជាចម្បងដើម្បីបង្កភាពភ័យខ្លាចដល់ប្រជាជនស៊ីវិល"។<ref>{{cite news |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Gianluca |last2=Mezzofiore |first3=Zeena |last3=Saifi |date=12 March 2026 |title=How Iran's use of cluster munitions is challenging Israel's air defenses |url=https://www.cnn.com/2026/03/12/middleeast/iran-cluster-munition-israel-defenses-intl-cmd |access-date=3 June 2026 |work=CNN }}</ref> ===ប្រទេសដទៃ=== នៅប្រទេស[[លីបង់]] មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៤,០០០ នាក់ទៀតបានរងរបួសក្រោមការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល<ref name="AnadoluDeaths">{{Cite news |url=https://www.aa.com.tr/en/world/death-toll-from-israeli-attacks-on-lebanon-since-march-2-exceeds-2-000/3902329 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon since March 2 exceeds 2,000 |first=Rania |last=Abushamala |date=11 April 2026 |work=Anadolu Agency }}</ref> ហើយអាជ្ញាធររដ្ឋលីបង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាងមួយលាននាក់ ដែលស្មើនឹង ១/៦ នៃចំនួនប្រជាជនសរុប បានបង្ខំផ្លាស់ទីលំនៅ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=Live updates: Iran's president says nation 'will not bow' to pressure from US and Israel |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026 |access-date=3 June 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាម [[កងកម្លាំងបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅលីបង់]]ចំនួន ៦ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org"/> នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់វិញ សមាជិកពីររូបនៃ[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]] ដែលគាំទ្រដោយអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបាត់បង់ជីវិត និងបីនាក់ទៀតបានរងរបួស នៅក្នុងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ ខណៈរបាយការណ៍ក្រោយៗបានអះអាងថាមានអ្នកស្លាប់ចំនួនបីនាក់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/2f9b79e6-a28e-5d7b-b67c-5b95621d953b |first=Erika |last=Solomon |work=The New York Times |title=U.S. Attacks Iran as Trump Calls for Overthrow of Government |date=28 February 2026}}</ref> [[File:EAS warning sent to phones during the Iranian stikes.png|thumb|250x250px|សារជូនដំណឹងបន្ទាន់ដែលបានផ្ញើទៅកាន់ប្រជាជននៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ភ្លាមៗក្រោយអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃត្រូវរងការវាយប្រហារនៅវេលាម៉ោងប្រហែល ១២:៣០ ព្រឹក, ២៨ កុម្ភៈ]] ក្រៅពីអ៊ីស្រាអែល អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជាច្រើនទៀតដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើប្រទេសបារ៉ែនបានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite news |first1=Abbas |last1=Al Lawati |first2=Laura |last2=Sharman |date=1 March 2026 |title=Passengers flee smoke-filled Dubai airport as Iran attacks major Gulf travel hubs |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/dubai-airport-uae-iran-attacks-intl-hnk |access-date=4 June 2026 |work=CNN }}</ref> ការវាយប្រហារសម្ដៅលើប្រទេសគុយវ៉ែតវិញបានសម្លាប់ទាហានបួននាក់និងប្រជាជនស៊ីវិលបួននាក់<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Drone Attack Causes Damage, Panic at Kuwait Airport |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/drone-attack-causes-damage-panic-at-kuwait-airport-GjmmBnex7j6G69nMUfSR |access-date=4 June 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ការវាយប្រហារនៅអូម៉ង់បានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Oman port and tanker hit as US-Israeli attacks on Iran widen regional war |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/563181/World/Region/Oman-port-and-tanker-hit-as-USIsraeli-attacks-on-I.aspx |access-date=4 June 2026 |website=Ahram Online}}</ref> ហើយនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតមានពីរនាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |last=Dwivedi |first=Vinay |date=3 March 2026 |title=Iran war live updates: U.S. embassy in Riyadh hit by drones, Trump promises response 'soon' |url=https://www.cnbc.com/2026/03/03/us-iran-war-live-updates.html |access-date=4 June 2026 |work=CNBC }}</ref> ចំពោះអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមវិញ សាមីខ្លួនបានបាត់បង់ទាហានចំនួនពីរនាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិលចំនួនប្រាំមួយនាក់។<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Day 18 of war: One dead as shrapnel falls in UAE; distance learning to continue for 2 weeks |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates |access-date=4 June 2026 |website=Khaleej Times }}</ref> ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់រួមបានរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនអ៊ីរ៉ង់ច្រើនធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ បើប្រៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងតំបន់ នេះក៏ព្រោះតែអារ៉ាប់រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធបំផុតជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងចំណោមរដ្ឋអារ៉ាប់ទាំងអស់។​​ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមក៏ជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយផងដែរ ដែលបានធ្វើការវាយប្រហារតបតលើអ៊ីរ៉ង់វិញជាសម្ងាត់ បន្ថែមពីលើយុទ្ធនាការអ៊ីស្រាអែល-អាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Wintour |first=Patrick|date=17 May 2026 |title=UAE's secret attack on Iran risks drawing Gulf states into the war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/12/uae-secret-attack-iran-risks-gulf-states-regional-conflict |access-date=4 June 2026 |work=The Guardian }}</ref> គ្រាប់មីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ង់ក៏បានហោះទៅនឹងប៉ះនឹងប្រទេស[[កាតា]] [[អាស៊ែបៃសង់]]<ref name=ynet260305/> និងទឹកដី[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]របស់អង់គ្លេសក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]]ផងដែរ។<ref name=attoncyprus/> ===សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ=== {| class="wikitable col1left" |+សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ !ប្រទេស !ចំនួនស្លាប់ !ចំនួនរបួស |- !សរុប !៧,១៤៤–៩,៦៧៦+ !៤៦,៩៦៥ |- |អ៊ីរ៉ង់ | data-sort-value="3636" |៣,៤៦៨–៦,០០០+<br />៣,៤៦៨ (អ៊ីរ៉ង់)<ref name="aje3468">{{Cite web |date=19 April 2026|title=Over 1,000 apartments in Tel Aviv left uninhabitable by Iranian strikes|url=https://aje.news/w7b54q?update=4503817|website=Al Jazeera English}}</ref><br />៣,៦៣៦ (HRANA)<ref name="HRANA"/><br />៦,០០០+ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326"/> |​១៥,០០០-២៦,៥០០<br />២៦,៥០០ ([[ក្រសួងសុខាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]])<ref name="aj260329">{{Cite web |date=29 March 2026|title=Iran's death toll reaches 2,076|url=https://aje.news/zgevw1?update=4444031|website=Al Jazeera English}}</ref><br />១៥,០០០ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326" /> |- |លីបង់ |៣,៤៣៣ ([[ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈ (លីបង់)|ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈលីបង់]])<ref name="Lebanon">{{Cite web |date=1 July 2026 |title=Lebanon death toll since March 2 reaches 3,433 |url=https://aje.news/xhk3kr?update=4617978 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="Lebanon21April">{{Cite news|date=21 April 2026|title=Lebanon Raises Israel-Hezbollah War Death Toll to 2,454|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5265042-lebanon-raises-israel-hezbollah-war-death-toll-2454|work=Asharq Al-Awsat|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,០០០ ([[ហេស្បុលឡា]])<ref name="Hezbollah1">{{Cite news|last1=Astih|first1=Paula|date=17 April 2026|title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|work=Asharq Al-Awsa|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,៧០០ ([[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]])<ref name="Hezbollah2">{{Cite news|last1=Horovitz|first1=Michael|last2=Levaton|first2=Stav|date=16 April 2026|title=Opposition, northern mayors decry imposed ceasefires as Lebanon truce declared|url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|work=The Times of Israel |issn=0040-7909|access-date=4 June 2026}}</ref> |១០,៣៩៥ (ក្រសួងសុខាភិបាលលីបង់)<ref name="Lebanon21April" /><ref name="Hezbollah1" /><ref name="Hezbollah2" /><ref name="Lebanon" /> |- |អ៊ីរ៉ាក់ |១១៩+<ref>{{Cite web |date=2026-04-09|title=US-Iran war: Thousands killed and billions spent as fragile ceasefire takes effect|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-israel-us-war-death-toll-b2953551.html|access-date=2026-04-24|website=The Independent}}</ref> |៣៧០<ref name="pmfiraq">{{cite news|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-reports-80-killed-270-wounded-since-start-of-US-Iran-war|title=PMF reports 80 killed, 270 wounded since start of US-Iran war}}</ref> |- |អ៊ីស្រាអែល |៥៧<ref name="Israeli military personnel 1">{{Cite news|date=19 April 2026|title=16 Israeli soldiers killed, 690 wounded since Feb. 28: Army|url=https://www.middleeastmonitor.com/20260419-16-israeli-soldiers-killed-690-wounded-since-feb-28-army/|work=Middle East Monitor|access-date=4 June 2026}}</ref><ref name="Fabian01">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |last2=Agencies |date=2026-04-26 |title=IDF soldier killed in south Lebanon drone attack as Israel, Hezbollah trade fire and blame |url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-killed-in-south-lebanon-drone-attack-as-israel-hezbollah-trade-blame/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref><ref name="Fabian02">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=2026-04-28 |title=Israeli Defense Ministry contractor killed in Hezbollah drone attack in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-defense-ministry-contractor-killed-in-hezbollah-drone-attack-in-southern-lebanon/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> |៨,៩៧០<ref name="Israeli military personnel 2">{{Cite news|date=19 April 2026|title=Israel reports nearly 700 soldiers wounded in Lebanon operations|url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Israel-reports-nearly-700-soldiers-wounded-in-Lebanon-operations|work=Shafaq News|access-date=4 June 2026}}</ref> |- |សហរដ្ឋអាមេរិក |១៥<ref name="United States killed in combat">{{Cite news|last1=Berger|first1=Ava|title=These are the casualties and cost of the war in Iran 2 weeks into the conflict|url=https://www.npr.org/2026/03/14/nx-s1-5746623/iran-war-cost-deaths|access-date=6 June 2026|agency=NPR|date=14 March 2026}}</ref> |៥៤៣<ref name="AP1"/> |- |វ៉េសប៊ែង |១៤<ref name="Palestine killed 2">{{Cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/168435|title=Death toll from missile strike on Hebron town rises to four|work=Wafa}}</ref> |1១៥<ref name="Palestine killed 2" /> |- |អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម |១៣<ref name="United Arab Emirates">{{Cite news |title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|date=8 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Khaleej Times }}</ref> |២២៧<ref name="United Arab Emirates" /> |- |គុយវ៉ែត |១១<ref name="Kuwait 3">{{Cite web |title=Six injured after debris from Iranian attack falls in northern Kuwait|url=https://www.iranintl.com/en/202604062863|date=6 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Iran International}}</ref> |១៨២<ref name="Kuwait 3" /> |- |ឥណ្ឌូណេស៊ី |៦<ref name=":0">{{Cite news |title=Peacekeeper dies of wounds suffered in Lebanon last month, UNIFIL says |url=https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425033809/https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-date=2026-04-25 |access-date=2026-06-04 |work=euronews |url-status=live }}</ref> |១<ref name=":0" /> |- |បារ៉ែន |៣<ref name="Sabah">{{Cite news |last=Sabah|first=Zaid|date=9 March 2026|title=Iran's president, military and police pledge allegiance to Mojtaba Khamenei|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/9/iran-war-live-mojtaba-khamenei-named-supreme-leader-israel-bombs-tehran|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English }}</ref> |៤២<ref name="Sabah" /> |- |អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |៣<ref name="Saudi Arabia">{{Cite news |title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|date=9 April 2026|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="Saudi Arabia" /> |- |អូម៉ង់ |៣<ref name="Oman">{{Cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) سقوط طائرتيْن مُسيرتين في ولاية صُحار |url=https://omannews.gov.om/topics/ar/3/show/464802/ona |date=13 March 2026 |website=Oman News Agency}}</ref> |១៧<ref name="Oman" /> |- |បារាំង |៣<ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026|title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries|url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html|work=L'Orient Today​|access-date=4 June 2026}}</ref> |៩<ref name="lot22april" /> |- |ស៊ីរី |២<ref name="syr">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country's south|date=4 April 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=12 May 2026 |title=Syrian man killed, wife injured in Israeli attack on Lebanon’s Tyre |url=https://aje.news/p6a948?update=4565270 |website=Al Jazeera}}</ref> |១<ref name=":1" /> |- |ហ្វីលីពីន |២<ref name="phil">{{Cite web |last=Cupin|first=Bea|date=7 April 2026|title=Filipina dies in missile strike on Israel|url=https://www.rappler.com/philippines/filipina-dies-missile-strike-haifa-israel/|access-date=4 June 2026|website=RAPPLER }}</ref> |០<ref name="phil" /> |- |ស៊ែប៊ី |១<ref name=":2">{{Cite journal |date=2026-06-04 |title=Serbian UN peacekeeper killed in south Lebanon |url=https://www.rte.ie/news/middle-east/2026/0604/1576721-unifil-troops-shooting-lebanon/ }}</ref> |០<ref name=":2" /> |- |ហ្សកដានី |០<ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="aj260305" /> |- |កាតា |០<ref name="qat">{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|first=Huda|last=Ata|first2=Lekshmy|last2=Pavithran|first3=Jay|last3=Hilotin|date=8 April 2026|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema}}</ref> |២០<ref name="qat" /> |- |អាស៊ែបៃសង់ |០<ref name="azer">{{Cite news |last=Sauer|first=Pjotr|date=5 March 2026|title=Azerbaijan accuses Iran of 'terrorist' drone attack on airport that injured four people|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/azerbaijan-accuses-iran-drone-attack-airport-injured-people|access-date=4 June 2026|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> |៤<ref name="azer" /> |- |អេស្ប៉ាញ |០<ref name=":3">{{Cite web |date=4 June 2026 |title=Spain denounces attacks in Lebanon after UN peacekeepers injured |url=https://aje.news/dud2nk?update=4626497 |website=Al Jazeera}}</ref> |២<ref name=":3" /> |} ==ផលប៉ះពាល់== ===អ៊ីរ៉ង់=== {{multiple image| | image1 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image2 = Gholam Hossein Mohseni-Eje'i 2023 (Cropped).jpg | image3 = Alireza Arafi 13990824 0146818 crop.jpg | perrow = 3 | footer = សមាជិកទាំងបីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្ដោះអាសន្ន]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] លោកប្រធានតុលាការកំពូល[[ហ្កូឡាំហូសេន ម៉ូសេនីអេជេអ៊ី]] និងអាយ៉ាតុល្លា[[អាលីរ៉េហ្សា អារ៉ាហ្វី]] | total_width = 350}} មរណភាពរបស់អាលី ហាមេនៃបានបើកផ្លូវជំរុញឱ្យមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំកំពូលថ្មី។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ង់ [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្តោះអាសន្ន]] ដែលបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា គឺត្រូវកាន់មុខងារដើរតួជាប្រមុខរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់រហូតដល់មេដឹកនាំកំពូលថ្មីត្រូវបានជ្រើសតាំង។<ref name="Reuters-2026"/> លោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីជំនួសឱ្យឪពុករបស់លោក។<ref>{{cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=5 June 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា លោកហាមេនៃនៅកំពុងសម្ងំលាក់ខ្លួននៅឡើយ ខណៈមេដឹកនាំប្រទេសជាក់ស្តែងនៅគេមិនទាន់ប្រាកដប្រជានៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្ន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អះម៉ាដ វ៉ាហ៊ីឌី]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកកំពុងដឹកនាំប្រទេសដោយផ្ទាល់ ក៏ដូចជាអ្នកបញ្ជាប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងកំណត់គោលជំហរចរចារបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=U.S. Think Tank: Ahmad Vahidi, Key Figure Behind Iran's Hardline Stance in Negotiations |url=https://iranwire.com/en/news/152695-us-think-tank-ahmad-vahidi-key-figure-behind-irans-hardline-stance-in-negotiations/ |work=IranWire |date=21 May 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Associated Press: This hard-line Iranian general is a major player in talks with US over war |url=https://understandingwar.org/newsroom/associated-press-this-hard-line-iranian-general-is-a-major-player-in-talks-with-us-over-war/ |work=Institute for the Study of War |date=21 May 2026}}</ref> [[File:Tehran - The Fourth Day of War 4 Avash.webp|thumb|ផ្សែងហុយចេញពីតំបន់ស៊ីវិលនៅក្នុងរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ក្រោយត្រូវមីស៊ីលអ៊ីស្រាអែលធ្លាក់ចំ, ៣ មីនា ២០២៦]] ក្រោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលទៅគ្នាទៅវិញទៅមក ទីក្រុង[[តេហេរ៉ង់]] រដ្ឋធានីរបស់អ៊ីរ៉ង់ បានក្លាយជាទីស្ងាត់ជ្រងំ ដោយមនុស្សជាច្រើនមិនហ៊ានចេញក្រៅទៅប្រកបរបររបស់ខ្លួន<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=Bombardment unleashes terror in Tehran with no sign of protests |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/bombardment-unleashes-terror-tehran-with-no-sign-protests-2026-03-03 |work=Reuters}}</ref> ខណៈគ្រប់សាលារៀនត្រូវបិទទ្វារ រីឯស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនិងធនាគារបានកាត់បន្ថយសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Streets empty and shops close as US strikes confirm Iranian fears |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260228-streets-empty-and-shops-close-as-us-strikes-confirm-iranian-fears |access-date=5 June 2026 |work=France 24 }}</ref> យោងទៅតាម ''NetBlocks'' បានឱ្យដឹងថា​ សកម្មភាពអ៊ីនធឺណិតនៅអ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៤% បើប្រៀបធៀបទៅរាល់ដង ក្រោយពីត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |date=28 February 2026 |website=Mastodon}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឃ្លីបវីដេអូបានបង្ហាញពី[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]អ៊ីរ៉ាក់ ត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202603299955 |title=Video: Iraq's Popular Mobilization Forces in Abadan |date=29 March 2026 |website=Iran International}}</ref> យោងតាមកាសែត ''The Wall Street Journal'' ត្រាំធ្លាប់បានបើកចំហចំពោះការផ្ដល់ជំនួយគាំទ្រដល់កងជីវពលប្រដាប់អាវុធ[[ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់|ឃឺដនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ដែលកំពុងមាន[[ជម្លោះឃឺដ–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះជាមួយទីក្រុងតេហេរ៉ង់]]អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ហើយក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងតំបន់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran |access-date=5 June 2026 |work=CNN }}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកត្រាំក្រោយមកបាននិយាយវិញថា លោកគ្មានបំណងចង់បញ្ជូនជនជាតិឃឺដចូលប្រយុទ្ធក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Trump rules out sending Kurds into Iran |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/07/iran-war-latest-news-tehran-israel-donald-trump-us-invasion/?msockid=27188584bb6c64923cfa9292ba0c6563 |work=The Daily Telegraph}}</ref> ===សេដ្ឋកិច្ច=== សង្គ្រាមនេះបានបង្កបង្កើតជាផលវិបាកជាច្រើនដល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដូចជានាំឱ្យតម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នកើនឡើង ប៉ះពាល់វិស័យអាកាសចរណ៍និងទេសចរណ៍ ក៏ដូចជាបានរង្គោះរង្គើទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-conflict-poses-new-risk-us-economic-resilience-2026-03-02 |title=Iran conflict poses new risk to US economic resilience |work=Reuters |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[File:2020- Price of oil.svg|thumb|តារាងបង្ហាញពីកំណើននៃតម្លៃប្រេងសកលបង្កឡើងដោយព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកសំខាន់ៗដូចជា [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២]] និងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ២០២៦<ref name=EIA_OilPriceData>{{cite web |title=Petroleum & Other Liquids / Data ▼ / Download series history |url=https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |publisher=U.S. Energy Information Administration (EIA) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605153644/https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |archive-date=5 June 2026 |url-status=live}}</ref>]] តម្លៃប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិបានកើនឡើងភ្លាមៗក្រោយពីអ៊ីរ៉ង់បានគំរាមវាយប្រហារលើនាវាដឹកប្រេងនិងកប៉ាល់ដទៃទៀត ហើយនិងការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរោងចក្រប្រេងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសផលិតប្រេងក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/02/middle-east-crisis-oil-prices-inflation-us-iran-interest-rates-growth |title=Middle East crisis pushes up oil prices – and could drive inflation rises too |work=The Guardian |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> ២០% នៃការដឹកជញ្ជូនផលិតកម្មប្រេង និងឧស្ម័នសកលគឺជារឿយៗត្រូវឆ្លងកាត់តាម[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។<ref name="Buchanan-2026">{{cite news |last1=Buchanan |first1=Naomi |title=There's a major inflation risk lurking for the economy as the Iran war drags on, and it's not oil |url=https://www.businessinsider.com/food-inflation-oil-prices-fertilizer-farmers-iran-war-shipping-hormuz-2026-3 |work=Business Insider |date=11 March 2026}}</ref> ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅបន្តឆាបឆេះ តម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នបានធ្លាក់និងកើនទៅតាមស្ថានភាព ខណៈទីផ្សារបានព្យាយាមវាស់វែងតម្លៃទៅតាមលទ្ធភាពដែលជម្លោះអាចបញ្ចប់។ តម្លៃប្រេងនៅមុនសង្គ្រាមគឺស្ថិតនៅក្រោម ៧០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល<ref>{{Cite web |title=Brent Crude Oil Prices (1987-2026) |url=https://www.macrotrends.net/2480/brent-crude-oil-prices-10-year-daily-chart |access-date=6 June 2026 |website=Macrotrends}}</ref> តែបើគិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមីនាវិញ តម្លៃវាបានហក់ឡើងរហូតដល់ ១៣៩ ដុល្លារឯណោះ<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Hu |first2=Yi |last3=Jiao |first3=Jianbin |last4=Wang |first4=Shouyang |date=2 January 2024 |title=The impact of Russia–Ukraine war on crude oil prices: an EMC framework |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=11 |issue=1 |pages=8 |doi=10.1057/s41599-023-02526-9 |issn=2662-9992|doi-access=free }}</ref> រីឯតម្លៃឧស្ម័នក៏បានស្ទុះឡើងខ្ពស់ដូចគ្នា។<ref name="bloomberg4march">{{cite web |last1=Stapczynski |first1=Stephen |last2=Liao |first2=Ruth |last3=El Wardany |first3=Salma |date=4 March 2026 |title=Qatar's Hard-Won Reputation as Safest Gas Supplier Lost in Days |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-04/iran-war-dents-qatar-s-reputation-as-lng-s-safest-bet |website=Bloomberg News}}</ref> មកដល់ចុងខែមីនា កង្វះផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈនៅតាមបណ្ដាប្រទេស[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]បានកំពុងកើនឡើង ខណៈដែលស្តុកបម្រុងកំពុងធ្លាក់ចុះ។<ref name=bbc-20260324>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c1450zj6n48o |title=Everyday life in Asia is being upended by Iran war fuel crisis |last1=Ewe |first1=ByKoh |last2=Drury |first2=Flora |work=BBC News |date=24 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមអ្នកវិភាគសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗបានព្រមានថា សង្គ្រាមនេះកំពុងជំរុញឱ្យតម្លៃស្បៀងអាហារសកលកើនឡើង ហើយអាចក្នុងរយៈពេលយូរ។<ref>{{cite web |title=WFP warns rising food and fuel prices risk pushing global hunger higher as humanitarian needs grow |url=https://www.wfp.org/news/wfp-warns-rising-food-and-fuel-prices-risk-pushing-global-hunger-higher-humanitarian-needs |website=[[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក|World Food Programme]] |date=8 March 2026}}</ref> ===អាកាសចរណ៍=== [[File:Grounded airliners at Manchester Airport Feb 2026.jpg|thumb|យន្តហោះនៃ[[កាតាអ៊ែរវ៉េ|ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍កាតា]] [[គុយវ៉ែតអ៊ែរវ៉េ|គុយវ៉ែត]] និង[[អេមីរ៉ាតស៍ (អាកាសចរណ៍)|អេមីរ៉ាត]]កំពុងជាប់គាំងក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានមែនឈេស្ទ័រ]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦]] ដែនអាកាសរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហាមឃាត់រាល់ដំណើរហោះហើររបស់យន្តហោះស៊ីវិលក្នុងកំឡុងពេលជម្លោះ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's skies empty after strikes as regional states close airspace |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |access-date=7 June 2026 |website=Iran International}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីស្រាអែល គុយវ៉ែត កាតា ស៊ីរី និងអារ៉ាប់រួមបានបិទដែនអាកាសរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite news |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026 |title=Israel closes airspace after strikes on Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yjlf6000v3b6parlqyd31 |access-date=7 June 2026 |work=CNN }}</ref><ref>{{cite news |title=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |first=Noam |last=Lehmann |date=28 February 2026 |work=The Times of Israel}}</ref>ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍មួយចំនួនវិញបានផ្អាកសេវាកម្មហោះហើរចូលតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាតែម្តង។<ref>{{cite news |first1=Frederico |last1=Maccioni |first2=Joanna |last2=Plucinska |title=Travel in chaos as airlines cancel flights after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/europe/airlines-suspend-middle-east-flights-after-us-israel-strikes-iran-2026-02-28/ |work=Reuters |date=28 February 2026}}</ref> ការរំខានដល់ប្រព័ន្ធវិស័យផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឥន្ធនៈសកល ដែលបណ្តាលមកពីការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍នោះ ក៏បាននាំឱ្យតម្លៃប្រេងសាំងយន្តហោះហក់ឡើងថ្លៃផងដែរ ខណៈតម្លៃសំបុត្រយន្តហោះវិញបានកើនទៅតាមគ្នាទាំងសម្រាប់ជើងហោះហើរក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍បានប្រតិកម្មដោយតម្លើងថ្លៃសំបុត្រ និងកែសម្រួលកាលវិភាគហោះហើរមួយចំនួន ដើម្បីទប់ទល់នឹងថ្លៃប្រេងឥន្ធនៈកើនឡើងខ្ពស់។<ref>{{Cite web |last=Iacurci |first=Greg |date=2 May 2026 |title=Airfare amid Iran war: Buy now or wait out the conflict? Experts weigh the risks |url=https://www.cnbc.com/2026/05/02/iran-war-airfare-travel-airlines-plane-tickets-when-to-buy.html |access-date=7 June 2026 |website=CNBC }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=Iran war, jet fuel concerns cloud airlines' summer holiday plans |url=https://www.reuters.com/business/iran-war-jet-fuel-concerns-cloud-airlines-summer-holiday-plans-2026-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ===ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍=== ចរាចរណ៍ដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] ដែលជាចំណុចផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មថាមពលពិភពលោក ត្រូវបានអ៊ីរ៉ង់ប្រើប្រាស់កម្លាំងបិទចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ មកម៉្លេះ ក្រោយពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានបើកសង្គ្រាមផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់ និងបានធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលរបស់ខ្លួនគឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]]។ ដើម្បីជាការសងសឹក អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារដោយមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដារដ្ឋដទៃក្នុងតំបន់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម|កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់]] បានប្រកាសចេញនូវសារព្រមានហាមឃាត់រាល់ដំណើរឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រខាងលើ ហើយខ្លួនមានសិទ្ធិឡើងពិនិត្យ​ ឬវាយប្រហារនាវាពាណិជ្ជកម្មណាមិនស្ដាប់បង្គាប់ ហើយខ្លួនបានដាក់ពង្រាយមីនក្រោមសមុទ្រនៅក្នុងបរិវេណនៃច្រកសមុទ្រនោះផងដែរ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា ដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបិទច្រកនិងផ្លូវសមុទ្រចូលទៅអ៊ីរ៉ង់ក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ នៅមុនពេលសង្គ្រាមអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់នេះផ្ទុះឡើង ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ត្រូវបានបើកចំហដោយសេរី ហើយប្រមាណ ២៥% នៃពាណិជ្ជកម្មប្រេងពិភពលោកតាមផ្លូវសមុទ្រនិង ២០% នៃឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ ពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ចេញចូលតាមច្រកមួយនេះឯង។ ==ប្រតិកម្ម== ===ភាគីសង្គ្រាម=== ====អ៊ីរ៉ង់==== ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់បានសន្យាថានឹងមានការឆ្លើយតបទៅវិញ ខណៈដែលកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានមមាញឹកវាយប្រហារមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says|url=https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304145112/https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-date=4 March 2026|access-date=8 June 2026|website=Iran International}}</ref> [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា អ៊ីរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារដោយ "ប្រតិបត្តិការផ្លូវអាកាសដ៏ឃោរឃៅមួយ" ក្រោមថ្វីដៃសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែល និងបានបន្ថែមទៀតថា "រឿងនេះបានកើតឡើងជាថ្មីទៀតហើយខណៈពេលកិច្ចចរចាកំពុងដំណើរការ ហើយសត្រូវយើងពួកគេដេកស្រមៃថា ប្រជាជាតិអ៊ីរ៉ង់ដ៏រឹងមាំមួយនេះនឹងចុះចូលយល់ព្រមទទួលសំណើរបស់ពួកគេតាមរយៈសកម្មភាពវាយគំរាមដ៏ថោកទាបបែបនេះ"។<ref>{{Cite news|last1=Marsi|first1=Federica|last2=Mohamed|first2=Edna|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=8 June 2026|publisher=Al Jazeera|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228070906/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល បាហ្កាយី]]បានចោទប្រកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលពី "សកម្មភាពភេរវកម្ម" ជុំវិញការស្លាប់របស់ឥស្សរជនអ៊ីរ៉ង់កំពូលៗ ដោយហៅការវាយប្រហារទាំងនោះថាជា "សង្គ្រាមខុសច្បាប់"។<ref>{{cite news|last=Johnson |first=Paul |title=Iranian deputy foreign minister labels US 'terrorists' and issues warning to Australia |work=ABC News |date=19 March 2026 |url=https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260320060049/https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-date=20 March 2026 |url-status=live |access-date=10 June 2026 }}</ref> អ៊ីរ៉ង់​ផងដែរបាន​បដិសេធថាខ្លួនបានកំណត់គោលដៅវាយប្រហារ​លើប្រទេសអាស៊ែបៃសង់ តួកគី និង​អូម៉ង់ទេ ដោយចាត់ទុកវាជាការបោកបញ្ឆោតរបស់អ៊ីស្រាអែលទម្លាក់កំហុសមកអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=21 March 2026 |title=Khamenei Denies Iran Role in Turkey, Oman Attacks, Calls Them "False Flag" Operations |url=https://www.paturkey.com/news/2026/khamenei-denies-iran-role-in-turkey-oman-attacks-calls-them-false-flag-operations-28983/ |access-date=10 June 2026 |website=PA Turkey }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]]បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានមកលើសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ថាជា "និមិត្តសញ្ញានៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april"/> អនុរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស លោក[[កាសឹម ហ្ការីបាបាឌី]]បានថ្កោលទោសចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារម្តងហើយម្តងទៀតមកលើទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ថាជា "ការវាយប្រហារលើផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណអរិយធម៌ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់"។<ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/15/world/iran-war-trump-oil-israel/9ea71226-dc34-5ca7-b79e-bd630e37319b?smid=url-share |access-date=15 March 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ====អ៊ីស្រាអែល==== [[File:Tel Aviv 120326 Dizengoff 02.jpg|thumb|ស្ថានរំឭកគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធកងទ័ពអាមេរិកដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅទីលាន[[ឌីហ្សានហ្កូហ្វ]]ក្នុងទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]] បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារដោយដ្រូននៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា នៅឯប្រទេសគុយវ៉ែត។]] លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា គោលដៅនៃការវាយប្រហារនេះគឺដើម្បី "លុបបំបាត់ការគំរាមកំហែងអត្ថិភាពដែលបង្កដោយរបបភេរវកម្មនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់" និងបានបញ្ជាក់បន្ថែមថា "សកម្មភាពរួមរបស់យើងនឹងបង្កើតលក្ខខណ្ឌថ្មីសម្រាប់ប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ដ៏អង់អាចក្លាហានក្នុងការក្ដោបក្ដាប់ជោគវាសនារបស់ពួកគេ​"។<ref>{{Cite news|last=Estrin|first=Daniel|date=28 February 2026|title=U.S. and Israel strike Iran in operation 'Epic Fury.' Trump calls for regime overthrow|url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|access-date=10 June 2026|publisher=NPR|archive-date=4 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304112605/https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|url-status=live}}</ref> លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីផងដែរគឺជាបុគ្គលដំបូងបង្អស់ដែលបានរាយការណ៍ និងអបអរចំពោះឃាតកម្មមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ ដោយនិយាយថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំកន្លែងមកហើយដែលរបបអាយ៉ាតុល្លាបានស្រែកបន់ឱ្យ 'អ៊ីស្រាអែលវិនាស' និង 'អាមេរិកវិនាស'។ វា​បាន​បង្ហូរ​ឈាមជនជាតិយើង ក៏ដូចជា​ជនជាតិ​អាមេរិក​ និងជនជាតិខ្លួនឯងអស់ជាច្រើន"។<ref>{{Cite web|date=28 February 2026|title=World leaders react to Ayatollah Khamenei's death|url=https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|access-date=10 June 2026|website=Newsweek|archive-date=2 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302065220/https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|url-status=live}}</ref> ការសិក្សាស្ទង់មតិមួយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដោយ[[វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យអ៊ីស្រាអែល]]បានរកឃើញថា សាធារណជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៨២% គឺគាំទ្រប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ីរ៉ង់ ដោយក្នុងនោះមាន ជនជាតិ[[ជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល]] ៩៣% និង[[ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលអារ៉ាប់]] ២៦%។<ref name="timesofisrael-poll">{{cite news |last1=Levaton |first1=Stav |title=Poll: Most Jewish Israelis support Iran war, toppling regime; Arab backing far lower |url=https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |work=The Times of Israel |date=4 March 2026 |archive-date=7 March 2026 |access-date=10 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307221800/https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |url-status=live }}</ref> ====សហរដ្ឋអាមេរិក==== [[File:President Donald J. Trump oversees Operation Epic Fury at Mar-a-Lago, Palm Beach, FL, Feb. 28, 2026. (White House photo by Daniel Torok) (55121599389).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីត្រាំកំពុងអង្គុយចាំតាមដានដំណើរការនៃប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')]] លោកប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំបាននិយាយថា ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកទៅលើអ៊ីរ៉ង់នេះគឺធ្វើឡើងដើម្បី "ទប់ស្កាត់របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់និងមូលវិវដ្តនិយមកុំឱ្យបន្តគំរាមកំហែងដល់អាមេរិកតទៀត" និងដើម្បីបំបាត់ "អច្ចាសន្ន" ពីអ៊ីរ៉ង់ ដោយពោលបន្ថែមទៀតថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំមកនេះ របបអ៊ីរ៉ង់បានស្រែកឱ្យ "អាមេរិកវិនាស" ហើយបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្លាប់បង្ហូរឈាមនិងសម្លាប់រង្គាលឥតឈប់ឈរ ដោយកំណត់គោលដៅសម្លាប់របស់ពួកគេមកលើសហរដ្ឋអាមេរិក កងទ័ពរបស់យើង និងប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន"។<ref>{{Cite news |last=Liptak|first=Kevin|date=28 February 2026|title=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60a8dw00083b6r26l4utb8|access-date=10 June 2026|publisher=CNN }}</ref> លោក​បាន​បន្តលើកឡើងទៀតថា ការផ្លាស់ប្តូរ​របប​គឺជា​គោលដៅ​មួយរបស់អាមេរិក ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រជាជន​អ៊ីរ៉ង់ចូលរួមសាមគ្គីគ្នា​ផ្តួលរំលំ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=10 June 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909 |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228190440/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |url-status=live }}</ref> នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានប្រើកម្លាំងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ និងបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តអារ៉ាប់របស់អាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ លោកត្រាំបាននិយាយថា គ្មាននរណាម្នាក់បានប្រាប់គាត់ពីលទ្ធភាពនៃរឿងនេះទេ ហើយក៏ "គ្មាននរណាម្នាក់រំពឹងទុកមុនដែរ គឺយើងបានភ្ញាក់ផ្អើលដូចគ្នា"។ ប៉ុន្តែក្រោយមក គេបានបង្ហាញថា ប្រធានាធិបតីត្រាំគឺមិនមែនមិនដឹងសោះអំពីរឿងនេះទេ ពោលគឺមានអ្នកដែលបានប្រាប់លោកពីសក្ដានុភាពសងសឹករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Trump was warned of likely Iranian retaliation on Gulf allies, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-was-warned-likely-iranian-retaliation-gulf-allies-sources-say-2026-03-17/ |work=Reuters |date=17 March 2026}}</ref> នៅចុងខែមីនានិងដើមខែមេសា ត្រាំបានចេញឱសានវាទម្តងហើយម្តងទៀតដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលរបស់អ៊ីរ៉ង់ និងទម្លាក់គ្រាប់បែកឱ្យអ៊ីរ៉ង់ "រលាយទៅយុគសម័យថ្ម" វិញ ប្រសិនបើអ៊ីរ៉ង់មិនយល់ព្រមទទួលកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |first=Joseph|last=Gedeon|title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=The Guardian |date=4 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404125135/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=4 April 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា លោកប្រធានាធិបតីបានគំរាមទៀតថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសក្នុងយប់នេះ"។<ref>{{Cite news |date=7 April 2026 |title=Trump says 'a whole civilization will die tonight' if Iran does not make a deal |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-a-whole-civilization-will-die-tonight-if-iran-does-not-make-deal-2026-04-07/ |access-date=10 June 2026 |work=Reuters}}</ref> បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ ត្រាំបាននិយាយថា លោកគឺ "ឈប់ខ្វល់" អំពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ និងបានប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកផ្ទាល់នឹងអនុវត្តការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា។<ref name="Talk1"/> ប្រតិកម្មនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺអវិជ្ជមានជារួម ប៉ុន្តែនៅលើឆាកនយោបាយថ្នាក់ជាតិវិញ គេឃើញមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជាពីរ ពោលសមាជិកភាគច្រើននៃបក្សសាធារណរដ្ឋបានគាំទ្របន្តសង្គ្រាម ខណៈសមាជិកបក្សប្រជាធិបតេយ្យ និងអ្នកនយោបាយឯករាជ្យភាគច្រើនបានប្រឆាំងនឹងវា។<ref>{{cite web |last1=de Guzman |first1=Chad |title=How Americans Feel About the War With Iran, One Month In |url=https://time.com/article/2026/03/26/us-iran-war-poll-americans-public-opinion-approve-democrats-republicans/ |website=time.com |publisher=Time Magazine |access-date=10 June 2026 |date=26 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===អន្តរជាតិ=== ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានកោះប្រជុំជាបន្ទាន់ តាមការស្នើសុំរបស់សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា។<ref name="iaea.em"/> ប្រមុខ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះ ខណៈអគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានសម្ដៅលើសកម្មភាពវាយប្រហារនោះថាអាចជាប់ជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cm29zmpdj3vt |title=Trump issues expletive-laden threat to Iran demanding Strait of Hormuz be opened |website=BBC News}}</ref> យោងតាម​អគ្គរដ្ឋអាជ្ញា​ស្ថាបនិក​នៃ​[[តុលាការ​ព្រហ្មទណ្ឌ​អន្តរជាតិ]]លោក[[ល្វីស ម៉ូរ៉េណូ អូកាំប៉ូ]] សង្គ្រាម​នេះ​គឺ​អាច​ប្រៀបបានទៅ​នឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|​សង្គ្រាម​រុស្ស៊ី​នៅ​អ៊ុយក្រែន]] ដោយ​បន្ថែមទៀត​ថា ពិភពលោក​កំពុង​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី "ប្រព័ន្ធ​ផ្អែកលើ​ច្បាប់" ទៅ​ជា "ការគ្រប់គ្រង​តាមមាត់​មនុស្ស" និង "មិនមែន​ជា​ពិភពលោក​ដែល​អាចស្ថិតស្ថេរបានយូរនោះទេ"។<ref>{{cite news |title=Iran war shows norms of international conflicts have been upended |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |work=www.bbc.com |date=24 March 2026 |archive-date=13 April 2026 |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413162219/https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |url-status=live }}</ref> ប្រធានគណៈកម្មការអឺរ៉ុប លោកស្រី[[អួរស៊ូឡា វ៉ន ឌែរ ឡេយ៉េន]] និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សា លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ កូស្តា]]បានសម្ដៅលើជម្លោះនេះថា "គួរឱ្យព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង" ហើយបានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់បំផុតរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref name="Al Jazeera English-2026a">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=World reacts to US, Israel attack on Iran, Tehran retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |access-date=11 June 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301110321/https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |url-status=live }}</ref> អ្នកនាំពាក្យអង្គការណាតូម្នាក់បាននិយាយថា ណាតូបានកំពុងនឹងតាមដានស្ថានការណ៍យ៉ាងដិតដល់ ខណៈដែលមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់បាននិយាយថា អង្គការណាតូបានបង្កើនការប្រុងប្រយ័ត្នរបស់ខ្លួន។<ref name="Bayer">{{Cite web |last=Bayer |first=Lily |date=28 February 2026 |title=NATO closely following developments in Iran, spokesperson says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-closely-following-developments-iran-region-spokesperson-says-2026-02-28/ |access-date=11 June 2026 |website=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨១៧]] ដែលឧបត្ថម្ភដោយប្រទេស[[បារ៉ែន]] ដោយបានអំពាវនាវឱ្យអ៊ីរ៉ង់បញ្ឈប់ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើបណ្ដារដ្ឋឈូងសមុទ្រ និងថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះថាជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ សេចក្តីសម្រេចនេះមិនបានរៀបរាប់អំពីការវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលទៅលើអ៊ីរ៉ង់និងលីបង់ទេ។<ref>{{cite news |last=Blackburn |first=Gavin |date=11 March 2026 |title=UN Security Council demands Iran halt attacks on Gulf states |url=https://www.euronews.com/2026/03/11/israel-carries-out-strikes-in-lebanon-and-tehran-fires-at-gulf-states-as-iran-war-enters-d |work=Euronews}}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] 1jb4ydstmhfqz5r77w2esvb5w8hovpp 336890 336881 2026-06-23T03:50:16Z TheRandomGoober 27248 /* បទឈប់បាញ់ (៨ មេសា – បច្ចុប្បន្ន) */ 336890 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – ១៧ មិថុនា ២០២៦ (៣ ខែ, ២ សប្តាហ៍ និង ៦ ថ្ងៃ) | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | result = ជ័យជម្នះអ៊ីរ៉ង់<ref> * {{Cite web |date=2026-06-15 |title=Who won the Iran-US war — Trump or Tehran? And who lost? |url=https://indianexpress.com/article/world/who-won-iran-war-trump-tehran-pakistan-munir-netanyahu-100-days-analysis-10738761/ |access-date=2026-06-22 |website=The Indian Express }} * {{Cite news |last=Halbfinger |first=David M. |date=2026-06-18 |title=Israel Stunned by Trump's Iran Deal |url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html |access-date=2026-06-22 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |quote=Israel awoke to a frightening new reality on Thursday as it absorbed, with disbelief and largely in silence, the terms of President Trump’s preliminary agreement to end the war with Iran. It accomplishes none of Israel’s war aims, analysts and officials said, and arguably leaves the country in worse shape on each of them. Regime change? The government in Tehran is emerging from the war even more hard-line and emboldened, despite being decapitated at the outset of the conflict in late February. The deal’s requirement that American forces retreat from the “proximity” of Iran within 30 days means that Iran can boast that it has chased the U.S. military out of the region.}} *{{cite web |last1=Nakhoul |first1=Samia |title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/ |publisher=Reuters |access-date=22 June 2026 |quote=Iran remains a formidable and undefeated force capable of threatening Gulf Arab states and global energy flows, they say, while the United States has ‌again revealed the limits of military power against a resilient adversary. For Washington, the deal offers an exit from a costly confrontation that failed to deliver its most ambitious objectives -- from forcing Tehran’s capitulation to dismantling its nuclear and missile capabilities, the sources add. For Iran, it amounts to something equally significant: survival. After absorbing relentless U.S. and Israeli strikes, the Islamic Republic emerges battered but standing, preserving both its political establishment and much of the leverage that brought the parties to the table.}}</ref> | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាម ស.រ.អ.''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៤៣ នាក់បានរងរបួស * '''ផ្អែកតាមអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ៣២ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៩,០២៦ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ១,២៤៧ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ២,៥០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-nearly-a-third-of-hezbllahs-forces-killed-during-years-long-multi-front-war/|title=IDF says ‘nearly a third’ of Hezbollah’s forces killed during years-long multi-front war}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ៣,៦១៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១១,០៧២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/171302|title=Lebanon says death toll from Israeli war rises to 3,613, injuries reach 11,072}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អូម៉ង់៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៨ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306170651/https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-date=2026-03-06 |access-date=2026-06-11 |website=The Maritime Executive }}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៨ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១០៤ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ បារាំងចំនួន ២ នាក់ និងស៊ែប៊ីម្នាក់។<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" />អេស្ប៉ាញ ២ នាក់ និងបារាំង ២ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries |url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |work=L'Orient Today |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428215717/https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |archive-date=28 April 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់ពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref name=attoncyprus>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref name="Talk1">{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== {{Main|ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==អរិភាព== {{Main|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} ===សប្តាហ៍ដំបូង (២៨ កុម្ភៈ – ៦ មីនា)=== [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|២៨ កុម្ភៈ៖​ ត្រាំកំពុងថ្លែងដំណឹងទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកអំពីដំណើរការវាយប្រហាររបស់អាមេរិក។]] នៅម៉ោង ៣:៣៨ រសៀល ([[តំបន់ម៉ោងខាងកើត|ម៉ោងនៅអាមេរិក]] ឬត្រូវនឹងម៉ោង ១១:០៨ យប់នៅអ៊ីរ៉ង់) នៃថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')។<ref name="FT01">{{cite news |title=Inside the plan to kill Ali Khamenei |url=https://www.ft.com/content/bf998c69-ab46-4fa3-aae4-8f18f7387836 |work=Financial Times |access-date=21 May 2026 |date=2 March 2026}}</ref> គ្រាប់មីស៊ីល ដ្រូនអាមេរិក និងយន្តហោះចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលជាច្រើនគ្រឿង បានផ្តើមការវាយប្រហារមកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃបន្ទាប់ នាវេលាម៉ោងប្រមាណ ៩:៤៥ ព្រឹក ម៉ោងនៅអ៊ីរ៉ង់ (ឬម៉ោង ១:១៥ រំលងអធ្រាត្រ ម៉ោងនៅអាមេរិក)។<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/us-weapons-used-to-attack-iran-fend-off-retaliation-2026-2?IR=T |title=Here are the weapons America used to strike Iran — and shield against retaliation |work=Business Insider |first=Jake |last=Epstein |date=28 February 2026 |access-date=21 May 2026}}</ref> វេលាផ្ដើមការវាយប្រហារនេះបានកើតឡើងនៅដំណាលស្របនឹងពេលកំពុងតែមានកិច្ចចរចាជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's foreign minister says he's unsure why U.S. attacked during nuclear talks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-attack-us-israel-regime-change-trump-netanyahu-araghchi-rcna261124 |access-date=21 May 2026 |work=NBC News }}</ref> ប្រតិបត្តិការនេះដែរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រសិទ្ធនាមថា ប្រតិបត្តិការតោគ្រហឹម។{{refn|group=ស|[[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מִבְצַע שְׁאָגַת הָאֲרִי}}<ref>{{cite news |last=Munitz |first=Shmuel |date=6 March 2026 |title=From ancient Israel to modern Iran: the enduring symbolism of the lion |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/sk0ujovk11l |access-date=21 May 2026 |work=Ynet }}</ref> [[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បានថ្លែងថា កម្លាំងខ្លួនបានបើកវាយប្រហារលើគោលដៅយោធាចំនួន ៥០០ កន្លែងនៅភាគខាងលិច និងកណ្តាលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយនេះត្រូវជាសមយុទ្ធប្រយុទ្ធដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=IDF says 200 jets involved in Air Force's largest-ever attack sortie |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-200-jets-involved-in-air-forces-largest-ever-attack-sortie/ |access-date=21 May 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ខណៈកងនាវាអ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងនូវការវាយប្រហារទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Satellite images show Iranian warship burning after US Israel strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-show-iranian-warship-burning-after-us-israel-strikes-2026-2 |work=Business Insider |access-date=21 May 2026}}</ref> ក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាក់ថា ដំណើរវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនបានប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកជាង ១,២០០ គ្រាប់នៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Israel claims to have dropped over 1,200 bombs on Iran in one day |url=https://aje.news/p4rw7y?update=4349719 |work=Al Jazeera English |access-date=21 May 2026 }}</ref> មន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយថា ការវាយប្រហាររាប់សិបលើករបស់អាមេរិកត្រូវបានអនុវត្តដោយយន្តហោះចម្បាំងដែលចេញពីមូលដ្ឋានយោធានៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងពីនាវាដឹកយន្តហោះមួយ ឬច្រើនគ្រឿង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442 |access-date=21 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន Iran International ដែលដកស្រង់សម្តីរបស់[[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មាននិស្សិតអ៊ីរ៉ង់]] បុគ្គលិកដែលបម្រើការក្នុង[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]ប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនផងដែរ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Senior Revolutionary Guards commanders killed in US-Israel strikes – Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202602284254 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ត្រូវបានសម្លាប់ ឬត្រូវរងរបួស ខណៈដែលមូលដ្ឋានយោធាជាច្រើនកន្លែងបានរងការវាយប្រហារ។<ref name="Iran International-2026a">{{cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ទាំងត្រាំ​ និង[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានព្រមានអំពីហានិភ័យដែលអាចកើតមានពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ចូលរួមជាធ្លុងដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់គេ។<ref name="CBS Major-Combat-Operations">{{cite news |date=28 February 2026 |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |work=CBS News |access-date=21 May 2026}}</ref> បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារដោយអាវុធ អ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងការវាយប្រហារតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតផងដែរទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងកម្មវិធីទូរស័ព្ទរបស់ខ្លួន រួមជាមួយនឹងសារដែលអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលខ្លួន។<ref name = "JPost hack">{{cite news |last=Gal |first=Itai |date=28 February 2026 |title=Israel plunges Iran into darkness with largest cyberattack in history during attack against Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888271 |access-date=21 May 2026 |work=The Jerusalem Post }}</ref> ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនោះថែមទាំងបានផ្ដាច់ចរន្តអគ្គិសនីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងទៀតផង ដោយវាបានអូសបន្លាយជាង ៦០ ម៉ោង បង្កជាការរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ និងសេវាកម្មសាធារណៈផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=The digital front: Iran's internet down for second day amid reports of U.S.-Israel cyberattacks |url=https://www.cnbc.com/2026/03/02/irans-internet-down-amid-reports-of-us-israel-cyberattacks.html |access-date=21 May 2026 |work=CNBC}}</ref><ref name = "JPost hack"/> ចាប់តាំងពីថ្ងៃផ្ទុះសង្គ្រាមនេះមក អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់បានរឹតបន្តឹងការចូលប្រើប្រាស់បណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដោយអនុញ្ញាតការប្រើប្រាស់ចំពោះតែអ្នកដែលរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="bm">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran's 'chosen users' get 'privileged access' despite internet blackout for masses |url=https://www.theregister.com/2026/03/17/iran_internet_blackout/ |work=The Register}}</ref> [[File:US bases in the Middle East.svg|thumb|[[បញ្ជីរាយឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក|មូលដ្ឋាននិងឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក]]ធំៗនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រួមមានមូលដ្ឋានដែលបើកការវាយប្រហារទៅលើអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ]] កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះដោយការបាញ់គ្រាប់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក។ ​​អ៊ីរ៉ង់បានដាក់រហស្សនាមប្រតិបត្តិការយោធាវាយតបតរបស់ខ្លួនថា [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន]]។{{refn|group=ស|អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានប្រកាសនិងអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីមួយ]] [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីពីរ|ពីរ]] និង[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន|បី]]រួចទៅហើយ តែប្រតិបត្តិការទាំងបីគឺស្ថិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចប៉ុណ្ណោះ។}}{{refn|group=ស|[[ភាសាពែរ្ស]]៖ عملیات وعده صادق ۴}} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សង្គ្រាមរ៉ាម៉ាដាន" ក៏ព្រោះតែដំណើរវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកើតឡើងនៅកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាន។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran to mark Eid Al-Fitr on Saturday: state TV |url=https://www.arabnews.com/node/2636982/middle-east |access-date=22 May 2026 |work=Arab News |agency=Agence France-Presse}}</ref> គោលដៅវាយតបតរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាចម្បងសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ពិសេសចំពោះទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]និង[[ហៃហ្វា]]<ref name="BBC Tehran response">{{cite news |title=(ជាភាសាពែរ្ស)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ چرا واکنش تهران این‌بار تنها چند ساعت طول کشید؟ |url=https://www.bbc.com/persian/articles/ce94dk4yy2eo |work=BBC News Persian |date=28 February 2026 |access-date=22 May 2026}}</ref> និងបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនទៀតនៅក្នុងតំបន់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ គោលដៅសំខាន់ៗដែលអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហាររួមមាន រាជធានី[[ម៉ាណាណា]]របស់ប្រទេសបារ៉ែន<ref>{{cite news |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិគុយវ៉ែត]] រាជធានី[[អាប៊ូដាប៊ី]]របស់អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Explosions reported in Kuwait and UAE |url=https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=22 May 2026 |work=Armenia News }}</ref> និងរាជធានី[[រីយ៉ាដ]]និង[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តខាងកើត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតជាដើម។ល។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f |access-date=22 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://france24.com/en/middle-east/20260228-what-we-know-about-us-military-bases-mideast-gulf-targeted-iran-retaliatory-strikes |title=Iran targets US military bases in the Middle East with retaliatory strikes |date=28 February 2026 |work=France 24 |access-date=22 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើអ៊ីរ៉ង់<ref name="Reuters-2026">{{cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=Reuters}}</ref> ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនតបតវិញទៅលើប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី គុយវ៉ែត កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{cite news |last1=Gambrell |first1=Jon |last2=Lidman |first2=Melanie |last3=Boak |first3=Josh |first4=Eric |last4=Tucker |date=1 March 2026 |title=Iran fires missiles at Israel and Gulf states after US-Israeli strike kills Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |access-date=22 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ប្រទេសកាតាបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ស៊ូខយស៊ូ-២៤|ស៊ូ-២៤]] របស់អ៊ីរ៉ង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលនាំឱ្យកាតាក្លាយជាប្រទេសដំបូងដែលបានបាញ់យន្តហោះអ៊ីរ៉ង់ទម្លាក់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Kent |first2=Lauren |date=2 March 2026 |title=Qatar says it shot down two Iranian bomber aircraft |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk?post-id=cmm9dkjpf00003b6ps4g5qwvo |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ខណៈយន្តហោះចម្បាំង F-15E ចំនួនបីគ្រឿងរបស់អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយការភាន់ច្រឡំដោយគ្នាឯង។<ref name="Reals">{{cite news |last=Reals |first=Tucker |date=2 March 2026 |title=Live updates: U.S. military confirms 4 troops killed in Iran war; Kuwait downs 3 U.S. jets in 'friendly fire' |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |access-date=22 May 2026 |work=CBS News }}</ref> ដំណាលគ្នានោះ ក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]បានចាប់ផ្តើមបាញ់រ៉ុក្កែត និងគ្រាប់មីស៊ីលទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាវាជា "សកម្មភាពការពារខ្លួន" បន្ទាប់ពីរង[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការវាយប្រហារ]]ពីអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅលីបង់ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមពៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់កាលឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងចូលជាធរមានក្ដី។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims attack on Israel was 'defensive act' after year of Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-claims-attack-on-israel-was-defensive-act-after-year-of-israeli-strikes/ |access-date=22 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=The Times of Israel}}</ref> [[File:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|២ មីនា៖ ឃ្លីបវីដេអូខ្លីៗអំពីការវាយប្រហារដោយ[[បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកអ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍បានអនុញ្ញាតបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការឈ្លានពានចូលក្នុងប្រទេសលីបង់]]។<ref>{{cite news |last=McShane |first=Asher |date=3 March 2026 |title=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |access-date=22 May 2026 |work=LBC }}</ref>​ ក្រៅពីនេះ មន្ត្រីអាមេរិកបានថ្លែងថា កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានបំផ្លាញកងនាវារបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើន ពិសេសនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ក៏ដូចជាមូលដ្ឋានជើងទឹកសំខាន់ៗផងដែរ។<ref>{{cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=22 May 2026 |website=Naval News }}</ref> ចូលមកថ្ងៃទី៤ ខែមីនា អាមេរិកបានប្រកាសថានឹងបន្ថែមការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់កាន់តែខ្លាំងជាងមុន ហើយនៅក្នុងថ្ងៃដដែរនេះ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចំទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់កងកម្លាំង[[បាស៊ីគ]]​ ខណៈលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]បានរួចផុតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=22 May 2026 |work=Reuters}}</ref> មីស៊ីលបាលីស្ទិកមួយគ្រាប់ដែលបាញ់ចេញពីទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសរួមរបស់ណាតូ ខណៈវាបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី ខណៈតួកគីបានព្រមានថាខ្លួនមានសិទ្ធិការពារអធិបតេយ្យភាពខ្លួន រីឯអង្គការណាតូវិញបានថ្លែងពីការប្តេជ្ញាចូលរួមការពារប្រទេសតួកគីដែលជាសមាជិក។<ref>{{cite web |date=5 March 2026 |title=Secretary General Mark Rutte condemns violation of Turkish airspace |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_2026_03_05.htm |website=NATO Official Website}}</ref> [[File:Indian Ocean Iranian vessel (998184).webm|thumb|៤ មីនា៖ វីដេអូបង្ហាញពីការបាញ់ពន្លិចនាវាអ៊ីរ៉ង់ ''ដេណា'' ពីនាវាមុជទឹកអាមេរិក ''ឆារលត្ត'']] នាវាចម្បាំង​មួយគ្រឿង​របស់​កងទ័ពជើងទឹក​អ៊ីរ៉ង់​ឈ្មោះ ''ដេណា'' ត្រូវបានបាញ់ពន្លិច​នៅក្នុង​មហាសមុទ្រឥណ្ឌា​ដោយ​នាវាមុជទឹកឈ្មោះឆារលត្តរបស់អាមេរិក ក្នុងចម្ងាយ​ប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង​ទីក្រុង[[កាល្លេ]] ប្រទេស​ស្រីលង្កា បន្ទាប់ពីនាវាមួយ​នេះ​បានកំពុង​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​វិញ​ក្រោយបានចូលរួម​សមយុទ្ធ​កងនាវា​អន្តរជាតិនៅទីក្រុង[[វិសាខបណម]]នៃប្រទេសឥណ្ឌា។<ref>{{cite web |last=Rana |first=Javaria |date=2 March 2026 |title=Sri Lanka responds to distress call from Iranian warship returning from Vizag Fleet Review |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/sri-lanka-responds-to-distress-call-from-iranian-warship-returning-from-vizag-fleet-review |access-date=22 May 2026 |website=The New Indian Express }}</ref> យោងតាមកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ នាវិកអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១០៤ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ និង ៣២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍លិចនាវានេះ។<ref>{{cite news |last1=Magee |first1=Caolán |last2=Kelliher |first2=Fiona |date=8 March 2026 |title='Projectile' kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=22 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា)=== [[File:P20260307DT-1619 The Dignified Transfer of Remains of Six U.S. Soldiers.jpg|thumb|249x249px|សាកសពទាហានអាមេរិកចំនួនប្រាំពីរនាក់កំពុងត្រូវបញ្ជូនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ, ៧ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូននាវាដឹកយន្តហោះទីបីរបស់ខ្លួនមកមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |first=Ilgar |last=Khudiyev |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=23 May 2026 |website=Azerbaijani Press Agency}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោកប៉េហ្សេស្សខ្ចន់បានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា អ៊ីរ៉ង់នឹងឈប់វាយប្រហារប្រទេសជិតខាងចាប់ពីថ្ងៃនោះតទៅទៀត ប៉ុន្តែលុះត្រាតែការវាយប្រហារមកលើអ៊ីរ៉ង់លែងមានប្រភពចេញពីទឹកដីរបស់ប្រទេសជិតខាងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> យ៉ាងណាមិញ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]ក្រោយមកបានរងការវាយប្រហារដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=23 May 2026 |work=Euronews }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា កូនប្រុសទីពីររបស់លោកហាមេនៃគឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ|មោជតាបា]]ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=9 March 2026 |title=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |access-date=23 May 2026 |work=NPR }}</ref> ឃ្លាំងស្តុកប្រេងឥន្ធនៈនៅក្បែររដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារ ខណៈភ្លើងឆេះពីការវាយប្រហារនេះបានបង្កបង្កើតជាផ្សែងពពកខ្មៅក្រាស់គ្របដណ្ដប់ស្ទើរពេញទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងថែមទាំងបណ្ដាលឱ្យកើតមានភ្លៀងអាស៊ីតពុលខ្មៅធ្លាក់នៅតំបន់ជុំវិញនោះផងដែរ។<ref name="b673">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |first2=Kay Armin |last2=Serjoie |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |title='The Air is Unbreathable': Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |magazine=Time |date=8 March 2026 |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |access-date=23 May 2026 |archive-date=28 មីនា 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328133020/https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីមរណភាពរបស់សមាជិកយោធាអាមេរិកទីប្រាំពីរក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=US troop dies from wounds sustained in Iran attack |url=https://aje.news/64yl8m?update=4379695 |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងទៅតាម[[សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់]] សាលារៀនសរុបចំនួន ៦៥ និងមណ្ឌលសុខភាពចំនួន ៣២ (ដូចជាមន្ទីរពេទ្យ និងឱសថស្ថាន) ត្រូវបានរងការវាយប្រហារចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើង ហើយទីតាំងស៊ីវិលជាង ១០,០០០ កន្លែងត្រូវរងការខូចខាត។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=More on civilian sites attacked in Iran: Red Crescent |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue?update=4379534 |work=Al Jazeera English |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា អង្គការណាតូបានបញ្ជាក់ពីករណីស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិកទីពីរមកលើដែនអាកាសប្រទេសតួកគី<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=23 May 2026 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ខណៈតួកគីបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-16 ចំនួនប្រាំមួយគ្រឿង និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសទៅ[[ស៊ីបខាងជើង]]ក្នុងគោលបំណងការពារសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=(ជាភាសាតួកគី) MSB: 6 Türk F-16'sı KKTC'ye konuşlandırıldı |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/msb-6-turk-f-16si-kktcye-konuslandirildi-937063.html |access-date=23 May 2026 |work=TRT Haber }}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|{{center|ដំណើរដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍បានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite web |url=https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title=Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website=PortWatch |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=23 May 2026 |date=28 February 2026}}</ref>}}]] ការគាំងប្រព័ន្ធផ្កាយរណបនាវាចរណ៍សកលដែលមិនមានប្រភពដើមច្បាស់លាស់បានបង្កជាការរំខានដល់នាវាចរណ៍នៅក្បែរច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ហើយបង្កឱ្យកើតមានករណីគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដល់នាវាដឹកប្រេងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ewwlx9e1xo |title=GPS jamming: The invisible battle in the Middle East |last=Baraniuk |first=Chris |work=BBC News |date=10 March 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបាននិយាយថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងប្រើប្រាស់បាញ់តែគ្រាប់មីស៊ីលខ្លួនដែលមានទម្ងន់ចាប់ពី ១០០០ គីឡូក្រាមឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ។<ref name="ndtv10march">{{cite news |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972 |title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran |work=NDTV |date=10 March 2026 |access-date=25 May 2026 |last=Srinivasan |first=Chandrashekar}}</ref> ឧត្តមនាវីឯកអាមេរិក លោក[[ប្រាដ ឃូពើរ]]បានរាយការណ៍ថា អត្រាបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិករបស់អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩០% បើប្រៀបនឹងថ្ងៃដំបូងៗនៃសង្គ្រាម ហើយអត្រាបាញ់បង្ហោះដ្រូនរបស់ពួកគេបានធ្លាក់ចុះ ៨៣%។<ref>{{cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=25 May 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ថា កុមារជាង ១,១០០ នាក់បានទទួលរងរបួស ឬត្រូវបាត់បង់ជីវិត (២០០ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅអ៊ីរ៉ង់, ៩១ នាក់នៅលីបង់, ៤ នាក់នៅអ៊ីស្រាអែល និង ១ នាក់នៅគុយវ៉ែត) ខណៈកុមាររាប់រយពាន់នាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ រីឯរាប់លាននាក់ទៀតមិនអាចចូលរៀនបានដោយភ្លើងសង្គ្រាមកំពុងបានឆាបឆេះ។<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Sabah |first2=Zaid |date=12 March 2026 |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Salalah Port Ablaze.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបដែលបង្ហាញពីផ្សែងខ្មៅហុយឡើងចេញពី[[កំពង់ផែសាឡាឡោះ]]ក្នុងប្រទេសអូម៉ង់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ក្រោយរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចប្រេង សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកបម្រាមរឹតបន្តឹងលើការទិញប្រេងពីរុស្ស៊ីជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តម្លៃប្រេងមិនបានផ្លាស់ប្ដូរអ្វីច្រើននោះទេ។<ref name="Cooper">{{cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់រលកមីស៊ីល និងដ្រូនជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើប្រទេសនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្លៃប្រេងកើនឡើងកាន់តែខ្ពស់។ ប្រទេសបារ៉ែនបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារលើទីតាំងស្តុកទុកប្រេងរបស់ខ្លួន។ អាជ្ញាធរគុយវ៉ែតវិញបានរាយការណ៍បញ្ជាក់ថា គ្រឿងឧបករណ៍ការពារមីស៊ីលនិងអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់ ខណៈសូរសំឡេងផ្ទុះគ្រាប់ត្រូវបានឮរំពងនៅជាយទីក្រុងឌូបៃ ហើយទីប្រជុំជនស្ទើរទាំងអស់ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបានបន្លឺស៊ីរ៉ែនព្រមានពីការវាយប្រហារដោយអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាលើកទីបីនៅក្នុងសង្គ្រាម មីស៊ីលបាលីស្ទិកប៉ុន្មានគ្រាប់ទៀតបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី មុនពេលត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារ ដោយសំឡេងផ្ទុះពីវាអាចត្រូវបានស្ដាប់ឮបានដោយប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុង[[អាដាណា]]។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=25 May 2026 |work=The Independent }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបី (១៤–២០ មីនា)=== [[File:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg|thumb|[[កោះខាក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ភ្លើងដែលបាញ់ចេញពីបំពង់នៅក្នុងរូបភាពនេះគឺជាលទ្ធផលនៃដំណើរការធម្មតានៃការចម្រាញ់ប្រេងប៉ុណ្ណោះ]] គិតត្រឹមសប្តាហ៍ទីបី អ្នកជំនាញវិភាគមិនសូវជាបានរកឃើញពីភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ពីការផ្តាច់ខ្លួន ឬការរត់ចោលជួរនៅក្នុងកងយោធាអ៊ីរ៉ង់នោះទេ{{refn|ដោយយោងតាមប្រភពជាច្រើនដូចជា៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=We attacked Iran with no clear plan for regime change, Israeli security sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/12/israel-iran-us-attack-no-plan-for-regime-change-security-sources |work=The Guardian |date=12 March 2026 }} |2= {{cite news |title=Iran war becomes contest of who can take most pain |url=https://dailypioneer.com/news/iran-war-becomes-contest-of-who-can-take-most-pain |work=The Pioneer |date=12 March 2026 |quote=So far, the Islamic Republic has been able to keep its leadership and military cohesive and in control}} |3= {{cite web |title=Is the stability of the Iranian regime in danger? |url=https://www.inss.org.il/social_media/is-the-stability-of-the-iranian-regime-in-danger/ |website=Institute for National Security Studies |date=12 March 2026 |quote=However, it seems that at this stage, these strikes are not sufficient to undermine the internal cohesion among the security forces, their ability to function}} |4= {{cite news |title=US intelligence says Iran government is not at risk of collapse, say sources |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/us-intelligence-says-iran-government-is-not-risk-collapse-say-sources-2026-03-11/ |work=Reuters |date=11 March 2026 |quote=The intelligence reporting underscores the cohesion of Iran's clerical leadership}} |5= {{cite web |last1=Karlin |first1=Mara |title=Can Iran's regime survive the war? |url=https://www.brookings.edu/articles/can-irans-regime-survive-the-war/ |website=Brookings Institution |date=11 March 2026 }} |6= {{cite news |title=A long road to the end: The death throes of Iran's regime could last for years |url=https://www.timesofisrael.com/a-long-road-to-the-end-the-death-throes-of-irans-regime-could-last-for-years/ |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |quote=for now, there have been no significant defections from the army or other security forces}} }}</ref>}} ខណៈដែលការផ្តាច់ខ្លួនផ្នែកយោធានេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតជាចលនាប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite |news |last=Jansen |first=Michael |title=Regime change in Iran unlikely without mass defections from military |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2026/02/28/regime-change-in-iran-unlikely-without-mass-defections-from-military/ |newspaper=The Irish Times |date=28 February 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំមួយមកលើ[[កោះខាក]] ដែលត្រូវជាមជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងដ៏សំខាន់មួយរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយ ៩០ ភាគរយនៃប្រេងអ៊ីរ៉ង់គឺត្រូវនាំចេញតាមរយៈកោះមួយនេះ។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ តម្លៃប្រេងបានកើនឡើងជាង ៤០ ភាគរយចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Pérez-Peña |first4=Richard |date=13 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Military Attacks Kharg Island, Iran's Oil Export Hub, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/13/world/iran-war-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> [[File:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|right|250px|មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រាប់បានធ្លាក់លើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងហៃហ្វានៅឆកហៃហ្វា, ១៩ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា ទាំងប្រទេសចិន និងបណ្ដាប្រទេសសមាជិកណាតូនៅអឺរ៉ុបដែលស្និទនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក បានរួមគ្នាបដិសេធការអំពាវនាវរបស់ត្រាំក្នុងការផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផ្នែកយោធា ដើម្បីដាក់សម្ពាធបង្ខំអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite web |date=16 March 2026 |title=Trump demands NATO and China police the Strait of Hormuz. So far they aren't joining |work=NPR |url=https://www.npr.org/2026/03/16/nx-s1-5749109/trump-threatens-nato-strait-hormuz-iran-war |access-date=25 May 2026}}</ref> ជាលទ្ធផល ត្រាំបានស្តីបន្ទោសសម្ព័ន្ធមិត្តណាតូ ដោយហៅការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេថាជា "កំហុសដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយ"។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump says NATO's refusal to help on Iran is "very foolish mistake" |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ត្រាំបានសរសេរលើបណ្ដាញសង្គមថា លោកបានដកការសុំជំនួយពីណាតូវិញហើយ និងក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកផងដែរដូចជា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម ដោយស្ថិតនៅក្រោមហេតុផលថាពួកគេបានបដិសេធមិនចូលរួមការវាយប្រហាររួមជាមួយអាមេរិកប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=NATO countries don't want to get involved in Iran operation, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |url=https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/116245182325726375 |access-date=25 May 2026 |website=Truth Social }}</ref> នៅក្នុងលិខិតសរសេរដដែរនោះ ត្រាំបានបញ្ជាក់ទៀតថា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺ "[មិនត្រូវការ] ជំនួយពីនរណា" នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះឡើយ។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump: 'We do not need the help of anyone' |url=https://news.sky.com/video/trump-we-do-not-need-the-help-of-anyone-13520909 |access-date=25 May 2026 |work=Sky News }}</ref> នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ប៉ុន្មានរូប រួមមានលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] និងប្រធានកងកម្លាំងបាស៊ីគ លោក[[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]]ត្រូវបាត់បង់ជីវិតក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល។<ref name="sk">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់ដែលបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាន់]]។<ref>{{cite news |date=18 March 2026 |title=Elderly couple killed in Iranian revenge strike on Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/18/iran-war-latest-news-ali-larijani-death-tel-aviv-strikes/ |work=The Daily Telegraph}}</ref> ក្នុងថ្ងៃដដែរនេះផងដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានដីគោកចូលទៅក្នុង[[លីបង់ខាងត្បូង|ទឹកដីភាគខាងត្បូង]]នៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Peled |first1=Anat |last2=Abdel-Baqui |first2=Omar |title=Israel Invades Lebanon, Opening New Front Against Iran |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-invades-lebanon-opening-new-front-against-iran-f5e29555 |access-date=26 May 2026 |work=Wall Street Journal |date=16 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា សង្គ្រាមនេះបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើតំបន់ឧស្ម័នធម្មជាតិផារស៍ខាងត្បូងនៅក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្ស និងព្រមទាំងរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងក្បែរៗនោះរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការសម្របសម្រួលពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="oj">{{cite news |last1=Orr |first1=Robert |last2=Kelly |first2=Maxine |last3=Wells |first3=Peter |last4=Provan |first4=Sarah |last5=Cash |first5=Kieran |date=18 March 2026 |title=Middle East war live: Oil jumps after Iran says energy industry attacked |url=https://www.ft.com/content/6112e127-3ee2-4fce-acfc-f7644e5c6c30?syn-25a6b1a6=1 |work=Financial Times}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានវាយរោងចក្រផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិរាវដ៏ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកាតា។ ត្រាំបានអះអាងថា រូបលោកមិនបានដឹងអ្វីអំពីការវាយប្រហារនៅផារស៍ខាងត្បូងទេ ហើយលោកបានសន្យាថានឹងលែងមានការវាយប្រហារដោយអ៊ីស្រាអែលណាទៀតទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើយ និងថែមទាំងបានគំរាមកំហែងអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបញ្ឈប់ការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពលរបស់កាតាទៀត។<ref name=blowup>{{cite news |last=Jones |first=Callum |date=19 March 2026 |title=Trump threatens to 'blow up' all of Iran's South Pars gasfield if Tehran strikes Qatar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/iran-war-trump-south-pars-threat-if-tehran-strikes-qatar |access-date=26 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់រដ្ឋមន្ត្រីចារកម្មអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] តាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាសទាំងយប់។<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |url=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> [[File:F-35 Lightning II fighter jet hit over Iran 2026.webm|thumb|right|250x250px|thumbtime=00:06||វីដេអូដែលបញ្ចេញដោយ[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានតាស្នីម]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដែលបង្ហាញពីការវាយប្រហារដោយសង្ស័យពីអ៊ីរ៉ង់លើយន្តហោះចម្បាំង F-៣៥ របស់អាមេរិក ដោយនេះបានចាត់ទុកជាករណីដំបូងនៃយន្តហោះចម្បាំងបំបាំងកាយដែលត្រូវរងការខូចខាតនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា យន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-៣៥ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកមួយគ្រឿងបានធ្វើការចុះចតជាបន្ទាន់ ក្រោយសង្ស័យថាត្រូវរងគ្រាប់ទង្គិចដែលបាញ់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់។<ref name="cnn19march">{{cite news |date=19 March 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |title=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say |work=CNN }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងនាវានិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅឯច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកដំណើរការផ្លូវដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{cite news |last1=Cloud |first1=David S. |last2=Seligman |first2=Lara |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=20 March 2026 |title=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |access-date=26 May 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបួន (២១–២៧ មីនា)=== {{Further|យុទ្ធនាការច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦}} នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ដោយប្រើគ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋាន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះដោយហៅវាថាជា "ការរំលោភបំពានច្បាប់អន្តរជាតិយ៉ាងច្បាស់ជាក់ស្ដែង" ខណៈដែល[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់ផ្នែកយោធា "ដើម្បីជៀសវាងហានិភ័យនៃគ្រោះថ្នាក់នុយក្លេអ៊ែរ"។<ref name="iaea.em">{{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran says US and Israel attacked Natanz nuclear facility |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/21/iran-says-us-and-israel-attacked-natanz-nuclear-facility |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារទីក្រុង[[ឌីម៉ូណា]]នៃភាគខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែល ដោយបង្ករបួសដល់មនុស្សយ៉ាងតិច ៧៨ នាក់។<ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran war: Missiles injure 160 in towns near Israeli nuclear site |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qdvnv13qdo |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ដោយដកស្រង់សម្តីមន្ត្រីអាមេរិកដែលមិនបញ្ចេញឈ្មោះ សារព័ត៌មាន CNN និង ''The Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា អ៊ីរ៉ង់បានព្យាយាមវាយប្រហារមូលដ្ឋានយោធារួមសហរដ្ឋអាមេរិក–ចក្រភពអង់គ្លេស ពោលគឺមូលដ្ឋាន[[ឌីអេហ្គោ​ ហ្គាស៊ីយ៉ា]]នៅលើ[[ប្រជុំកោះឆាហ្គោស]]ក្នុង[[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីមីស៊ីលមួយគ្រាប់បានបែកផ្ទុះក្នុងកំឡុងពេលហោះហើរ និងមួយទៀតត្រូវចាប់ស្ទាក់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស SM-៣ ដែលមានប្រភពចេញពីនាវាចម្បាំងអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran targeted but did not hit Diego Garcia base with missiles, WSJ reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-targeted-did-not-hit-diego-garcia-base-with-missiles-wsj-reports-2026-03-21/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran fires 2 ballistic missiles towards US, UK military bases in Diego Garcia |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/iran-fires-2-ballistic-missiles-towards-us-uk-military-bases-in-diego-garcia/articleshow/129711819.cms |access-date=26 May 2026 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធពីការបាញ់មីស៊ីលសម្ដៅទៅមូលដ្ឋានឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ខណៈគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ណាមួយដែលបញ្ជាក់ថាមានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅជិតឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ឬមានការហោះស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |last1=Vine |first1=David |title=Did Iran Attack Diego Garcia? |url=https://fpif.org/did-iran-attack-diego-garcia/ |website=fpif.org |publisher=Foreign Policy in Focus |access-date=26 May 2026 |date=25 March 2026}}</ref> ក្រៅពីនេះ ក្រុមចលនា[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានព្រមានថា ខ្លួននឹងចូលដៃនៅក្នុងសង្គ្រាមជួយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ ប្រសិនបើមានការបន្តវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Samy |date=21 March 2026 |title=Houthi rebels say they will respond to any escalation against Iran |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-21-2026#0000019d-1258-dbe1-abff-3bfb86300000 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> [[File:Operation-Roaring-Lion-0065.jpg|thumb|កងទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសលីបង់, ២១ មីនា ២០២៦]] ត្រាំបានចេញឱសានវាទមួយដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមថាអាមេរិកនឹងវាយប្រហាររោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ លុះត្រាតែសាមីខ្លួនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។ អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេដច្រានចោលឱសានវាទនោះ ដោយគំរាមវិញថា ខ្លួនឹងបិទច្រកហ័រមូហ្ស៍ "ទាំងស្រុង" និងបើកការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅទូទាំងតំបន់ដូចជារោងចក្រផលិតថាមពលនិងរោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃជាដើម។<ref>{{cite news |date=22 March 2026 |title=Iran threatens to 'completely' close Strait of Hormuz and hit power plants after Trump's ultimatum |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-22-2026-16cc60862529b873666ce4c1f6529d78 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> ចូល ២៤ ម៉ោងនៃឱសានវាទនោះ ត្រាំបានប្រកាសថារូបលោកបានពន្យារពេលវាយប្រហារទៅលើរោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ទៅដល់រយៈពេលប្រាំថ្ងៃ ហើយបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែចរចាជាមួយអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីរកផ្លូវបញ្ចប់សង្គ្រាម។<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=Iran war: Trump claims US has held talks with Iran |url=https://www.dw.com/en/iran-war-trump-claims-us-has-held-talks-with-iran/live-76478747 |access-date=26 May 2026 |website=dw.com }}</ref> អ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធពីអត្ថិភាពនៃកាចរចានោះ ដោយបានហៅត្រាំថាជាប្រធានាធិបតី "បោកប្រាស់"<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=No talks are underway between Tehran and Washington, Iran says |url=https://www.iranintl.com/en/202603237530 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ហើយថែមទាំងបានបដិសេធមិនទទួលផែនការសន្តិភាព ១៥ ចំណុចរបស់អាមេរិកទៀតផង។ អ៊ីរ៉ង់បានអះអាងថាដើម្បីឱ្យការចរចាអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន លុះត្រាតែមានការរាប់បញ្ចូល[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះលីបង់]]ចូលជាលក្ខខណ្ឌមួយនៅក្នុងសំណើបទឈប់បាញ់។<ref>{{cite news |last1=Nakhoul |first1=Samia |last2=Bassam |first2=Laila |last3=Gebeily |first3=Maya |date=25 March 2026 |title=Iran wants Lebanon included in any ceasefire, sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-wants-lebanon-included-any-ceasefire-sources-say-2026-03-25/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់លោក[[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] ដែលជាមេបញ្ជាការទ័ពជើងទឹកកំពូលម្នាក់របស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយចោទថាលោកនេះហើយគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវដោយចម្បងចំពោះការបិទខ្ទប់ច្រកសមុទ្រហ័រហូម្ស៍។<ref>{{cite news |date=26 March 2026 |title=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ គ្រាប់មីស៊ីលនិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅបំបុក[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់]]របស់អាមេរិក បង្កឱ្យទាហានអាមេរិកយ៉ាងតិច​ ១៥ នាក់រងរបួស និងនាំឱ្យមានការខូចខាតដល់យន្តហោះប្រភេទ[[បូអ៊ីង អ៊ី-៣ សិនទ្រី|អ៊ី-៣ សិនទ្រី]]មួយគ្រឿង។<ref name="apnews27march">{{cite news |date=27 March 2026 |title=Yemen's Houthis claim responsibility for missile attack on Israel, their first since war started |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-27-2026-195444c54cbb7545d0a77f8ffbc0e4c0 |access-date=26 March 2026 |work=Associated Press }}</ref> អ្នកវិភាគយោធា លោកសេឌ្រីក លៃតុនបានចាត់ទុកការវាយប្រហារនេះថាជា "ការវាយប្រហារដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទៅដល់សមត្ថភាពស៊ើបការណ៍ឃ្លាំមើលតាមអាកាសរបស់ [សហរដ្ឋអាមេរិក]"។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/30/middleeast/us-air-force-awacs-jet-destroyed-saudi-arabia-intl-hnk-ml |title=Destruction of vital US radar aircraft could hamper ability to spot Iran threats, analysts say |first1=Brad |last1=Lendon |first2=Isaac |last2=Yee |first3=Thomas |last3=Bordeaux |date=30 March 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ចំណែកឯអ៊ីរ៉ង់វិញគឺមិនបានបង្ហាញពីសញ្ញាដកថយការត្រួតត្រាលើច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញនោះឡើយ។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/27/world/iran-war-trump-oil-israel |title=Iran War Live Updates: Tehran Moves to Assert Its Control Over Strait of Hormuz |work=The New York Times |date=27 March 2026 |access-date=26 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំ (២៨ មីនា – ៣ មេសា)=== ក្រុមហ៊ូទីបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ដោយបាញ់ស្រោបមីស៊ីលបាលីស្ទិកជាច្រើនគ្រាប់ចូលប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចលនាហ៊ូទីនេះបាននិយាយថាខ្លួនឹងបន្តបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិកសម្ដៅចូលទីតាំងយោធាសំខាន់ៗរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយនឹងមិនឈប់ឡើយលុះត្រាតែអរិភាពនៅគ្រប់ជួរប្រយុទ្ធបានបញ្ឈប់។ ជាប្រតិកម្ម [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី|រដ្ឋាភិបាលយេម៉ែន]] ដែលមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ បានថ្កោលទោស ​​"សកម្មភាពរបស់អ៊ីរ៉ង់ដែលប៉ុនប៉ងអូសទាញយេម៉ែន" ឱ្យចូលក្នុងជម្លោះ "តាមរយៈសម្ព័ន្ធក្រុមភេរវកររបស់ខ្លួន"។<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |last2=Sampson |first2=Eve |date=28 March 2026 |title=Yemen's Houthis Fire at Israel and Vow Further Attacks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/28/world/middleeast/yemen-houthis-attack-israel-war.html |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ២,៥០០ នាក់មកពីអង្គភាពបេសកកម្មម៉ារីនទី៣១ បានធ្វើដំណើរចូលមកដល់មជ្ឈិមបូព៌ា ដោយពួកគេត្រូវបានបម្រុងទុកជាកម្លាំងចលករជួយជំរុញកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូស្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{cite news |date=28 March 2026 |title=Update from Helene Cooper |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil/06cca092-ddd6-5d3a-a460-2e70367fefe2?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទីលំនៅដ្ឋាននិងអគារស៊ីវិលជាច្រើន ដោយក្នុងនោះរួមមាន [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីរ៉ង់]]ផងដែរ។<ref>{{cite news |last1=Baskar |first1=Pranav |last2=Hakim |first2=Shirin |date=28 March 2026 |title=Airstrikes batter a university and residential zones in Tehran. |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានឆ្លើយតបវិញដោយការគំរាមវាយប្រហារលើមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល និងអាមេរិកនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite news |date=29 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/29/world/iran-war-trump-israel-oil/9b3c6f7c-33ca-5d8e-aab0-912c41dc5b1c?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ត្រាំបានថ្លែងពីបំណង "វាយយករ៉ែប្រេងនៅអ៊ីរ៉ង់" ដូចជា មជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងនៅ[[កោះខាក]] ដោយអះអាងថា វាគឺអាចដណ្ដើមបាន "យ៉ាងងាយស្រួល" ហើយបញ្ជាក់ទៀតថា អាមេរិកអាចបន្តកាន់កាប់វាមួយរយៈធំប្រសិនបើធ្វើមែន។<ref name="ft30march">{{cite news |date=30 March 2026 |title=Donald Trump says US could 'take the oil in Iran' |url=https://www.ft.com/content/3bd9fb6c-2985-4d24-b86b-23b7884031f5?syn-25a6b1a6=1 |access-date=26 May 2026 |work=Financial Times }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ត្រាំបានសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គមថា ប្រសិនបើគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងនិងការបើកច្រកហ័រមូហ្ស៍ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះទេ នុះអាមេរិកនឹងវាយបំផ្លាញរោងចក្រថាមពល អណ្តូងប្រេង កោះខាក និងអាចគ្រប់រោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last1=Bohner |first1=Athina |last2=Berry |first2=Alex |last3=Oelofse |first3=Louise |agency=AP, AFP, dpa, Reuters, EFE |date=30 March 2026 |title=Trump again threatens to 'obliterate' Iranian power plants, oil wells and Kharg Island |url=https://p.dw.com/p/5BNQw |work=Deutsche Welle |access-date=26 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ ប្រទេសតួកគីនិងសម្ព័ន្ធណាតូបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលលើកទីបួន ដែលបានតម្រង់ចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសតួកគី ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធការបាញ់មីស៊ីលនោះដោយអះអាងថាមានការបន្លំអត្តសញ្ញាណ។<ref>{{cite |news |date=31 March 2026 |title=Reports of Iranian Missile Launch Toward Turkey Are Completely Baseless |url=https://wanaen.com/reports-of-iranian-missile-launch-toward-turkey-are-completely-baseless/ |access-date=26 May 2026 |work=WANA News Agency}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកទៅលើ[[ស្ពានការ៉ាជ ប៊ី-១|ស្ពានប៊ី ១]] នៅរវាងទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងទីក្រុង[[ការ៉ាជ]] ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ពានដ៏ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា បង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់ និងរបួស ៩៥ នាក់ ខណៈស្ពាននោះត្រូវបាក់រលំមួយផ្នែក។<ref>{{cite web |date=2 April 2026 |title=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |access-date=27 May 2026 |agency=Agence France Presse |website=Al-Monito }}</ref> ជាបន្ទាប់ ត្រាំបានអួតអាងចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារនោះ ដែលអ្នកជំនាញបានវាយតម្លៃថាអាចជាប់ជា[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]។<ref name="france24-2april">{{cite news |title=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |work=France 24 |date=2 April 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំង F-១៥E របស់អាមេរិកមួយគ្រឿង ដោយវាបានធ្លាក់ទៅក្នុង[[ខេត្តកុះហ្គីលូយេហ៍ និងបូយែរ-អះម៉ាដ]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈអាមេរិកបានផ្ដើមបេសកកម្មស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអ្នកបើកយន្តហោះចម្បាំងនោះ ដោយបានសង្គ្រោះពួកគេដោយជោគជ័យក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។<ref name="ap-f515e-rescue">{{cite news |last=Kim |first=Seung Min |date=5 April 2026 |title=A mountain hideout and aircraft under fire: US carries out daring rescue of service member in Iran |url=https://apnews.com/article/iran-us-pilot-military-rescue-fde473d07fb59e871a71cd2ad2ffe4fe |access-date=27 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សាកលវិទ្យាល័យឆាហ៊ីដ បាហេស្ថី]]នៃទីក្រុងតេហេរ៉ង់ ត្រូវរងវាយប្រហារពីអាកាស ដែលនាំឱ្យចំនួនសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ដែលរងការវាយប្រហារសរុបកើនដល់ជាង ៣០ នេះបើយោងតាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Iranian Minister of Science: U.S.-Israeli strikes targeted 30 Universities since start of war |url=https://hawarnews.com/en/iranian-minister-of-science-us-israeli-strikes-targeted-30-universities-since-start-of-war |work=Hawar News |date=4 April 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំមួយ (៤–៧ មេសា)=== [[File:2026-04-07 Trump – A whole civilization will die tonight 2026-04-07 192815.png|thumb|សារសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គម ''Truth Social'' របស់ត្រាំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ដែលបានគំរាមថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសបាត់នៅយប់នេះ ហើយនឹងគ្មានថ្ងៃអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញបានទៀតឡើយ"។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា មានករណីផ្ទុះជាច្រើនដងនៅអគារបម្រុងនៃ[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរប៊ូឈែហរ៍]] ក៏ដូចជាតំបន់ប្រេងគីមីពិសេសម៉ះឆាហរ៍ក្នុងទីក្រុងម៉ះឆាហរ៍ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news |title=U.S. Rescues Downed Air Force Officer Deep Inside Iran, Trump Says |first1=Greg |last1=Jaffe |first2=Eric |last2=Schmitt |first3=Helene |last3=Cooper |date=4 April 2026 |work=The New York Times}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅម៉ះឆាហរ៍ បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួនប្រាំនាក់ និងបង្ករបួសបន្ថែមដល់មនុស្ស ១៧០ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |date=4 April 2026 |title=Update from Shirin Hakim |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news/f8c31573-78bc-5053-a5a0-99ce0bf46017?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមេសា កងកម្លាំងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានប្រកាសថា ប្រធានអង្គការចារកម្មរបស់ខ្លួនគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi">{{cite web |date=6 April 2026 |title=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |url=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |access-date=27 May 2026 |website=Iran International}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ រួមទាំងកុមារ ៦ នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ រួមមានការវាយប្រហារលើ[[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឆារីហ្វ]] និងតំបន់លំនៅដ្ឋានប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនទៀតផង។ អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ និងជាអ្នកនយោបាយកំណែទម្រង់និយម លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]] និងត្រូវជាអតីតនិស្សិតនៃសាកលវិទ្យាល័យនោះ បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានក្នុងការវាយប្រហារនោះថាជា "និមិត្តរូបនៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april">{{cite news |date=6 April 2026 |title=Iran's top university, oil facility bombed as US, Israel intensify attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/6/irans-top-university-bombed-as-us-israel-intensify-attacks-34-killed |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Members of the Tehran Jewish community navigating the site where the Rafi'-Nia synagogue was destroyed.webm|thumb|right|200px|វីដេអូខ្លីបង្ហាញពីសមាជិក​សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​នៃទីក្រុង​តេហេរ៉ង់​កំពុង​ដើរប្រមើលទីតាំងវិហារ​សាសនា​រ៉ាហ្វី នីយ៉ា ក្រោងត្រូវ​រងការបំផ្លិច​បំផ្លាញ។]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា វិហារសាសនាយូដារ៉ាហ្វីនីយ៉ានៅកណ្តាលទីក្រុងតេហេរ៉ង់ បានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស។ អ៊ីស្រាអែលបាននិយាយថា អគារសាសនានេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារតែត្រូវប៉ះទង្គិចនឹងការវាយប្រហារដែលសម្ដៅលើទីតាំងផ្សេងក្បែរនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយវាមិនដែលជាគោលដៅវាយប្រហារតាមអាកាសផ្ទាល់របស់ខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite news |last1=Ben Ari |first1=Lior |last2=Eichner |first2=Itamar |date=7 April 2026 |title=IDF confirms Tehran strike targeted Iranian commander, synagogue hit was 'collateral damage' |url=https://www.ynetnews.com/jewish-world/article/sjouxfz211g |access-date=28 May 2026 |work=Ynet }}</ref> សារសរសេររបស់ត្រាំនៅលើបណ្ដាញសង្គមដែលថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងវិនាសនៅយប់នេះ ហើយមិនអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញទៀត" នោះបានបង្កការព្រួយបារម្ភជាអន្តរជាតិ ដោយមានគេសង្ស័យថាត្រាំប៉ងចង់ប្រើគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ។ អគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានមានប្រសាសន៍ថា សាររបស់ត្រាំ "អាចជាការគំរាមប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍"។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran: President Trump's apocalyptic threats of large-scale civilian devastation demand urgent global action to prevent atrocity crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/04/iran-president-trumps-apocalyptic-threats-of-large-scale-civilian-devastation-demand-urgent-global-action-to-prevent-atrocity-crimes/ |access-date=28 May 2026 |work=[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ|Amnesty International​]] }}</ref> យ៉ាងណាមិញ សេតវិមានបានចេញបដិសេធអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran war latest: We'll destroy Iran — but we won't use nuclear weapons, US says |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-war-latest-news-tehran-rejects-peace-deadline-trump-gz662zx0h |work=The Times |access-date=28 May 2026}}</ref> ===បទឈប់បាញ់ (៨ មេសា – ១៨ មិថុនា)=== {{Main|បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា នាវេលាម៉ោង ៦:៣២ ល្ងាចនៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ម៉ោង ១:៣២ ព្រឹកនៅអ៊ីស្រាអែល និងម៉ោង ២:០២ ព្រឹកនៅអ៊ីរ៉ង់) លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកថា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយដោយផ្អែកលើសំណើ ១០ ចំណុច ដោយមានការសម្របសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថានគឺលោក[[ស្ហេបាហ៍ ស្ហារីហ្វ]] និងលោកសេនាប្រមុខ[[អាស៊ីម មូនារ]]។<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=NBC News |date=7 April 2026 |access-date=28 May 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមគ្នាលើបទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍ ដែលក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ អ៊ីរ៉ង់នឹងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=28 May 2026 |work=BBC News }}</ref> បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាស រោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងនៅលើ[[កោះឡាវ៉ាន]] និងរោងចក្រនាំចេញប្រេងឆៅនៅ[[កោះស៊ីរី]]របស់អ៊ីរ៉ង់ បានរងការវាយប្រហារ ដោយគ្មានភាគីណាមួយចេញមុខមកទទួលខុសត្រូវ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=28 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនចូលទៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់នៅជុំវិញឈូងសមុទ្រ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ក្រោយមកទើបគេបានបង្ហាញថាការវាយប្រហារលើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់នោះគឺបានធ្វើឡើងជាសម្ងាត់ដោយអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref name="WSJUAEStrikes">{{Cite news |last1=Holliday |first1=Shelby |last2=Said |first2=Summer |date=11 May 2026 |title=The U.A.E. Has Been Secretly Carrying Out Attacks on Iran |url=https://www.wsj.com/articles/the-u-a-e-has-been-secretly-carrying-out-attacks-on-iran-f1745a0d |access-date=28 May 2026 |work=Wall Street Journal |issn=0099-9660}}</ref> លក្ខខណ្ឌដាក់បញ្ចូលលីបង់ទៅក្នុងឈប់បាញ់ត្រូវជួបនឹងការខ្វែងគំនិតគ្នា<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire 'does not include Lebanon' |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំមួយមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតមកលើប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចទីតាំងឈរជើងក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |title=Israel pounds Lebanon with heaviest airstrikes of the war as Hezbollah pauses attacks |date=8 April 2026 |access-date=28 May 2026 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/}}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៣៥៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជាង ១,២០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Israeli attacks across Lebanon kill at least 254 after Iran-US ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/hundreds-of-casualties-across-lebanon-after-israel-says-it-hit-100-sites |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:8 April 2026 Isreali attacks on Beirut (2).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពអគារមួយកន្លែងនៅបៃរូត ប្រទេសលីបង់ ក្រោយត្រូវអ៊ីស្រាអែលវាយប្រហារ, ៨ មេសា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ត្រាំបាននិយាយថា កងកម្លាំងអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម "បោសសម្អាត" ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍។ កាសែត ''Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា នាវាចម្បាំងពិឃាតជាច្រើនគ្រឿងរបស់អាមេរិកបានចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះមក។<ref>{{Cite news |date=11 April 2026 |title=U.S. Warships Transit Hormuz as U.S.-Iran Meet Face-to-Face for Peace Talks |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-latest-news-israel-us-lebanon-2026?mod=lc_navigation |work=The Wall Street Journal }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> រីឯរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់វិញត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានគំរាមវាយប្រហារនាវាចម្បាំងទាំងនោះ ដោយចោទអាមេរិកថាកំពុងរំលោភបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ កិច្ចចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដែលជាកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់បំផុតរវាងប្រទេសទាំងពីរចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមនៃឆ្នាំ១៩៧៩]] មក បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ដែលមានរយៈពេល ២១ ម៉ោង ប៉ុន្តែគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីត្រូវបានសម្រេចឡើយ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=No Deal: U.S.-Iran peace talks in Islamabad collapse |url=https://www.npr.org/2026/04/12/nx-s1-5782538/u-s-iran-peace-talks-islamabad-collapse |access-date=28 May 2026 |work=NPR News }}</ref> ====ការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិក==== ត្រាំបានប្រកាសថា កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមបិទផ្លូវហាមឃាត់ "នាវាទាំងអស់ដែលព្យាយាមចូល ឬចាកចេញពីច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍" ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា តទៅ។ យ៉ាងណា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជាក់ក្រោយថា ការបិទផ្លូវមួយនេះនឹងត្រូវអនុវត្តតែលើនាវាដែលធ្វើដំណើរទៅ ឬមកពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Trump announces naval blockade of Iran after Islamabad talks yield no deal |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/12/iran-us-talks-ceasefire-vance/ |access-date=29 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> [[កងឆ្មាំជើងទឹកបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា នាវាយោធាណាមួយដែលចូលមកជិតច្រកសមុទ្រនឹងត្រូវចាត់ទុកថាជាការរំលោភលើបទឈប់បាញ់ ហើយនឹងត្រូវប្រឈមនឹង "ការឆ្លើយតបដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ" ពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Update by Parin Behrooz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/12/world/iran-war-trump-talks-pakistan/d43e91d7-9511-5fb7-b3de-26e6da723f33?smid=url-share |access-date=19 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាន​ ខេន]]បានប្រកាសថា នាវាដឹកប្រេងចំនួន ១៣ គ្រឿង ដែលបានធ្វើដំណើរចូលនិងចេញពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកស្ទាក់ចាប់ ហើយនាវាទាំងអស់បានគោរពតាមបញ្ជារបស់នាវាអាមេរិកនិងបានប្ដូរគោលដៅរបស់គេ។<ref name="DOD-16042026">{{Cite web |title=Secretary of War Pete Hegseth and Chairman of the Joint Chiefs of Staff Gen. Dan Caine Hold a Press Briefing |date=16 April 2026 |access-date=29 May 2026 |work=U.S. Department of Defense |url=https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/ |archivedate=9 ឧសភា 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260509225915/https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/ |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសថា អ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេល ១០ថ្ងៃ]]។<ref name="aljazeera16april">{{Cite news |date=16 April 2026 |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃបទឈប់បាញ់នៅលីបង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា បានប្រកាសអនុញ្ញាតឱ្យមានចរាចរណ៍នាវាពាណិជ្ជកម្មនៅច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញក្នុងកំឡុងបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=29 April 2026 |work=Reuters}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបាននិយាយថា ការបិទផ្លូវនាវាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងនៅតែបន្ត ខណអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសឆ្លើយតបវិញថា ខ្លួននឹងរឹតបន្តឹងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |first1=Michael |last1=Loria |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier |work=USA Today |date=17 April 2026 |access-date=29 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពោលគឺប៉ុន្មានម៉ោងមុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវផុតកំណត់ ត្រាំបានសម្រេចចិត្តបន្តពន្យាបទឈប់បាញ់ ដោយលើកឡើងថាលោកបានធ្វើដូច្នេះទៅតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាគីស្ថាន ដើម្បីទុកពេលវេលាឱ្យអ៊ីរ៉ង់រៀបចំបញ្ជូនសំណើរបស់ពួកគេ។<ref name="aljazeera21april">{{Cite news |date=21 April 2026 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនិងអូម៉ង់បាននិយាយថា ពួកគេបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិក មីស៊ីលល្បឿនមធ្យម និងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Strikes in U.A.E., Oman and at Sea Strain Iran Truce to the Breaking Point |url=https://www.nytimes.com/2026/05/04/world/middleeast/iran-trump-ships-hormuz-strait.html |work=The New York Times |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបាននិយាយទៀតថា អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់បង្ហោះដ្រូនមកវាយប្រហាររោងចក្រកែច្នៃប្រេងមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[ហ្វូចៃរ៉ា]] ដោយបង្កជាអគ្គីភ័យឆាបឆេះ និងបណ្តាលឱ្យពលករឋឥណ្ឌាបីនាក់ទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបានចេញមកនិយាយបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនបានត្រូវរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនបន្ថែមពីអ៊ីរ៉ង់ក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃជាប់ៗគ្នា ខណៈអ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធដោយថាខ្លួនមិនបានវាយប្រហារទៅលើអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនោះទេនៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃថ្មីៗកន្លងមក។<ref>{{cite web |title=UAE air defences engage missiles, drones; Tehran denies attacking UAE |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/05/uae-air-defences-engage-missiles-drones-tehran-denies-attacking-uae |agency=Reuters |website=Internazionale |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមិថុនា ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពបន្តឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅលីបង់ អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលអ៊ីស្រាអែលដោយចាត់ទុកវាជាការព្រមាន ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបវិញភ្លាមៗដោយបាញ់ប្រហារតបវិញចូលទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់មីស៊ីលមួយនេះបានធ្វើឱ្យបទឈប់បាញ់កាន់តែស្ដួចស្តើងជាងមុន។<ref>{{Cite news |date=2026-06-08 |title=IDF says it struck military targets in western and central Iran following missile attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-military-targets-in-western-and-central-iran-following-missile-attacks/ |access-date=2026-06-08 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> នៅថ្ងៃ១៣ ខែមិថុនា ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានប្រកាសថា [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]នឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ការត្រៀមចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈនេះគឺជាលទ្ធផលនៃការចរចាគ្នាអស់ជិតបីខែកន្លងមករវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការចូលរួមសម្របសម្រួលពីប៉ាគីស្ថាន កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតួកគី។<ref>{{Cite web|url=https://m.economictimes.com/news/international/world-news/breakthrough-peace-deal-iran-and-us-reach-agreement-ahead-of-historic-signing-in-switzerland-on-june-19/articleshow/131733059.cms|title=Peace deal between Iran, US reached; to be signed officially on Jun 19 in Switzerland: Pakistan's PM Shehbaz Sharif|agency=Press Trust of India|publisher=The Economic Times|date=14 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា អ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា យោងតាមសេចក្តីព្រាងកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនោះ ទីក្រុងតេហេរ៉ង់នឹងយល់ព្រមមិនផលិតឬក្ដោបក្ដាប់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរនោះទេ ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏យល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យទីក្រុងតេហេរ៉ង់ពង្រាវ ឬកម្ទេចសារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមកម្រិតខ្ពស់របស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/iran-says-draft-us-deal-includes-oil-sanctions-waiver-nuclear-limits-and-asset-release|title=Iran says draft US deal includes oil sanctions waiver, nuclear limits and asset release|agency=Reuters|website=The Straits Times|date=14 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ លោកត្រាំនិងអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសថា ពួកគេបានសម្រេចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញហើយ។ លោកត្រាំក៏បាននិយាយដែរថា លោកបានបើកភ្លើងខៀវអនុញ្ញាតឱ្យត្រៀមបើកផ្លូវទឹកចេញចូលរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើងវិញ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា នៅក្នុងប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref name="standard-democrat-14june">{{cite web|url=https://www.standard-democrat.com/world/qatari-mediators-travel-to-tehran-for-final-touches-on-a-possible-deal-to-end-war-8507ea74|title=Deal is reached to end Iran war and Trump orders stop to US naval blockade|agency=Associated Press|date=14 June 2026|website=Standard Democrat}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា អនុប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជេឌី វ៉ែនស៍]]បានប្រកាសថា អនុស្សរណៈនោះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រើប្រព័ន្ធឌីជីថលរួចហើយកាលថ្ងៃម្សិល។<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/world/vance-says-us-iran-mou-was-signed-digitally-before-planned-switzerland-meeting-1781541865091|title=Vance says US-Iran MoU was signed digitally before planned Switzerland meeting|date=15 June 2026|website=Wion|access-date=16 June 2026}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមិថុនា ត្រាំនិងប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់លោក[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]]បានចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម ដោយត្រាំបានចុះហត្ថលេខាក្នុងកំឡុងពេលទទួលទានអាហារពេលល្ងាចជាមួយលោកប្រធានាធិបតីបារាំង[[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង]]នៅឯ[[វិមានវែសៃ]] ក្រោយពីចប់[[កិច្ចប្រជុំកំពូលជី៧ លើកទី៥២|កិច្ចប្រជុំកំពូលជី៧]]។<ref name="DeccanChronicleMoU">{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/world/iran-mou-signed-on-wednesday-by-trump-iran-president-us-official-1964365|title=Trump, Iran's President Sign Deal To End West Asia War|agency=Agence France Presse|website=Deccan Chronicle|date=17 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបញ្ជាក់ថា ការចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីរ៉ង់បិទបញ្ចប់សង្គ្រាមនោះ មានន័យថា ទីក្រុងតេហេរ៉ង់នឹងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ "ភ្លាមៗ" ហើយការបិទផ្លូវចេញចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិកក៏នឹងបញ្ចប់ "ភ្លាមៗ" ដែរ។<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-to-instantly-reopen-hormuz-us-to-immediately-lift-blockade-pak-pm-shehbaz-sharif-11652070|title=Iran To "Instantly" Reopen Hormuz, US To "Immediately" Lift Blockade: Pak PM|agency=Agence France Presse|website=NDTV|date=18 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានប្រកាសបើកផ្លូវចេញចូលទៅកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់វិញ។<ref name="aljazeera18june">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/us-military-says-it-has-lifted-naval-blockade-of-iranian-ports|title=US military says it has lifted naval blockade of Iranian ports|website=Al Jazeera English|date=18 June 2026}}</ref> ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់}} ===អ៊ីរ៉ង់=== សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកម្ចាត់មេបញ្ជាការនិងមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើនរូបនៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម តាមរយៈការបន្លំឱ្យអ៊ីរ៉ង់ជឿថាមិនការវាយប្រហារកើតឡើងភ្លាមៗពីសត្រូវរបស់គេ។ ដោយហេតុនេះ ក្រុមមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូបបាននៅបន្តជួបប្រជុំជាមួយនឹងគ្នាដោយផ្ទាល់ ខណៈទីកន្លែងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបានក្លាយជាគោលដៅវាយប្រហារក្ដៅៗរបស់អាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="Estrin-2026">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=11 March 2026 |title=Old-school tricks and AI tech are weapons in the Iran war |url=https://www.npr.org/2026/03/10/nx-s1-5741726/israel-iran-war-cyber-ai |access-date=29 May 2026 |work=NPR }}</ref> [[File:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|upright|រូបលោកអាលី ហាមេនៃ ដែលបានថតនៅថ្ងៃទី១២​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ ពោលគឺ ១៦ ថ្ងៃមុនឃាតកម្មលើរូបលោក។]] នៅថ្ងៃទ២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]] ដែលជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់|មេដឹកនាំកំពូលនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមេនៃ|ធ្វើឃាតតាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាស]] ហើយដល់ថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទើបប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសពីមរណភាពរបស់លោក។<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |title=(ជាភាសាពែរ្ស)اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |work=[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល|Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មានហ្វារស៍]] ដែលគ្រប់គ្រងដោយកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម បានប្រកាសបន្ថែមថា កូនស្រី កូនប្រុសប្រសារ ចៅ និងកូនស្រីប្រសាររបស់លោកហាមេនៃក៏បានបាត់បង់ជីវិតផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=29 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៤០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=29 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ====មន្ត្រី និងយោធា==== {{multiple image| | image1 = Aziz Nasirzadeh (February 2026).jpg | caption1 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ [[អាហ្ស៊ីស ណាសៀហ្សាដេហ៍]] | image2 = محمد پاکپور1.jpg | caption2 = បញ្ជាការ ឆ.ប.ឥ.អ. [[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] | image3 = Shamkhani.jpg | caption3 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ [[អាលី ស្យាមខានី]] | image4 = The new head of the Basij Organization 29 (portrait crop).jpg | caption4 = ប្រមុខការិយាល័យយោធានៃមេដឹកនាំកំពូល [[ម៉ូហាំម៉ាដ​ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] | image5 = Iranian drone exercise in 2022 - Day 2 (50).jpg | caption5 = ប្រធានអគ្គសេនាធិការកម្លាំងប្រដាប់ [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] | direction = horizontal | width = 60 | footer = | width4 = | total_width = 290 | perrow = 3 / 3 / 3 | image_gap = 3 | image6 = Ali Larijani, 2021-01-12 (cropped).jpg | caption6 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល [[អាលី ឡារីយ៉ានី]] | image7 = Gholamreza Soleimani 01 (1).jpg | caption7 = ប្រធានកងកម្លាំងយោធាប្រតិព័ន្ធបាស៊ីគ [[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]] | image8 = Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg | caption8 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងចារកិច្ច [[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] | image9 = علیرضا تنگسیری1.jpg | caption9 = មេបញ្ជាការឆ្មាំជើងទឹក ប.ឥ.អ. [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] }} មរណភាពមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ដំបូងៗគេគឺរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាហ្ស៊ីស​ ណាសៀហ្សាដេហ៍]] និងរួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់[[ក្រសួងចារកិច្ច (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងចារកិច្ច]]ចំនួនបួនរូបទៀត។<ref>{{cite web |title=Four senior intelligence ministry officials killed in airstrikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202602284598 |website=Iran International |date=28 February 2026 |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=31 May 2026}}</ref> មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បន្ថែមទៀតដូចជា លោក[[សាឡាហ៍ អាសាឌី]] ប្រធានចារកម្មនៃបញ្ជាការដ្ឋានសង្គ្រោះបន្ទាន់អ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាំម៉ាដ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] ប្រធានការិយាល័យយោធារបស់មេដឹកនាំកំពូល<ref name="Iran International-2026a"/> លោក[[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] ប្រធានអគ្គសេនាធិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងរួមទាំងមន្ត្រីប្រមាណ ៤០ នាក់ទៀតសុទ្ធតែត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្រោមការវាយប្រហារតាមអាកាស បើយោងតាមបណ្ដាប្រភពការសម្ងាត់និងយោធា។<ref>{{cite news |last=LaPorta |first=James |date=28 February 2026 |title=About 40 Iranian officials killed in strikes, sources say |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/israel-us-attack-iran-trump-says-major-combat-operations/ |access-date=31 May 2026 |work=CBS News }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហាននិងមេបញ្ជាការអ៊ីរ៉ង់ចន្លោះពី ៣,០០០ ទៅ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់។<ref>{{cite web |date=13 March 2026 |title=Israeli military says 4,000–5,000 Iranian forces killed in strikes so far |url=https://www.iranintl.com/en/202603135117 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> រំលងមកដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើឃាតលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] ដែលជាលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]របស់អ៊ីរ៉ង់។<ref name="sk"/> មេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] និងលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ]] លោក[[អាលី ស្យាំខានី]]ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅចុងខែមីនានោះ។<ref>{{cite news |title='Decimated'? The Iranian leaders killed in Israeli-US war |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260320-decimated-the-iranian-leaders-killed-in-israeli-us-war |access-date=31 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |date=20 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ទូរទស្សន៍សារព័ត៌មាន ''Iran International'' បានរាយការណ៍ថា កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់យ៉ាងហោចចំនួន ៤,៧០០ នាក់ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |date=31 March 2026 |title=Over 4,700 security forces killed in US-Israeli strikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603313227 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ប្រធានចារកម្មនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមេសា [[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]] (HRANA) ដែលជាអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ខាងភាគីអ៊ីរ៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាមថាមានចំនួន ៣,៦៣៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧០១ នាក់ បុគ្គលិកយោធាចំនួន ១,២២១ នាក់ និង ៧១៤ នាក់ទៀតនៅមិនទាន់កំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬហេតុផលស្លាប់ច្បាស់លាស់។ យោងទៅតាមអង្គការដដែរនេះ "សាមីខ្លួនជឿថា ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសខាងយោធាជាក់ស្ដែងគឺខ្ពស់ជាងតួលេខនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួន" ដោយសារការបញ្ជាក់នៃចំនួនតួលេខក្នុងរបាយការណ៍នោះគឺអាស្រ័យទៅលើទិន្នន័យរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់។ ណាមួយ ចំនួនដែលរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ចេញនោះភាគច្រើនគ្របដណ្ដប់តែលើបុគ្គលិកយោធាដែលបានពលីនៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="HRANA">{{cite web |date=7 April 2026 |title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads |url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/ |access-date=31 May 2026 |website=HRANA }}</ref> ====ប្រជាជនស៊ីវិល==== [[File:Shajareh Tayyebeh school in Minab photos from Mehr (3).jpg|thumb|ក្រុមអ្នកជួយសង្គ្រោះ និងជនស៊ីវិលកំពុងជីកកកាយគំនរបាក់បែកនៃសាលាបឋមសិក្សាកុមារីនៅមីណាប ក្រោយត្រូវវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] យោងតាមអ៊ីរ៉ង់ នៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម សាលាបឋមសិក្សាកុមារីមួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងមីណាប ត្រូវរង[[ការវាយប្រហារលើសាលារៀនមីណាប|ការវាយប្រហារ]]ដោយអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Over 50 killed in strike on girls' elementary school in Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |access-date=2 June 2026 |work=Al Jazeera English |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228192239/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |archive-date=28 February 2026}}</ref> សាលារៀនមួយនេះដែរមានទីតាំងនៅជិតបរិវេណយោធាអ៊ីរ៉ង់មួយកន្លែង ហើយក៏ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃបរិវេណយោធានោះផងដែរ។<ref name="Browne-2026">{{cite news |last1=Browne |first1=Malachy |last2=Livni |first2=Ephrat |last3=Mahoozi |first3=Sanam |date=1 March 2026 |title=Strike on Girls' School Kills at Least 175, Iranian State Media Says |url=https://www.nytimes.com/2025/03/01/world/middleeast/girls-school-strike-iran-video.html |access-date=2 June 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |last1=Angelovski |first1=Ivan |last2=Szeto |first2=Eric |last3=Bilhete |first3=Britnei |date=4 March 2026 |title=Who bombed a girls' school in Iran? A visual investigation |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-school-bombing-investigation-9.7114994 |access-date=2 June 2026 |work=CBC News }}</ref> ខណៈពេលដែលចំនួនអ្នកស្លាប់មិនត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយឯករាជ្យ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាង ១៧៥ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាកុមារ ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈដែលមនុស្ស ៩៥ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{cite news |last1=Copp |first1=Tara |last2=Mekhennet |first2=Souad |author-link2=Souad Mekhennet |last3=Kelly |first3=Meg |last4=Horton |first4=Alex |last5=Geroge |first5=Susannah |date=11 March 2026 |title=Iranian school was on U.S. target list, may have been mistaken as military site |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/03/11/us-strike-iran-elementary-school-ai-target-list/ |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយយោធាអាមេរិកបានរកឃើញជាបឋមថា ការវាយប្រហារចំសាលារៀននេះគឺកើតឡើងចេញពីលំយោងលើទិន្នន័យចាស់ហួសសម័យ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=United States was "likely" responsible for bombing of girls' school in Iran, per early U.S. assessment |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-bombing-girls-school-assessment/ |access-date=2 June 2026 |work=CBS News }}</ref> [[File:Damages caused by attacks on Tehran 22 Avash 25 esfand 1404.webp|thumb|ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលរងការខូចខាតនៅតេហេរ៉ង់ក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៦០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-death-toll-reaches-555-as-us-israel-escalate-attacks |title=Iran death toll reaches 555 as US, Israel escalate attacks |date=2 March 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈ HRANA បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ទៅ ១,០៩៧ នាក់។<ref>{{Cite news |url=https://www.en-hrana.org/the-fourth-day-of-the-u-s-israel-war-on-iran-strikes-continue-in-western-regions-of-the-country/ |title=The Fourth Day of the U.S.–Israel War on Iran: Strikes Continue in Western Regions of the Country |work=HRANA |date=4 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា អឌ្ឍចន្ទក្រហមបានរាយការណ៍បន្ថែមទៀតថា "អង្គភាព" ស៊ីវិលជាង ៦,៦៦៨ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះរួមមានទីលំនៅដ្ឋានចំនួន ៥,៥៣៥ កន្លែង អង្គភាពពាណិជ្ជកម្មចំនួន ១,០៤១ កន្លែង មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រចំនួន ១៤ ទីតាំង សាលារៀនចំនួន ៦៥ កន្លែង និងមជ្ឈមណ្ឌលជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយអឌ្ឍចន្ទក្រហមចំនួន ១៣ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=US-Israeli strikes targeted at least 6,668 civilian units: Red Crescent |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374430 |work=Al Jazeera English}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា HRANA បានប៉ាន់ប្រមាណថាជនរងគ្រោះពីសង្គ្រាមយ៉ាងហោចណាស់ ១៥% មានអាយុស្ថិតនៅក្រោម ១៨ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |date=22 March 2026 |title=Day 23 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: More Than 15% of the Total Fatalities Are Children |url=https://www.en-hrana.org/day-23-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-more-than-15-of-the-total-fatalities-are-children/ |website=Human Rights Activists News Agency}}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថាសង្គ្រាមបានបង្កការខូចខាតដល់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ]]យ៉ាងតិច ១២០ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=27 March 2026 |title=Iran Says US, Israeli Strikes Damage 120 Museums, Historic Buildings |url=https://english.aawsat.com/node/5255868 |access-date=2 June 2026 |work=Asharq Al-Awsat​ }}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== ការវិភាគលើរូបភាពផ្កាយរណបដោយកាសែត ''The Washington Post'' បានបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធ ឬឧបករណ៍យោធាជាតួលេខយ៉ាងហោចណាស់ ២២៨ នៅតាមមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងឈូងសមុទ្រពែរ្សដែលត្រូវបានរងការខូចខាត ដោយតួលេខនេះគឺច្រើនជាងអ្វីដែលរដ្ឋបាលត្រាំធ្លាប់បានអះអាង។<ref>{{cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Ley |first2=Jarrett |last3=Horton |first3=Alex |last4=Copp |first4=Tara |last5=Lamothe |first5=Dan |author5-link=Dan Lamothe |title=Iran has hit far more U.S. military assets than reported, satellite images show |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/05/06/iran-us-bases-satellite-images/ |newspaper=The Washington Post |date=6 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទាហានអាមេរិកចំនួន ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងចំណោមអ្នករងរបួសជាង ៣០ នាក់ដោយការវាយប្រហារពីដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅក្បែរជំរុំយោធា[[ជំរុំអារីហ្វយ៉ាន|អារីហ្វយ៉ាន]]ក្នុងកំពង់ផែស៊ូអាយបា ប្រទេស[[គុយវ៉ែត]]។<ref>{{cite news |last1=Kelly |first1=Meg |last2=Horton |first2=Alex |last3=Ley |first3=Jarrett |date=4 March 2026 |title=U.S. troops had little protection from drone strike that killed 6, imagery shows |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325132717/https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |archive-date=25 March 2026 |url-status=live |via=MSN}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ឋានៈពលបាលឯក បានស្លាប់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ក្នុងឧប្បត្តិហេតុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងអរិភាពដែលកំពុងកើតមាននៅមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="RC1">{{cite news |url=https://www.reutersconnect.com/item/a-dignified-transfer-of-the-remains-of-us-marine-corps-lance-corporal-kevin-melendez-in-dover/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFaNVNORw?previouslyViewed=dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFBMUJJSA&position=2 |title=A dignified transfer of the remains of U.S. Marine Corps Lance Corporal Kevin Melendez, in Dover |work=Reuters Connect |date=4 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ទាហាននៃកងឆ្មាំជាតិម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងកំឡុងពេលមានអាសន្នបញ្ហាសុខភាព។<ref>{{cite news |last=Mitchell |first=Ellen |date=9 March 2026 |title=US military reviewing National Guard member's death in Kuwait in health-related incident |url=https://thehill.com/policy/defense/5774793-nypd-officer-kuwait-incident |work=The Hill}}</ref> ទាហានអាមេរិកម្នាក់ទៀតនៃ[[កងពលតូចអវកាសទីមួយ]] ដែលបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក្នុងថ្ងៃទី១ ខែមីនា បានស្លាប់ដោយសាររបួសនៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា។<ref>{{cite web |url=https://www.spacecom.mil/Newsroom/News/Article-Display/Article/4428548/statement-by-commander-of-united-states-space-command-on-loss-of-usasmdc-soldie/ |title=Statement by Commander of United States Space Command on Loss of USASMDC Soldier in Support of Operation Epic Fury |date=9 March 2026 |website=United States Space Command}}</ref> ទាហានអាកាសអាមេរិកចំនួនប្រាំមួយនាក់បានស្លាប់នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា នៅពេលដែលយន្តហោះចាក់សាំងលើអាកាសប្រភេទ [[បូអ៊ីង ខេស៊ី-១៣៥ ស្ត្រាតូធែងខឺរ|ខេស៊ី-១៣៥]] របស់ពួកគេបានធ្លាក់នៅភាគខាងលិចប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ បញ្ជាការកណ្តាលបាននិយាយថា ការធ្លាក់យន្តហោះមួយគ្រឿងនេះគឺមិនមែនជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពវាយប្រហារអរិភាពណាទេ ប៉ុន្តែបានកើតឡើងក្នុងកំឡុងឧប្បត្តិហេតុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងយន្តហោះអាមេរិកមួយគ្រឿងទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា យោធាអាមេរិកបានប្រកាសជាសាធារណៈថា ទាហានអាមេរិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានទទួលរងរបួស។<ref name="AP1">{{cite news |url=https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b |title=All 6 crew members on a US refueling plane that crashed in Iraq are dead, US military says |first1=Konstantin |last1=Toropin |first2=Ben |last2=Finley |first3=Kim |last3=Tong-Hyung |work=Associated Press |date=13 March 2026 |access-date=2 June 2026}}</ref> [[ម៉ាហ្កេន ដាវីដ​ អាដុំ]]បានរាយការណ៍ថា ការវាយប្រហារដំបូងៗរបស់អ៊ីរ៉ង់បានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស ៨៩ នាក់រងរបួស ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សបីនាក់បានរងរបួសដោយផ្ទាល់នឹងការវាយប្រហារនោះ រីឯប៉ុន្មាននាក់ទៀតបានរងរបួសដោយប្រយោល ហើយភាគច្រើនជាប្រជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treat-89-people-during-iranian-strikes-most-lightly-hurt-running-for-shelter/ |title=Medics treat 89 people during Iranian strikes, most lightly hurt running for shelter |work=The Times of Israel |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ការបាញ់មីស៊ីលចូលទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]ដោយអ៊ីរ៉ង់បានសម្លាប់ស្ត្រីម្នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ២២ នាក់ផ្សេងទៀត ដោយក្នុងនោះមានម្នាក់បានរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/article/bj3sy0gt11l |title=Woman killed, 22 injured in direct strike in Tel Aviv after siren sounded late |work=Ynet |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា វិហារសាសនាមួយ និងអគារលំនៅដ្ឋានមួយក្នុងទីក្រុង[[ប៊ីតឆេម៉ែស]]ត្រូវបានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ពីលើ ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល ៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៤៩ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |last1=Levine |first1=Heidi |last2=Soroka |first2=Lior |last3=Chason |first3=Rachel |date=2 March 2026 |title=From the scene where nine people were killed in central Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/01/trump-iran-israel-khamenei-strikes-live-updates/#link-CEXNRF6AGRFYLF2OSFT4GSVMEA |access-date=3 June 2026 |newspaper=The Washington Post}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា កម្មករពីរនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតនៅទីក្រុង[[យ៉េហ៊ូដ]] នៅខាងក្រៅទីក្រុងតែលអាវីហ្វ បន្ទាប់ពីពួកគេបានប៉ះនឹងគ្រាប់តូចៗពីមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ដែលបំពាក់ដោយក្បាលគ្រាប់បែកចង្កោម។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/second-victim-dies-after-mondays-iranian-cluster-missile-strike-in-central-israel/ |title=Second victim dies after Monday's Iranian cluster missile strike in central Israel |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |access-date=3 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា គ្រាប់បែកចង្កោមមួយគ្រាប់ពីក្បាលមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយបានហោះមកបំបុកចូលអគារអាផាតមិនមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សពីរនាក់។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយពីកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារនេះថាជា "ការសងសឹកឱ្យលោកអាលី ឡារីយ៉ានីនិងសហការីលោក" ដែលត្រូវបានសម្លាប់កាលពីមួយថ្ងៃមុនដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news |date=18 March 2026 |title=Iran launches 'revenge' missile attack on Israel after assassinations |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/iran-launches-revenge-missile-attack-on-israel-after-assassinations |access-date=3 June 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន ​​CNN ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមគឺជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ លោក N.R. Jenzen-Jones មកពី ''Armament Research Services'' បាននិយាយថា គ្រាប់ប្រភេទនេះកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ "ជាចម្បងដើម្បីបង្កភាពភ័យខ្លាចដល់ប្រជាជនស៊ីវិល"។<ref>{{cite news |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Gianluca |last2=Mezzofiore |first3=Zeena |last3=Saifi |date=12 March 2026 |title=How Iran's use of cluster munitions is challenging Israel's air defenses |url=https://www.cnn.com/2026/03/12/middleeast/iran-cluster-munition-israel-defenses-intl-cmd |access-date=3 June 2026 |work=CNN }}</ref> ===ប្រទេសដទៃ=== នៅប្រទេស[[លីបង់]] មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៤,០០០ នាក់ទៀតបានរងរបួសក្រោមការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល<ref name="AnadoluDeaths">{{Cite news |url=https://www.aa.com.tr/en/world/death-toll-from-israeli-attacks-on-lebanon-since-march-2-exceeds-2-000/3902329 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon since March 2 exceeds 2,000 |first=Rania |last=Abushamala |date=11 April 2026 |work=Anadolu Agency }}</ref> ហើយអាជ្ញាធររដ្ឋលីបង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាងមួយលាននាក់ ដែលស្មើនឹង ១/៦ នៃចំនួនប្រជាជនសរុប បានបង្ខំផ្លាស់ទីលំនៅ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=Live updates: Iran's president says nation 'will not bow' to pressure from US and Israel |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026 |access-date=3 June 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាម [[កងកម្លាំងបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅលីបង់]]ចំនួន ៦ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org"/> នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់វិញ សមាជិកពីររូបនៃ[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]] ដែលគាំទ្រដោយអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបាត់បង់ជីវិត និងបីនាក់ទៀតបានរងរបួស នៅក្នុងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ ខណៈរបាយការណ៍ក្រោយៗបានអះអាងថាមានអ្នកស្លាប់ចំនួនបីនាក់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/2f9b79e6-a28e-5d7b-b67c-5b95621d953b |first=Erika |last=Solomon |work=The New York Times |title=U.S. Attacks Iran as Trump Calls for Overthrow of Government |date=28 February 2026}}</ref> [[File:EAS warning sent to phones during the Iranian stikes.png|thumb|250x250px|សារជូនដំណឹងបន្ទាន់ដែលបានផ្ញើទៅកាន់ប្រជាជននៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ភ្លាមៗក្រោយអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃត្រូវរងការវាយប្រហារនៅវេលាម៉ោងប្រហែល ១២:៣០ ព្រឹក, ២៨ កុម្ភៈ]] ក្រៅពីអ៊ីស្រាអែល អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជាច្រើនទៀតដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើប្រទេសបារ៉ែនបានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite news |first1=Abbas |last1=Al Lawati |first2=Laura |last2=Sharman |date=1 March 2026 |title=Passengers flee smoke-filled Dubai airport as Iran attacks major Gulf travel hubs |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/dubai-airport-uae-iran-attacks-intl-hnk |access-date=4 June 2026 |work=CNN }}</ref> ការវាយប្រហារសម្ដៅលើប្រទេសគុយវ៉ែតវិញបានសម្លាប់ទាហានបួននាក់និងប្រជាជនស៊ីវិលបួននាក់<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Drone Attack Causes Damage, Panic at Kuwait Airport |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/drone-attack-causes-damage-panic-at-kuwait-airport-GjmmBnex7j6G69nMUfSR |access-date=4 June 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ការវាយប្រហារនៅអូម៉ង់បានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Oman port and tanker hit as US-Israeli attacks on Iran widen regional war |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/563181/World/Region/Oman-port-and-tanker-hit-as-USIsraeli-attacks-on-I.aspx |access-date=4 June 2026 |website=Ahram Online}}</ref> ហើយនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតមានពីរនាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |last=Dwivedi |first=Vinay |date=3 March 2026 |title=Iran war live updates: U.S. embassy in Riyadh hit by drones, Trump promises response 'soon' |url=https://www.cnbc.com/2026/03/03/us-iran-war-live-updates.html |access-date=4 June 2026 |work=CNBC }}</ref> ចំពោះអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមវិញ សាមីខ្លួនបានបាត់បង់ទាហានចំនួនពីរនាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិលចំនួនប្រាំមួយនាក់។<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Day 18 of war: One dead as shrapnel falls in UAE; distance learning to continue for 2 weeks |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates |access-date=4 June 2026 |website=Khaleej Times }}</ref> ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់រួមបានរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនអ៊ីរ៉ង់ច្រើនធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ បើប្រៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងតំបន់ នេះក៏ព្រោះតែអារ៉ាប់រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធបំផុតជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងចំណោមរដ្ឋអារ៉ាប់ទាំងអស់។​​ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមក៏ជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយផងដែរ ដែលបានធ្វើការវាយប្រហារតបតលើអ៊ីរ៉ង់វិញជាសម្ងាត់ បន្ថែមពីលើយុទ្ធនាការអ៊ីស្រាអែល-អាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Wintour |first=Patrick|date=17 May 2026 |title=UAE's secret attack on Iran risks drawing Gulf states into the war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/12/uae-secret-attack-iran-risks-gulf-states-regional-conflict |access-date=4 June 2026 |work=The Guardian }}</ref> គ្រាប់មីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ង់ក៏បានហោះទៅនឹងប៉ះនឹងប្រទេស[[កាតា]] [[អាស៊ែបៃសង់]]<ref name=ynet260305/> និងទឹកដី[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]របស់អង់គ្លេសក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]]ផងដែរ។<ref name=attoncyprus/> ===សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ=== {| class="wikitable col1left" |+សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ !ប្រទេស !ចំនួនស្លាប់ !ចំនួនរបួស |- !សរុប !៧,១៤៤–៩,៦៧៦+ !៤៦,៩៦៥ |- |អ៊ីរ៉ង់ | data-sort-value="3636" |៣,៤៦៨–៦,០០០+<br />៣,៤៦៨ (អ៊ីរ៉ង់)<ref name="aje3468">{{Cite web |date=19 April 2026|title=Over 1,000 apartments in Tel Aviv left uninhabitable by Iranian strikes|url=https://aje.news/w7b54q?update=4503817|website=Al Jazeera English}}</ref><br />៣,៦៣៦ (HRANA)<ref name="HRANA"/><br />៦,០០០+ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326"/> |​១៥,០០០-២៦,៥០០<br />២៦,៥០០ ([[ក្រសួងសុខាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]])<ref name="aj260329">{{Cite web |date=29 March 2026|title=Iran's death toll reaches 2,076|url=https://aje.news/zgevw1?update=4444031|website=Al Jazeera English}}</ref><br />១៥,០០០ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326" /> |- |លីបង់ |៣,៤៣៣ ([[ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈ (លីបង់)|ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈលីបង់]])<ref name="Lebanon">{{Cite web |date=1 July 2026 |title=Lebanon death toll since March 2 reaches 3,433 |url=https://aje.news/xhk3kr?update=4617978 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="Lebanon21April">{{Cite news|date=21 April 2026|title=Lebanon Raises Israel-Hezbollah War Death Toll to 2,454|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5265042-lebanon-raises-israel-hezbollah-war-death-toll-2454|work=Asharq Al-Awsat|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,០០០ ([[ហេស្បុលឡា]])<ref name="Hezbollah1">{{Cite news|last1=Astih|first1=Paula|date=17 April 2026|title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|work=Asharq Al-Awsa|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,៧០០ ([[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]])<ref name="Hezbollah2">{{Cite news|last1=Horovitz|first1=Michael|last2=Levaton|first2=Stav|date=16 April 2026|title=Opposition, northern mayors decry imposed ceasefires as Lebanon truce declared|url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|work=The Times of Israel |issn=0040-7909|access-date=4 June 2026}}</ref> |១០,៣៩៥ (ក្រសួងសុខាភិបាលលីបង់)<ref name="Lebanon21April" /><ref name="Hezbollah1" /><ref name="Hezbollah2" /><ref name="Lebanon" /> |- |អ៊ីរ៉ាក់ |១១៩+<ref>{{Cite web |date=2026-04-09|title=US-Iran war: Thousands killed and billions spent as fragile ceasefire takes effect|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-israel-us-war-death-toll-b2953551.html|access-date=2026-04-24|website=The Independent}}</ref> |៣៧០<ref name="pmfiraq">{{cite news|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-reports-80-killed-270-wounded-since-start-of-US-Iran-war|title=PMF reports 80 killed, 270 wounded since start of US-Iran war}}</ref> |- |អ៊ីស្រាអែល |៥៧<ref name="Israeli military personnel 1">{{Cite news|date=19 April 2026|title=16 Israeli soldiers killed, 690 wounded since Feb. 28: Army|url=https://www.middleeastmonitor.com/20260419-16-israeli-soldiers-killed-690-wounded-since-feb-28-army/|work=Middle East Monitor|access-date=4 June 2026}}</ref><ref name="Fabian01">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |last2=Agencies |date=2026-04-26 |title=IDF soldier killed in south Lebanon drone attack as Israel, Hezbollah trade fire and blame |url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-killed-in-south-lebanon-drone-attack-as-israel-hezbollah-trade-blame/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref><ref name="Fabian02">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=2026-04-28 |title=Israeli Defense Ministry contractor killed in Hezbollah drone attack in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-defense-ministry-contractor-killed-in-hezbollah-drone-attack-in-southern-lebanon/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> |៨,៩៧០<ref name="Israeli military personnel 2">{{Cite news|date=19 April 2026|title=Israel reports nearly 700 soldiers wounded in Lebanon operations|url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Israel-reports-nearly-700-soldiers-wounded-in-Lebanon-operations|work=Shafaq News|access-date=4 June 2026}}</ref> |- |សហរដ្ឋអាមេរិក |១៥<ref name="United States killed in combat">{{Cite news|last1=Berger|first1=Ava|title=These are the casualties and cost of the war in Iran 2 weeks into the conflict|url=https://www.npr.org/2026/03/14/nx-s1-5746623/iran-war-cost-deaths|access-date=6 June 2026|agency=NPR|date=14 March 2026}}</ref> |៥៤៣<ref name="AP1"/> |- |វ៉េសប៊ែង |១៤<ref name="Palestine killed 2">{{Cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/168435|title=Death toll from missile strike on Hebron town rises to four|work=Wafa}}</ref> |1១៥<ref name="Palestine killed 2" /> |- |អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម |១៣<ref name="United Arab Emirates">{{Cite news |title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|date=8 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Khaleej Times }}</ref> |២២៧<ref name="United Arab Emirates" /> |- |គុយវ៉ែត |១១<ref name="Kuwait 3">{{Cite web |title=Six injured after debris from Iranian attack falls in northern Kuwait|url=https://www.iranintl.com/en/202604062863|date=6 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Iran International}}</ref> |១៨២<ref name="Kuwait 3" /> |- |ឥណ្ឌូណេស៊ី |៦<ref name=":0">{{Cite news |title=Peacekeeper dies of wounds suffered in Lebanon last month, UNIFIL says |url=https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425033809/https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-date=2026-04-25 |access-date=2026-06-04 |work=euronews |url-status=live }}</ref> |១<ref name=":0" /> |- |បារ៉ែន |៣<ref name="Sabah">{{Cite news |last=Sabah|first=Zaid|date=9 March 2026|title=Iran's president, military and police pledge allegiance to Mojtaba Khamenei|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/9/iran-war-live-mojtaba-khamenei-named-supreme-leader-israel-bombs-tehran|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English }}</ref> |៤២<ref name="Sabah" /> |- |អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |៣<ref name="Saudi Arabia">{{Cite news |title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|date=9 April 2026|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="Saudi Arabia" /> |- |អូម៉ង់ |៣<ref name="Oman">{{Cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) سقوط طائرتيْن مُسيرتين في ولاية صُحار |url=https://omannews.gov.om/topics/ar/3/show/464802/ona |date=13 March 2026 |website=Oman News Agency}}</ref> |១៧<ref name="Oman" /> |- |បារាំង |៣<ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026|title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries|url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html|work=L'Orient Today​|access-date=4 June 2026}}</ref> |៩<ref name="lot22april" /> |- |ស៊ីរី |២<ref name="syr">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country's south|date=4 April 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=12 May 2026 |title=Syrian man killed, wife injured in Israeli attack on Lebanon’s Tyre |url=https://aje.news/p6a948?update=4565270 |website=Al Jazeera}}</ref> |១<ref name=":1" /> |- |ហ្វីលីពីន |២<ref name="phil">{{Cite web |last=Cupin|first=Bea|date=7 April 2026|title=Filipina dies in missile strike on Israel|url=https://www.rappler.com/philippines/filipina-dies-missile-strike-haifa-israel/|access-date=4 June 2026|website=RAPPLER }}</ref> |០<ref name="phil" /> |- |ស៊ែប៊ី |១<ref name=":2">{{Cite journal |date=2026-06-04 |title=Serbian UN peacekeeper killed in south Lebanon |url=https://www.rte.ie/news/middle-east/2026/0604/1576721-unifil-troops-shooting-lebanon/ }}</ref> |០<ref name=":2" /> |- |ហ្សកដានី |០<ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="aj260305" /> |- |កាតា |០<ref name="qat">{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|first=Huda|last=Ata|first2=Lekshmy|last2=Pavithran|first3=Jay|last3=Hilotin|date=8 April 2026|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema}}</ref> |២០<ref name="qat" /> |- |អាស៊ែបៃសង់ |០<ref name="azer">{{Cite news |last=Sauer|first=Pjotr|date=5 March 2026|title=Azerbaijan accuses Iran of 'terrorist' drone attack on airport that injured four people|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/azerbaijan-accuses-iran-drone-attack-airport-injured-people|access-date=4 June 2026|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> |៤<ref name="azer" /> |- |អេស្ប៉ាញ |០<ref name=":3">{{Cite web |date=4 June 2026 |title=Spain denounces attacks in Lebanon after UN peacekeepers injured |url=https://aje.news/dud2nk?update=4626497 |website=Al Jazeera}}</ref> |២<ref name=":3" /> |} ==ផលប៉ះពាល់== ===អ៊ីរ៉ង់=== {{multiple image| | image1 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image2 = Gholam Hossein Mohseni-Eje'i 2023 (Cropped).jpg | image3 = Alireza Arafi 13990824 0146818 crop.jpg | perrow = 3 | footer = សមាជិកទាំងបីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្ដោះអាសន្ន]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] លោកប្រធានតុលាការកំពូល[[ហ្កូឡាំហូសេន ម៉ូសេនីអេជេអ៊ី]] និងអាយ៉ាតុល្លា[[អាលីរ៉េហ្សា អារ៉ាហ្វី]] | total_width = 350}} មរណភាពរបស់អាលី ហាមេនៃបានបើកផ្លូវជំរុញឱ្យមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំកំពូលថ្មី។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ង់ [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្តោះអាសន្ន]] ដែលបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា គឺត្រូវកាន់មុខងារដើរតួជាប្រមុខរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់រហូតដល់មេដឹកនាំកំពូលថ្មីត្រូវបានជ្រើសតាំង។<ref name="Reuters-2026"/> លោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីជំនួសឱ្យឪពុករបស់លោក។<ref>{{cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=5 June 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា លោកហាមេនៃនៅកំពុងសម្ងំលាក់ខ្លួននៅឡើយ ខណៈមេដឹកនាំប្រទេសជាក់ស្តែងនៅគេមិនទាន់ប្រាកដប្រជានៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្ន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អះម៉ាដ វ៉ាហ៊ីឌី]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកកំពុងដឹកនាំប្រទេសដោយផ្ទាល់ ក៏ដូចជាអ្នកបញ្ជាប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងកំណត់គោលជំហរចរចារបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=U.S. Think Tank: Ahmad Vahidi, Key Figure Behind Iran's Hardline Stance in Negotiations |url=https://iranwire.com/en/news/152695-us-think-tank-ahmad-vahidi-key-figure-behind-irans-hardline-stance-in-negotiations/ |work=IranWire |date=21 May 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Associated Press: This hard-line Iranian general is a major player in talks with US over war |url=https://understandingwar.org/newsroom/associated-press-this-hard-line-iranian-general-is-a-major-player-in-talks-with-us-over-war/ |work=Institute for the Study of War |date=21 May 2026}}</ref> [[File:Tehran - The Fourth Day of War 4 Avash.webp|thumb|ផ្សែងហុយចេញពីតំបន់ស៊ីវិលនៅក្នុងរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ក្រោយត្រូវមីស៊ីលអ៊ីស្រាអែលធ្លាក់ចំ, ៣ មីនា ២០២៦]] ក្រោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលទៅគ្នាទៅវិញទៅមក ទីក្រុង[[តេហេរ៉ង់]] រដ្ឋធានីរបស់អ៊ីរ៉ង់ បានក្លាយជាទីស្ងាត់ជ្រងំ ដោយមនុស្សជាច្រើនមិនហ៊ានចេញក្រៅទៅប្រកបរបររបស់ខ្លួន<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=Bombardment unleashes terror in Tehran with no sign of protests |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/bombardment-unleashes-terror-tehran-with-no-sign-protests-2026-03-03 |work=Reuters}}</ref> ខណៈគ្រប់សាលារៀនត្រូវបិទទ្វារ រីឯស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនិងធនាគារបានកាត់បន្ថយសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Streets empty and shops close as US strikes confirm Iranian fears |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260228-streets-empty-and-shops-close-as-us-strikes-confirm-iranian-fears |access-date=5 June 2026 |work=France 24 }}</ref> យោងទៅតាម ''NetBlocks'' បានឱ្យដឹងថា​ សកម្មភាពអ៊ីនធឺណិតនៅអ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៤% បើប្រៀបធៀបទៅរាល់ដង ក្រោយពីត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |date=28 February 2026 |website=Mastodon}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឃ្លីបវីដេអូបានបង្ហាញពី[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]អ៊ីរ៉ាក់ ត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202603299955 |title=Video: Iraq's Popular Mobilization Forces in Abadan |date=29 March 2026 |website=Iran International}}</ref> យោងតាមកាសែត ''The Wall Street Journal'' ត្រាំធ្លាប់បានបើកចំហចំពោះការផ្ដល់ជំនួយគាំទ្រដល់កងជីវពលប្រដាប់អាវុធ[[ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់|ឃឺដនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ដែលកំពុងមាន[[ជម្លោះឃឺដ–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះជាមួយទីក្រុងតេហេរ៉ង់]]អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ហើយក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងតំបន់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran |access-date=5 June 2026 |work=CNN }}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកត្រាំក្រោយមកបាននិយាយវិញថា លោកគ្មានបំណងចង់បញ្ជូនជនជាតិឃឺដចូលប្រយុទ្ធក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Trump rules out sending Kurds into Iran |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/07/iran-war-latest-news-tehran-israel-donald-trump-us-invasion/?msockid=27188584bb6c64923cfa9292ba0c6563 |work=The Daily Telegraph}}</ref> ===សេដ្ឋកិច្ច=== សង្គ្រាមនេះបានបង្កបង្កើតជាផលវិបាកជាច្រើនដល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដូចជានាំឱ្យតម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នកើនឡើង ប៉ះពាល់វិស័យអាកាសចរណ៍និងទេសចរណ៍ ក៏ដូចជាបានរង្គោះរង្គើទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-conflict-poses-new-risk-us-economic-resilience-2026-03-02 |title=Iran conflict poses new risk to US economic resilience |work=Reuters |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[File:2020- Price of oil.svg|thumb|តារាងបង្ហាញពីកំណើននៃតម្លៃប្រេងសកលបង្កឡើងដោយព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកសំខាន់ៗដូចជា [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២]] និងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ២០២៦<ref name=EIA_OilPriceData>{{cite web |title=Petroleum & Other Liquids / Data ▼ / Download series history |url=https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |publisher=U.S. Energy Information Administration (EIA) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605153644/https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |archive-date=5 June 2026 |url-status=live}}</ref>]] តម្លៃប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិបានកើនឡើងភ្លាមៗក្រោយពីអ៊ីរ៉ង់បានគំរាមវាយប្រហារលើនាវាដឹកប្រេងនិងកប៉ាល់ដទៃទៀត ហើយនិងការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរោងចក្រប្រេងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសផលិតប្រេងក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/02/middle-east-crisis-oil-prices-inflation-us-iran-interest-rates-growth |title=Middle East crisis pushes up oil prices – and could drive inflation rises too |work=The Guardian |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> ២០% នៃការដឹកជញ្ជូនផលិតកម្មប្រេង និងឧស្ម័នសកលគឺជារឿយៗត្រូវឆ្លងកាត់តាម[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។<ref name="Buchanan-2026">{{cite news |last1=Buchanan |first1=Naomi |title=There's a major inflation risk lurking for the economy as the Iran war drags on, and it's not oil |url=https://www.businessinsider.com/food-inflation-oil-prices-fertilizer-farmers-iran-war-shipping-hormuz-2026-3 |work=Business Insider |date=11 March 2026}}</ref> ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅបន្តឆាបឆេះ តម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នបានធ្លាក់និងកើនទៅតាមស្ថានភាព ខណៈទីផ្សារបានព្យាយាមវាស់វែងតម្លៃទៅតាមលទ្ធភាពដែលជម្លោះអាចបញ្ចប់។ តម្លៃប្រេងនៅមុនសង្គ្រាមគឺស្ថិតនៅក្រោម ៧០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល<ref>{{Cite web |title=Brent Crude Oil Prices (1987-2026) |url=https://www.macrotrends.net/2480/brent-crude-oil-prices-10-year-daily-chart |access-date=6 June 2026 |website=Macrotrends}}</ref> តែបើគិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមីនាវិញ តម្លៃវាបានហក់ឡើងរហូតដល់ ១៣៩ ដុល្លារឯណោះ<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Hu |first2=Yi |last3=Jiao |first3=Jianbin |last4=Wang |first4=Shouyang |date=2 January 2024 |title=The impact of Russia–Ukraine war on crude oil prices: an EMC framework |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=11 |issue=1 |pages=8 |doi=10.1057/s41599-023-02526-9 |issn=2662-9992|doi-access=free }}</ref> រីឯតម្លៃឧស្ម័នក៏បានស្ទុះឡើងខ្ពស់ដូចគ្នា។<ref name="bloomberg4march">{{cite web |last1=Stapczynski |first1=Stephen |last2=Liao |first2=Ruth |last3=El Wardany |first3=Salma |date=4 March 2026 |title=Qatar's Hard-Won Reputation as Safest Gas Supplier Lost in Days |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-04/iran-war-dents-qatar-s-reputation-as-lng-s-safest-bet |website=Bloomberg News}}</ref> មកដល់ចុងខែមីនា កង្វះផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈនៅតាមបណ្ដាប្រទេស[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]បានកំពុងកើនឡើង ខណៈដែលស្តុកបម្រុងកំពុងធ្លាក់ចុះ។<ref name=bbc-20260324>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c1450zj6n48o |title=Everyday life in Asia is being upended by Iran war fuel crisis |last1=Ewe |first1=ByKoh |last2=Drury |first2=Flora |work=BBC News |date=24 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមអ្នកវិភាគសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗបានព្រមានថា សង្គ្រាមនេះកំពុងជំរុញឱ្យតម្លៃស្បៀងអាហារសកលកើនឡើង ហើយអាចក្នុងរយៈពេលយូរ។<ref>{{cite web |title=WFP warns rising food and fuel prices risk pushing global hunger higher as humanitarian needs grow |url=https://www.wfp.org/news/wfp-warns-rising-food-and-fuel-prices-risk-pushing-global-hunger-higher-humanitarian-needs |website=[[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក|World Food Programme]] |date=8 March 2026}}</ref> ===អាកាសចរណ៍=== [[File:Grounded airliners at Manchester Airport Feb 2026.jpg|thumb|យន្តហោះនៃ[[កាតាអ៊ែរវ៉េ|ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍កាតា]] [[គុយវ៉ែតអ៊ែរវ៉េ|គុយវ៉ែត]] និង[[អេមីរ៉ាតស៍ (អាកាសចរណ៍)|អេមីរ៉ាត]]កំពុងជាប់គាំងក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានមែនឈេស្ទ័រ]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦]] ដែនអាកាសរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហាមឃាត់រាល់ដំណើរហោះហើររបស់យន្តហោះស៊ីវិលក្នុងកំឡុងពេលជម្លោះ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's skies empty after strikes as regional states close airspace |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |access-date=7 June 2026 |website=Iran International}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីស្រាអែល គុយវ៉ែត កាតា ស៊ីរី និងអារ៉ាប់រួមបានបិទដែនអាកាសរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite news |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026 |title=Israel closes airspace after strikes on Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yjlf6000v3b6parlqyd31 |access-date=7 June 2026 |work=CNN }}</ref><ref>{{cite news |title=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |first=Noam |last=Lehmann |date=28 February 2026 |work=The Times of Israel}}</ref>ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍មួយចំនួនវិញបានផ្អាកសេវាកម្មហោះហើរចូលតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាតែម្តង។<ref>{{cite news |first1=Frederico |last1=Maccioni |first2=Joanna |last2=Plucinska |title=Travel in chaos as airlines cancel flights after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/europe/airlines-suspend-middle-east-flights-after-us-israel-strikes-iran-2026-02-28/ |work=Reuters |date=28 February 2026}}</ref> ការរំខានដល់ប្រព័ន្ធវិស័យផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឥន្ធនៈសកល ដែលបណ្តាលមកពីការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍នោះ ក៏បាននាំឱ្យតម្លៃប្រេងសាំងយន្តហោះហក់ឡើងថ្លៃផងដែរ ខណៈតម្លៃសំបុត្រយន្តហោះវិញបានកើនទៅតាមគ្នាទាំងសម្រាប់ជើងហោះហើរក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍បានប្រតិកម្មដោយតម្លើងថ្លៃសំបុត្រ និងកែសម្រួលកាលវិភាគហោះហើរមួយចំនួន ដើម្បីទប់ទល់នឹងថ្លៃប្រេងឥន្ធនៈកើនឡើងខ្ពស់។<ref>{{Cite web |last=Iacurci |first=Greg |date=2 May 2026 |title=Airfare amid Iran war: Buy now or wait out the conflict? Experts weigh the risks |url=https://www.cnbc.com/2026/05/02/iran-war-airfare-travel-airlines-plane-tickets-when-to-buy.html |access-date=7 June 2026 |website=CNBC }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=Iran war, jet fuel concerns cloud airlines' summer holiday plans |url=https://www.reuters.com/business/iran-war-jet-fuel-concerns-cloud-airlines-summer-holiday-plans-2026-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ===ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍=== ចរាចរណ៍ដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] ដែលជាចំណុចផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មថាមពលពិភពលោក ត្រូវបានអ៊ីរ៉ង់ប្រើប្រាស់កម្លាំងបិទចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ មកម៉្លេះ ក្រោយពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានបើកសង្គ្រាមផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់ និងបានធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលរបស់ខ្លួនគឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]]។ ដើម្បីជាការសងសឹក អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារដោយមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដារដ្ឋដទៃក្នុងតំបន់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម|កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់]] បានប្រកាសចេញនូវសារព្រមានហាមឃាត់រាល់ដំណើរឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រខាងលើ ហើយខ្លួនមានសិទ្ធិឡើងពិនិត្យ​ ឬវាយប្រហារនាវាពាណិជ្ជកម្មណាមិនស្ដាប់បង្គាប់ ហើយខ្លួនបានដាក់ពង្រាយមីនក្រោមសមុទ្រនៅក្នុងបរិវេណនៃច្រកសមុទ្រនោះផងដែរ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា ដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបិទច្រកនិងផ្លូវសមុទ្រចូលទៅអ៊ីរ៉ង់ក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ នៅមុនពេលសង្គ្រាមអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់នេះផ្ទុះឡើង ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ត្រូវបានបើកចំហដោយសេរី ហើយប្រមាណ ២៥% នៃពាណិជ្ជកម្មប្រេងពិភពលោកតាមផ្លូវសមុទ្រនិង ២០% នៃឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ ពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ចេញចូលតាមច្រកមួយនេះឯង។ ==ប្រតិកម្ម== ===ភាគីសង្គ្រាម=== ====អ៊ីរ៉ង់==== ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់បានសន្យាថានឹងមានការឆ្លើយតបទៅវិញ ខណៈដែលកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានមមាញឹកវាយប្រហារមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says|url=https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304145112/https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-date=4 March 2026|access-date=8 June 2026|website=Iran International}}</ref> [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា អ៊ីរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារដោយ "ប្រតិបត្តិការផ្លូវអាកាសដ៏ឃោរឃៅមួយ" ក្រោមថ្វីដៃសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែល និងបានបន្ថែមទៀតថា "រឿងនេះបានកើតឡើងជាថ្មីទៀតហើយខណៈពេលកិច្ចចរចាកំពុងដំណើរការ ហើយសត្រូវយើងពួកគេដេកស្រមៃថា ប្រជាជាតិអ៊ីរ៉ង់ដ៏រឹងមាំមួយនេះនឹងចុះចូលយល់ព្រមទទួលសំណើរបស់ពួកគេតាមរយៈសកម្មភាពវាយគំរាមដ៏ថោកទាបបែបនេះ"។<ref>{{Cite news|last1=Marsi|first1=Federica|last2=Mohamed|first2=Edna|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=8 June 2026|publisher=Al Jazeera|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228070906/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល បាហ្កាយី]]បានចោទប្រកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលពី "សកម្មភាពភេរវកម្ម" ជុំវិញការស្លាប់របស់ឥស្សរជនអ៊ីរ៉ង់កំពូលៗ ដោយហៅការវាយប្រហារទាំងនោះថាជា "សង្គ្រាមខុសច្បាប់"។<ref>{{cite news|last=Johnson |first=Paul |title=Iranian deputy foreign minister labels US 'terrorists' and issues warning to Australia |work=ABC News |date=19 March 2026 |url=https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260320060049/https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-date=20 March 2026 |url-status=live |access-date=10 June 2026 }}</ref> អ៊ីរ៉ង់​ផងដែរបាន​បដិសេធថាខ្លួនបានកំណត់គោលដៅវាយប្រហារ​លើប្រទេសអាស៊ែបៃសង់ តួកគី និង​អូម៉ង់ទេ ដោយចាត់ទុកវាជាការបោកបញ្ឆោតរបស់អ៊ីស្រាអែលទម្លាក់កំហុសមកអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=21 March 2026 |title=Khamenei Denies Iran Role in Turkey, Oman Attacks, Calls Them "False Flag" Operations |url=https://www.paturkey.com/news/2026/khamenei-denies-iran-role-in-turkey-oman-attacks-calls-them-false-flag-operations-28983/ |access-date=10 June 2026 |website=PA Turkey }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]]បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានមកលើសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ថាជា "និមិត្តសញ្ញានៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april"/> អនុរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស លោក[[កាសឹម ហ្ការីបាបាឌី]]បានថ្កោលទោសចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារម្តងហើយម្តងទៀតមកលើទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ថាជា "ការវាយប្រហារលើផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណអរិយធម៌ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់"។<ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/15/world/iran-war-trump-oil-israel/9ea71226-dc34-5ca7-b79e-bd630e37319b?smid=url-share |access-date=15 March 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ====អ៊ីស្រាអែល==== [[File:Tel Aviv 120326 Dizengoff 02.jpg|thumb|ស្ថានរំឭកគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធកងទ័ពអាមេរិកដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅទីលាន[[ឌីហ្សានហ្កូហ្វ]]ក្នុងទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]] បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារដោយដ្រូននៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា នៅឯប្រទេសគុយវ៉ែត។]] លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា គោលដៅនៃការវាយប្រហារនេះគឺដើម្បី "លុបបំបាត់ការគំរាមកំហែងអត្ថិភាពដែលបង្កដោយរបបភេរវកម្មនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់" និងបានបញ្ជាក់បន្ថែមថា "សកម្មភាពរួមរបស់យើងនឹងបង្កើតលក្ខខណ្ឌថ្មីសម្រាប់ប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ដ៏អង់អាចក្លាហានក្នុងការក្ដោបក្ដាប់ជោគវាសនារបស់ពួកគេ​"។<ref>{{Cite news|last=Estrin|first=Daniel|date=28 February 2026|title=U.S. and Israel strike Iran in operation 'Epic Fury.' Trump calls for regime overthrow|url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|access-date=10 June 2026|publisher=NPR|archive-date=4 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304112605/https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|url-status=live}}</ref> លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីផងដែរគឺជាបុគ្គលដំបូងបង្អស់ដែលបានរាយការណ៍ និងអបអរចំពោះឃាតកម្មមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ ដោយនិយាយថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំកន្លែងមកហើយដែលរបបអាយ៉ាតុល្លាបានស្រែកបន់ឱ្យ 'អ៊ីស្រាអែលវិនាស' និង 'អាមេរិកវិនាស'។ វា​បាន​បង្ហូរ​ឈាមជនជាតិយើង ក៏ដូចជា​ជនជាតិ​អាមេរិក​ និងជនជាតិខ្លួនឯងអស់ជាច្រើន"។<ref>{{Cite web|date=28 February 2026|title=World leaders react to Ayatollah Khamenei's death|url=https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|access-date=10 June 2026|website=Newsweek|archive-date=2 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302065220/https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|url-status=live}}</ref> ការសិក្សាស្ទង់មតិមួយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដោយ[[វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យអ៊ីស្រាអែល]]បានរកឃើញថា សាធារណជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៨២% គឺគាំទ្រប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ីរ៉ង់ ដោយក្នុងនោះមាន ជនជាតិ[[ជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល]] ៩៣% និង[[ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលអារ៉ាប់]] ២៦%។<ref name="timesofisrael-poll">{{cite news |last1=Levaton |first1=Stav |title=Poll: Most Jewish Israelis support Iran war, toppling regime; Arab backing far lower |url=https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |work=The Times of Israel |date=4 March 2026 |archive-date=7 March 2026 |access-date=10 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307221800/https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |url-status=live }}</ref> ====សហរដ្ឋអាមេរិក==== [[File:President Donald J. Trump oversees Operation Epic Fury at Mar-a-Lago, Palm Beach, FL, Feb. 28, 2026. (White House photo by Daniel Torok) (55121599389).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីត្រាំកំពុងអង្គុយចាំតាមដានដំណើរការនៃប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')]] លោកប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំបាននិយាយថា ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកទៅលើអ៊ីរ៉ង់នេះគឺធ្វើឡើងដើម្បី "ទប់ស្កាត់របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់និងមូលវិវដ្តនិយមកុំឱ្យបន្តគំរាមកំហែងដល់អាមេរិកតទៀត" និងដើម្បីបំបាត់ "អច្ចាសន្ន" ពីអ៊ីរ៉ង់ ដោយពោលបន្ថែមទៀតថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំមកនេះ របបអ៊ីរ៉ង់បានស្រែកឱ្យ "អាមេរិកវិនាស" ហើយបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្លាប់បង្ហូរឈាមនិងសម្លាប់រង្គាលឥតឈប់ឈរ ដោយកំណត់គោលដៅសម្លាប់របស់ពួកគេមកលើសហរដ្ឋអាមេរិក កងទ័ពរបស់យើង និងប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន"។<ref>{{Cite news |last=Liptak|first=Kevin|date=28 February 2026|title=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60a8dw00083b6r26l4utb8|access-date=10 June 2026|publisher=CNN }}</ref> លោក​បាន​បន្តលើកឡើងទៀតថា ការផ្លាស់ប្តូរ​របប​គឺជា​គោលដៅ​មួយរបស់អាមេរិក ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រជាជន​អ៊ីរ៉ង់ចូលរួមសាមគ្គីគ្នា​ផ្តួលរំលំ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=10 June 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909 |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228190440/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |url-status=live }}</ref> នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានប្រើកម្លាំងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ និងបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តអារ៉ាប់របស់អាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ លោកត្រាំបាននិយាយថា គ្មាននរណាម្នាក់បានប្រាប់គាត់ពីលទ្ធភាពនៃរឿងនេះទេ ហើយក៏ "គ្មាននរណាម្នាក់រំពឹងទុកមុនដែរ គឺយើងបានភ្ញាក់ផ្អើលដូចគ្នា"។ ប៉ុន្តែក្រោយមក គេបានបង្ហាញថា ប្រធានាធិបតីត្រាំគឺមិនមែនមិនដឹងសោះអំពីរឿងនេះទេ ពោលគឺមានអ្នកដែលបានប្រាប់លោកពីសក្ដានុភាពសងសឹករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Trump was warned of likely Iranian retaliation on Gulf allies, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-was-warned-likely-iranian-retaliation-gulf-allies-sources-say-2026-03-17/ |work=Reuters |date=17 March 2026}}</ref> នៅចុងខែមីនានិងដើមខែមេសា ត្រាំបានចេញឱសានវាទម្តងហើយម្តងទៀតដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលរបស់អ៊ីរ៉ង់ និងទម្លាក់គ្រាប់បែកឱ្យអ៊ីរ៉ង់ "រលាយទៅយុគសម័យថ្ម" វិញ ប្រសិនបើអ៊ីរ៉ង់មិនយល់ព្រមទទួលកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |first=Joseph|last=Gedeon|title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=The Guardian |date=4 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404125135/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=4 April 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា លោកប្រធានាធិបតីបានគំរាមទៀតថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសក្នុងយប់នេះ"។<ref>{{Cite news |date=7 April 2026 |title=Trump says 'a whole civilization will die tonight' if Iran does not make a deal |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-a-whole-civilization-will-die-tonight-if-iran-does-not-make-deal-2026-04-07/ |access-date=10 June 2026 |work=Reuters}}</ref> បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ ត្រាំបាននិយាយថា លោកគឺ "ឈប់ខ្វល់" អំពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ និងបានប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកផ្ទាល់នឹងអនុវត្តការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា។<ref name="Talk1"/> ប្រតិកម្មនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺអវិជ្ជមានជារួម ប៉ុន្តែនៅលើឆាកនយោបាយថ្នាក់ជាតិវិញ គេឃើញមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជាពីរ ពោលសមាជិកភាគច្រើននៃបក្សសាធារណរដ្ឋបានគាំទ្របន្តសង្គ្រាម ខណៈសមាជិកបក្សប្រជាធិបតេយ្យ និងអ្នកនយោបាយឯករាជ្យភាគច្រើនបានប្រឆាំងនឹងវា។<ref>{{cite web |last1=de Guzman |first1=Chad |title=How Americans Feel About the War With Iran, One Month In |url=https://time.com/article/2026/03/26/us-iran-war-poll-americans-public-opinion-approve-democrats-republicans/ |website=time.com |publisher=Time Magazine |access-date=10 June 2026 |date=26 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===អន្តរជាតិ=== ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានកោះប្រជុំជាបន្ទាន់ តាមការស្នើសុំរបស់សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា។<ref name="iaea.em"/> ប្រមុខ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះ ខណៈអគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានសម្ដៅលើសកម្មភាពវាយប្រហារនោះថាអាចជាប់ជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cm29zmpdj3vt |title=Trump issues expletive-laden threat to Iran demanding Strait of Hormuz be opened |website=BBC News}}</ref> យោងតាម​អគ្គរដ្ឋអាជ្ញា​ស្ថាបនិក​នៃ​[[តុលាការ​ព្រហ្មទណ្ឌ​អន្តរជាតិ]]លោក[[ល្វីស ម៉ូរ៉េណូ អូកាំប៉ូ]] សង្គ្រាម​នេះ​គឺ​អាច​ប្រៀបបានទៅ​នឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|​សង្គ្រាម​រុស្ស៊ី​នៅ​អ៊ុយក្រែន]] ដោយ​បន្ថែមទៀត​ថា ពិភពលោក​កំពុង​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី "ប្រព័ន្ធ​ផ្អែកលើ​ច្បាប់" ទៅ​ជា "ការគ្រប់គ្រង​តាមមាត់​មនុស្ស" និង "មិនមែន​ជា​ពិភពលោក​ដែល​អាចស្ថិតស្ថេរបានយូរនោះទេ"។<ref>{{cite news |title=Iran war shows norms of international conflicts have been upended |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |work=www.bbc.com |date=24 March 2026 |archive-date=13 April 2026 |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413162219/https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |url-status=live }}</ref> ប្រធានគណៈកម្មការអឺរ៉ុប លោកស្រី[[អួរស៊ូឡា វ៉ន ឌែរ ឡេយ៉េន]] និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សា លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ កូស្តា]]បានសម្ដៅលើជម្លោះនេះថា "គួរឱ្យព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង" ហើយបានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់បំផុតរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref name="Al Jazeera English-2026a">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=World reacts to US, Israel attack on Iran, Tehran retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |access-date=11 June 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301110321/https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |url-status=live }}</ref> អ្នកនាំពាក្យអង្គការណាតូម្នាក់បាននិយាយថា ណាតូបានកំពុងនឹងតាមដានស្ថានការណ៍យ៉ាងដិតដល់ ខណៈដែលមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់បាននិយាយថា អង្គការណាតូបានបង្កើនការប្រុងប្រយ័ត្នរបស់ខ្លួន។<ref name="Bayer">{{Cite web |last=Bayer |first=Lily |date=28 February 2026 |title=NATO closely following developments in Iran, spokesperson says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-closely-following-developments-iran-region-spokesperson-says-2026-02-28/ |access-date=11 June 2026 |website=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨១៧]] ដែលឧបត្ថម្ភដោយប្រទេស[[បារ៉ែន]] ដោយបានអំពាវនាវឱ្យអ៊ីរ៉ង់បញ្ឈប់ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើបណ្ដារដ្ឋឈូងសមុទ្រ និងថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះថាជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ សេចក្តីសម្រេចនេះមិនបានរៀបរាប់អំពីការវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលទៅលើអ៊ីរ៉ង់និងលីបង់ទេ។<ref>{{cite news |last=Blackburn |first=Gavin |date=11 March 2026 |title=UN Security Council demands Iran halt attacks on Gulf states |url=https://www.euronews.com/2026/03/11/israel-carries-out-strikes-in-lebanon-and-tehran-fires-at-gulf-states-as-iran-war-enters-d |work=Euronews}}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] m3sordbdqzje8jd17s0epdwph2aejff 0 53803 336884 336395 2026-06-22T19:35:41Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] 336884 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] t9wp7bsblk80wo2ns5ckwugybocutzt 0 53814 336877 336819 2026-06-22T15:37:36Z TheRandomGoober 27248 /* ព្រឹត្តិការណ៍ក្រោយៗ */ 336877 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ | partof = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg | alt1= | image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg | alt2= | image3=MONATIO Soldiers.jpg | alt3= | image4= | alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist| * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]] * ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ }} | caption = | date = ១៧​ មេសា ១៩៧៥ | place = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] | result = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}} | combatant1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] | combatant2 = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} | commander1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]] | commander2 = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}} | strength1 = ៤០,០០០ | strength2 = ~២០,០០០ | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = {{Campaignbox Cambodian Civil War}} }} '''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។ ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។ ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។ ==ផ្ទៃរឿង== នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។<ref name=Dunham>{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}</ref> កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។<ref name=Shawcross>{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}</ref>{{rp|៣៤៧}} នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៦}} ​ ==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម== ===ចុងខែមីនា=== នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។<ref name=Sak>{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}</ref>{{rp|១១៥}} នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} ===១ មេសា=== លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨–១៦១}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៦១}} ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}}<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ===២–១១ មេសា=== ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៥៦}} នៅភាគខាងជើងរដ្ឋធានី ក្នុងតំបន់កងពលទីប្រាំពីរការពារ ខ្មែរក្រហមបានបើកការវាយលុកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយទោះបីជាមានការគាំទ្រផ្លូវអាកាសជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ស្ថានការណ៍នៅទីនោះនៅតែមិនអំណោយផលដដែរ។ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកទីតាំងដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅពួកខ្មែរក្រហមមកវិញដែរ ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យអ្វីសោះ។ កងពលទីមួយបានបាត់បង់ទាហានជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខណៈការជម្លៀសទាហានដែលឈឺនិងរបួសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រគឺលែងអាចធ្វើទៅរួចទៀតហើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–១៥៧}} ដោយស្ថានការណ៍វិវត្តលឿនហួសប្រមាណ ហើយដោយកម្លាំងកាន់តែចុះថយទៅៗ អគ្គបញ្ជាការដ្ឋានក៏បានបញ្ជូនត្រឹមអតីតសមាជិកនៃកងឆ្មាំខេត្តទៅជួយការពារនៅតំបន់ភាគខាងជើង ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានខ្មែរក្រហមវាយខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុងត្រឹមប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុការណ៍នេះបាននាំឱ្យរបើករបាំងការពារភាគខាងជើង រីឯឱកាសបិទខ្ទប់វាក៏លែងមានទៀត។ នៅឯភាគខាងលិច កងកម្លាំងនៃកងពលធំទីបីក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯកព្រះ[[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី]]បានទទួលជំនួយកម្លាំងមកពង្រឹងការការពារបន្ថែម ប៉ុន្តែយ៉ាងណា កម្លាំងព្រះអង្គនៅតែមិនអាចវាយចូលកំពង់ស្ពឺបាន ពិសេសដើម្បីដណ្តើមទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅទួលលាបនោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបង្កើតកំហុសគណនាបណ្ដាលឱ្យពួកគេផ្លោងគ្រាប់ចូលទីតាំងរបស់កងពលធំទីបីកំឡុងពេលកំពុងប្រតិបត្តិការ ជាហេតុប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–៧}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកស៊ីវិលមកពីគ្រប់ទិសទីបាននាំគ្នារត់មកជ្រោកកោនគេចវេះពីសង្គ្រាមនៅក្នុងរដ្ឋធានី។ អាជ្ញាធរក្រុងភ្នំពេញទាំងស៊ីវិលនិងយោធាត្រូវធ្វើការធ្ងន់កទទួលជនភៀសសឹករាប់សិបពាន់នាក់ ដោយមិនដឹងថាត្រូវផ្តល់ជម្រកនៅទីណាឱ្យពួកគេ។ សាលារៀន វត្តអារាម និងសួនច្បារសាធារណៈបានក្លាយជាទីជម្រកបណ្ដោះអាសន្នរបស់ជនភៀសសឹក ចំណែកឯអាជ្ញាធរក្រុងវិញ ពួកគេអស់លែងមានវិធីសាស្ត្រដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណថាតើនរណាជាមិត្ត និងនរណាជាខ្មែរក្រហមទៀតឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៧}} នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា នៅឯទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានស្នើសុំឱ្យមានការចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] មេដឹកនាំនៃ[[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] ឱ្យយាងត្រឡប់មកទីក្រុងភ្នំពេញវិញជាបន្ទាន់។ តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គទ្រង់បានបដិសេធសំណើរបស់អាមេរិកនោះនៅព្រឹកបន្ទាប់។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៦៣}} ===១២ មេសា=== [[File:View of Phnom Penh from CH-53.jpg|thumb|250px|ទិដ្ឋភាពពីជ្រុងមួយនៃទីក្រុងភ្នំពេញមើលពីលើឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិក, ១២ មេសា ១៩៧៥]] ដោយស្ថានការណ៍នៅភ្នំពេញកាន់តែពិបាកទៅៗ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានផ្តួចផ្តើម[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល]] ពោលជាដំណើរជម្លៀសប្រជាជនអាមេរិកទាំងអស់ចេញពីកម្ពុជា។ លោកឯកអគ្គរដ្ឋទូតឌីនបានអញ្ជើញសមាជិករដ្ឋាភិបាលខ្មែរឱ្យជម្លៀសខ្លួនចេញផងដែរនៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ ប៉ុន្តែពួកគាត់ទាំងអស់គ្នាបានបដិសេធ លើកលែងតែប្រធានាធិបតីស្តីទី លោកសូខាំ ខូយ ដែលបានព្រមចូលខ្លួនជម្លៀសដោយមិនផ្ដល់ដំណឹងអ្វីដល់ថ្នាក់ដឹកនាំដទៃ។<ref name=Dunham/>{{rp|១១៤}} ដំណើរជម្លៀសនេះបានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនក្នុងជួរថ្នាក់ដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរមានការភ្ញាក់ផ្អើលជាខ្លាំង ព្រោះតែទីក្រុងភ្នំពេញនិងទីរួមខេត្តស្ទើរតែទាំងអស់ (លើកលែងតែទីរួមខេត្តនៅភាគខាងកើតប្រទេសដែលកំពុងស្ថិតក្រោម[[វៀតណាមខាងជើង]]កាន់កាប់) សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរដ្ឋាភិបាល និងពោរពេញទៅដោយជនភៀសសឹករាប់លាននាក់។ ចំនួនប៉ាន់ប្រមាណបានរាប់ប្រជាជនដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលថាមានចំនួនប្រាំមួយលាននាក់ ហើយអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមមានត្រឹមមួយលាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦២–៣}} នៅវេលាម៉ោង ០៨:៣០ ព្រឹក គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានកោះប្រជុំគ្នានៅក្នុងការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឡុង បូរ៉េត]]។ ពួកគាត់បានសម្រេចចិត្តថា គួរតែមានការហៅកោះប្រជុំមហាសន្និបាតមួយ ដែលមានសមាសភាពមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងថ្នាក់ដឹកនាំយោធាចូលរួម។ ចាប់ពីម៉ោង ១៤:០០ រសៀល មហាសន្និបាតនោះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងវិមានចំការមន។ នៅទីបំផុត សេចក្តីសម្រេចមួយត្រូវបានអនុម័តជាឯកច្ឆន្ទ ដោយស្នើការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់ និងថ្កោលទោសលោកសូខាំ ខូយ ដែលមិនបានប្រគល់តំណែងសមស្របតាមនីតិច្បាប់។ នៅម៉ោង ២៣:០០ យប់ មហាសន្និបាតបានជ្រើសតាំងសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលដូចជា៖ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[សក់ ស៊ុតសាខន]] នាយសេនាធិការកងខេមរជាតិលោកឧត្តមសេនីយ៍ទោ[[ថងវណ្ណ ផានមឿង]] ឧត្តមនាវីឯក[[វង្ស សារិនឌី]] មេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសលោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកអៀ ឈុង លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត លោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហង្ស ធុនហាក់]] និងតំណាងគណបក្សសង្គមសាធារណរដ្ឋលោកអុប គឹមអាង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤}} ចំពោះស្ថានការណ៍នៅសមរភូមិវិញបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនខ្លាំងទៅៗ។ នៅភាគខាងជើង ខ្សែការពារត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅចំណុចជាច្រើនដោយខ្មែរក្រហម ទោះបីជាមានការតស៊ូប្រយុទ្ធតតាំងពីអង្គភាពកងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរវិញយ៉ាងណាក៏ដោយ។ អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុងវិញបានកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់ពីការវាយដណ្តើមដោយខ្មែរក្រហម។ ដោយដូច្នេះ ព្រលានយោធាតូចមួយនៃតំបន់មានជ័យត្រូវបានកំណត់ជាទីកន្លែងចុះចតបណ្ដោះអាសន្នសម្រាប់យន្តហោះនិងឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលនាំយកគ្រាប់រំសេវ និងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់ផ្សេងៗ។.<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤–៥}} ===១៣–១៦ មេសា=== [[File:Fall of Phnom Penh.jpg|thumb|right|ផែនទីបង្ហាញពីចលនាពុះសម្រុកចូលភ្នំពេញជាលើកចុងក្រោយរបស់ខ្មែរក្រហម]] ថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា គឺជាថ្ងៃដំបូងនៃ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរថ្មី]] ហើយក៏ត្រូវជាថ្ងៃដែលខ្មែរក្រហមបានបន្តបាញ់ផ្លោងចូលទីក្រុងភ្នំពេញដែរ។ នៅវេលាម៉ោង ០៩:០០ ព្រឹក គណៈកម្មាធិការកំពូលបានបើកសម័យប្រជុំលើកដំបូងរបស់ខ្លួន ដោយបានជ្រើសតាំងលោកសក់ ស៊ុតសាខនជាប្រធានគណៈកម្មាធិការជាឯកច្ឆ័ន្ទ ដែលនាំឱ្យលោកក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល និងជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទីផងដែរ។ លោកសាខនបានផ្ញើសំណើសុំសន្តិភាពចុងក្រោយទៅកាន់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ដោយព្រមផ្ទេរសាធារណរដ្ឋនិងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទៅឱ្យព្រះអង្គកាន់កាប់ ប៉ុន្តែសាធារណរដ្ឋនឹងមិនព្រមចុះចាញ់ឱ្យដៃទៅខ្មែរក្រហមនោះឡើយ។ នៅយប់នោះ លោកសាខនបានកោះប្រជុំក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី ដែលលើកនេះមានទាំងគណៈកម្មាធិការកំពូល និងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីចូលរួម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} ក្រុមប្រឹក្សាបានសម្រេចចិត្តដោយប្រើអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានដើម្បីបញ្ជូនលំហូរជនភៀសសឹកដែលកំពុងកើនឡើងច្រើនទៅៗទៅជ្រកកោននៅក្នុងសាលារៀន វត្តអារាម បង្កើតកម្មវិធីផ្តល់ស្បៀងអាហារដល់ពួកគេ រៀបចំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីឡើងវិញ ពង្រឹងទ័ពនៅភ្នំពេញដោយហោះនាំកងវរសេនាធំមួយចំនួនពីខេត្តផ្សេងៗចូលតាមព្រលានមានជ័យ និងការបង្កើតគណៈកម្មាធិការពិសេសមួយ ដែលមានលោកឡុង បូរ៉េតជាប្រធាន ដើម្បីរៀបចំត្រៀមសំណើសន្តិភាពសម្រាប់្រគល់ឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ឬពួកខ្មែរក្រហម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានកាន់តែបាត់បង់លំនឹងទៅបន្តិចៗ។ នៅព្រឹកនោះ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជួបប្រជុំគ្នានៅការិយាល័យលោកសាខន នៅទីស្នាក់ការកណ្តាលអគ្គសេនាធិការ។ នៅម៉ោង ១០:២៥ កណ្ណធារបើកយន្តហោះ តេ-២៨ ម្នាក់បានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនបួនគ្រាប់ទម្ងន់ ១១០ គីឡូក្រាម (២៥០ ផោន)។ គ្រាប់បែកចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ផ្ទុះនៅទីតាំងចម្ងាយប្រហែល ២០ ម៉ែត្រពីការិយាល័យរបស់សាខន ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីនិងកងការពារចំនួនប្រាំពីរនាក់ និងរបួសម្ភៃនាក់បន្ថែម។ លោកសាខនបានប្រកាសពីបម្រាមគោចររយៈពេល ២៤ ម៉ោង ខណៈការប្រយុទ្ធនៅលើសមរភូមិនៅបន្តដដែរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain>{{cite book|last=Swain|first=Jon|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|publisher=St. Martin's Press|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai}}</ref>{{rp|១២៥}} នៅរសៀលនៃថ្ងៃដដែរ [[ក្រុងតាខ្មៅ]]ដែលជាទីរួម[[ខេត្តកណ្តាល]] និងស្ថិតនៅចម្ងាយ ១១ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូងទីក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ខ្មែរក្រហមទាំងស្រុង។ តាខ្មៅជាចំណុចទីតាំងការពារយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយការបាត់បង់វាបានប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធបន្ថែមរបស់ពួកគេ។ ថ្វីបើមានការវាយតបតដើម្បីគ្រង់គ្រងស្ថានការណ៍នៅតាខ្មៅមែនក្ដី តែវាមិនបានផលផ្លែផ្កាអ្វីឡើយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន សមរភូមិប្រយុទ្ធក៏រុញចូលមកដល់តំបន់ខាងត្បូងនៃជាយក្រុង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ដោយសារការវិវត្តបែបនេះ សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ជំនួយទាំងឡាយតាមអាកាសនៅពោធិ៍ចិនតុងត្រូវបានផ្អាកបញ្ឈប់ទាំងស្រុង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain/>{{rp|១២៥}} ចូលមកថ្ងៃទី១៥ ខ្មែរក្រហមបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមពីភាគខាងជើងនិងលិច។ តំបន់ពោធិ៍ចិនតុងនិងទំនប់របងការពារដែលរត់ពីកើតទៅលិចបន្តទៅខាងជើងនៃទីក្រុង ដោយចំណុចទាំងពីរភ្ជាប់គ្នាបង្កើតបានជាខ្សែការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញបរិវេណក្រុងភ្នំពេញ ហើយមកដល់ត្រឹមនេះបានកំពុងរងការវាយលុកយ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់ពួកខ្មែរក្រហម។ ការចូលអន្តរាគមន៍ដោយកងពលតូចឆ័ត្រយោង ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកពីប៉ែកខាងកើតទន្លេមេគង្គ មិនបានជួយសម្រូលអ្វីដល់ស្ថានការណ៍ដ៏តានតឹងនៅសមរភូមិខាងលិចនៃរដ្ឋធានីឡើយ។ កងពលតូចនេះបានព្យាយាមរុលដំណើរទៅលិច ប៉ុន្តែអាចបន្តបានត្រឹមតែ ៦ គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បន្ថែមបានបន្តហូរចូលក្រុងភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧}} [[File:Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) មួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ, ១៧ មេសា ១៩៧៥]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា កិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនាព្រឹកនោះត្រូវបានផ្ដោតទាំងស្រុងទៅលើយន្តការផ្ញើសំណើសន្តិភាពទៅទីក្រុងប៉េកាំងឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបានបំផុត។ លោកឡុង បូរ៉េតបានរៀបចំសំណើដែលក្នុងនោះបានអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យរណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជារបស់សម្ដេចសីហនុ។ ទីបំផុត សំណើនេះក៏ត្រូវបានផ្ញើទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំងតាមរយៈ[[គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហម]] និង[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបារាំង]]។ ស្ថានភាពយោធាកាន់តែវិវត្តអាក្រក់ទៅៗ នៅពេលដែលធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុនស៊ែល (Shell) នៅភាគខាងជើងទីក្រុងបានឆាបឆេះកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា បង្កបង្កើតជាអគ្គីភ័យដុតបំផ្លាញទីលំនៅប្រជាជនពីជើងរហូតដល់ត្បូងរដ្ឋធានីភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ពេញមួយរសៀល គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានទន្ទឹងរង់ចាំចម្លើយឆ្លើយតបពីទីក្រុងប៉េកាំង។ នៅវេលាម៉ោង ២៣:០០ យប់ សារចម្លើយនៅតែមិនទាន់ឃើញមកដល់ ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏ដឹងខ្លួនថា ពួកខ្មែរក្រហមគឺមិនមានបំណងងទទួលយកសំណើអ្វីនោះទេ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ដំណាលគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមបានកាន់កាប់ច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គបន្ទាប់ពីកងពលតូចឆ័ត្រយោងបានដកខ្លួនចេញ ខណៈដែលកងពលធំទីពីររបស់ឧត្តមសេនីយ៍[[ដៀន ដែល]]បានមកឈរជើងការពារតំបន់[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]។<ref name=Swain/>{{rp|១២៦}} យន្តហោះ តេ-២៨ ដេ របស់ទ័ពអាកាសសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានចេញប្រតិបត្តិការហោះហើរជាលើកចុងក្រោយដោយទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជានិងត្រួតពិនិត្យ ក៏ដូចជាឃ្លាំងយន្តហោះនៅពោធិ៍ចិនតុង ក្រោយព្រលាននេះបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ដោយខ្មែរក្រហម។ បន្ទាប់ពីប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកទម្លាក់ស្ទើរអស់ពីស្តុក យន្តហោះសាធារណរដ្ឋខ្មែរចំនួន ៩៧ គ្រឿងបានហោះចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស និងអាកាសយានដ្ឋានតូចៗផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដោយខ្លះមានដឹកផ្ទុកជនស៊ីវិលមួយចំនួនតូចឆ្ពោះទៅកាន់ទីទួលសុវត្ថិភាពនៅក្នុងប្រទេសថៃ។<ref>{{cite web|url=http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|title=Cambodia: Khmer Air Force History 1970–1975 (Part 2)|author=Jan Forsgren|access-date=18 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113948/http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> ===១៧ មេសា=== [[File:Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីស្ថានភាពនៅលើនិងក្បែរ[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]], ១៧ មេសា ១៩៧៥]] ដោយសារសំណើសន្តិភាពមិនមានសត្រូវណាទទួលយក នោះនៅវេលាម៉ោង ០២:០០ រំលងអធ្រាត្រចូលថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា គណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាថានឹងផ្លាស់ប្តូរទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី គណៈកម្មាធិការកំពូល និងសមាជិកសភាមួយចំនួនពីភ្នំពេញទៅភាគខាងជើងប្រទេសនៅទីរួម[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]តាមបណ្ដោយព្រំដែនប្រទេសថៃ ដោយនឹងបង្កើតចលនាតស៊ូប្រឆាំងខ្មែរក្រហមពីទីនោះ។ មធ្យោបាយនៅសល់តែមួយគត់ដើម្បីចាកចេញពីរដ្ឋធានីគឺតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រ។​ នៅវេលាម៉ោង ០៤:០០ ទៀបភ្លឺ សមាជិករដ្ឋាភិបាលបានជួបជុំគ្នានៅសួនច្បារមុខ[[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុមវត្តី]]ដើម្បីត្រៀមធ្វើការជម្លៀសខ្លួនចេញ ប៉ុន្តែគួរឱ្យអភ័ព្វ មិនមានឧទ្ធម្ភាគចក្របានបង្ហាញខ្លួនឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៨–៩}} ពេលថ្ងៃកំពុងរះពីលើជើងមេឃនៃទិសខាងកើត ពោលគឺនៅវេលាម៉ោង ០៥:៣០ ទៀបភ្លឺ សមាជិករដ្ឋាភិបាលបាននាំគ្នាវិលត្រឡប់ទៅគេហដ្ឋានរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត ហើយបានសម្រេចចិត្តថានឹងនៅស៊ូរហូតដល់ស្លាប់។​ ក្រោយម៉ោង ០៦:០០ ព្រឹក រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងឃោសនាការ លោកថោង លឹមហួងបាននាំយកសារទូរលេខមួយដែលទើបតែមកដល់ពីទីក្រុងប៉េកាំង ដោយមានជូនដំណឹងថា ការអំពាវនាវរកសន្តិភាពនោះត្រូវបានបដិសេធដោយព្រះនរោត្តម សីហនុ។ ជាមួយគ្នានេះដែរ រដ្ឋាភិបាលក្រៅស្រុករបស់ព្រះអង្គបានចុចឈ្មោះសមាជិកទាំងប្រាំពីររូបនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលថាជាជនក្បត់ជាតិ បន្ថែមពីលើបុគ្គលទាំងប្រាំពីរនាក់ដែលបានឡើងកាន់អំណាចកាលពីឆ្នាំ១៩៧០។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៨–៩}} ការបាញ់ប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាបានបន្លឺចាប់តាំងពីវេលាម៉ោង ០៤:០០ ទៀបភ្លឺនៅភាគខាងជើងទីក្រុងភ្នំពេញ ជុំវិញស្ថានីយ៍ថាមពលធំ។ ពេលព្រឹកព្រលឹមឈានមកដល់ ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នាបានរលត់ទៅវិញ នៅពេលដែលកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានដកថយតាមបណ្តោយមហាវិថីព្រះមុនីវង្សចូលមកក្នុងកណ្តាលក្រុង។<ref name=":0">{{cite book|last=Neveu|first=Roland|title=The Fall of Phnom Penh, 17 April 1975|publisher=Asia Horizons Books Co., Ltd|year=2015|isbn=978-6167277103}}</ref>{{rp|84}} ឧត្តមនាវីឯកវង្ស សារិនឌីបានធ្វើដំណើរវិលត្រឡប់ទៅកាន់មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកវិញ ដែលកាលនុះកំពុងរងការវាយប្រហារពីពួកខ្មែរក្រហម។ ក្រោយមក លោកបានហៅទូរស័ព្ទមកលោកសាខន ដោយប្រាប់ថាមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកបានកំពុងត្រូវឡោមព័ទ្ធ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាននឹងត្រូវខ្មែរក្រហមវាយបែក។ នៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានវាយចូលមកក្នុងប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការទ័ពជើងទឹក លោកសារិនឌីក៏បានសម្រេចចិត្តធ្វើអត្តឃាតខ្លួនជាជាងឱ្យសត្រូវចាប់ខ្លួន។<ref name=Chhong>{{cite news|author=Chhang Song|title=The final hours of the Khmer Republic|url=https://www.khmertimeskh.com/55805/the-final-hours-of-the-khmer-republic/|publisher=Khmer Times|date=16 April 2015|access-date=18 June 2026}}</ref> គិតត្រឹមម៉ោង ០៨:០០ ព្រឹក សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី តំណាងរាស្ត្រ និងសមាជិកព្រឹទ្ធសភាដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានបានចាកចេញពីសម័យប្រជុំ ដោយបន្សល់ទុកតែលោកឡុង បូរ៉េត និងសាខន។ លោកឧត្តមសេនីយ៍ថាច់ រ៉េងបានព្យាយាមអង្វរពួកគាត់ឱ្យចាកចេញជាមួយលោក ព្រោះលោកនៅមានបញ្ជាការទាហាននៃកងកម្លាំងពិសេស និងឧទ្ធម្ភាគចក្រប្រភេទ អ៊ុយហះ-១ ចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងនៅឯ[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|ពហុកីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៨:៣០ លោកសាខននិងក្រុមគ្រួសារលោកបានឡើងឧទ្ធម្ភាគចក្រមួយគ្រឿងហើយហោះហើរចេញ រួមជាមួយមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសលោកអៀ ឈុង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ លោកឡុង បូរ៉េតបានឡើងឧទ្ធម្ភាគចក្រមួយគ្រឿងទៀត ប៉ុន្តែវាត្រូវមានបញ្ហាមិនអាចហោះឡើងបាន។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៩}}<ref>{{cite book|last=Conboy|first=Kenneth|title=FANK: A History of the Cambodian Armed Forces, 1970–1975|publisher=Equinox Publishing (Asia) Pte Ltd|year=2011|isbn=9789793780863|page=223}}</ref> ឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួនបួនគ្រឿងបានហោះចូល[[ក្រុងកំពង់ធំ]]ដើម្បីចាក់សាំង ដោយបានមកដល់នៅម៉ោង ០៩:៣០។ នៅកំពង់ធំ លោកសាខនបានទាក់ទងទៅភ្នំពេញតាមវិទ្យុ ដោយបានទទួលដំណឹងថា ខ្មែរក្រហមបានវាយចូលដល់ក្នុងទីបញ្ជាការដ្ឋានអគ្គសេនាធិការហើយ។ ឧត្តមសេនីយ៍ម៉ី ស៊ីចាន់បានថ្លែងសារទៅកាន់ប្រជាជាតិនិងយោធាជំនួសលោកសាខន ដោយសំណុំពរឱ្យលើកទង់សជាសញ្ញាសុំសន្តិភាព។ ឧទ្ធម្ភាគចក្ររបស់លោកសាខនបានចុះនៅឧត្តរមានជ័យនៅវេលាម៉ោង ១៣:៣០ រសៀល ខណៈដែលជោគវាសនានៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរកំពុងខិតជិតចូលមកដល់ភ្លាមៗ។ ឱកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតស៊ូបានរលុតបាត់ទៅវិញ បន្ទាប់ពីក្រុមពួកមន្ត្រីដែលបានជួបជុំគ្នានោះបាននាំគ្នាសម្រេចចិត្តបន្តរត់និរទេសខ្លួនទៅប្រទេសថៃ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៩–៧០}} ទាហានខ្មែរក្រហមបានសម្រុកចូលរដ្ឋធានីភ្នំពេញពីទិសដៅជាច្រើនក្នុងពេលតែមួយ។ ទាហានមួយក្រុមបានដើរតម្រួតជាក្បួននៅរង្វង់មូលខាងជើងក្បែរស្ថានទូតបារាំង (បច្ចុប្បន្នរង្វង់មូលកួចកាណុង) ឆ្ពោះមកទិសខាងត្បូងតាមមហាវិថីព្រះមុនីវង្ស។<ref name="Swain" />{{rp|១៣២}}<ref name=":0" />{{rp|៥៧}} ក្រុមទាហានផ្សេងទៀតបានចូលតាមភាគខាងត្បូងនៃទីក្រុងតាមផ្លូវលេខ ២៧១ ដោយចេញពីផ្លូវលេខ ៤៣០ និង ៤៨៨ ជិតរង្វង់មូលផ្សារដើមថ្កូវ។<ref name="Chan">{{Cite book |last=Chan |first=Samoeun |title=Prisoners of Class |publisher=Mekong River Press |isbn=979-8-9891773-2-5 |edition=1st}}</ref>{{rp|១២-១៣}} ក្រុមទាហានមួយជួរទៀតបានបុកចូលក្រុងពីទិសខាងលិច ឆ្លងស្ពានស្ទឹងមានជ័យ តាមបណ្តោយ[[មហាវិថីសម្ដេចមុនីរ៉េត]]។<ref name="Chan" />{{rp|១៥}}<ref>{{Cite book |last=Criddle |first=JoAn |title=To Destroy You Is No Loss |publisher=East/West Bridge |isbn=0-9632205-1-9 |edition=2nd}}</ref>{{rp|៤,១៥}} នៅកំឡុងពេលខ្មែរក្រហមបានដើរចូលរដ្ឋធានីនៅភាគខាងជើង ក្រុមពួកទាហាននិងនិស្សិតប្រដាប់អាវុធមួយក្រុមតូច ដែលត្រូវបានគេហៅថា [[ម៉ូណាស្យូ]] ("ចលនាជាតិ" ឬឡាតាំង MONATIO) ដឹកនាំដោយលោកហែម កេតដារា បានចេញដង្ហែក្បួនស្វាគមន៍ដំណើរពួកខ្មែរក្រហម។ ក្រុមម៉ូណាស្យូត្រូវបានផ្ដើមគំនិតបង្កើតឡើងដោយលន់ នល់ ក្នុងគោលបំណងបន្សាបខ្លួនចុះចូលក្នុងជួរខ្មែរក្រហម ដោយសង្ឃឹមថានឹងអាចឈានដល់ការរំលែកចែកអំណាចជាមួយខ្មែរក្រហម។ ដំបូងឡើយ ខ្មែរក្រហមមិនបង្ហាញអរិភាពអ្វីជាមួយក្រុមនេះទេ តែក្រោយៗមក ក្រុមសមាជិកម៉ូណាស្យូក៏ត្រូវបានខ្មែរក្រហមចាប់ប្រមូលយកទៅបាញ់សម្លាប់។<ref>{{cite book|last=Ponchaud|first=François|title=Cambodia Year Zero|publisher=Penguin Books|year=1979|isbn=978-0030403064|page=[https://archive.org/details/cambodiayearzero00ponc/page/17 17]|url=https://archive.org/details/cambodiayearzero00ponc/page/17}}</ref><ref name="Shawcross" />{{rp|365}}<ref name="Swain" />{{rp|១៣៦–៧}} ក្រោយពីបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុង ទាហានខ្មែរក្រហមបានឈរជើងនៅតាមចំណុចផ្លូវប្រសព្វសំខាន់ៗ ដែលជាទីកន្លែងពួកគេចាំដកហូតប្រមូលគ្រឿងអាវុធពីទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។<ref name="Shawcross" />{{rp|៣៦៥}} ទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មានក្រោយមកត្រូវបានគេនាំទៅពហុកីឡដ្ឋានអូឡាំពិកដើម្បីបាញ់សម្លាប់ចោល។ ខ្មែរក្រហមបានធ្វើសន្និសីទសារព័ត៌មានមួយនៅក្រសួងឃោសនាការ ជាកន្លែងដែលអ្នកទោសមួយចំនួន រួមមានលោកលន់ ណុន និងលោកហែម កេតដារាកំពុងជាប់ខ្លួន។ មិនយូរប៉ុន្មាន រថយន្តមួយគ្រឿងដែលដឹកលោកឡុង បូរ៉េតបានធ្វើដំណើរមកដល់មុខក្រសួង ដែលត្រូវគេនាំរូបលោកមកផ្ដុំជាមួយអ្នកទោសទាំងប៉ុន្មាននាក់នោះ។<ref name="Swain" />{{rp|១៤៣–៤}} នៅពេលរសៀល ខ្មែរក្រហមបានចេញបញ្ជាប្រកាសឱ្យប្រជាជនជម្លៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុងរយៈពេលបីថ្ងៃ ដោយក្នុងនោះ ខ្មែរក្រហមបានបណ្តេញជនបរទេស ក៏ដូចជាពលរដ្ឋស៊ីវិលកម្ពុជាចេញពី[[សណ្ឋាគារ ឡឺរ៉ូយ៉ាល់|សណ្ឋាគារឡឺភ្នំ]] ដែលគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហមរកនឹងយកធ្វើជាតំបន់អព្យាក្រឹត។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ពួកខ្មែរក្រហមថែមទាំងបានជម្លៀសមនុស្សចេញពីរាល់គ្រប់មន្ទីរពេទ្យនៃរដ្ឋធានីភ្នំពេញផងដែរ ដោយអ្នករបួសនិងជំងឺប្រមាណ ២០,០០០ នាក់ ត្រូវបង្ខំខ្លួនងើប ឯខ្លះត្រូវលីសែងធ្វើដំណើរចេញទៅកាន់ទីជនបទប្រថុយស្លាប់។<ref name=Swain/>{{rp|១៤៥–៧}} ជនបរទេសប្រមាណ ៨០០ នាក់ និងជនស៊ីវិលកម្ពុជាប្រមាណ ៦០០ នាក់ទៀតបានរត់ចូលជ្រកកោននៅក្នុងស្ថានទូតបារាំង។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៦៦}} គិតមកដល់ត្រឹមពេលនេះ កម្លាំងយោធាខ្មែរក្រហមមានចំនួនត្រឹមតែ ៦៨,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ និងមានសមាជិកបក្សបន្ថែមចំនួន ១៤,០០០ នាក់ទៀត។ លោកស្រី[[អេលីហ្សាប៊ែត ប៊ែកឃើរ (អ្នកសារព័ត៌មាន)|អេលីហ្សាប៊ែត ប៊ែកឃើរ]]បានអះអាងថា ដោយខ្វះចំនួនកម្លាំងចាំបាច់ដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាទាំងមូលបែបនេះ ដូច្នេះការបណ្តេញប្រជាជនរបស់ខ្លួនចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ ទោះបីជាពួកគេមិនមានអាវុធតដៃវិញក៏ដោយ គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់ដើម្បីឱ្យខ្មែរក្រហមអាចធានាការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកគេលើផ្ទៃប្រទេសបាន។<ref name=Becker>{{cite book|last=Becker|first=Elizabeth|title=When the War was Over: Cambodia and the Khmer Rouge Revolution|publisher=PublicAffairs|year=1998|isbn=978-1891620003}}</ref>{{rp|១៦៥–៦}} លោក[[កុយ ធួន]] ដែលកាលនុះជាអនុបញ្ជាការទ័ព​រណសិរ្ស​ខ្មែរក្រហម បាន​រៀបចំបង្កើត "គណៈកម្មាធិការ​កម្ទេច​ខ្មាំងសត្រូវ" ឡើងនៅ​សណ្ឋាគារ​មនោរម្យ។ សកម្មភាពរបស់ក្រុមនេះដំបូងគឺបញ្ជាឱ្យប្រហារជីវិតលោក[[លន់ ណុន]] និងឥស្សរជនរដ្ឋាភិបាលចម្បងៗផ្សេងទៀតជាបន្ទាន់។ មន្ត្រីយោធានៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលបានចាប់ខ្លួន ត្រូវបានគេនាំយកទៅកាន់សណ្ឋាគារមនោរម្យដើម្បីសរសេរពីជីវប្រវត្តិ មុនពេលបន្តដឹកយកទៅកាន់ពហុកីឡដ្ឋានអូឡាំពិក ដើម្បីបាញ់ប្រហារជីវិតចោល។<ref name=Becker/>{{rp|១៩២–៣}} ==ព្រឹត្តិការណ៍ក្រោយៗ== នៅព្រឹកថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា លោកសាខន និងសមាជិកអតីតរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅសេសសល់ រួមទាំងមន្ត្រីយោធាមួយចំនួនបានឡើងយន្តហោះ សេ-១២៣ ដោយធ្វើការហោះហើរទៅព្រលានអ៊ូតាផាវនៅថៃ។<ref name=Sak/>{{rp|១៧០–១}} នៅថ្ងៃដដែរ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យជនជាតិខ្មែរទាំងអស់នៅក្នុងស្ថានទូតបារាំង លើកលែងតែស្ត្រីដែលមានជនជាតិបារាំងជាប្ដី ឱ្យចេញខ្លួនពីស្ថានទូតជាបន្ទាន់ ដោយគំរាមថាពួកគេនឹងប្រើកម្លាំងចូលកាន់កាប់ស្ថានទូតបើមិនអនុលោមតាម ហើយថាខ្មែរក្រហមគឺមិនព្រមទទួលស្គាល់សិទ្ធិជ្រកកោនអ្វីនោះទេ។ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលត្រូវជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតនោះគឺមានព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] ដែលជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមក្រុមអ្នកផ្ដួចផ្ដើម[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ធ្វើរដ្ឋប្រហារ]]ដកសម្ដេចនរោត្តម សីហនុពីអំណាចកាលពីឆ្នាំ១៩៧០ ហើយព្រះអង្គក៏ត្រូវជាបុគ្គលម្នាក់ផងដែរ ដែលត្រូវបានគេចុះបញ្ជីនៅក្នុងចំណោមជនអ្នកក្បាត់ជាតិដើមប្រាំពីរនាក់ដែលត្រូវប្រហារជីវិត។<ref name=Swain/>{{rp|១៥៦–៧}} ក្រៅពីនេះ អ្នកផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានបង្ខំអូសទាញចេញពីស្ថានទូតដោយខ្មែរក្រហមរួមមានព្រះនាង[[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស]] ដែលជាព្រះមហេសីមួយអង្គរបស់សីហនុ លោកឃី តាំងលីម រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ និងលោកលឿង ណាល់ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាល។ល។<ref>{{cite book|last=Bizot|first=François|title=The Gate|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003|isbn=978-0375727238|page=166}}</ref> លោកឡុង បូរ៉េតត្រូវ​បាន​ខ្មែរក្រហមប្រហារ​ជីវិត​នៅ​ឯទីលានកីឡា ''Cercle Sportif'' (បច្ចុប្បន្នជា​ទីតាំង​នៃស្ថានទូត​អាមេរិក) នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២១ ខែ​មេសា។ វិទ្យុខ្មែរក្រហមក្រោយមកបានរាយការណ៍ថា លោកត្រូវបានគេប្រហារដោយកាត់ក្បាល<ref name=Becker/>{{rp|១៦០,១៩៣}} ប៉ុន្តែរបាយការណ៍ផ្សេងទៀតបានបង្ហាញថា លោកនិងព្រះអង្គសិរីមតៈត្រូវបានគេបាញ់ប្រហារជីវិត រីឯប្រភពខ្លះទៀតថារូបគាត់ត្រូវបានគេបាញ់ចំតំបន់តម្រងនោម ហើយត្រូវបានទុកចោលឱ្យដេកហូរឈាមស្លាប់នៅទីនោះ<ref>{{cite book|last=Jackson|first=Karl|title=Cambodia, 1975–1978: Rendezvous with Death|publisher=Princeton University Press|year=1989|isbn= 978-0691078076 |page=184}}</ref> ខណៈដែលក្រុមគ្រួសារលោកត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយកាំភ្លើងយន្ត។<ref name=Chhong/> ប៉ុល ពតបានធ្វើដំណើរចូលមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញដ៏ស្ងាត់ជ្រងំនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមេសា។<ref name=Becker/>{{rp|១៦៤}} នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា អ្នកដែលនៅសេសសល់ក្នុងស្ថានទូតបារាំងទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានគេនាំដឹកឡើងតាមឡានឆ្ពោះទៅកាន់ព្រំដែនថៃ ដោយបានទៅដល់នៅរយៈពេលបួនថ្ងៃក្រោយ។<ref name=Swain/>{{rp|១៦៤–៦}} ==មើលផងដែរ== *[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]] hoxm6lpq7sd38b2jsghz6tmyqn0yl6r 0 53847 336883 336796 2026-06-22T19:35:31Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] 336883 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] t9wp7bsblk80wo2ns5ckwugybocutzt 0 53851 336863 2026-06-22T12:19:04Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346200817|Mahendraparvata]]" 336863 wikitext text/x-wiki '''Mahendraparvata''' ( {{langx|km|មហេន្ទ្របវ៌ត}} ) គឺជាទីក្រុងបុរាណមួយក្នុងសម័យ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ អត្ថិភាពនៃទីក្រុងនេះត្រូវបានគេដឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃវាត្រូវបានបិទបាំងដោយព្រៃឈើ និងដី។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានរកឃើញដោយបេសកកម្មបុរាណវិទ្យាដឹកនាំដោយ Jean-Baptiste Chevance និង Damian Evans ក្នុងឆ្នាំ 2012 ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាស្កេនឡាស៊ែរតាមអាកាសហៅថា LIDAR ។ svvaee61uk1a0rd3s33sqlmlfad0c07 336864 336863 2026-06-22T12:20:59Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[មហេន្ទ្រាបវត្ថា]] ទៅ [[មហិន្រ្ទបព៌ត]] 336863 wikitext text/x-wiki '''Mahendraparvata''' ( {{langx|km|មហេន្ទ្របវ៌ត}} ) គឺជាទីក្រុងបុរាណមួយក្នុងសម័យ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ អត្ថិភាពនៃទីក្រុងនេះត្រូវបានគេដឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃវាត្រូវបានបិទបាំងដោយព្រៃឈើ និងដី។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានរកឃើញដោយបេសកកម្មបុរាណវិទ្យាដឹកនាំដោយ Jean-Baptiste Chevance និង Damian Evans ក្នុងឆ្នាំ 2012 ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាស្កេនឡាស៊ែរតាមអាកាសហៅថា LIDAR ។ svvaee61uk1a0rd3s33sqlmlfad0c07 336866 336864 2026-06-22T12:29:05Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 336866 wikitext text/x-wiki '''មហិន្រ្ទបព៌ត''' ឬ '''មហេន្ទ្របវ៌ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Mahendraparvata) គឺជាទីក្រុងបុរាណនិងជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។អត្ថិភាពនៃតំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានគេដឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយប៉ុន្តែភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃឈើនិងដី។ទីក្រុងនេះត្រូវបានរកឃើញដោយបេសកកម្មបុរាណវិទ្យាដឹកនាំដោយ '''Jean-Baptiste Chevance''' និង '''Damian Evans''' នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាស្កេនឡាស៊ែរតាមអាកាសហៅថា LIDAR។ cy0ikq67zb928afpq7ibo9lfuoahuo5 336867 336866 2026-06-22T12:31:39Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 336867 wikitext text/x-wiki '''មហិន្រ្ទបព៌ត''' ឬ '''មហេន្ទ្របវ៌ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Mahendraparvata) គឺជាទីក្រុងបុរាណនិងជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។អត្ថិភាពនៃតំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានគេដឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយប៉ុន្តែភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃឈើនិងដី។តំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានរកឃើញដោយបេសកកម្មបុរាណវិទ្យាដឹកនាំដោយ '''Jean-Baptiste Chevance''' និង '''Damian Evans''' នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាស្កេនឡាស៊ែរតាមអាកាសហៅថា LIDAR។ b17cjl7cmas6dt1no8w566rcz6eemht 336868 336867 2026-06-22T12:33:54Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 336868 wikitext text/x-wiki '''មហិន្រ្ទបព៌ត''' ឬ '''មហេន្ទ្របវ៌ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Mahendraparvata) គឺជាទីក្រុងបុរាណនិងជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។អត្ថិភាពនៃតំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានគេដឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយប៉ុន្តែភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃឈើនិងដី។តំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានរកឃើញដោយបេសកកម្មបុរាណវិទ្យាដឹកនាំដោយ '''Jean-Baptiste Chevance''' និង '''Damian Evans''' នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាស្កេនឡាស៊ែរតាមអាកាសហៅថា[[លីដារ]]។ nf3dt5y1r0tjelwwlzvoxt6xfqb04qe 336869 336868 2026-06-22T12:34:28Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 336869 wikitext text/x-wiki '''មហិន្រ្ទបព៌ត''' ឬ '''មហេន្ទ្របវ៌ត''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Mahendraparvata) គឺជាទីក្រុងបុរាណនិងជារាជធានីរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។អត្ថិភាពនៃតំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានគេដឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយប៉ុន្តែភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃឈើនិងដី។តំបន់មហិន្រ្ទបព៌តត្រូវបានរកឃើញដោយបេសកកម្មបុរាណវិទ្យាដឹកនាំដោយ '''Jean-Baptiste Chevance''' និង '''Damian Evans''' នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ដោយមានជំនួយពីបច្ចេកវិទ្យាស្កេនឡាស៊ែរតាមអាកាសហៅថា[[លីដារ]]។ ==ឯកសារយោង== kh1vukfi480r3vtzowub6ekjnze1ujk 0 53852 336865 2026-06-22T12:20:59Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 សុត្តន្ត សិរីហ្វុង បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[មហេន្ទ្រាបវត្ថា]] ទៅ [[មហិន្រ្ទបព៌ត]] 336865 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[មហិន្រ្ទបព៌ត]] ectmgt03hpt1e2aitroet8jqfacodan 0 53853 336876 2026-06-22T15:35:57Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1346094050|Boxer Codex]]" 336876 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល|ការទទួលស្វាគមន៍ [[កប៉ាល់ម៉ានីល]] ដោយកប៉ាល់ពួក[[ជនជាតិចាម៉ូរ៉ូ|ចាម៉ូរ៉ូ]] នៅ [[កោះឡាដ្រូនស៍]] ពី ''Boxer Codex'' ឆ្នាំ. ១៥៩០]] '''''សាស្ត្រាក្បួនបក់សឺរ''''' គឺជា​សាត្រាស្លឹករឹត​អេស្ប៉ាញ​ចុង​សតវត្សរ៍​ទី ១៦ ដែល​ផលិត​នៅ​​ហ្វីលីពីន។ ដោយមាន​រូបភាព​ពណ៌​ចំនួន ៧៥ សន្លឹក​នៃ​ប្រជាជន​ចិន ហ្វីលីពីន [[ជប៉ុន]] [[កោះជ្វា|ជ្វា]] [[កោះម៉ាលូគូ|ម៉ូលូកា]] [[ប្រជុំកោះចោរ|ឡាដ្រូនស៍]] និង [[ថៃ|​សៀម]] ។ អត្ថបទ​អេស្ប៉ាញ​ប្រហែល ២៧០ ទំព័រ​ពិពណ៌នា​អំពី​ទីកន្លែង​ទាំងនេះ អ្នករស់នៅ និង​ទំនៀមទម្លាប់​របស់​ពួកគេ។ គំនូរ​តូចៗ​បន្ថែម​ចំនួន ៨៨ បង្ហាញ​ពី​ទេវរូប និងពពួក​អារក្ស​ក្នុង​ទេវកថា ព្រមទាំង​សត្វ​ស្លាប និង​សត្វ​ពិត និង​ទេវកថា​ដែល​ចម្លង​ចេញពី​អត្ថបទ និង​សៀវភៅ​ចិន​ដ៏​ពេញនិយម​ដែល​កំពុង​ចរាចរ​នៅ​ពេលនោះ។ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តជនជាតិអង់គ្លេស [[ឆាលស៍ រ៉ាល់ហ្វ៍ បក់សឺរ]] បានទិញសាត្រាស្លឹករឹតនេះក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៧ ពីការប្រមូលផ្ដុំរបស់ [[ឡដ អ៊ីលឆេស្ទើរ]] នៅទីក្រុងឡុងដ៍។ លោក បក់សឺរ បានទទួលស្គាល់ពីសារៈសំខាន់នៃអ្វីដែលលោកហៅថា "សាត្រាស្លឹករឹតទីក្រុងម៉ានីល" ហើយបានបោះពុម្ពឯកសារមួយក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ ជាមួយនឹងការពិពណ៌នាលម្អិតអំពី [[សាស្ត្រាក្បួន]] ។ លោកបានធ្វើឱ្យសាត្រាស្លឹករឹតនេះអាចរកបានដោយសេរីសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវផ្សេងទៀតសម្រាប់ការសិក្សា ហើយវាត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''Boxer Codex'' ។ នៅទីបំផុតលោកបក់សឺរ បានលក់វាទៅឱ្យ [[សាកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌាណាប្លូមីងតុន|សាកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌីអាណា]] ជាកន្លែងដែលវាត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ [[បណ្ណាល័យលិល្លី]] ។ == ការពិពណ៌នា និងខ្លឹមសារ == សាត្រាស្លឹករឹតនេះត្រូវបានសរសេរនៅប្រហែលឆ្នាំ ១៥៩០ ជាចម្បងជា[[ភាសាអេស្ប៉ាញសម័យទំនើបដំបូង|ភាសាអេស្ប៉ាញដើមសម័យទំនើប]] ជាមួយនឹងស្លាកខ្លះជាភាសា[[ហុកកៀនហ្វីលីពីន|ហុកកៀនដើមម៉ានីល]] ដែលសរសេរជា [[អក្សរសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ|អក្ខរាវិរុទ្ធអេស្ប៉ាញ]] និង [[ចិនបុរាណ|ភាសាចិនបុរាណ]] ហើយមានរូបភាពនៃ [[ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន]] ទូទាំង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] និងនៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] និង [[មីក្រូណេស៊ី]] នៅពេលមានទំនាក់ទំនង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រហ្វីលីពីន (១៥៦៥–១៨៩៨)|អេស្ប៉ាញ]]លើកដំបូង។ វាក៏មានទេវតាទេវកថា និងអារក្ស[[សាសនាតាវ|តាវ]] ព្រមទាំងសត្វស្លាប និងសត្វដីគោកពិតៗ និងទេវកថា ដែលចម្លងចេញពីអត្ថបទ និងសៀវភៅចិនដ៏ពេញនិយមដែលកំពុងចរាចរនៅពេលនោះ។ ក្រៅពីការពិពណ៌នា និងការចង្អុលបង្ហាញជាប្រវត្តិសាស្ត្រទៅកាន់អ្វីដែលឥឡូវនេះជាប្រទេសហ្វីលីពីន និងប្រទេស[[ចុងបូព៌ា]]ផ្សេងៗទៀត សាស្តា្រក្បួនក៏មានគំនូរពណ៌ដែលគូរដោយដៃចំនួន ៩៧ និងរូបភាពដែលពណ៌នាអំពីប្រជាជន និងសត្វនៃប្រទេសហ្វីលីពីន [[ប្រជុំកោះឥណ្ឌូនេស៊ី]] ជប៉ុន តៃវ៉ាន់ ចិន និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] ។ រូបភាពទីមួយគឺជាការបត់រាងពងក្រពើ ដែលមានរូបភាពពណ៌ពេញទំព័រចំនួន ៧៤ ហើយរូបភាពដែលនៅសល់ត្រូវបានរៀបចំជាបួនទំព័រក្នុងមួយទំព័រលើទំព័រចំនួន ២២ (ដោយផ្នែកខ្លះនៅតែទទេ)។ គំនូរភាគច្រើនហាក់ដូចជាត្រូវបានចម្លង ឬសម្របខ្លួនពីសម្ភារៈដែលនាំយកមកប្រទេសហ្វីលីពីនពីប្រទេសចិនដោយ [[ម៉ាទីន ដឺ រ៉ាដា]] ៖ សៀវភៅ ''[[ក្បួនខ្នាតនៃភ្នំ និងសមុទ្រ]]'' និងសៀវភៅពី {{Lang|zh-Latn|[[shenmo]]}} ប្រភេទ ដែលពណ៌នាអំពីអាទិទេព និងអារក្ស។ គំនូរដែលនៅសល់តំណាងឱ្យបុគ្គលម្នាក់ៗ ជាញឹកញាប់ជាគូប្រុស និងស្រី ជាអ្នករស់នៅមកពីរដ្ឋចំណុះនៃប្រទេសចិន និងតៃវ៉ាន់ ជាមួយនឹងសំលៀកបំពាក់ប្លែកៗរបស់ពួកគេ។ ក្នុងចំណោមគំនូរទាំងនេះមួយចំនួនត្រូវបានកែប្រែជាអ្នកចម្បាំង។ គំនូររបស់អ្នករស់នៅមកពីរដ្ឋចំណុះចិនអាចត្រូវបានចម្លងពីប្រភពដែលមានស្រាប់ គូរចេញពីការចងចាំ ឬប្រហែលជាគូរតាមការណែនាំដែលផ្តល់ដោយលោក រ៉ាដា ឬជនជាតិអឺរ៉ុបម្នាក់ទៀតដែលបានទៅទស្សនាប្រទេសចិន។ យ៉ាងហោចណាស់មានរូបភាពចំនួន ១៥ ដែលនិយាយអំពីអ្នករស់នៅនៃ [[បញ្ជីកោះនៃប្រទេសហ្វីលីពីន|ប្រជុំកោះហ្វីលីពីន]] ។ == ប្រវត្តិ និងប្រភពដើម == ''សាស្ត្រាក្បួនបកសឺរ'' មិន​មាន​សេចក្ដី​ថ្លែងការណ៍​ផ្ទាល់​អំពី​អ្នក​និពន្ធ ឬ​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ផលិត​នោះ​ទេ ហើយ​ក៏​មិន​មាន​ការ​ឧទ្ទិស​ណាមួយ​ដែល​អាច​បង្ហាញ​ថា​អ្នកណា​ជា​អ្នក​ឧបត្ថម្ភ​ស្នាដៃ​នេះ ឬ​អ្នកណា​ដែល​ស្នាដៃ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បម្រុង​ទុក​នោះ​ដែរ។ ខ្លឹមសារ​របស់​វា​បង្ហាញ​ថា​វា​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​នៅ​ទីក្រុង​ម៉ានីល​ក្នុង​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៥៩០។ សាត្រាស្លឹករឹត​ទំនង​ជា​ត្រូវ​បាន​ចងក្រង​ឡើង​តាម​ការ​ណែនាំ​របស់ [[ហ្គូមេស ពែរ៉េស ដាស្ម៉ារីញ៉ាស់]] [[អគ្គទេសាភិបាលហ្វីលីពីន|អគ្គទេសាភិបាល​អេស្ប៉ាញ​នៃ​ប្រទេស​ហ្វីលីពីន]] ឬ​កូនប្រុស​របស់​គាត់ [[ឡូសផើសដាស្មារីនណាស|ល្វីស ពែរ៉េស ដាស្ម៉ារីញ៉ាស់]] ។ ''សាស្ត្រាក្បួនបកសឺរ'' ​ពណ៌នា​អំពីជនជាតិ ​[[ជនជាតិតាហ្គាឡុក|តាហ្គាឡុក]] [[វីសាយ៉ាន]] [[ជនជាតិសាំបាល់|ហ្សាំបាល់]] [[ជ្រលងភ្នំកាហ្គាយ៉ាន|កាហ្គាយ៉ាន]] ឬ​អាច​ជា ​[[ជនជាតិអ៉ីបានាក|ជនជាតិ​អ៊ីបានាក]] និង ​[[ណេហ្គ្រីតូស|ជនជាតិ​ណេហ្គ្រីតូស]] ​នៃ​ប្រទេស​ហ្វីលីពីន​ដោយ​ពណ៌​ស្រស់​ឆើតឆាយ។ បច្ចេកទេស​គំនូរ និង​ការប្រើប្រាស់​ក្រដាស ទឹកថ្នាំ និង​ថ្នាំលាប​របស់​ចិន​បង្ហាញ​ថា វិចិត្រករ​រូប​នេះ​អាច​ជា​ជនជាតិ​ចិន។ គេជឿថាម្ចាស់ដើមនៃសាត្រាស្លឹករឹតនេះគឺ [[ល្វីស ពែរ៉េស ដាស្ម៉ារីញ៉ាស់]] ដែលជាកូនប្រុសរបស់លោក [[ហ្គូមេស ពែរ៉េស ដាស្ម៉ារីញ៉ាស់]] [[អគ្គទេសាភិបាលហ្វីលីពីន|អគ្គទេសាភិបាល]]អេស្ប៉ាញនៃ [[ឥណ្ឌូខាងកើតអេស្ប៉ាញ|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] ល្វីស បានឡើងកាន់តំណែងជំនួសឪពុករបស់គាត់ជាអគ្គទេសាភិបាល។ ដោយសារតែអភិបាលអាណានិគមអេស្ប៉ាញបានរក្សាទុករបាយការណ៍ជាលាយលក្ខណ៍អក្សរយ៉ាងទូលំទូលាយអំពីទឹកដីដែលពួកគេគ្រប់គ្រង វាទំនងជាថាសាត្រាស្លឹករឹតនេះត្រូវបានសរសេរតាមបញ្ជារបស់អភិបាល។ ម្ចាស់សម័យទំនើបដំបូងគេបង្អស់នៃសាត្រាស្លឹករឹតដែលគេស្គាល់គឺ [[ជីលស៍ ហ្វកស៍-ស្ត្រងវ៉េស អឺលទី៦ នៃអ៊ីលឆេស្ទើរ|ឡដ អ៊ីលឆេស្ទើរ]] ។ សាស្ត្រាក្បួនគឺជាក្នុងចំណោមអ្វីដែលនៅសេសសល់ក្នុងការប្រមូលរបស់គាត់ នៅពេលដែលអចលនទ្រព្យរបស់គាត់គឺ [[វិមានហូឡង់ហៅស៍|វិមានហូឡង់ហៅស៊៍]] ក្នុង [[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] ត្រូវបានទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៤០ ក្នុងអំឡុងពេល [[ផ្ទេកបន្ទោរ|ប្លីត្ស]] ។ វាត្រូវបានដាក់ដេញថ្លៃនៅឆ្នាំ ១៩៤៧ ហើយបានធ្លាក់មកក្នុងកម្មសិទ្ធិរបស់ [[ឆាលស៍ រ៉ាល់ហ្វ៍ បក់សឺរ]] ដែលជាអាជ្ញាធរនៅចុងបូព៌ា និងដែលវាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះ។ ឥឡូវនេះវាជាកម្មសិទ្ធិរបស់ [[បណ្ណាល័យលិល្លី]] នៅ [[សាកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌីអាណាប្លូមីងតុន|សាកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌីណា]] ។ == រូបភាពនៅក្នុងសាស្ត្រាក្បួន == === ជនជាតិដើមភាគតិចហ្វីលីពីន === ^{(ចំណងជើងទាំងអស់ខាងក្រោមផ្អែកលើប្រភព)}<gallery> ឯកសារ:Cagayan_Woman.png|alt=A Lady from the Cagayan Valley (Possibly Ibanag)| ស្ត្រីម្នាក់មកពី ជ្រលងភ្នំកាហ្គាយ៉ាន (ប្រហែលជា អ៊ីបាណាក ) ឯកសារ:Cagayan_Warrior.png|alt=Warrior from Cagayan Valley (Possibly Ibanag)| អ្នកចម្បាំងមកពី ជ្រលងភ្នំ Cagayan (ប្រហែលជា Ibanag ) ឯកសារ:玳瑁_Taipue_-_Unknown_couple_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|alt=Couple with tied long hair and Kampilan hilt from Taimei Anchorage, Lingayen Gulf, Luzon, Philippines (Possibly Pangasinense)| គូស្នេហ៍​ដែល​ចង​សក់​វែង និង​កាន់​ស្បៃ​ Kampilan មក​ពី Taimei Anchorage ឈូងសមុទ្រ Lingayen [[កោះលូហ្ស៊ុន|លូហ្សុន]] ប្រទេស​ហ្វីលីពីន (អាច​ជា ​ភាសា Pangasinense ) ឯកសារ:Zambals_1.png|alt=Zambal hunters from Zambales| អ្នកប្រមាញ់ Zambal មកពី Zambales ឯកសារ:Zambals_2.png|alt=Zambal hunters hunting| អ្នកប្រមាញ់ Zambal កំពុងបរបាញ់ ឯកសារ:Zambals_3.png|alt=A couple belonging to the Zambal warrior-hunter class. The image shows a culture of falconry| គូស្វាមីភរិយាមួយគូដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់វណ្ណៈអ្នកចម្បាំង-អ្នកប្រមាញ់ Zambal ។ រូបភាពនេះបង្ហាញពីវប្បធម៌នៃ ការចិញ្ចឹមសត្វស្ទាំង។ ឯកសារ:Negritos.png|alt=Aeta or Negrito hunters| អ្នកប្រមាញ់ ''Aeta'' ឬ ''Negrito'' ឯកសារ:Naturales_4.png|alt=Tagalog royalty in red (the distinctive color of his class) with his wife.| រាជវង្ស ​តាហ្គាឡុក ​ស្លៀក​សម្លៀកបំពាក់​ពណ៌​ក្រហម (ពណ៌​ពិសេស​នៃ​វណ្ណៈ​របស់​ព្រះអង្គ) ជាមួយ​ភរិយា​របស់​ព្រះអង្គ។ ឯកសារ:Naturales_3.png|alt=Tagalog royal couple in red, the distinctive color of their class.| គូស្នេហ៍​រាជវង្ស ​ភាសាតាហ្គាឡុក ​ស្លៀក​ពណ៌​ក្រហម ដែល​ជា​ពណ៌​ពិសេស​នៃ​វណ្ណៈ​របស់​ពួកគេ។ ឯកសារ:Naturales_5.png|alt=Tagalog maginoo (noble class) wearing blue (the distinctive color of his class) with his wife.| ជនជាតិតាហ្គាឡុក ''ម៉ាហ្គីណូ'' (វណ្ណៈអភិជន) ស្លៀកពាក់ពណ៌ខៀវ (ពណ៌ពិសេសនៃវណ្ណៈរបស់គាត់) ជាមួយប្រពន្ធរបស់គាត់។ ឯកសារ:Naturales_2.png|alt=Tagalog common women wearing simple clothes and headscarves (likely Muslims from Maynila in the 1500s)| ស្ត្រីសាមញ្ញ ជនជាតិតាហ្គាឡុកស្លៀកពាក់សាមញ្ញៗ និង [[ហ៊ីជាប|ក្រមា]] (ទំនងជា មូស្លីម មកពី ម៉ាយនីឡា ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៥០០) ឯកសារ:Visayans_4.png|alt=Visayan kadatuan (royal) couple| Visayan ''kadatuan'' (រាជ) គូស្នេហ៍ ឯកសារ:Visayans_3.png|alt=Visayan kadatuan (royal) holding a Khanda sword, alongside his wife wearing red, the distinctive color of their class.| វីសាយ៉ាន់ ''កាដាទួន'' (រាជវង្ស) កាន់ដាវ [[ព្រះខ័ន|ខាន់ដា]] រួមជាមួយភរិយារបស់គាត់ស្លៀកពាក់ពណ៌ក្រហម ដែលជាពណ៌ពិសេសនៃវណ្ណៈរបស់ពួកគេ។ ឯកសារ:Visayans_2.png|alt=A Pintado (Possibly Cebuano or Waray) couple of the timawa or tumao (martial-feudal class; later demoted to freedman status)| Pintado (អាចជា Cebuano ឬ Waray ) ប្តីប្រពន្ធនៃ ''timawa'' ឬ ''tumao'' (ថ្នាក់ក្បាច់គុន-សក្តិភូមិ ក្រោយមកត្រូវបានទម្លាក់ឋានៈ ជាសេរីភាព ) ឯកសារ:Visayans_1.png|alt=Pintados (Possibly Cebuano or Waray) from Bohol, showing their patok or tattoos| Pintados (អាចជា Cebuano ឬ Waray ) មកពី [[ខេត្តបូហុល|Bohol]] បង្ហាញ ''patok'' ឬសាក់របស់ពួកគេ ឯកសារ:Naturales_1.png|alt=Native Visayan uripon (slaves) adorned with gold.| ''ទាសករ'' (ជនជាតិដើម វីសាយ៉ាន ) តុបតែងដោយមាស។ </gallery> === ជនបរទេស === ^{(ចំណងជើងទាំងអស់ខាងក្រោមផ្អែកលើប្រភព)}<gallery> ឯកសារ:Unknown_couple_in_the_Philippines.jpg|"Tatar" (Mongol) noble with wife from Tartary ([[ម៉ុងហ្គោលី|Mongolia]]) ឯកសារ:皇帝_Rey_-_Emperor_&_Empress_of_China_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Emperor and [[បញ្ជីរាយព្រះនាមអធិរាជិនីចិន|empress]] of [[រាជវង្សមិង|Ming dynasty]] China ឯកសារ:太子_Príncipe_-_Prince_and_Princess_from_China_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|alt=Noble prince and consort from Ming dynasty China: 556|Noble prince and consort from [[រាជវង្សមិង|Ming dynasty]] China: 556  ឯកសារ:文官_Mandarín_Letrado_-_Mandarin_Official_from_China_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Mandarin bureaucrat with wife from [[រាជវង្សមិង|Ming dynasty]] ឯកសារ:Chinese_General_in_Philippines.jpg|[[រាជវង្សមិង|Ming dynasty]] [[ជនជាតិចិនហាន់|Chinese]] general with attendant ឯកសារ:Chinese_migrants_in_the_Philippines.png|[[ជនជាតិចិនហាន់|Han Chinese]] "Sangley" couple living in [[ម៉ានីល|Manila]], Philippines wearing ''hanfu'' from [[រាជវង្សមិង|Ming dynasty]] ឯកសារ:Ming2.jpg|alt=Another Sangley couple: 552|Another Sangley couple<ref name=":0" />: 552  ឯកសារ:畲客_Xaque_Couple_in_the_Philippines_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|She [[ជនជាតិចិនហាន់|Chinese]] merchant with wife from [[រាជវង្សមិង|Ming dynasty China]] ឯកសារ:Japanese_inhabitants_in_the_Philippines.png|alt=Japanese samurai couple wearing yukata with the woman's hair styled in Chinese fashion: 32|[[ជនជាតិជប៉ុន|Japanese]] samurai couple wearing yukata with the woman's hair styled in Chinese fashion<ref name=":0" />: 32  ឯកសារ:Vietnamese_in_pre-colonial_Philippines.jpg|Vietnamese noble with wife from Tonkin, [[អណ្ណាម|Đại Việt]] ([[វៀតណាម|Vietnam]]) under either the Mạc dynasty or Lê dynasty at that time ឯកសារ:Viet2.jpg|alt=Labelled as a Vietnamese warrior with woman from Tonkin, Đại Việt (Vietnam), but the man is instead depicted as a nụy khấu: 32|Labelled as a Vietnamese warrior with woman from [[តុងកឹង|Tonkin]], [[អណ្ណាម|Đại Việt]] ([[វៀតណាម|Vietnam]]), but the man is instead depicted as a ''nụy khấu''<ref name=":0" />: 32  ឯកសារ:Viet3.jpg|Vietnamese noble with wife from [[ខេត្តក្វាងណាម|Quảng Nam]], [[អណ្ណាម|Đại Việt]] ([[វៀតណាម|Vietnam]]) under the Nguyễn lords at the time. ឯកសារ:尖城_Chamcia_-_Couple_from_Champa_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|[[ជនជាតិចាម្ប៍|Cham]] couple from [[ចាម្ប៉ា|Champa]] (in modern-day [[ខេត្តនិញថ្វឹន|Ninh Thuận]], Southern Vietnam) ឯកសារ:Pre-colonial_Native_3.jpg|Siamese ([[ជនជាតិថៃ|Thai]]) warrior with wife from [[អាណាចក្រអយុធ្យា|Siam]] ([[ថៃ|Thailand]]) ឯកសារ:柬埔寨_Tampochia_-_Couple_from_Cambodia_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|[[ជនជាតិខ្មែរ|Khmer]] couple from [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា|Kampuchea]] ([[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|Cambodia]]) ឯកសារ:雞籠_Cheylam_-_Couple_from_Keelung,_Taiwan_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Taiwanese aboriginal headhunter couple from Keelung, Spanish Formosa (in modern-day [[តៃវ៉ាន់|Taiwan]]) ឯកសារ:淡水_Tamchuy_-_Couple_from_Tamsui,_Taiwan_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Taiwanese aboriginal headhunter couple from Tamsui, Spanish Formosa (in modern-day [[តៃវ៉ាន់|Taiwan]]) ឯកសារ:Ladrones_-_Hunter_from_Marianas_-Boxer_Codex_(1590).jpg|Chamorro hunter from Marianas Islands ([[ហ្គាំ|Guam]]/Northern Marianas) with spear ឯកសារ:Hunter_from_Marianas_2_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Chamorro hunter from Marianas Islands ([[ហ្គាំ|Guam]]/Northern Marianas) with bow ឯកសារ:Native_Warrior.jpg|alt=Javanese warrior with musket and swords: 431|Javanese warrior with musket and swords<ref name=":0" />: 431  ឯកសារ:Native-Warrior.jpg|alt=Javanese warrior with a spear and shield from "Iaua" (modern-day Java, Indonesia): 432|Javanese warrior with a spear and shield from "Iaua" (modern-day [[កោះជ្វា|Java]], Indonesia)<ref name=":0" />: 432  ឯកសារ:丁磯嶷_Temquigui_-_Couple_from_Terangganu,_Malaysia_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Malay couple from the Terangganu Sultanate (in modern-day [[ម៉ាឡេស៊ី|Malaysia]]) ឯកសារ:大連_Tohany_-_Manchu_couple_from_Dalian,_China_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|alt=Patani couple: 550|[[ព្រះរាជាណាចក្រប៉ាត់តានី|Patani]] couple<ref name=":0" />: 550  ឯកសារ:Pre-colonial_Native.jpg|Bruneian warrior with wife ឯកសារ:Siaus_-_Warriors_from_Siau,_North_Sulawesi,_Indonesia_-_Boxer_Codex_(1590).jpg|Sangirese warriors from Siau Island, Sangir Archipelago (in modern-day North Sulawesi, Indonesia) ឯកសារ:Native_Soldier.jpg|Moluccan warrior from the Moluccas (in modern-day Maluku Islands, Indonesia) ឯកសារ:Native_of_Visayan_origin.jpg|alt=Moluccan noble woman: 427|Moluccan noble woman<ref name=":0" />: 427  </gallery> == ឯកសារយោង == e49ngkvahgfj6b7l1uos7nyb0k9eaw2 0 53854 336891 2026-06-23T03:54:58Z Rotanak V. Narong 50412 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1360671741|Uruguay]]" 336891 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|conventional_long_name=Oriental Republic of Uruguay|common_name=Uruguay|native_name={{native name|es|República Oriental del Uruguay}}|image_flag=Flag of Uruguay.svg|flag_type=[[Flag of Uruguay|Flag]]{{efn|Uruguay has three official flags. They are the National Pavilion, which has a higher status and is the flag shown here, the [[Artigas flag]], and the [[flag of the Treinta y Tres]]}}|image_coat=Coat of arms of Uruguay.svg|image_map=URY orthographic.svg|map_caption={{map caption |location_color=dark green |region=South America |region_color=none }}|coordinates={{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}}|official_languages={{hlist|[[Rioplatense Spanish|Spanish]]{{efn|Spanish has never been proclaimed the official language of Uruguay by either constitution or any decree. However, it is ''[[de facto]]'' official in all forms of government and society.}}|[[Uruguayan Sign Language]]{{efn|It has ''[[de jure]]'' official status as of 2001.<ref>{{cite act |type=Ley |index=N° 17378 |date=25 July 2001 |legislature= El Senado y la Cámara Representantes de República Oriental del Uruguay reunidos en Asamblea General |title=Personas con Discapacidad. Lengua de Señas Uruguaya |trans-title=Disabled Persons. Uruguayan Sign Language – Law No. 17378 |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes/17378-2001 |url-status=live |language=es |access-date=30 May 2022 |archive-date=20 May 2022 |author=((IMPO)) |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520104508/https://www.impo.com.uy/bases/leyes/17378-2001 }}</ref><ref name=LSU>{{Cite journal|last1=Meyers|first1=Stephen|last2=Lockwood|first2=Elizabeth|date=2014-12-06|title=The Tale of Two Civil Societies: Comparing disability rights movements in Nicaragua and Uruguay|url=https://dsq-sds.org/article/view/3845|journal=Disability Studies Quarterly|language=en|volume=34|issue=4|doi=10.18061/dsq.v34i4.3845|issn=2159-8371|doi-access=free|access-date=30 May 2022|archive-date=27 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627084811/https://dsq-sds.org/article/view/3845|url-status=live}}</ref>}}}}|leader_title4=[[Vice President of Uruguay|Vice President]]|leader_name2=[[Carolina Cosse]]|population_estimate_year=2023|iso3166code=UYU|time_zone=[[Uruguay Time|UYT]]|dst_note=−03:00}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] sgus6p8ame447wm2yk59pyuhosqhru8 0 53855 336892 2026-06-23T04:03:57Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1351511219|Khaosan Road]]" 336892 wikitext text/x-wiki '''វិថីខាវសាន''' ឬ '''វិថីខាវសារ''' គឺជាផ្លូវខ្លីមួយនៅកណ្តាល[[បាងកក]] [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ វាមានប្រវែង ៤១០ ម៉ែត្រ (១,៣៥០ ហ្វីត) ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៩២ ក្នុងសម័យ[[ចូឡាលង្ករណ៍|រាមាទី៥]] ។<ref name="aecnews">{{Cite web |title=Khao San Road |url=http://aecnews.net/khao-san-road/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124225127/http://aecnews.net/khao-san-road/ |archive-date=2015-11-24 |access-date=2016-12-11 |website=aecnews.net |publisher=Asia Pacific Daily}}</ref> វាស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[បាងឡាំភូ]] ប្រហែល ១ គីឡូម៉ែត្រ (០.៦២ ម៉ាយ) ភាគខាងជើងនៃ[[ស្រុកព្រះនគរ]] [[ព្រះបរមមហារាជវាំង]] និង [[វត្តព្រះកែវ]] ។ [[ឯកសារ:Kohsan Road Bangkok.JPG|រូបភាពតូច|វិថីខាវសាន]] == ផ្ទៃក្នុង == [[ឯកសារ:2016_Bangkok,_Dystrykt_Phra_Nakhon,_Ulica_Khaosan_(10).jpg|រូបភាពតូច|វិថីខាវសាន នៅពេលថ្ងៃ (ឆ្នាំ ២០១៦)]] «ខាវសាន» បកប្រែថា «អង្ករកិន» ដែលបង្ហាញថា កាលពីអតីតកាល ផ្លូវនេះគឺជាទីផ្សារអង្ករដ៏សំខាន់មួយនៅទីក្រុងបាងកក។ <ref name="aecnews">{{Cite web |title=Khao San Road |url=http://aecnews.net/khao-san-road/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124225127/http://aecnews.net/khao-san-road/ |archive-date=2015-11-24 |access-date=2016-12-11 |website=aecnews.net |publisher=Asia Pacific Daily}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20151124225127/http://aecnews.net/khao-san-road/ "Khao San Road"]. ''aecnews.net''. Asia Pacific Daily. Archived from [http://aecnews.net/khao-san-road/ the original] on 2015-11-24<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2016-12-11</span></span>.</cite></ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រចាប់ពីពេលដែលផ្លូវនេះត្រូវបានបញ្ចប់ការសាងសង់ជាលើកដំបូងក្នុងសម័យព្រះបាទរាមាទី៥ បង្ហាញថាគ្មានអ្នកស្រុកណាម្នាក់ចូលរួមក្នុងការជួញដូរអង្ករនៅពេលនោះទេ។ នេះបង្ហាញថា ការជួញដូរអង្ករនៅក្នុងតំបន់នេះទំនងជាបានចាប់ផ្តើមមុននេះ គឺនៅដើម [[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|សម័យរតនកោសិន្ទ្រ៍]] ក្នុងរាជ្យស្ដេច[[ព្រះចៅរាមាទី១|រាមាទី១]] និង[[រាមាទី ៣|រាមាទី៣។]] <ref>{{Cite web |last=[[Bangkok City Library]] |date=2024-11-10 |title=#liveสด งานเสวนาเขตคลองมองเมือง โดย ดร.รัชดา โชติพานิช #หอสมุดเมืองกรุงเทพมหานคร |url=https://www.facebook.com/bangkokcitylibrary/videos/483138824759914 |access-date=2024-11-13 |website=[[Facebook]] |language=thai}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ វិថីខាវសាន បានអភិវឌ្ឍទៅជា «សង្កាត់ក្រីក្រ[[ដើរលេង (ធ្វើដំណើរ)|សម្រាប់អ្នកដើរលេង]] » ដ៏ល្បីល្បាញលើពិភពលោក។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Sørensen|first=Anders|date=2003-10-01|title=Backpacker ethnography|journal=Annals of Tourism Research|volume=30|issue=4|pages=847–867|doi=10.1016/S0160-7383(03)00063-X}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Global Nomad: Backpacker Travel in Theory and Practice|date=2004-01-01|isbn=9781873150764|language=en}}</ref> វាផ្តល់ជូននូវកន្លែងស្នាក់នៅថោកៗ ចាប់ពីសណ្ឋាគារបែប «ពូកក្នុងប្រអប់» រហូតដល់សណ្ឋាគារផ្កាយបីដែលមានតម្លៃសមរម្យ។ នៅក្នុងអត្ថបទមួយស្តីពីវប្បធម៌អ្នកដើរលេងនៅវិថីខាវសាន [[ស៊ូសាន អ័រលីន]] បានហៅវាថា «កន្លែងបាត់ខ្លួន»។ យោងតាមសមាគមពាណិជ្ជកម្មខាវសាន វិថីនេះមានភ្ញៀវទេសចរពី ៤០,០០០ ទៅ ៥០,០០០ នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃនៅរដូវទេសចរណ៍ខ្ពស់ និង ២០,០០០ នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃនៅរដូវទេសចរណ៍ទាប។ <ref name="BP-20190804">{{Cite news|last=Pongsupradit|first=Chayanit|last2=Kasemsuk|first2=Narumon|last3=Wancharoen|first3=Supoj|date=4 August 2019|title=Cleaning up Khao San|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/special-reports/1724247/cleaning-up-khao-san|access-date=4 August 2019}}</ref> អ្នកទស្សនានៅវិថីខាវសាន មានភាពចម្រុះ៖ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Sørensen|first=Anders|date=2003-10-01|title=Backpacker ethnography|journal=Annals of Tourism Research|volume=30|issue=4|pages=847–867|doi=10.1016/S0160-7383(03)00063-X}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSørensen2003">Sørensen, Anders (2003-10-01). "Backpacker ethnography". ''Annals of Tourism Research''. '''30''' (4): <span class="nowrap">847–</span>867. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0160-7383(03)00063-X|10.1016/S0160-7383(03)00063-X]].</cite></ref> {{Blockquote|text=នៅក្នុងតំបន់តូចមួយនេះ មនុស្សម្នាក់អាចសង្កេតឃើញអន្តរកម្ម និងក្រុមនៃតួអង្គផ្សេងៗគ្នា ដូចជាយុវជនលោកខាងលិចដែលមិនបានសិក្សា ដែលទទួលបានការឈប់សម្រាកពីសង្គមអ្នកមាន និស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់វិទ្យាល័យដែលធ្វើដំណើរកម្សាន្តក្នុងឆ្នាំសម្រាក ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលដែលទើបចេញពីការបម្រើយោធា និស្សិតសាកលវិទ្យាល័យដែលឈប់សម្រាកវិស្សមកាល យុវជនជប៉ុនស្លៀកពាក់តាមបែបប្រពៃណី អ្នកធ្វើដំណើរកម្សាន្តធម្មតា (អតីត) អ្នកស្ម័គ្រចិត្តមកពីអង្គការផ្សេងៗ និងអ្វីៗផ្សេងទៀត។|sign=Anders Sørensen|source=''Annals of Tourism Research''}} វាក៏ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការធ្វើដំណើរផងដែរ៖ រថយន្តក្រុងចេញដំណើរជារៀងរាល់ថ្ងៃទៅកាន់ [[គោលដៅទេសចរណ៍]] សំខាន់ៗទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសថៃពី [[ឈៀងម៉ៃ]] នៅភាគខាងជើងរហូតដល់ [[កោះផាង៉ាន]] នៅភាគខាងត្បូង។ មាន [[ភ្នាក់ងារទេសចរណ៍]] ជាច្រើនដែលមានតម្លៃថោកសមរម្យ ដែលអាចរៀបចំ [[ទិដ្ឋាការ (ឯកសារ)|ទិដ្ឋាការ]] និងការដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសជិតខាងដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង [[វៀតណាម]] ។ <ref name="CNN-20210129">{{Cite news|last=Cummings|first=Joe|date=29 January 2021|title=How Bangkok's Khao San Road evolved from a rice market into the world's most famous travel hub|work=CNN|url=https://edition.cnn.com/travel/article/bangkok-khao-san-road-evolution/index.html|access-date=31 January 2021}}</ref> ហាង​នៅ​តាមវិថីខាវសាន លក់​សិប្បកម្ម គំនូរ សម្លៀកបំពាក់ ផ្លែឈើ​ក្នុងស្រុក [[ស៊ីឌី]] ឌីវីឌី ​គ្មាន​អាជ្ញាប័ណ្ណ អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ​ក្លែងក្លាយ​ជាច្រើន​ប្រភេទ សៀវភៅ​មួយ​ទឹក និង​របស់របរ​មានប្រយោជន៍​ផ្សេងទៀត​សម្រាប់​អ្នក​ដើរ​លេង​កាបូបស្ពាយ។ <ref>{{Cite news|title=Khao San Road Shopping - Where to Shop and What to Buy in Khao San Road|work=bangkok.com|url=http://www.bangkok.com/area-khao-san-road/shopping.htm|access-date=2016-12-11}}</ref> បន្ទាប់ពីងងឹត បារ​បើក តន្ត្រី​ត្រូវបាន​ចាក់ អ្នកលក់​អាហារ​លក់​សត្វល្អិត​អាំង និង​អាហារសម្រន់​កម្រ​ផ្សេងទៀត​សម្រាប់​អ្នកទេសចរ <ref>{{Cite news|title=Khao San Road - Backpackers' haven|work=Bangkok Post|type=Video|url=http://www.bangkokpost.com/vdo/travel/441361/khao-san-road-backpackers-haven|access-date=2016-12-11}}</ref> និង​អ្នក​ផ្សព្វផ្សាយ ​[[ការសម្តែងប៉េងប៉ុង|កម្មវិធី​លេង​ប៉េងប៉ុង]] ។ <ref>{{Cite web |date=2017-03-18 |title=Where Can I See Ping Pong Shows in Bangkok? - Update |url=https://foodfuntravel.com/can-see-ping-pong-shows-bangkok-update/ |access-date=2019-05-24 |website=Food Fun Travel Blog |language=en-US}}</ref> មាន ​[[កញ្ឆានៅថៃ|ហាង​លក់​កញ្ឆា]] ​ផងដែរ។ <ref>{{Cite news|last=Ratcliffe|first=Rebecca|date=10 July 2025|title=Haze of confusion in Thailand as government flips on cannabis law|work=The Guardian|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/10/thailand-recreational-cannabis-ban-new-laws}}</ref> តំបន់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការរាំ ពិធីជប់លៀង និងមុនពិធី [[សង្រ្កាន្ត (ថៃ)|បុណ្យចូលឆ្នាំប្រពៃណីថៃ]] ( [[សង្រ្កាន្ត (ថៃ)|សង្ក្រាន្ត]] ) នៅថ្ងៃទី ១៣-១៥ ខែមេសា ការលេងទឹកដែលជាធម្មតាប្រែទៅជាការប្រយុទ្ធទឹកដ៏ធំមួយ។ <ref>{{Cite web |date=8 April 2016 |title=Khao San Songkran shortened to 2 days to save water |url=http://bangkok.coconuts.co/2016/04/08/khao-san-songkran-shortened-2-days-save-water |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104203006/http://bangkok.coconuts.co/2016/04/08/khao-san-songkran-shortened-2-days-save-water |archive-date=4 November 2016 |website=Coconuts Bangkok}}</ref> អ្នកនិពន្ធថៃម្នាក់បានពិពណ៌នាអំពី វិថីខាវសាន ថាជា "...ផ្លូវខ្លីមួយដែលមានសុបិនវែងបំផុតនៅលើពិភពលោក"។ <ref>{{Cite web |title=Literal Backpacker's Mecca in Bangkok Khao San Road |url=http://www.th4u.com/khaosan_road.htm |access-date=2015-09-07 |website=Thailand for You}}</ref> វិថីខាវសាន បានក្លាយជាគំរូសម្រាប់ទីកន្លែងប្រារព្ធពិធីសង្ក្រាន្តទំនើបផ្សេងទៀត។ ជាលទ្ធផល ផ្លូវជាច្រើននៅតាមតំបន់ខេត្តនានាទូទាំងប្រទេសថៃត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះជាមួយបុព្វបទ "ខាវ" ដូចជាផ្លូវ ខាវឡាំ (" [[ក្រឡាន|បាយដំណើបក្នុងបំពង់ឫស្សី]] ") នៅ [[ខេត្តជលបុរី (ឆនបុរី)|ជលបុរី]], ផ្លូវ ខាវសុក ("ផ្លូវបាយឆ្អិន") នៅ [[ខេត្តអាងថង|អាងថង]] និងផ្លូវ ខាវភុន ("ផ្លូវ [[ខាណម ចីន]] ") នៅ [[នគរផាណម]] ។ នៅទូទាំងប្រទេស មានផ្លូវបែបនេះជាង 50។ <ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=เปิดรายชื่อ "ถนนตระกูลข้าว" มีมากกว่า 50 แห่ง อยู่ที่ไหนบ้าง ไม่ได้มีแค่ที่ ถ.ข้าวสาร กทม. |url=https://www.sanook.com/news/9880482/ |access-date=2026-04-14 |website=Sanook.com |language=thai}}</ref> វត្ត ​[[វត្តជនៈសង្គ្រាម|ជនៈ​សង្គ្រាម]] ​ដែល​មាន​អាយុកាល​រាប់​សតវត្ស​ ក្រោម​ការ​ឧបត្ថម្ភ​របស់​រាជវង្ស ស្ថិត​នៅ​ទល់មុខ​ផ្លូវ​ខាវសាន​នៅ​ខាងលិច ខណៈ​ដែល​តំបន់​នោះ​នៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យ​មាន ​[[សាសនាអ៊ីស្លាមនៅថៃ|សហគមន៍​ឥស្លាម]] និង​វិហារ​ឥស្លាម​តូចៗ​ជាច្រើន។ <ref>{{Cite news|last=Mahavongtrakul|first=Melalin|date=2015-10-27|title=Bangkok's Islamic quarters|work=Bangkok Post|url=http://www.bangkokpost.com/print/744768/|access-date=2016-12-11}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] gjumhnjt58eoc6lz5ww7c2mq1jofp34 0 53856 336894 2026-06-23T09:06:18Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1360724285|Natthaphong Ruengpanyawut]]" 336894 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ណាតពង្ស រឿងបញ្ញាវុត | native_name = ณัฐพงษ์ เรืองปัญญาวุฒิ | image = Natthaphong Ruangpanyawut cropped 2025.jpg | caption = រូបផ្លូវការ,ឆ្នាំ២០២៥ | office = [[មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង (ថៃ) | មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង]] | monarch = [[វជិរាលង្ករណ៍]] | primeminister = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | termstart = ៨ ឧសភា ២០២៦ | predecessor = ''ខ្លួនគាត់'' | primeminister1 = {{ubl|[[Paetongtarn Shinawatra]]|[[Suriya Juangroongruangkit]] (acting)|[[Phumtham Wechayachai]] (acting)|[[Anutin Charnvirakul]]}} | termstart1 = ២៥ កញ្ញា ២០២៤ | termend1 = ១២ ធ្នូ ២០២៥ | predecessor1 = [[ឆៃថាវ៉ាត់ ទូឡាថន]] | successor1 = ''ខ្លួនគាត់'' | office2 = មេដឹកនាំនៃ [[គណបក្សប្រជាជន (ប្រទេសថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] | termstart2 = ៩ សីហា ២០២៤ | predecessor2 = ឆៃថាវ៉ាត់ ទូឡាថន ([[គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ]]; ''តាមការពិត'') | term_end6 = 24 March 2019 | birth_date = {{birth date and age|1987|05|18|df=y}} | birth_place = [[សងខ្លា]], ថៃ | death_date = | death_place = | party = [[គណបក្សប្រជាជន (ថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៤) | otherparty = {{ubl|[[Future Forward Party|Future Forward]] (2018–2020)|[[Move Forward Party|Move Forward]] (2020–2024)}} | spouse = Natthaporn Chan-in | alma_mater = [[Chulalongkorn University]] ([[Bachelor of Engineering|BEng]]) | occupation = {{hlist|Politician|programmer|businessman}} | signature = Natthaphong Ruengpanyawut signature.png | nickname = ថេង ({{lang|th|เท้ง}}) }} {{Infobox officeholder | name = ណាតពង្ស រឿងបញ្ញាវុត | native_name = ณัฐพงษ์ เรืองปัญญาวุฒิ | image = Natthaphong Ruangpanyawut cropped 2025.jpg | caption = រូបផ្លូវការ,ឆ្នាំ២០២៥ | office = [[មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង (ថៃ) | មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង]] | monarch = [[វជិរាលង្ករណ៍]] | primeminister = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | termstart = ៨ ឧសភា ២០២៦ | predecessor = ''ខ្លួនគាត់'' | primeminister1 = {{ubl|[[Paetongtarn Shinawatra]]|[[Suriya Juangroongruangkit]] (acting)|[[Phumtham Wechayachai]] (acting)|[[Anutin Charnvirakul]]}} | termstart1 = ២៥ កញ្ញា ២០២៤ | termend1 = ១២ ធ្នូ ២០២៥ | predecessor1 = [[ឆៃថាវ៉ាត់ ទូឡាថន]] | successor1 = ''ខ្លួនគាត់'' | office2 = មេដឹកនាំនៃ [[គណបក្សប្រជាជន (ប្រទេសថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] | termstart2 = ៩ សីហា ២០២៤ | predecessor2 = ឆៃថាវ៉ាត់ ទូឡាថន ([[គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ]]; ''តាមការពិត'') | term_end6 = 24 March 2019 | birth_date = {{birth date and age|1987|05|18|df=y}} | birth_place = [[សងខ្លា]], ថៃ | death_date = | death_place = | party = [[គណបក្សប្រជាជន (ថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៤) | otherparty = {{ubl|[[Future Forward Party|Future Forward]] (2018–2020)|[[Move Forward Party|Move Forward]] (2020–2024)}} | spouse = Natthaporn Chan-in | alma_mater = [[Chulalongkorn University]] ([[Bachelor of Engineering|BEng]]) | occupation = {{hlist|Politician|programmer|businessman}} | signature = Natthaphong Ruengpanyawut signature.png | nickname = ថេង ({{lang|th|เท้ง}}) }} '''ណាតពង្ស រឿងបញ្ញាវុត''' ឬ '''ណាថពង្ស រឿងបញ្ញាវុឍិ''' (កើតថ្ងៃទី ១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៨៧) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងជាអ្នកជំនួញថៃ ដែលបានបម្រើការជា [[.មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង (ថៃ)|មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង]] និងជាមេដឹកនាំ[[គណបក្ស​ប្រជាជន​ (ថៃ)|គណបក្សប្រជាជន]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤។ លោកក៏ជាសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រទេសថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៩។ កើតនៅ[[សុងខ្លា|សុងក្លា]] និងធំធាត់នៅ [[បាងកក]] លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[សាកលវិទ្យាល័យចូឡាលង្ករណ៍]] ជាមួយនឹងសញ្ញាបត្រ [[បរិញ្ញាបត្រវិស្វកម្ម]] ផ្នែក[[វិស្វកម្មកុំព្យូទ័រ]] ។ បន្ទាប់មកលោកបានបង្កើត Absolute Management Solutions ដែលជាក្រុមហ៊ុនសេវាកម្មក្លោដ ជាកន្លែងដែលលោកបានបម្រើការជានាយកប្រតិបត្តិ។ នៅឆ្នាំ ២០១៨ លោកបានចូលរួមជាមួយ[[គណបក្សអនាគតទៅមុខ]] ហើយបានចូលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រទេសថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] សម្រាប់មណ្ឌលបោះឆ្នោតទី ២៨ ( [[ស្រុកបាងខែ|បាងខែ]] ) នៃទីក្រុងបាងកក ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលថៃ ឆ្នាំ២០១៩|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១៩]] ។ នៅឆ្នាំ ២០២០ លោកបានចូលរួមជាមួយ [[គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ]] បន្ទាប់ពីគណបក្សអនាគតទៅមុខ ត្រូវបានរំលាយដោយ[[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ|តុលាការធម្មនុញ្ញ]] ។ នៅឆ្នាំ ២០២៣ លោកត្រូវបានជាប់ឆ្នោតឡើងវិញនៅក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្រក្នុងនាមជាសមាជិកសភា [[បញ្ជីឈ្មោះគណបក្ស|បញ្ជីគណបក្ស]] ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលថៃ ឆ្នាំ ២០២៣|ការបោះឆ្នោតទូទៅ]] ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៤ លោកបានបម្រើការនៅក្នុងសិក្ខាសាលារបស់គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ សម្រាប់ [[គ្រោងការណ៍កាបូបឌីជីថល|គម្រោងកាបូបឌីជីថល]] ដែលស្នើឡើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅពេលនោះ គឺ [[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]] ជាកន្លែងដែលលោកបានលើកឡើងពីការសង្ស័យអំពីការត្រៀមខ្លួនរបស់កម្មវិធី ''Tang Rat'' ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំដដែល តុលាការធម្មនុញ្ញបានរំលាយគណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ ហើយលោកបានចូលរួមជាមួយ [[គណបក្សប្រជាជន (ប្រទេសថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានគណបក្សនៅថ្ងៃទី ៩ ខែសីហា។ នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ បន្ទាប់ពីការដក [[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]] ចេញពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកបានគាំទ្រ [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] ដែលជាមេដឹកនាំ [[គណបក្សភូមិចៃថៃ]] និងជាអតីតដៃគូចម្រុះនៃ [[គណបក្សភឿថៃ]] របស់លោកស្រីពែទងធាររបស់លោក ឲ្យធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាថ្នូរនឹងការរំលាយសភាតំណាងរាស្ត្រ ជាមួយនឹង [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃលើកក្រោយ|ការបោះឆ្នោតសកលមុនកាលកំណត់]] ដែលនឹងធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេលបួនខែទៀត និងការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ខណៈពេលដែលគណបក្សប្រជាជននឹងគាំទ្រ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអនុទិន|រដ្ឋាភិបាលចម្រុះភាគតិច]] របស់លោកអនុទិន ក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង[[ទំនុកចិត្ត និងការផ្គត់ផ្គង់]] លោកបានបញ្ជាក់ថា គណបក្សរបស់លោកនឹងនៅតែជាគណបក្សប្រឆាំង ហើយក៏នឹងមិនទទួលយកតំណែងក្នុងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីណាមួយឡើយ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] te1jaldivjfb39ny1zzaq8hwlnef4t8 336895 336894 2026-06-23T09:07:14Z Asa MILAI 50298 336895 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ណាតពង្ស រឿងបញ្ញាវុត | native_name = ณัฐพงษ์ เรืองปัญญาวุฒิ | image = Natthaphong Ruangpanyawut cropped 2025.jpg | caption = រូបផ្លូវការ,ឆ្នាំ២០២៥ | office = [[មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង (ថៃ) | មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង]] | monarch = [[វជិរាលង្ករណ៍]] | primeminister = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | termstart = ៨ ឧសភា ២០២៦ | predecessor = ''ខ្លួនគាត់'' | primeminister1 = {{ubl|[[Paetongtarn Shinawatra]]|[[Suriya Juangroongruangkit]] (acting)|[[Phumtham Wechayachai]] (acting)|[[Anutin Charnvirakul]]}} | termstart1 = ២៥ កញ្ញា ២០២៤ | termend1 = ១២ ធ្នូ ២០២៥ | predecessor1 = [[ឆៃថាវ៉ាត់ ទូឡាថន]] | successor1 = ''ខ្លួនគាត់'' | office2 = មេដឹកនាំនៃ [[គណបក្សប្រជាជន (ប្រទេសថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] | termstart2 = ៩ សីហា ២០២៤ | predecessor2 = ឆៃថាវ៉ាត់ ទូឡាថន ([[គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ]]; ''តាមការពិត'') | term_end6 = 24 March 2019 | birth_date = {{birth date and age|1987|05|18|df=y}} | birth_place = [[សងខ្លា]], ថៃ | death_date = | death_place = | party = [[គណបក្សប្រជាជន (ថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៤) | otherparty = {{ubl|[[Future Forward Party|Future Forward]] (2018–2020)|[[Move Forward Party|Move Forward]] (2020–2024)}} | spouse = Natthaporn Chan-in | alma_mater = [[Chulalongkorn University]] ([[Bachelor of Engineering|BEng]]) | occupation = {{hlist|Politician|programmer|businessman}} | signature = Natthaphong Ruengpanyawut signature.png | nickname = ថេង ({{lang|th|เท้ง}}) }} '''ណាតពង្ស រឿងបញ្ញាវុត''' ឬ '''ណាថពង្ស រឿងបញ្ញាវុឍិ''' (កើតថ្ងៃទី ១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៨៧) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងជាអ្នកជំនួញថៃ ដែលបានបម្រើការជា [[.មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង (ថៃ)|មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង]] និងជាមេដឹកនាំ[[គណបក្ស​ប្រជាជន​ (ថៃ)|គណបក្សប្រជាជន]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៤។ លោកក៏ជាសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រទេសថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៩។ កើតនៅ[[សុងខ្លា|សុងក្លា]] និងធំធាត់នៅ [[បាងកក]] លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាពី[[សាកលវិទ្យាល័យចូឡាលង្ករណ៍]] ជាមួយនឹងសញ្ញាបត្រ [[បរិញ្ញាបត្រវិស្វកម្ម]] ផ្នែក[[វិស្វកម្មកុំព្យូទ័រ]] ។ បន្ទាប់មកលោកបានបង្កើត Absolute Management Solutions ដែលជាក្រុមហ៊ុនសេវាកម្មក្លោដ ជាកន្លែងដែលលោកបានបម្រើការជានាយកប្រតិបត្តិ។ នៅឆ្នាំ ២០១៨ លោកបានចូលរួមជាមួយ[[គណបក្សអនាគតទៅមុខ]] ហើយបានចូលប្រឡូកក្នុងឆាកនយោបាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ប្រទេសថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] សម្រាប់មណ្ឌលបោះឆ្នោតទី ២៨ ( [[ស្រុកបាងខែ|បាងខែ]] ) នៃទីក្រុងបាងកក ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលថៃ ឆ្នាំ២០១៩|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០១៩]] ។ នៅឆ្នាំ ២០២០ លោកបានចូលរួមជាមួយ [[គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ]] បន្ទាប់ពីគណបក្សអនាគតទៅមុខ ត្រូវបានរំលាយដោយ[[តុលាការធម្មនុញ្ញថៃ|តុលាការធម្មនុញ្ញ]] ។ នៅឆ្នាំ ២០២៣ លោកត្រូវបានជាប់ឆ្នោតឡើងវិញនៅក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្រក្នុងនាមជាសមាជិកសភា [[បញ្ជីឈ្មោះគណបក្ស|បញ្ជីគណបក្ស]] ក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលថៃ ឆ្នាំ ២០២៣|ការបោះឆ្នោតទូទៅ]] ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៤ លោកបានបម្រើការនៅក្នុងសិក្ខាសាលារបស់គណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ សម្រាប់ [[គ្រោងការណ៍កាបូបឌីជីថល|គម្រោងកាបូបឌីជីថល]] ដែលស្នើឡើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅពេលនោះ គឺ [[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]] ជាកន្លែងដែលលោកបានលើកឡើងពីការសង្ស័យអំពីការត្រៀមខ្លួនរបស់កម្មវិធី ''Tang Rat'' ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំដដែល តុលាការធម្មនុញ្ញបានរំលាយគណបក្សឆ្ពោះទៅមុខ ហើយលោកបានចូលរួមជាមួយ [[គណបក្សប្រជាជន (ប្រទេសថៃ ឆ្នាំ២០២៤)|គណបក្សប្រជាជន]] ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានគណបក្សនៅថ្ងៃទី ៩ ខែសីហា។ នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ បន្ទាប់ពីការដក [[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]] ចេញពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកបានគាំទ្រ [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] ដែលជាមេដឹកនាំ [[គណបក្សភូមិចៃថៃ]] និងជាអតីតដៃគូចម្រុះនៃ [[គណបក្សភឿថៃ]] របស់លោកស្រីពែទងធាររបស់លោក ឲ្យធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាថ្នូរនឹងការរំលាយសភាតំណាងរាស្ត្រ ជាមួយនឹង [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃលើកក្រោយ|ការបោះឆ្នោតសកលមុនកាលកំណត់]] ដែលនឹងធ្វើឡើងក្នុងរយៈពេលបួនខែទៀត និងការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ខណៈពេលដែលគណបក្សប្រជាជននឹងគាំទ្រ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអនុទិន|រដ្ឋាភិបាលចម្រុះភាគតិច]] របស់លោកអនុទិន ក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង[[ទំនុកចិត្ត និងការផ្គត់ផ្គង់]] លោកបានបញ្ជាក់ថា គណបក្សរបស់លោកនឹងនៅតែជាគណបក្សប្រឆាំង ហើយក៏នឹងមិនទទួលយកតំណែងក្នុងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីណាមួយឡើយ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] epfiervens1p6c0z78nxz1cw5hn90n5 0 53857 336897 2026-06-23T09:48:25Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1360509896|Petra]]" 336897 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រ | name = Petra ({{script|Nbat|𐢛𐢚𐢓𐢈}}) | image = {{multiple image|perrow = 2/1/3|border = infobox|total_width = 290 |image1 = Al_Deir_Petra.JPG |caption1 = [[Ad Deir]] (Monastery) |image2 = Petra - 286630893.jpg |caption2 = [[Petra Theater]] |image3 = treasury petra crop.jpeg |caption3 = [[Al-Khazneh]] (Treasury) |image4 = Jordan-18C-108.jpg |caption4 = [[Qasr al-Bint]] temple |image5 = Urn Tomb, Petra 01.jpg |caption5 = Urn Tomb |image6 = 31 Petra Monastery Trail - Magnificent Views in Petra - panoramio.jpg |caption6 = [[Great Temple (Petra)|Great Temple]] }} | location = [[Ma'an Governorate]], [[Jordan]] | coordinates = {{coord|30|19|43|N|35|26|31|E|region:JO-MN_type:landmark|display=inline}} | map_relief = 1 | built = Possibly as early as the 5th century BC<ref>Browning, Iain (1973, 1982), ''Petra'', Chatto & Windus, London, p. 15, {{ISBN|0-7011-2622-1}}</ref> | elevation = {{convert|810|m|abbr=on|0}} | beginning_label = | beginning_date = | architect = | architecture = | area = {{convert|264|km2|sqmi|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Management of Petra|url=http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|publisher=Petra National Trust|access-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419110653/http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|archive-date=19 April 2015|url-status=dead}}</ref> | visitors_num = 1,135,300 | visitors_year = 2019 | governing_body = Petra Region Authority }}'''ពេត្រា''' ដើមឡើយត្រូវបានគេស្គាល់ដោយប្រជាជនរបស់ខ្លួនថា '''រ៉ាក់មូ''' គឺជាទីក្រុងបុរាណ និងជាទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[ហ្សកដានី|ហ្ស៊កដានី]]។ ល្បីល្បាញដោយសារស្ថាបត្យកម្មដាប់លើថ្ម និងប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ពេត្រាក៏ត្រូវបានគេហៅថា "ក្រុងផ្កាកុលាប" ដោយសារតែពណ៌នៃថ្មភក់ដែលវាត្រូវបានដាប់។ ទីក្រុងនេះគឺជាអច្ឆរិយៈថ្មីទាំង៧ របស់ពិភពលោក និងជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ តំបន់ជុំវិញក្រុងពេត្រា ត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតាំងពីឆ្នាំ ៧០០០&nbsp;មុនគ.ស <ref name="PNF">{{Cite web |title=A Short History |url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html |archive-date=4 December 2017 |access-date=13 February 2014 |publisher=Petra National Foundation}}</ref> ហើយត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក[[ណាបាតៀនស៍]] ដែលជាជនជាតិ[[អារ៉ាប់]] ដែលពនេចរ នៅក្នុងសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ក្រោយមក ពេត្រាបានក្លាយជារាជធានីនៃ[[នគរណាបាតៀនស៍]] នៅក្នុងសតវត្សទី២ មុនគ.ស។ <ref name="PNF" /> <ref name="NGlost">{{Cite news|last=Mati Milstein|title=Petra. The "Lost City" still has secrets to reveal: Thousands of years ago, the now-abandoned city of Petra was thriving.|work=National Geographic|url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|url-status=dead|access-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220003644/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|archive-date=20 December 2019}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍បានវិនិយោគលើទីតាំងជិតរបស់ពេត្រាទៅនឹង[[ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងក្រអូប]] ដោយបង្កើតវាជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ដ៏សំខាន់ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើន។ <ref name="PNF" /> <ref>{{Cite book|title=The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal|year=1996|isbn=9781575060125|url=https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56|page=56|archive-date=14 June 2020}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍អាចរស់រានមានជីវិតពីវាលខ្សាច់បាន ដោយសារតែ [[ការប្រមូលផលទឹកភ្លៀង|ការប្រមូលទឹកភ្លៀង]] ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព និង [[កសិកម្មវាលខ្សាច់|ការធ្វើស្រែចម្ការនៅវាលខ្សាច់]] ។ ទីក្រុងពេត្រាបានរីកចម្រើននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១ នៃគ.ស នៅពេលដែលរចនាសម្ព័ន្ធ[[អាល់ ខាសណេ]]របស់វា ដែលអាចជា[[ផ្នូរ]]របស់ស្តេចណាបាតៀនស៍ [[អារីតាសទី ៤ ភីឡូប៉ាទ្រីស|អារីតាសទី៦]] ត្រូវបានសាងសង់ ហើយចំនួនប្រជាជនរបស់ក្រុងបានកើនឡើងដល់កម្រិតប្រហែល ២០,០០០ នាក់។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2016 |title=Petra Lost and Found |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=8 April 2018 |access-date=8 April 2018 |website=National Geographic}}</ref> ទីក្រុងណាបាតៀនស៍បានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់រ៉ូមនៅឆ្នាំ ១០៦ នៃគ.ស ដែលបានបញ្ចូល និងប្តូរឈ្មោះវាថា [[អារ៉ាប៊ី ពេត្រាអា]] ។ <ref>{{Cite web |date=2018-02-09 |title=Petra lost and found |url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=August 6, 2020 |access-date=2021-01-15 |website=History Magazine |language=en}}</ref> សារៈសំខាន់របស់ទីក្រុងពេត្រាបានធ្លាក់ចុះ នៅពេលដែលផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានលេចចេញឡើង ហើយបន្ទាប់ពី[[ការរញ្ជួយដីកាលីឡេឆ្នាំ ៣៦៣|ការរញ្ជួយដីនៅឆ្នាំ៣៦៣]] បានបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន។ នៅក្នុង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|សម័យប៊ីហ្សីនទីន]] ព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់ ប៉ុន្តែទីក្រុងនេះបានបន្តធ្លាក់ចុះ ហើយនៅដើមសម័យអ៊ីស្លាម វាត្រូវបានគេបោះបង់ចោលលើកលែងតែអ្នកពនេចរមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ។ វានៅតែមិនស្គាល់ចំពោះពិភពលោកខាងលិចរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨១២ នៅពេលដែលអ្នកធ្វើដំណើរជនជាតិស្វីស [[យ៉ូហាន លុដវីគ ប៊ើកហាដ]] បានរកឃើញវាឡើងវិញ។ <ref>{{Cite news|last=Glueck|first=Grace|date=17 October 2003|title=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|url-status=live|access-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228165453/http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|archive-date=28 December 2017}}</ref> អង្គការយូណេស្កូបានពិពណ៌នាទីក្រុងពេត្រាថាជា "សម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏មានតម្លៃបំផុតមួយរបស់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់មនុស្សជាតិ"។ <ref>{{Cite web |title=UNESCO advisory body evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113042025/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |archive-date=2012-01-13 |access-date=2011-12-05}}</ref> ទីក្រុងពេត្រាគឺជានិមិត្តរូបនៃប្រទេសហ្ស៊កដានី ក៏ដូចជាជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតរបស់ប្រទេសហ្ស៊កដានី។ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរឈានដល់ជិតមួយលាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2023 |title=Petra welcomed 905,000 visitors in 2022 |url=https://www.jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |access-date=3 January 2023 |website=The Jordan Times}}</ref> == ឯកសារយោង == jjcvierfm9guwnaqipchnehtwlpcfdf 336898 336897 2026-06-23T09:49:57Z Quinlan83 32720 Fix 336898 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រ | name = Petra ({{script|Nbat|𐢛𐢚𐢓𐢈}}) | image = {{multiple image|perrow = 2/1/3|border = infobox|total_width = 290 |image1 = Al_Deir_Petra.JPG |caption1 = [[Ad Deir]] (Monastery) |image2 = Petra - 286630893.jpg |caption2 = [[Petra Theater]] |image3 = treasury petra crop.jpeg |caption3 = [[Al-Khazneh]] (Treasury) |image4 = Jordan-18C-108.jpg |caption4 = [[Qasr al-Bint]] temple |image5 = Urn Tomb, Petra 01.jpg |caption5 = Urn Tomb |image6 = 31 Petra Monastery Trail - Magnificent Views in Petra - panoramio.jpg |caption6 = [[Great Temple (Petra)|Great Temple]] }} | location = [[Ma'an Governorate]], [[Jordan]] | coordinates = {{coord|30|19|43|N|35|26|31|E|region:JO-MN_type:landmark|display=inline}} | map_relief = 1 | built = Possibly as early as the 5th century BC<ref>Browning, Iain (1973, 1982), ''Petra'', Chatto & Windus, London, p. 15, {{ISBN|0-7011-2622-1}}</ref> | elevation = {{convert|810|m|abbr=on|0}} | beginning_label = | beginning_date = | architect = | architecture = | area = {{convert|264|km2|sqmi|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Management of Petra|url=http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|publisher=Petra National Trust|access-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419110653/http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|archive-date=19 April 2015|url-status=dead}}</ref> | visitors_num = 1,135,300 | visitors_year = 2019 | governing_body = Petra Region Authority }}'''ពេត្រា''' ដើមឡើយត្រូវបានគេស្គាល់ដោយប្រជាជនរបស់ខ្លួនថា '''រ៉ាក់មូ''' គឺជាទីក្រុងបុរាណ និងជាទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[ហ្សកដានី|ហ្ស៊កដានី]]។ ល្បីល្បាញដោយសារស្ថាបត្យកម្មដាប់លើថ្ម និងប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ពេត្រាក៏ត្រូវបានគេហៅថា "ក្រុងផ្កាកុលាប" ដោយសារតែពណ៌នៃថ្មភក់ដែលវាត្រូវបានដាប់។ ទីក្រុងនេះគឺជាអច្ឆរិយៈថ្មីទាំង៧ របស់ពិភពលោក និងជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ តំបន់ជុំវិញក្រុងពេត្រា ត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតាំងពីឆ្នាំ ៧០០០&nbsp;មុនគ.ស <ref name="PNF">{{Cite web |title=A Short History |url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html |archive-date=4 December 2017 |access-date=13 February 2014 |publisher=Petra National Foundation}}</ref> ហើយត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក[[ណាបាតៀនស៍]] ដែលជាជនជាតិ[[អារ៉ាប់]] ដែលពនេចរ នៅក្នុងសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ក្រោយមក ពេត្រាបានក្លាយជារាជធានីនៃ[[នគរណាបាតៀនស៍]] នៅក្នុងសតវត្សទី២ មុនគ.ស។ <ref name="PNF" /> <ref name="NGlost">{{Cite news|last=Mati Milstein|title=Petra. The "Lost City" still has secrets to reveal: Thousands of years ago, the now-abandoned city of Petra was thriving.|work=National Geographic|url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|url-status=dead|access-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220003644/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|archive-date=20 December 2019}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍បានវិនិយោគលើទីតាំងជិតរបស់ពេត្រាទៅនឹង[[ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងក្រអូប]] ដោយបង្កើតវាជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ដ៏សំខាន់ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើន។ <ref name="PNF" /> <ref>{{Cite book|title=The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal|year=1996|isbn=9781575060125|url=https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56|page=56|archive-date=14 June 2020}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍អាចរស់រានមានជីវិតពីវាលខ្សាច់បាន ដោយសារតែ [[ការប្រមូលផលទឹកភ្លៀង|ការប្រមូលទឹកភ្លៀង]] ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព និង [[កសិកម្មវាលខ្សាច់|ការធ្វើស្រែចម្ការនៅវាលខ្សាច់]] ។ ទីក្រុងពេត្រាបានរីកចម្រើននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១ នៃគ.ស នៅពេលដែលរចនាសម្ព័ន្ធ[[អាល់ ខាសណេ]]របស់វា ដែលអាចជា[[ផ្នូរ]]របស់ស្តេចណាបាតៀនស៍ [[អារីតាសទី ៤ ភីឡូប៉ាទ្រីស|អារីតាសទី៦]] ត្រូវបានសាងសង់ ហើយចំនួនប្រជាជនរបស់ក្រុងបានកើនឡើងដល់កម្រិតប្រហែល ២០,០០០ នាក់។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2016 |title=Petra Lost and Found |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=8 April 2018 |access-date=8 April 2018 |website=National Geographic}}</ref> ទីក្រុងណាបាតៀនស៍បានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់រ៉ូមនៅឆ្នាំ ១០៦ នៃគ.ស ដែលបានបញ្ចូល និងប្តូរឈ្មោះវាថា [[អារ៉ាប៊ី ពេត្រាអា]] ។ <ref>{{Cite web |date=2018-02-09 |title=Petra lost and found |url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=August 6, 2020 |access-date=2021-01-15 |website=History Magazine |language=en}}</ref> សារៈសំខាន់របស់ទីក្រុងពេត្រាបានធ្លាក់ចុះ នៅពេលដែលផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានលេចចេញឡើង ហើយបន្ទាប់ពី[[ការរញ្ជួយដីកាលីឡេឆ្នាំ ៣៦៣|ការរញ្ជួយដីនៅឆ្នាំ៣៦៣]] បានបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន។ នៅក្នុង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|សម័យប៊ីហ្សីនទីន]] ព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់ ប៉ុន្តែទីក្រុងនេះបានបន្តធ្លាក់ចុះ ហើយនៅដើមសម័យអ៊ីស្លាម វាត្រូវបានគេបោះបង់ចោលលើកលែងតែអ្នកពនេចរមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ។ វានៅតែមិនស្គាល់ចំពោះពិភពលោកខាងលិចរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨១២ នៅពេលដែលអ្នកធ្វើដំណើរជនជាតិស្វីស [[យ៉ូហាន លុដវីគ ប៊ើកហាដ]] បានរកឃើញវាឡើងវិញ។ <ref>{{Cite news|last=Glueck|first=Grace|date=17 October 2003|title=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|url-status=live|access-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228165453/http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|archive-date=28 December 2017}}</ref> អង្គការយូណេស្កូបានពិពណ៌នាទីក្រុងពេត្រាថាជា "សម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏មានតម្លៃបំផុតមួយរបស់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់មនុស្សជាតិ"។ <ref>{{Cite web |title=UNESCO advisory body evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113042025/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |archive-date=2012-01-13 |access-date=2011-12-05}}</ref> ទីក្រុងពេត្រាគឺជានិមិត្តរូបនៃប្រទេសហ្ស៊កដានី ក៏ដូចជាជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតរបស់ប្រទេសហ្ស៊កដានី។ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរឈានដល់ជិតមួយលាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2023 |title=Petra welcomed 905,000 visitors in 2022 |url=https://www.jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |access-date=3 January 2023 |website=The Jordan Times}}</ref> == ឯកសារយោង == 5cy5bxm3olqmg7x7drfuo7rtrf5h4t1 336899 336898 2026-06-23T10:00:05Z Asa MILAI 50298 336899 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រ | name = ពេត្រា | image = {{multiple image|perrow = 2/1/3|border = infobox|total_width = 290 |image1 = Al_Deir_Petra.JPG |caption1 = [[អាដ ដេយ៍]] (អារាម) |image2 = Petra - 286630893.jpg |caption2 = [[សាលមហោស្រពពេត្រា]] |image3 = treasury petra crop.jpeg |caption3 = [[អាល់-ខាសណេ]] (រតនាគារ) |image4 = Jordan-18C-108.jpg |caption4 = [[កាស្សេ អាល់-ប៊ីន]] ប្រាសាទ |image5 = Urn Tomb, Petra 01.jpg |caption5 = ចេតិយក្អម |image6 = 31 Petra Monastery Trail - Magnificent Views in Petra - panoramio.jpg |caption6 = [[មហាប្រាសាទ (ពេត្រា) | មហាប្រាសាទ]] }} | location = [[ខេត្តម៉ាអាន]], [[ហ្ស៊កដានី]] | coordinates = {{coord|30|19|43|N|35|26|31|E|region:JO-MN_type:landmark|display=inline}} | map_relief = 1 | built = ប្រហែលជាដើមសតវត្សរ៍ទី ៥ មុនគ.ស.<ref>Browning, Iain (1973, 1982), ''Petra'', Chatto & Windus, London, p. 15, {{ISBN|0-7011-2622-1}}</ref> | elevation = {{convert|810|m|abbr=on|0}} | beginning_label = | beginning_date = | architect = | architecture = | area = {{convert|264|km2|sqmi|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Management of Petra|url=http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|publisher=Petra National Trust|access-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419110653/http://petranationaltrust.org/UI/ShowContent.aspx?ContentId=207|archive-date=19 April 2015|url-status=dead}}</ref> | visitors_num = ១,១៣៥,៣០០ នាក់ | visitors_year = ២០១៩ | governing_body = អាជ្ញាធរតំបន់ពេត្រា | native_name = 𐢛𐢚𐢓𐢈 }}'''ពេត្រា''' ដើមឡើយត្រូវបានគេស្គាល់ដោយប្រជាជនរបស់ខ្លួនថា '''រ៉ាក់មូ''' គឺជាទីក្រុងបុរាណ និងជាទីតាំងបុរាណវិទ្យានៅភាគខាងត្បូងប្រទេស[[ហ្សកដានី|ហ្ស៊កដានី]]។ ល្បីល្បាញដោយសារស្ថាបត្យកម្មដាប់លើថ្ម និងប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ពេត្រាក៏ត្រូវបានគេហៅថា "ក្រុងផ្កាកុលាប" ដោយសារតែពណ៌នៃថ្មភក់ដែលវាត្រូវបានដាប់។ ទីក្រុងនេះគឺជាអច្ឆរិយៈថ្មីទាំង៧ របស់ពិភពលោក និងជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។ តំបន់ជុំវិញក្រុងពេត្រា ត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតាំងពីឆ្នាំ ៧០០០&nbsp;មុនគ.ស <ref name="PNF">{{Cite web |title=A Short History |url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html |archive-date=4 December 2017 |access-date=13 February 2014 |publisher=Petra National Foundation}}</ref> ហើយត្រូវបានតាំងទីលំនៅដោយពួក[[ណាបាតៀនស៍]] ដែលជាជនជាតិ[[អារ៉ាប់]] ដែលពនេចរ នៅក្នុងសតវត្សទី៤ មុនគ.ស។ ក្រោយមក ពេត្រាបានក្លាយជារាជធានីនៃ[[នគរណាបាតៀនស៍]] នៅក្នុងសតវត្សទី២ មុនគ.ស។ <ref name="PNF" /> <ref name="NGlost">{{Cite news|last=Mati Milstein|title=Petra. The "Lost City" still has secrets to reveal: Thousands of years ago, the now-abandoned city of Petra was thriving.|work=National Geographic|url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|url-status=dead|access-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220003644/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/|archive-date=20 December 2019}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍បានវិនិយោគលើទីតាំងជិតរបស់ពេត្រាទៅនឹង[[ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងក្រអូប]] ដោយបង្កើតវាជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់ដ៏សំខាន់ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានប្រាក់ចំណូលយ៉ាងច្រើន។ <ref name="PNF" /> <ref>{{Cite book|title=The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal|year=1996|isbn=9781575060125|url=https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56|page=56|archive-date=14 June 2020}}</ref> ពួកណាបាតៀនស៍អាចរស់រានមានជីវិតពីវាលខ្សាច់បាន ដោយសារតែ [[ការប្រមូលផលទឹកភ្លៀង|ការប្រមូលទឹកភ្លៀង]] ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព និង [[កសិកម្មវាលខ្សាច់|ការធ្វើស្រែចម្ការនៅវាលខ្សាច់]] ។ ទីក្រុងពេត្រាបានរីកចម្រើននៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១ នៃគ.ស នៅពេលដែលរចនាសម្ព័ន្ធ[[អាល់ ខាសណេ]]របស់វា ដែលអាចជា[[ផ្នូរ]]របស់ស្តេចណាបាតៀនស៍ [[អារីតាសទី ៤ ភីឡូប៉ាទ្រីស|អារីតាសទី៦]] ត្រូវបានសាងសង់ ហើយចំនួនប្រជាជនរបស់ក្រុងបានកើនឡើងដល់កម្រិតប្រហែល ២០,០០០ នាក់។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2016 |title=Petra Lost and Found |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=8 April 2018 |access-date=8 April 2018 |website=National Geographic}}</ref> ទីក្រុងណាបាតៀនស៍បានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់រ៉ូមនៅឆ្នាំ ១០៦ នៃគ.ស ដែលបានបញ្ចូល និងប្តូរឈ្មោះវាថា [[អារ៉ាប៊ី ពេត្រាអា]] ។ <ref>{{Cite web |date=2018-02-09 |title=Petra lost and found |url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=August 6, 2020 |access-date=2021-01-15 |website=History Magazine |language=en}}</ref> សារៈសំខាន់របស់ទីក្រុងពេត្រាបានធ្លាក់ចុះ នៅពេលដែលផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានលេចចេញឡើង ហើយបន្ទាប់ពី[[ការរញ្ជួយដីកាលីឡេឆ្នាំ ៣៦៣|ការរញ្ជួយដីនៅឆ្នាំ៣៦៣]] បានបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន។ នៅក្នុង [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|សម័យប៊ីហ្សីនទីន]] ព្រះវិហារគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនត្រូវបានសាងសង់ ប៉ុន្តែទីក្រុងនេះបានបន្តធ្លាក់ចុះ ហើយនៅដើមសម័យអ៊ីស្លាម វាត្រូវបានគេបោះបង់ចោលលើកលែងតែអ្នកពនេចរមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ។ វានៅតែមិនស្គាល់ចំពោះពិភពលោកខាងលិចរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨១២ នៅពេលដែលអ្នកធ្វើដំណើរជនជាតិស្វីស [[យ៉ូហាន លុដវីគ ប៊ើកហាដ]] បានរកឃើញវាឡើងវិញ។ <ref>{{Cite news|last=Glueck|first=Grace|date=17 October 2003|title=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|url-status=live|access-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228165453/http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|archive-date=28 December 2017}}</ref> អង្គការយូណេស្កូបានពិពណ៌នាទីក្រុងពេត្រាថាជា "សម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏មានតម្លៃបំផុតមួយរបស់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌របស់មនុស្សជាតិ"។ <ref>{{Cite web |title=UNESCO advisory body evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113042025/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |archive-date=2012-01-13 |access-date=2011-12-05}}</ref> ទីក្រុងពេត្រាគឺជានិមិត្តរូបនៃប្រទេសហ្ស៊កដានី ក៏ដូចជាជាកន្លែងទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរដែលមានអ្នកទស្សនាច្រើនបំផុតរបស់ប្រទេសហ្ស៊កដានី។ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរឈានដល់ជិតមួយលាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ <ref>{{Cite web |date=2 January 2023 |title=Petra welcomed 905,000 visitors in 2022 |url=https://www.jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |access-date=3 January 2023 |website=The Jordan Times}}</ref> == ឯកសារយោង == cr4hvqo65646ncjff9kg1879ghhswfh