វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3562 337795 328099 2026-07-29T09:05:14Z សៀកហ៊ 23845 337795 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image = Taprohm-2007-11-02.JPG |creator = [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] |proper_name = ប្រាសាទតាព្រហ្ម |date_built = ឆ្នាំ១១៨៦នៃគ.ស |primary_deity = ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន |architecture = រចនាបថបាយ័ន |location = [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} ប្រាសាទតាព្រហ្មត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនថាជាប្រាសាទដើមឈើ ស្ថិតនៅក្នុងព្រៃ មានកសិន្ធុទឹកព័ន្ធជុំវិញ។ ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅវង់តូច ទៅតាមផ្លូវទ្វារជ័យ បន្ទាប់ពី[[ប្រាសាទតាកែវ]]ប្រហែល១គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានកំពែងជាប់នឹងកំពែង[[ប្រាសាទបន្ទាយក្តី]]ប៉ែកពាយ័ព្យ ។ ប្រាសាទតាព្រហ្មកសាងឡើងក្នុងឆ្នាំ១១៨៦ ដោយ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] គោរពដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ហើយបើតាមសិលាចារឹកនៃប្រាសាទនេះ គឺដើម្បីឧទ្ទិសដល់គុណព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ ក្រោមរូបភាពប្រាជ្ញាបារមីតា។ == ប្រវត្តិប្រាសាទ == ឈ្មោះដើមរបស់ប្រាសាទតាព្រហ្មគឺ រាជវិហារ។ ប្រាសាទតាព្រហ្មាមានទីតាំងនៅតាមផ្លូវវង់តូចទៅតាមទារជ័យគឺ បន្ទាប់ពីប្រាសាទតាកែវ ប្រហែល១គ.ម ហើយមានកំពែងបន្ទាយក្តីផ្នែកពាយ័ព្យ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើយនៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៦នៃគ្រឹស្តរាជ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គក្រោមរូបភាពប្រាជ្ញាបារមី។ ប្រាសាទនេះរុំព័ទ្ធទៅដោយឈើធំៗដុះលើប្រាសាទ។ តាមសិលាចារិកនៅប្រាសាទនេះបញ្ជាក់ប្រាប់ពីទំហំ និងមុខងាររបស់ប្រាសាទ។ តាព្រហ្មមាន ៣១៤០ភូមិ និងមានមនុស្ស ៧៩៣៦៥នាក់ មើលថែប្រាសាទរួមមានរាជគ្រូ ១៨នាក់ មន្រ្តី២៧៤០នាក់ ជំនួយការ២២០២នាក់ និងអ្នករាំរបាំ ៦១៥នាក់។ ក្នុងចំនោមទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រាសាទនេះមាន ចានមាស ដែលមានទំងន់ជាង៥០០គីឡូក្រាម មានពេជ្រ៣៥៣៥ គុជខ្យង៤០៦២០ ត្បូងមានតំលៃ៤៥៤០ ស្បៃពីប្រទេសចិន៨៧៦ សូត្រ៥១២ និងក្លស់៥២៣។ប្រាសាទតាព្រហ្មកសាងឡើងពីថ្មភក់ និងថ្មបាយក្រៀមមានកំពែង ៥ជាន់ និង មានប្រាង្គប្រាសាទចំនួន៣៩។ កំពែងខាងក្រៅរបស់ប្រាសាទនេះមានប្រវែង ៧០០ Χ ១០០០ ម៉ែត្រ។ នៅខាងជើងគោបុរៈខាងកើតនៃកំពែងខាងក្រៅ មានអាគាររបាំមួយ។ ប្រាសាទនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាសាកលវិទ្យាល័យផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដែលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រីឥន្ទ្រទេវី។ប្រាសាទតាព្រំដែលមានរចនាប័ទ្មបាយ័នត្រូវបានជឿថាបានកសាងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១២ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១៣។ ប្រាសាទនេះបានកសាងឡើងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧វត្តអារាមសម្រាប់អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន និងជាសាកលវិទ្យាល័យ។ មិនដូចប្រាសាទសម័យអង្គរផ្សេងទៀតឡើយ ប្រសាទតាព្រហ្មត្រូវបានបោះបង់ចោលដែលមានលក្ខណៈដូចអ្វីដែលបានឃើញមានជាពន្លឺនិងបរិយាកាសលាយឡំគ្នានៃដើមឈើដែលដុះចេញពីលើប្រាសាទ និងព្រៃឈើព័ទ្ធជុំវិញ ដែលធ្វើអោយប្រាសាទមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងចំណោមប្រាសាទក្នុងតំបន់អង្គរសម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរ។រាជាវិហារ (ប្រាសាទរបស់ស្ដេច) ដូចដែលស្គាល់ពីដំបូង ជាប្រាសាទមួយនៃប្រាសាទដំបូងដែលកសាងដោយអនុលោមទៅតាមកម្មវិធីដ៏ធំនៃការសាងសង់ និងសាធារណការបន្ទាប់ពីការឡើងសោយរាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៨១១។ ប្រាសាទត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងព្រះនាមរាជវង្សព្រះអង្គ។ រូបភាពសំខាន់របស់ប្រាសាទគឺការតំណាងអោយប្រាជណាបារាមិត្រ (Prajnaparamita) ជាអ្នកតំណាងអោយគតិបណ្ឌិត ត្រូវបានតំណាងអោយព្រះមាតាព្រះមហាក្សត្រ។ នៅភាគខាងជើង និងភាគខាងត្បូងប្រាសាទ នៅក្នុងកំពែងទីបី ត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ព្រះគ្រូរបស់ព្រះរាជា និងព្រះរាមព្រះរាជាដាច់ដោយឡែកៗពីគ្នា។ប្រាសាទតាព្រហ្មក៏ជាទម្រង់បំពេញបន្ថែមការជួសជុលជាមួយប្រាសាទវត្តអារាមព្រះខ័នដែលឧទ្ទិសក្នុងឆ្នាំ១១៩១ រូបភាពនេះតំណាងអោយអវលោកិស្វារៈ (Avelokitesvara) ជាការប្រៀបធៀបនឹងព្រះពោធិសត្វនិងត្រូវបានតំណាងអោយព្រះបិតាព្រះមហាក្សត្រ។កន្លែងនេះជាលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជារាស្ត្រជាង១២,៥០០នាក់ (បូករួមទាំងអាចារ្យ១៨នាក់ និងអ្នករបាំ៦១៥នាក់) រួមទាំងមានប្រជារាស្ត្រ៨០,០០០នាក់ទៀតដែលរស់នៅក្នុងភូមិជុំវិញនោះដែលធ្វើការដើម្បីផ្ដល់សេវា និងការផ្គត់ផ្គង់។ == ស្ថាបត្យកម្ម == តាមសិលាចារិកនៅប្រាសាទនេះបញ្ជាក់ប្រាប់ពីទំហំ និងមុខងាររបស់ប្រាសាទ។ តាព្រហ្មមាន ៣១៤០ភូមិ និងមានមនុស្ស ៧៩៣៦៥នាក់ មើលថែប្រាសាទរួមមានរាជគ្រូ ១៨នាក់ មន្រ្តី២៧៤០នាក់ ជំនួយការ២២០២នាក់ និងអ្នករាំរបាំ ៦១៥នាក់។ ក្នុងចំនោមទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ប្រាសាទនេះមាន ចានមាស ដែលមានទំងន់ជាង៥០០គីឡូក្រាម មានពេជ្រ៣៥៣៥ គុជខ្យង៤០៦២០ ត្បូងមានតំលៃ៤៥៤០ ស្បៃពីប្រទេស[[ចិន]]៨៧៦ សូត្រ៥១២ និងក្លស់៥២៣។ ប្រាសាទតាព្រហ្មកសាងឡើងពីថ្មភក់ និងថ្មបាយក្រៀមមានកំពែង ៥ជាន់ និងមានប្រាង្គប្រាសាទចំនួន៣៩។ កំពែងខាងក្រៅរបស់ប្រាសាទនេះមានប្រវែង ៧០០ Χ ១០០០ ម៉ែត្រ។ នៅខាងជើងគោបុរៈខាងកើតនៃកំពែងខាងក្រៅ មានអាគាររបាំមួយ។ ប្រាសាទនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាសាកលវិទ្យាល័យផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដែលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រីឥន្ទ្រទេវី។ == ការជួសជុល == តាមពិតប្រាសាទតាព្រហ្មគឺជារាជវិហារព្រះពុទ្ធសាសនា និងជាប្រាសាទមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទសំខាន់ៗរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៤៩)។ == ឯកសារយោង == == រូបភាព == {{commonscat|Ta Prohm}} <gallery> រូបភាព:Taprohmfacetower01.JPG រូបភាព:Ta Prohm, Angkor temples.JPG រូបភាព:Ta Prohm, Angkor temples.JPG រូបភាព:Entrance Carving-angkor.jpg រូបភាព:Taprohmroots01.JPG រូបភាព:Taprohm-2007-11-02.JPG រូបភាព:TreeGrowingOnTempleInAngkorVat.jpg រូបភាព:Blinddoortaprohm.JPG ឯកសា ឯកសា </gallery> == សូមមើលផងដែរ == {{reflist}} {{ខេត្តសៀមរាប}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} {{coor title dms|13|26|06|N|103|53|21|E|region:KH_type:landmark_source:dewiki}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|តាព្រហ្ម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប]] [[Category:ទេសចរណ៍]] stdp6fw61ord2ubvgvg5d4b7j5x2tyq 0 3632 337785 302650 2026-07-29T04:31:36Z សៀកហ៊ 23845 337785 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image = NeakPean.jpg |creator = [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] |proper_name = ប្រាសាទនាគព័ន្ធ |date_built = សតវត្សទី១២ ឆ្នាំ១១៩១ |primary_deity = [[ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] |architecture = [[រចនាបថបាយ័ន]] |location = [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] |country• = កម្ពុជា }} == ប្រវត្តិប្រាសាទ == ប្រាសាទនាគព័ន្ធមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិលាងដៃ ឃុំលាងដៃ ស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាប​ ។ ប្រាសាទនាគព័ន្ធត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅរជ្ជកាល [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] នាឆ្នាំ ១១៩១ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] ។ ប្រាសាទនេះ ត្រូវគេបានសាងសង់នៅលើកោះទំហំ ៣៥០ម បួនជ្រុង ដែលមានស្រះសន្សំទឹកបរិសុទ្ធ​ ៤ ដោយរៀបចំឲ្យមាន ជាសញ្ញាលេខបូក ជានិមិត្ដរូបនៃសញ្ញាមន្ទីរពេទ្យ ។ មានរូបចម្លាក់ទាំង ៤ ទិសសម្រាប់ជាតំណាងឲ្យធាតុទាំង ៤ គឺ ធាតុដីតំណាងដោយរូបចម្លាក់ក្បាលមនុស្សស្ថិតនៅទិសខាងកើត ធាតុភ្លើងតំណាងដោយរូបចម្លាក់ក្បាលតោស្ថិតនៅទិសខាងត្បូង ធាតុខ្យល់តំណាងដោយរូបចម្លាក់ក្បាលសេះស្ថិតនៅទិសខាងលិច ធាតុទឹកតំណាងដោយរូបចម្លាក់ក្បាលដំរី ស្ថិតនៅទិសខាងជើង ។ រូបកាយនៃសត្វលោកផ្សំឡើងដោយធាតុ ៤ គឺ ធាតុដី ធាតុភ្លើង ធាតុខ្យល់ ធាតុទឹក ហើយសត្វលោកដែលមានជំងឺតែងបាត់បង់នូវធាតុណានីមួយនៃធាតុទាំង ៤ នៅពេលគេពិនិត្យឃើញថាអ្នកជំងឺខ្វះធាតុណាមួយនៃធាតុទាំង ៤ គេតម្រូវឲ្យអ្នកជំងឺនោះទៅទទួល​ការ​ព្យាបាលជំងឺ​ស្របតាមធាតុនៃទិសទាំង ៤ ។ គេ​ពិនិត្យឃើញមានចម្លាក់សេះថ្មមួយ​ក្បាល ដែល​មាន​មនុស្សជាច្រើនឱបព័ទ្ធ ។ មានរឿងនិទាន​មួយ​ថា មានហ្វូងមនុស្សប្រុសមួយក្រុមបានជិះសំពៅឆ្លងមហាសាគរហើយបានជួបនឹងយក្ខិនីកំណាចមួយ ។ វាបានបង្កព្យុះភ្លៀងធ្វើឲ្យសំពៅលិចលង់ ។ នាយសំពៅឈ្មោះសេមហៈក៏បានបន់ស្រន់អស់ទេព្ដាឲ្យជួយ ។ ដោយសារបារមីព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ព្រះអង្គបានប្រមើមើលឃើញមនុស្សកំពុងជួបភ័យអន្ដរាយ ពេលនោះទ្រង់ក៏ប្រើឲ្យអាមាត្យមួយអង្គក្លែងជាសេះបាលហៈទៅជួយអ្នកលិចលង់សំពៅនោះ ។ អ្នកលិចលង់ទាំឡាយក៏បានតោងជើង និង​កន្ទុយសេះ ហើយ​សេះ​នោះ​បាន​នាំ​ពួក​គេ​មកដល់ត្រើយបានសុខសាន្ដទៅ ។ == ការធ្វើកំណាយ == ប្រាសាទនាគព័ន្ធត្រូវបានគេស្គាល់តាំងពីចាប់ផ្តើមការសិក្សាស្រាវជ្រាវស្ថាបត្យកម្មកម្ពុជាមក គឺនៅមុនឆ្នាំ ១៨៦៦ ប៉ុន្តែត្រូវបានកាប់ឆ្ការយកព្រៃចេញពីប្រាសាទដោយលោក ហ្វារុត (Farut) នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៦៦-១៨៧៦ បន្ទាប់មកត្រូវបានសម្អាត និងរៀបចំផ្តំថ្មឡើងវិញដោយលោក [[ហង់រី ម៉ាហ្សាល់]] ពីឆ្នាំ ១៩២២-១៩២៤ និងលោក M. Glaize ពីឆ្នាំ ១៩៣៨-១៩៣៩ ។ កាលពីមុនមានដើមជ្រៃធំមួយយដើមដុះព័ន្ធជុំវិញប្រាង្គកណ្តាល ប៉ុន្តែត្រូវខ្យល់បក់វាយបំបាក់បំផ្លាញឱ្យដួលនៅឆ្នាំ ១៩៣៥<ref>Mourice Glaize 1963</ref> ។ នៅឆ្នាំ ១៩១១ លោកលុយណេដឺឡាស្ហុងគីយែរបាននិយាយថា មានតែរូបសំណាក់ពីរប៉ុណ្ណោះដែលប្រទះឃើញនៅទីនោះ គឺក្បាលមនុស្សនៅបន្ទប់ខាងកើត និងក្បាលដំរីនៅបន្ទប់ខាងជើង ។ ប៉ុន្តែរូបក្បាលសេះត្រូវបានរកឃើញដោយលោក J-de Mecquenem នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩១២ រីឯក្បាលតោត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២២ ដោយលោក ហង់រី ម៉ាហ្សាល់ ហើយធ្វើកំណាយនាំឱ្យលោករកឃើញរូបមួយទៀតគឺព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ។ == លក្ខណៈទូទៅ == ប្រាសាទនាគព័ន្ធមានឈ្មោះដើមថា ប្រាសាទរាជស្រី ត្រូវបានកសាងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន ទី ៧ នៃចុងសតវត្ស ទី ១២ ប៉ុន្តែគេស្គាល់ជាទូទៅថាប្រាសាទនាគព័ន្ធ ។ តាមការបកស្រាយអំពីស្រះទឹក និងប្រាសាទជាធាតុផ្គុំគ្នានៅប្រាសាទនាគព័ន្ធបានបង្ហាញយ៉ាងជាក់ច្បាស់នៅក្នុងសិលាចារឹកជាភាសាសំស្រ្កឹតនៃប្រាសាទព្រះខ័នថា ប្រាសាទនាគព័ន្ធជាកោះដ៏ប្រសើរឧត្តុង្គឧត្តម និងមានសោភ័ណភាព ដោយសារស្រះទឹកសម្រាប់ដុសលាងជម្រះកាយសាសនិកដែលបានមកដល់ទីនេះ ហើយប្រើប្រាស់ទូកសម្រាប់ឆ្លងមហាសាគរនៃជីវិត<ref>លោក ហ្សក សឺដែស្ត ឆ្នាំ១៩៤៧ ទំព័រទី៦៧។</ref> ។ នៅក្នុងផ្នែកមួយនៃអត្តបទរបស់លោក ជីវ តាក្វាន់ បានឱ្យដឹងថា នៅទិសខាងជើងកំពែងនគរចម្ងាយប្រមាណ ៥ លី មានប្រាសាទមាសរាងបួនជ្រុងនិងមានបន្ទប់ថ្មជាច្រើនរយ ហើយនៅក្នុងនោះគេឃើញមានរូបព្រះពុទ្ធមាស រូបសឹង្ហមាស រូបដំរី រូបតោ រូបសេះ និងវត្ថុដទៃផ្សេងៗទៀតធ្វើអំពីស្ពាន់ច្រើនឥតគណនា<ref>ឯកសារ ជីវ តាក្វាន់ ឆ្នាំ១៩៧៣ ទំព័រទី១២។</ref> ។ ប្រាសាទនាគព័ន្ធត្រូវបានសាងសង់អំពីថ្មភក់ ស្ថិតនៅចំកណ្តាលបារាយណ៍ខាងជើងឈ្មោះ ជយតដាត ឬវាលរាជតដាក ។ បារាយណ៍នេះមានទំហំ ៣៥០០ ម៉ែត្រគុណ ៩០០ ម៉ែត្រ ។ សព្វថ្ងៃមានផ្លូវចេញចូលនៅទិសខាងជើង ។ [[ឯកសារ:Neak Poan Temple.jpg|alt=Neak Poan Temple from the right front angle|រូបភាពតូច|500x500ភីកសែល|Neak Poan Temple from the right front angle]] == សិលាចារឹក == តាមសិលាចារឹកលេខ K-៩០៨ ប្រាសាទនាគព័ន្ធមានឈ្មោះដើមថា រាជស្រី ជាភាសាបាលី ឬសំស្រ្កឹត ដែលមកពីពាក្យ រាជ+ស្រី មានន័យថា វត្ថុជាមង្គលរបស់ស្តេច ដែលត្រូវបានស្ថាបនានៅក្នុងចុងសតវត្សរ៍ ទី ១២ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន ទី ៧<ref>សៀវភៅ ដែនដីអាថ៌កំបាំងអច្ឆរិយៈប្រាសាទកោះកេរ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ឆ្នាំ២០១៧ ដោយលោក ស៊ឹម ភក្ត្រា ទំព័រទី១២។</ref> ។ == អាងស្តុកទឹកប្រាសាទនាគព័ន្ធ == នាគព័ន្ធគឺជាប្រាសាទនៅលើកូនកោះតូចមួយ ចំកណ្តាល[[បារាយណ៍ខាងជើង]] ប្រៀបដូចជាប្រាសាទមេបុណ្យនៅក្នុងបារាយណ៍ផ្សេងទៀតដែរ ប៉ុន្តែនៅសម័យបុរាណ នាគព័ន្ធមានមុខងារមួយផ្សេងទៀតគឺជា រាជាមន្ទីរពេទ្យ ដែលប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជាឱសថបុរាណ។ នៅជុំវិញប្រាសាទនេះមានអាំងចំនួនប្រាំ ដែលនៅក្នុងសម័យក្រោយមកមានការរីងស្ងួតអស់ពេញមួយឆ្នាំ លើកលែងតែអាងកណ្តាលដែលមានទឹក តែរយៈពេលប៉ុន្មានខែប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំក្នុងរដូវវស្សា។ ប៉ុន្តែចាប់ទាំងពី[[បារាយណ៍ខាងជើង]]មានទឹកសារជាថ្មី ឡើងវិញមក អាងទាំងប្រាំ៥នេះមានទឹកពេញឡើងវិញគ្រប់រដូវដែរ។ អាងទាំងនេះដែរភ្ជាប់ទៅបារាយណ៍ខាងជើង គឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងយ៉ាងល្អជាងគេអំពីប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តនៅក្នុងឧទ្យានអង្គរ ដែលបានចុះក្នុងបញ្ចីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក<ref>អាជ្ញាអរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍនីប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៩៩</ref>។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} [[Category:ខេត្តសៀមរាប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|នាគព័ន្ធ]] c6pt6cdz88riru5bwmt0qjt3eml33q1 0 4227 337791 328076 2026-07-29T07:40:39Z សៀកហ៊ 23845 337791 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទបាយ័ន''' គឺជា​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ដែលប្រកបដោយក្បូចក្បាច់រចនាល្អវិសេសទាក់ទងនឹង[[ពុទ្ធសាសនា]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រាសាទបាយ័នត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ឬដើមសតវត្សទី១៣ កសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ប្រាសាទនេះកសាងសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយដល់[[ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] មានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុងអង្គរធំ។​ការហៅ «ប្រាសាទបាយ័ន» មិនមែនជាឈ្មោះដើមរបស់ប្រាសាទនេះនោះទេ។ លោក សួម សុភា បុរាណវិទូ នៃអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា បានប្រាប់អ្នកសារព័ត៌មានថ្មីៗ ថា «វជយន្ត» ជាពាក្យមួយ ដែលមាននៅក្នុងសិលាចារិកប្រាសាទបាយ័ននេះ។ ដូច្នេះ អ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថា «វជយន្ត» ជាឈ្មោះដើម របស់ប្រាសាទបាយ័ននាពេលបច្ចុប្បន្ន។ អ្នកស្រុកអង្គរ មិនសូវហៅប្រាសាទនេះថា ប្រាសាទបាយ័ននោះទេ។ ភាគច្រើន អ្នកស្រុកអង្គរ ហៅប្រាសាទនេះថា ព្រហ្មបាយ័ន។ {{Infobox ប្រាសាទ |image = Prasat Bayon 2014.JPG |creator = [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] |proper_name = [[ប្រាសាទបាយ័ន្ត]] |date_built = ចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ |primary_deity = [[ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] |architecture = [[រចនាបថបាយ័ន្ត]] |location = [[ក្រុងអង្គរធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} == ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត == ប្រាសាទបាយ័នមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃរាជធានីអង្គរធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ១៣ ដោយ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]។ ប្រាសាទនេះមាន តួប៉មនីមួយៗ មានមុខបួន ដែលមានកំពូល ៤៩ និងកំពូលក្លោងទ្វារចូល៥ ទៀត សរុបទាំងអស់ ៥៤ កំពូល ដែលតំណាងឲ្យខេត្តក្រុង[[ខ្មែរ]] ទាំង ៥៤ នៅសម័យកាលនោះ។ មានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានគិតថា មុខទាំង ៤ នោះតំណាងឲ្យព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន អ្នកខ្លះទៀត គិតថា ជារូបតំណាង[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]។ ប្រាសាទបាយ័នមានប្លង់បីជាន់។ ជាន់ទី១ និងទី ២ មានថែវដែលមានចម្លាក់ដ៏ល្អវិចិត្រ។ ប្រាង្គនៅកណ្តាល ១៦ និងស្ថិតនៅជាន់ទី ៣ មានរាងកាកបាទ។ សំណង់ប្រាសាទបាយ័នមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទាំងថែវ ផ្លូវដើរ និងជណ្តើរ។ ក្រៅពីទឹកមុខញញឹមនៃរូបបាយ័ន ប្រាសាទនេះមានចម្លាក់ដ៏ល្អប្រណីត ដែលរៀបរាប់ពីរឿងទេវកថានៅថែវខាងក្នុង និងខាងក្រៅ រៀបរាប់ពីជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជននៅសម័យអង្គរ មានទាំងផ្សារ ការនេសាទ ពិធីបុណ្យ ល្បែងប្រដាល់ ជល់មាន់ ។ល។ និងថែមទាំងមានការរៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តចម្បាំង និងព្យុហយាត្រាជាដើម។ ចម្លាក់នោះឆ្លាក់បានជ្រៅជាងនៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] តែមានលក្ខណៈសាមញ្ញ។ ទិដ្ឋភាពនៃចម្លាក់ បង្ហាញដោយផ្ទាំងតាមជួរ ពីរឬបីជួរ<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ត្រង់ទំព័រ ១២០ និងទំព័រ ១២១ ដោយលេក កែវ ភួង</ref>។ [[Image:Bayonfacesl.jpg|thumb|]] == ប្រវត្តិនៃឈ្មោះបាយ័ន្ត == ពាក្យថាបាយ័ន អ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស បានលើកយកគំនិតរបស់លោក ប្វាស្សឺលីយ៉េរ៍ (Boisselier) ដែលបានកំណត់លើឫសនៃពាក្យនេះ ដោយបានលើកឡើងថា បាយ័នជាស្នាដៃរបស់ [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលបានកសាងនៅក្នុងប្លង់ខុសគេ មានរាងមូល ដែលរំលឹកដល់យន្ត្រ។ គំនិតខាងលើនេះមិនអាចយកជាការបានទេ ហើយអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស បានបន្ថែមទៅគំនិតរបស់លោក សេដែស (Cœdès) ដែលបានឲ្យយោបល់ប្រៀបធៀបនៃពាក្យបាយ័ន្ត ជាមួយ វជយន្ត ដែលនិយាយនៅក្នុងសិលាចារឹក។ វជយន្ត គឺជាវាំងរបស់ព្រះឥន្ទ បើតាមអត្ថបទ ល្បើកអង្គរវត្ត ដែលបានសរសេរឡើងនៅក្នុងសម័យកណ្តាល គឺព្រះឥន្ទបានឲ្យព្រះពិស្ណុការ (វិឝ្វកម៌ន៑) ចុះមកឋានកណ្តាល ដើម្បីកសាងប្រាសាទឲ្យព្រះកេតុមាលា ដែលរំលឹកដល់វាំងរបស់ព្រះអង្គក្នុងគំនិតខ្មែរ គឺពេជយន្តរត្ន ឬ ទេវជយន្ត។ ឈ្មោះមកពីការធ្វើឡើងវិញជាច្រើន និងការបង្ហាញពីការធ្វើឲ្យដូចទៅនឹងស្នាដៃនៅលើផែនដីរបស់វិឝ្វកម៌ន៑។<ref name=":0">ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ត្រង់ទំព័រ ១២០ ដោយលោក កែវ ភួង</ref> == ព្រះពុទ្ធរាជនៅប្រាសាទបាយ័ន == គេបានប្រទះឃើញចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គប្រក់នាគ ស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថសមាធិ នៅបាតអណ្តូង ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលប្រាសាទបាយ័ន កាលពីឆ្នាំ ១៩៣២ ។ ចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គនេះ បង្អាញឲ្យយើងដឹងនូវផ្នត់គំនិតនយោបាយនាសម័យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] កាលពីចុងគ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី១២ ដើមគ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី ១៣ ។ បណ្ឌិត មីសែល ត្រាណេ អ្នកឯកទេសខាងវប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្រ្ត បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា ក្រៅពីការបង្ហាញនូវផ្នត់គំនិតនយោបាយរបស់ [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] នាសតវត្សរ៍នោះ ចម្លាក់ថ្មបុរាណនេះនៅមានសារៈសំខាន់មួយទៀត គឺបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរពីលទ្ធិទេវរាជមកលទ្ធិពុទ្ធរាជក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។ ពីព្រោះថា បល្ល័ង្ក ឬព្រះអាទិទេពខាង[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ត្រូវបានជំនួសដោយព្រះបដិមាតំណាងឲ្យព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គ ឬព្រះអវលោកេស្វរៈទៅវិញ ដូចករណីចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គខាងលើនេះ ជាដើម ។ លោកបណ្ឌិតបានបន្តឲ្យដឹងថា ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធសាសនាខាងលើនេះ អាចគូសបញ្ជាក់តាមរយៈព្រះភក្រ្តរបស់ព្រះអង្គ ដែលតំណាងឲ្យព្រះរូបរបស់ព្រះមហាវីរក្សត្រ គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន ទី ៧ តែម្តង នេះជាចំណុចយ៉ាងសំខាន់បំផុត ។ តាមការស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវិទ្យា និង ខាងសិលាចារឹក លោកសាស្រ្តាចារ្យបានឲ្យដឹងថា ការដែលគេឆ្លាក់ព្រះរូបព្រះមហាក្សត្រក្រោមរូបភាពរបស់ព្រះពុទ្ធ ឬគេថ្វាយព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រទៅជាព្រះពុទ្ធរូប គឺជាប្រពៃណីទូទៅក្នុងសង្គមខែ្មរបុរាណ ។ លោកត្រាណេ បានបញ្ជាក់ឲ្យដឹងថា កត្តាទាំងនេះហើយដែលបង្ហាញឲ្យយើងដឹងថា ព្រះពុទ្ធអង្គនៃប្រាសាទបាយ័ន ដែលសព្វថៃ្ង គេបានយកទៅទុកនៅក្នុងអគារកែ្បរលានព្រះគម្លង់ ពិតជាតំណាងឲ្យព្រះពុទ្ធរាជ ជំនួសឲ្យទេវរាជយ៉ាងប្រាកដមែន។ ចំពោះចលនាបន្លាស់ប្រព័ន្ធគំនិតពីទេវរាជ មកពុទ្ធរាជ បានទទួលការគាំទ្រពីអ្នកប្រាជ្ញធំៗ ដូចជា ហ្គ្រោស៍លីយ៉េរ៍ និង សេដែស ជាដើម ។ គួររំឭកថា ព្រះពុទ្ធដ៏ធំរបស់យើង ត្រូវបានគេជួលជុលឡើងវិញ ព្រោះត្រូវបានគេកមេ្ទចជាច្រើនចំណែក ហើយទម្លាក់ចោលក្នុងបាតអណ្តូង ក្រោយពីប្រតិកម្មសិវនិយមចំពោះលទ្ធិព្រះពុទ្ធសាសនា ក្រោយ​ពី [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] បានសោយទិវង្គតទៅនោះ <ref>អត្ថបទដកស្រង់ពីកាសែតរស្មីកម្ពុជា</ref>។ == ចម្លាក់ត្រីប្រាសាទបាយ័ន្តនិងអង្គរវត្ត == ចម្លាក់ក្រឡោតទាបនៅលើជញ្ជាំងរោងំខាងកើត ស្លាបខាងត្បូង [http://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat ប្រាសាទអង្គវត្ត]បង្ហាញពីរឿងទេវកថាមួយបរិយាអំពី”ការកូរសមុទ្រទឹកដោះ”។ផ្ទាំងចម្លាក់នេះមានបណ្តោយប្រវែង ៥០ មែត្រ ចែកជាបីផ្នែក ផ្នែកខាងលើនៃផ្ទាំងចម្លាក់ បង្ហាញនូវពូកទេពអប្សរា កំពុងហោះរេរាំនៅលើផ្ទៃ អាកាស។ ផ្នែកកណ្តាល បង្ហាញពសកម្មភាពកូរសមុទ្រទឹកដោះដោយពូកអាសូនិងទេវតាដែលមានព្រះនារាយណ៍ជាអាជ្ញាកណ្តាល។ពួកអាសូរដែលឈរនៅផ្នែក ខាងក្រោមបង្ហាញពី ពពួកសត្វទឹកជាច្រើនប្រភេទដែលមានរូបរាងប្លែកៗ។ ក្នុងនោះ ត្រីខ្លះមានរូបរាងចម្លែកណាស់ ហើយមិនដែលប្រទះឃើញក្នុងធម្មជាតិទៀតផង។ តាមរយៈដំណើររឿងខាងលើ ការកូសមុទ្រទឹកដោះប្រព្រឹត្តទៅ អស់រយៈពេល១.០០០ឆ្នាំ ហើយលេចចេញនូវបាតុភូត ផ្សេងៗជាច្រើនដូចជា ពួកទេពអប្សរា ដំរីព្វរ៉ាវ័ន្ត សេះ ឧច្ច័យស្រព នាងលក្សីនិងអ្វីៗជាច្រើនទៀត ។ចុងក្រោយបង្អស់គឺទឹកអម្រឹតដែលជាទឹកមន្តពិសិដ្ឌសម្រាប់ធ្វើអោយជីវិតលែងស្លាប់។ ក្រៅពីប្រាសាទអង្គវត្ត ចម្លាក់ត្រីក៍មានបង្ហាញនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទដទៃដែរ។ ប្រាសាទបាយ័ន ដែលសង់ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន (ទី៧)នៅអំពីរឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្រ្តទេវកថានិងជីវកថាប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជន។ ចម្លាក់នៅរោងទងខាងត្បូង ស្លាបខាងកើតនៃប្រាសាទនេះបង្ហាញអំពីការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នេសាទដូចជាធ្មុកដៃ និងសំណាញ់ ។លើសពីនេះ ចម្លាក់ហាក់ដូចជា បង្ហាញពីផល់ប្រយោជន៍ត្រីក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជននាសម័យអង្គរ។ ម្យ៉ាងទៀត ចម្លាក់ទាំងនេះមើលទៅហាក់ ដូចជាត្រីកំពុងហែលក្នុងទឹកតាមបែបធម្មជាតិ។តាមរយៈសារណាបញ្ចាប់បរិញ្ញាប័ត្ររបស់ លោក ជ័យ ឈន (១៩៧៣) យើងអាច ស្គាល់ ឈ្មោះត្រី ខ្លះដែល ឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំង [http://en.wikipedia.org/wiki/Bayon ប្រាសាទបាយ័ន]វិភាគរក ប្រភេទពូជត្រីទាំអស់នេះទេ។ ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីរលោក ទូច សៀង តាណា អ្នកឯកទេសត្រីប្រចាំគណៈកម្មាធិការជាតិទន្លេ មេគង្គ និងអ្នកស្រី Barbara Albrecht យើងអាចបញ្ចាក់ អំពីអំបូរត្រី ឬជួនកាលថែមទាំងអាចស្គាល់ប្រភេទពូជ ត្រីដែលឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងរោងទងខាងត្បូងនៃប្រាសាទបាយ័ន និងរោងទងខាងកើតនៃប្រាសាទអង្គរវត្តទៀតផង ។ក្នុងចំណោមប្រភេទត្រីចំនួន១៦ដែល ឆ្លាក់បង្ហា្ញញនៅលើជញ្ជាំងនៃរោងទងប្រាសាទអង្គវត្ត និងបាយ័ន យើងអាចវិភាគស្គាល់ពូជត្រីចំនួន១៣ ការសង្កេតពិនិត្យផ្ទាល់លើចម្លាក់នៃប្រាសាទទាំងពីនេះ យើងរាប់ឃើញមានត្រីចំនួន ១.១៩៣។ ចំនូននេះយើងរាប់ចំពោះត្រីដែលអាចមើលឃើញច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្រៅពីនេះ មានត្រីជាច្រើនទៀតដែលយើងពុំមានលទ្ធភាពវិភាគបាន ដោយហេតុថាចម្លាក់ខ្លះឆ្លាក់មិនទាន់រូច ហើយផ្នែកខ្លះពុកផុយដោយសារធម្មជាតិនិងការបំផ្លាញដោយទង្វើមនុស្ស។ចម្លាក់មច្ឆជាតិមិនត្រឹមតែឆ្លាក់ទៅលើប្រាសាទទាំងពីរខាងលើទេ។ នៅលើជញ្ជាំងស្រះស្រី(ឈ្មោះបុរាណគេហៅ “សិលាតដាក”) ដែលស្ថិតក្នុង បរិវេណព្រះបរមរាជ្យវាំងអង្គរ និងជញ្ជាំងលានស្តេច គម្លង់ចម្លាក់ត្រីច្រើនដែរ។ តែនៅទីនេះយើងសូមលើកយកតែចម្លាក់ត្រីនៅប្រាសាទអង្គរវត្តនិងបាយ័នមកសិក្សាតែប៉ុណ្ណោះ។ ចម្លាក់នៅប្រាសាទអង្គវត្តមាន បង្ហាញអំបូរត្រីមានស្រកាច្រើន ។គេចាត់ទុកថាប្រភេទត្រីមានស្រកានេះប្រហែល ៧៨%នៃប្រភេទត្រីទាំងអស់ ។ក្រៅពីនោះ អំបូរត្រីស្លាតមាន៧%អំបូរត្រីរាស់មាន៤%និងអំបូរត្រីផ្ទូងមាន៤.៦។ == វិធីសាស្រ្តរំលីងថ្ម ក្រោយពេលឆ្លាក់រួច == ដោយគ្មានឯកសារបន្សល់ទុក គេមិនដឹងមូលហេតុច្បាស់ពីភាពមិនហើយ តែកត្តាខ្លះបណ្តាលមកពីព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យបានខ្លី ហើយរាជ្យទាយាទមិនបង្ហើយការសាងសង់ ឬមានសង្គ្រាមជួលកាលអព្ភតហេតុ ដូចជារន្ទះបាញ់នៅ[[ប្រាសាទតាកែវ]] តាមសិលាចារឹកនៅទីនោះ។ ក្រោយពីបានឆ្លាក់បានមួយផ្ទាំងៗកូនជាងស្រីត្រូវតែជះទឹកលើផ្ទាំងចម្លាក់ និងធ្វើការដុះខាត់ ព្រោះវាជាការងារងាយស្រួលសម្រាប់ស្រ្តី ត្រង់ក្បាច់តូចៗ គេដុះស្រាល និងប្រហែលប្រើដែកអង្រូសផង។ ដោយមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំ អ្នកខ្លះសុខចិត្តបម្រើសាសនាដោយលះបង់ពេលវេលា ទ្រព្យសម្បត្តិដោយហេតុផល កម្ម និងផល<ref>សៀវភៅអាថ៌កំបាំងប្រាសាទអង្គរវត្ត ឆ្នាំ២០១៥ ដោយលោក សុឹម ភក្រ្តា ទំព័រទី៣៩ និង៣៨</ref>។ == ការជួសជុល == ប្រាសាទបាយ័នស្ថិតនៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃរាជធានីអង្គរធំ បានកសាងឡើងជាច្រើនដំណាក់កាល (ចាប់ផ្តើមក្នុងរង្វង់ឆ្នាំ១២០០ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧) ហើយជាមួយការកែប្រែ និងពង្រីកបន្ថែមផ្សេងៗទៀត បានធ្វើឲ្យប្រាសាទនេះមានលក្ខណៈពិសេសតំណាងដោយរចនាបថស្ថាបត្យកម្មតែមួយគត់។ ជាប្រាសាទសាងពីថ្មភក់ មានរូបរាងខុសពីគេ ដោយមានតួប៉មចំនួន៣៧ ដែលភាគច្រើនឆ្លាក់ជារូបមុខបួន បែរទៅទិសសំខាន់ៗទាំងបួន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រាសាទបាយ័ន្តគឺជាប្រាសាទមួយ ដែលទទួលរងនូវការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងពិបាកជួសជុលបំផុត។ កិច្ចការជួសជុលបានចាប់ផ្តើមអន្តរាគមន៍ជាបន្ទាន់នៅហោត្រៃពីរជាប់នឹងខ្លោងទ្វារចូលប្រាសាទ ដោយបានរក្សាសម្ភារៈដើមរបស់សំណង់បានយ៉ាងច្រើន និងប្រើប្រាស់វិធីសាស្រ្តសាងសង់ តាមរបៀបបុរាណ ដោយមានការយល់ព្រមពីគម្រោងគាំពារអង្គរ ជប៉ុន អប្សា ដែលជាគម្រោងសហការរវាងក្រុមកម្ពុជា តំណាងដោយអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា និងក្រុមជប៉ុនមកពីសាកលវិទ្យាល័យវ៉ាសេដា។ ចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ២០០៥ កិច្ចការអភិក្ស និងជួសជុលប្រាសាទបាយ័ន្តស្ថិតនៅក្រោមគម្រោងរបស់អង្គការ JSA (Japan Goverment Team For Safeguard Angkor) នៃប្រទេសសជប៉ុន។ គម្រោងក្នុងដំណាក់កាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ បានជួសជុលបណ្ណាល័យផ្នែកខាងជើង និងដំណាក់កាលទី២ ឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ២០០៥ ជួសជុលបណ្ណាល័យខាងជើងផ្នែកខាងក្រៅនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត ជួសជុលប្រាសាទសួព្រ័ត្រ (N1) ខ្លោងទ្វារចូល (N2) និងរោងទងខាងក្រៅផ្នែកខាងកើតប្រាសាទបាយ័ន្ត។ សម្រាប់គម្រោងបន្ទាប់ JSA បានផ្លាស់ប្តូរទៅជា JASA (JAPAN APSARA Safeguarding Angkor) (២០០៦ ដល់២០១៦) ក្នុងទម្រង់សហប្រតិបត្តិការរវាងអង្គការ JSA យូណេស្កូ ជាមួយអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា។ ដំណាក់កាលទី៣នៃគម្រោង (ឆ្នាំ២០០៥ ដល់ឆ្នាំ២០១១) បានធ្វើការជួសជុលឡើងវិញនូវបណ្ណាល័យផ្នែកខាងត្យូង ប្រាសាទបាយ័ន្ត និងសិក្សាស្ថានភាពលំនឹងនៃប៉មចំកណ្តាលបាយ័ន្ត។ ចំណែកដំណាក់កាលទី៤ (២០១១ ដល់២០១៦) បន្តរៀបចំបរិវេណ និងជួសជុលរចនាសម្ព័ន្ធថ្មនៃច្រកចូលខាងកើតនៃប្រាសាទបាយ័ន្ត ដោយរួមបញ្ជូលទាំងសិក្សានូវបច្ចេកទេសថែទាំការពារចម្លាក់ស្ថិតតាមជញ្ជាំងខាងក្នុងនៃរោងទងខាងក្នុងផង<ref />។ == រូបភាព == <gallery> ឯកសារ:Bayon Angkor Relief1.jpg ឯកសារ:Bayon 007.JPG ឯកសារ:Ref-bayon1.jpg ឯកសារ:Three Dancers-angkor.jpg ឯកសារ:Ref-bayon2.jpg ឯកសារ:Bayon 006.JPG ឯកសារ:Bayon 005.JPG ឯកសារ:Bayonmarket01.JPG ឯកសារ:Bayonnavalbat01.JPG ឯកសារ:Apsaras Bayon Kambodscha200.jpg ឯកសារ:Bayon Angkor Relief2.jpg ឯកសារ:Bayon Angkor Spiegelung.jpg ឯកសារ:Historic site in Cambodia.jpg ឯកសារ:Historic site in Cambodia 3.jpg ឯកសារ:Historic site in Cambodia 7.jpg ឯកសារ:Angkorbay02-1-.jpg ឯកសារ:Prasat Bayon 2014.JPG ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 52.jpg ឯកសារ:Bayon (I).jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 61.jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 50.jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 43.jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 45.jpg </gallery> == សូមមើលផងដែរ== {{reflist}} {{ខេត្តសៀមរាប}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} == ឯកសារយោង == {{Commonscat|Bayon}} {{reflist|1}} {{coor title dms|13|26|31|N|103|51|35|E|region:KH_type:landmark}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|បាយ័ន]] [[Category: ខេត្តសៀមរាប]] {{អត្ថបទពិសេស}} rlgrtjeubfztkk08s81jse93k03ydvz 337792 337791 2026-07-29T07:41:46Z សៀកហ៊ 23845 337792 wikitext text/x-wiki '''ប្រាសាទបាយ័ន''' គឺជា​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ដែលប្រកបដោយក្បូចក្បាច់រចនាល្អវិសេសទាក់ទងនឹង[[ពុទ្ធសាសនា]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រាសាទបាយ័នត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ឬដើមសតវត្សទី១៣ កសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ប្រាសាទនេះកសាងសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយដល់[[ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] មានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុងអង្គរធំ។​ការហៅ «ប្រាសាទបាយ័ន» មិនមែនជាឈ្មោះដើមរបស់ប្រាសាទនេះនោះទេ។ លោក សួម សុភា បុរាណវិទូ នៃអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា បានប្រាប់អ្នកសារព័ត៌មានថ្មីៗ ថា «វជយន្ត» ជាពាក្យមួយ ដែលមាននៅក្នុងសិលាចារិកប្រាសាទបាយ័ននេះ។ ដូច្នេះ អ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថា «វជយន្ត» ជាឈ្មោះដើម របស់ប្រាសាទបាយ័ននាពេលបច្ចុប្បន្ន។ អ្នកស្រុកអង្គរ មិនសូវហៅប្រាសាទនេះថា ប្រាសាទបាយ័ននោះទេ។ ភាគច្រើន អ្នកស្រុកអង្គរ ហៅប្រាសាទនេះថា ព្រហ្មបាយ័ន។ {{Infobox ប្រាសាទ |image = Prasat Bayon 2014.JPG |creator = [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] |proper_name = [[ប្រាសាទបាយ័ន្ត]] |date_built = ចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ |primary_deity = [[ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] |architecture = [[រចនាបថបាយ័ន្ត]] |location = [[ក្រុងអង្គរធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} == ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត == ប្រាសាទបាយ័នមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃរាជធានីអង្គរធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ១៣ ដោយ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]។ ប្រាសាទនេះមាន តួប៉មនីមួយៗ មានមុខបួន ដែលមានកំពូល ៤៩ និងកំពូលក្លោងទ្វារចូល៥ ទៀត សរុបទាំងអស់ ៥៤ កំពូល ដែលតំណាងឲ្យខេត្តក្រុង[[ខ្មែរ]] ទាំង ៥៤ នៅសម័យកាលនោះ។ មានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានគិតថា មុខទាំង ៤ នោះតំណាងឲ្យព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន អ្នកខ្លះទៀត គិតថា ជារូបតំណាង[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]។ ប្រាសាទបាយ័នមានប្លង់បីជាន់។ ជាន់ទី១ និងទី ២ មានថែវដែលមានចម្លាក់ដ៏ល្អវិចិត្រ។ ប្រាង្គនៅកណ្តាល ១៦ និងស្ថិតនៅជាន់ទី ៣ មានរាងកាកបាទ។ សំណង់ប្រាសាទបាយ័នមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទាំងថែវ ផ្លូវដើរ និងជណ្តើរ។ ក្រៅពីទឹកមុខញញឹមនៃរូបបាយ័ន ប្រាសាទនេះមានចម្លាក់ដ៏ល្អប្រណីត ដែលរៀបរាប់ពីរឿងទេវកថានៅថែវខាងក្នុង និងខាងក្រៅ រៀបរាប់ពីជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជននៅសម័យអង្គរ មានទាំងផ្សារ ការនេសាទ ពិធីបុណ្យ ល្បែងប្រដាល់ ជល់មាន់ ។ល។ និងថែមទាំងមានការរៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តចម្បាំង និងព្យុហយាត្រាជាដើម។ ចម្លាក់នោះឆ្លាក់បានជ្រៅជាងនៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] តែមានលក្ខណៈសាមញ្ញ។ ទិដ្ឋភាពនៃចម្លាក់ បង្ហាញដោយផ្ទាំងតាមជួរ ពីរឬបីជួរ<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ត្រង់ទំព័រ ១២០ និងទំព័រ ១២១ ដោយលេក កែវ ភួង</ref>។ [[Image:Bayonfacesl.jpg|thumb|]] == ប្រវត្តិនៃឈ្មោះបាយ័ន្ត == ពាក្យថាបាយ័ន អ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស បានលើកយកគំនិតរបស់លោក ប្វាស្សឺលីយ៉េរ៍ (Boisselier) ដែលបានកំណត់លើឫសនៃពាក្យនេះ ដោយបានលើកឡើងថា បាយ័នជាស្នាដៃរបស់ [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលបានកសាងនៅក្នុងប្លង់ខុសគេ មានរាងមូល ដែលរំលឹកដល់យន្ត្រ។ គំនិតខាងលើនេះមិនអាចយកជាការបានទេ ហើយអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស បានបន្ថែមទៅគំនិតរបស់លោក សេដែស (Cœdès) ដែលបានឲ្យយោបល់ប្រៀបធៀបនៃពាក្យបាយ័ន្ត ជាមួយ វជយន្ត ដែលនិយាយនៅក្នុងសិលាចារឹក។ វជយន្ត គឺជាវាំងរបស់ព្រះឥន្ទ បើតាមអត្ថបទ ល្បើកអង្គរវត្ត ដែលបានសរសេរឡើងនៅក្នុងសម័យកណ្តាល គឺព្រះឥន្ទបានឲ្យព្រះពិស្ណុការ (វិឝ្វកម៌ន៑) ចុះមកឋានកណ្តាល ដើម្បីកសាងប្រាសាទឲ្យព្រះកេតុមាលា ដែលរំលឹកដល់វាំងរបស់ព្រះអង្គក្នុងគំនិតខ្មែរ គឺពេជយន្តរត្ន ឬ ទេវជយន្ត។ ឈ្មោះមកពីការធ្វើឡើងវិញជាច្រើន និងការបង្ហាញពីការធ្វើឲ្យដូចទៅនឹងស្នាដៃនៅលើផែនដីរបស់វិឝ្វកម៌ន៑។<ref name=":0">ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ត្រង់ទំព័រ ១២០ ដោយលោក កែវ ភួង</ref> == ព្រះពុទ្ធរាជនៅប្រាសាទបាយ័ន == គេបានប្រទះឃើញចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គប្រក់នាគ ស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថសមាធិ នៅបាតអណ្តូង ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលប្រាសាទបាយ័ន កាលពីឆ្នាំ ១៩៣២ ។ ចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គនេះ បង្អាញឲ្យយើងដឹងនូវផ្នត់គំនិតនយោបាយនាសម័យ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] កាលពីចុងគ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី១២ ដើមគ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី ១៣ ។ បណ្ឌិត មីសែល ត្រាណេ អ្នកឯកទេសខាងវប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្រ្ត បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា ក្រៅពីការបង្ហាញនូវផ្នត់គំនិតនយោបាយរបស់ [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] នាសតវត្សរ៍នោះ ចម្លាក់ថ្មបុរាណនេះនៅមានសារៈសំខាន់មួយទៀត គឺបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរពីលទ្ធិទេវរាជមកលទ្ធិពុទ្ធរាជក្នុងរជ្ជកាលរបស់[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។ ពីព្រោះថា បល្ល័ង្ក ឬព្រះអាទិទេពខាង[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] ត្រូវបានជំនួសដោយព្រះបដិមាតំណាងឲ្យព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គ ឬព្រះអវលោកេស្វរៈទៅវិញ ដូចករណីចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គខាងលើនេះ ជាដើម ។ លោកបណ្ឌិតបានបន្តឲ្យដឹងថា ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធសាសនាខាងលើនេះ អាចគូសបញ្ជាក់តាមរយៈព្រះភក្រ្តរបស់ព្រះអង្គ ដែលតំណាងឲ្យព្រះរូបរបស់ព្រះមហាវីរក្សត្រ គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន ទី ៧ តែម្តង នេះជាចំណុចយ៉ាងសំខាន់បំផុត ។ តាមការស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវិទ្យា និង ខាងសិលាចារឹក លោកសាស្រ្តាចារ្យបានឲ្យដឹងថា ការដែលគេឆ្លាក់ព្រះរូបព្រះមហាក្សត្រក្រោមរូបភាពរបស់ព្រះពុទ្ធ ឬគេថ្វាយព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រទៅជាព្រះពុទ្ធរូប គឺជាប្រពៃណីទូទៅក្នុងសង្គមខែ្មរបុរាណ ។ លោកត្រាណេ បានបញ្ជាក់ឲ្យដឹងថា កត្តាទាំងនេះហើយដែលបង្ហាញឲ្យយើងដឹងថា ព្រះពុទ្ធអង្គនៃប្រាសាទបាយ័ន ដែលសព្វថៃ្ង គេបានយកទៅទុកនៅក្នុងអគារកែ្បរលានព្រះគម្លង់ ពិតជាតំណាងឲ្យព្រះពុទ្ធរាជ ជំនួសឲ្យទេវរាជយ៉ាងប្រាកដមែន។ ចំពោះចលនាបន្លាស់ប្រព័ន្ធគំនិតពីទេវរាជ មកពុទ្ធរាជ បានទទួលការគាំទ្រពីអ្នកប្រាជ្ញធំៗ ដូចជា ហ្គ្រោស៍លីយ៉េរ៍ និង សេដែស ជាដើម ។ គួររំឭកថា ព្រះពុទ្ធដ៏ធំរបស់យើង ត្រូវបានគេជួលជុលឡើងវិញ ព្រោះត្រូវបានគេកមេ្ទចជាច្រើនចំណែក ហើយទម្លាក់ចោលក្នុងបាតអណ្តូង ក្រោយពីប្រតិកម្មសិវនិយមចំពោះលទ្ធិព្រះពុទ្ធសាសនា ក្រោយ​ពី [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] បានសោយទិវង្គតទៅនោះ <ref>អត្ថបទដកស្រង់ពីកាសែតរស្មីកម្ពុជា</ref>។ == ចម្លាក់ត្រីប្រាសាទបាយ័ន្តនិងអង្គរវត្ត == ចម្លាក់ក្រឡោតទាបនៅលើជញ្ជាំងរោងំខាងកើត ស្លាបខាងត្បូង [http://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat ប្រាសាទអង្គវត្ត]បង្ហាញពីរឿងទេវកថាមួយបរិយាអំពី”ការកូរសមុទ្រទឹកដោះ”។ផ្ទាំងចម្លាក់នេះមានបណ្តោយប្រវែង ៥០ មែត្រ ចែកជាបីផ្នែក ផ្នែកខាងលើនៃផ្ទាំងចម្លាក់ បង្ហាញនូវពូកទេពអប្សរា កំពុងហោះរេរាំនៅលើផ្ទៃ អាកាស។ ផ្នែកកណ្តាល បង្ហាញពសកម្មភាពកូរសមុទ្រទឹកដោះដោយពូកអាសូនិងទេវតាដែលមានព្រះនារាយណ៍ជាអាជ្ញាកណ្តាល។ពួកអាសូរដែលឈរនៅផ្នែក ខាងក្រោមបង្ហាញពី ពពួកសត្វទឹកជាច្រើនប្រភេទដែលមានរូបរាងប្លែកៗ។ ក្នុងនោះ ត្រីខ្លះមានរូបរាងចម្លែកណាស់ ហើយមិនដែលប្រទះឃើញក្នុងធម្មជាតិទៀតផង។ តាមរយៈដំណើររឿងខាងលើ ការកូសមុទ្រទឹកដោះប្រព្រឹត្តទៅ អស់រយៈពេល១.០០០ឆ្នាំ ហើយលេចចេញនូវបាតុភូត ផ្សេងៗជាច្រើនដូចជា ពួកទេពអប្សរា ដំរីព្វរ៉ាវ័ន្ត សេះ ឧច្ច័យស្រព នាងលក្សីនិងអ្វីៗជាច្រើនទៀត ។ចុងក្រោយបង្អស់គឺទឹកអម្រឹតដែលជាទឹកមន្តពិសិដ្ឌសម្រាប់ធ្វើអោយជីវិតលែងស្លាប់។ ក្រៅពីប្រាសាទអង្គវត្ត ចម្លាក់ត្រីក៍មានបង្ហាញនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទដទៃដែរ។ ប្រាសាទបាយ័ន ដែលសង់ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន (ទី៧)នៅអំពីរឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្រ្តទេវកថានិងជីវកថាប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជន។ ចម្លាក់នៅរោងទងខាងត្បូង ស្លាបខាងកើតនៃប្រាសាទនេះបង្ហាញអំពីការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នេសាទដូចជាធ្មុកដៃ និងសំណាញ់ ។លើសពីនេះ ចម្លាក់ហាក់ដូចជា បង្ហាញពីផល់ប្រយោជន៍ត្រីក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជននាសម័យអង្គរ។ ម្យ៉ាងទៀត ចម្លាក់ទាំងនេះមើលទៅហាក់ ដូចជាត្រីកំពុងហែលក្នុងទឹកតាមបែបធម្មជាតិ។តាមរយៈសារណាបញ្ចាប់បរិញ្ញាប័ត្ររបស់ លោក ជ័យ ឈន (១៩៧៣) យើងអាច ស្គាល់ ឈ្មោះត្រី ខ្លះដែល ឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំង [http://en.wikipedia.org/wiki/Bayon ប្រាសាទបាយ័ន]វិភាគរក ប្រភេទពូជត្រីទាំអស់នេះទេ។ ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីរលោក ទូច សៀង តាណា អ្នកឯកទេសត្រីប្រចាំគណៈកម្មាធិការជាតិទន្លេ មេគង្គ និងអ្នកស្រី Barbara Albrecht យើងអាចបញ្ចាក់ អំពីអំបូរត្រី ឬជួនកាលថែមទាំងអាចស្គាល់ប្រភេទពូជ ត្រីដែលឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងរោងទងខាងត្បូងនៃប្រាសាទបាយ័ន និងរោងទងខាងកើតនៃប្រាសាទអង្គរវត្តទៀតផង ។ក្នុងចំណោមប្រភេទត្រីចំនួន១៦ដែល ឆ្លាក់បង្ហា្ញញនៅលើជញ្ជាំងនៃរោងទងប្រាសាទអង្គវត្ត និងបាយ័ន យើងអាចវិភាគស្គាល់ពូជត្រីចំនួន១៣ ការសង្កេតពិនិត្យផ្ទាល់លើចម្លាក់នៃប្រាសាទទាំងពីនេះ យើងរាប់ឃើញមានត្រីចំនួន ១.១៩៣។ ចំនូននេះយើងរាប់ចំពោះត្រីដែលអាចមើលឃើញច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្រៅពីនេះ មានត្រីជាច្រើនទៀតដែលយើងពុំមានលទ្ធភាពវិភាគបាន ដោយហេតុថាចម្លាក់ខ្លះឆ្លាក់មិនទាន់រូច ហើយផ្នែកខ្លះពុកផុយដោយសារធម្មជាតិនិងការបំផ្លាញដោយទង្វើមនុស្ស។ចម្លាក់មច្ឆជាតិមិនត្រឹមតែឆ្លាក់ទៅលើប្រាសាទទាំងពីរខាងលើទេ។ នៅលើជញ្ជាំងស្រះស្រី(ឈ្មោះបុរាណគេហៅ “សិលាតដាក”) ដែលស្ថិតក្នុង បរិវេណព្រះបរមរាជ្យវាំងអង្គរ និងជញ្ជាំងលានស្តេច គម្លង់ចម្លាក់ត្រីច្រើនដែរ។ តែនៅទីនេះយើងសូមលើកយកតែចម្លាក់ត្រីនៅប្រាសាទអង្គរវត្តនិងបាយ័នមកសិក្សាតែប៉ុណ្ណោះ។ ចម្លាក់នៅប្រាសាទអង្គវត្តមាន បង្ហាញអំបូរត្រីមានស្រកាច្រើន ។គេចាត់ទុកថាប្រភេទត្រីមានស្រកានេះប្រហែល ៧៨%នៃប្រភេទត្រីទាំងអស់ ។ក្រៅពីនោះ អំបូរត្រីស្លាតមាន៧%អំបូរត្រីរាស់មាន៤%និងអំបូរត្រីផ្ទូងមាន៤.៦។ == វិធីសាស្រ្តរំលីងថ្ម ក្រោយពេលឆ្លាក់រួច == ដោយគ្មានឯកសារបន្សល់ទុក គេមិនដឹងមូលហេតុច្បាស់ពីភាពមិនហើយ តែកត្តាខ្លះបណ្តាលមកពីព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យបានខ្លី ហើយរាជ្យទាយាទមិនបង្ហើយការសាងសង់ ឬមានសង្គ្រាមជួលកាលអព្ភតហេតុ ដូចជារន្ទះបាញ់នៅ[[ប្រាសាទតាកែវ]] តាមសិលាចារឹកនៅទីនោះ។ ក្រោយពីបានឆ្លាក់បានមួយផ្ទាំងៗកូនជាងស្រីត្រូវតែជះទឹកលើផ្ទាំងចម្លាក់ និងធ្វើការដុះខាត់ ព្រោះវាជាការងារងាយស្រួលសម្រាប់ស្រ្តី ត្រង់ក្បាច់តូចៗ គេដុះស្រាល និងប្រហែលប្រើដែកអង្រូសផង។ ដោយមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំ អ្នកខ្លះសុខចិត្តបម្រើសាសនាដោយលះបង់ពេលវេលា ទ្រព្យសម្បត្តិដោយហេតុផល កម្ម និងផល<ref>សៀវភៅអាថ៌កំបាំងប្រាសាទអង្គរវត្ត ឆ្នាំ២០១៥ ដោយលោក សុឹម ភក្រ្តា ទំព័រទី៣៩ និង៣៨</ref>។ == ការជួសជុល == ប្រាសាទបាយ័នស្ថិតនៅចំកណ្តាលបេះដូងនៃរាជធានីអង្គរធំ បានកសាងឡើងជាច្រើនដំណាក់កាល (ចាប់ផ្តើមក្នុងរង្វង់ឆ្នាំ១២០០ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧) ហើយជាមួយការកែប្រែ និងពង្រីកបន្ថែមផ្សេងៗទៀត បានធ្វើឲ្យប្រាសាទនេះមានលក្ខណៈពិសេសតំណាងដោយរចនាបថស្ថាបត្យកម្មតែមួយគត់។ ជាប្រាសាទសាងពីថ្មភក់ មានរូបរាងខុសពីគេ ដោយមានតួប៉មចំនួន៣៧ ដែលភាគច្រើនឆ្លាក់ជារូបមុខបួន បែរទៅទិសសំខាន់ៗទាំងបួន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រាសាទបាយ័ន្តគឺជាប្រាសាទមួយ ដែលទទួលរងនូវការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងពិបាកជួសជុលបំផុត។ កិច្ចការជួសជុលបានចាប់ផ្តើមអន្តរាគមន៍ជាបន្ទាន់នៅហោត្រៃពីរជាប់នឹងខ្លោងទ្វារចូលប្រាសាទ ដោយបានរក្សាសម្ភារៈដើមរបស់សំណង់បានយ៉ាងច្រើន និងប្រើប្រាស់វិធីសាស្រ្តសាងសង់ តាមរបៀបបុរាណ ដោយមានការយល់ព្រមពីគម្រោងគាំពារអង្គរ ជប៉ុន អប្សា ដែលជាគម្រោងសហការរវាងក្រុមកម្ពុជា តំណាងដោយអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា និងក្រុមជប៉ុនមកពីសាកលវិទ្យាល័យវ៉ាសេដា។ ចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ២០០៥ កិច្ចការអភិក្ស និងជួសជុលប្រាសាទបាយ័ន្តស្ថិតនៅក្រោមគម្រោងរបស់អង្គការ JSA (Japan Goverment Team For Safeguard Angkor) នៃប្រទេសសជប៉ុន។ គម្រោងក្នុងដំណាក់កាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ បានជួសជុលបណ្ណាល័យផ្នែកខាងជើង និងដំណាក់កាលទី២ ឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ២០០៥ ជួសជុលបណ្ណាល័យខាងជើងផ្នែកខាងក្រៅនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត ជួសជុលប្រាសាទសួព្រ័ត្រ (N1) ខ្លោងទ្វារចូល (N2) និងរោងទងខាងក្រៅផ្នែកខាងកើតប្រាសាទបាយ័ន្ត។ សម្រាប់គម្រោងបន្ទាប់ JSA បានផ្លាស់ប្តូរទៅជា JASA (JAPAN APSARA Safeguarding Angkor) (២០០៦ ដល់២០១៦) ក្នុងទម្រង់សហប្រតិបត្តិការរវាងអង្គការ JSA យូណេស្កូ ជាមួយអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា។ ដំណាក់កាលទី៣នៃគម្រោង (ឆ្នាំ២០០៥ ដល់ឆ្នាំ២០១១) បានធ្វើការជួសជុលឡើងវិញនូវបណ្ណាល័យផ្នែកខាងត្យូង ប្រាសាទបាយ័ន្ត និងសិក្សាស្ថានភាពលំនឹងនៃប៉មចំកណ្តាលបាយ័ន្ត។ ចំណែកដំណាក់កាលទី៤ (២០១១ ដល់២០១៦) បន្តរៀបចំបរិវេណ និងជួសជុលរចនាសម្ព័ន្ធថ្មនៃច្រកចូលខាងកើតនៃប្រាសាទបាយ័ន្ត ដោយរួមបញ្ជូលទាំងសិក្សានូវបច្ចេកទេសថែទាំការពារចម្លាក់ស្ថិតតាមជញ្ជាំងខាងក្នុងនៃរោងទងខាងក្នុងផង<ref>អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៤០-៤១</ref>។ == រូបភាព == <gallery> ឯកសារ:Bayon Angkor Relief1.jpg ឯកសារ:Bayon 007.JPG ឯកសារ:Ref-bayon1.jpg ឯកសារ:Three Dancers-angkor.jpg ឯកសារ:Ref-bayon2.jpg ឯកសារ:Bayon 006.JPG ឯកសារ:Bayon 005.JPG ឯកសារ:Bayonmarket01.JPG ឯកសារ:Bayonnavalbat01.JPG ឯកសារ:Apsaras Bayon Kambodscha200.jpg ឯកសារ:Bayon Angkor Relief2.jpg ឯកសារ:Bayon Angkor Spiegelung.jpg ឯកសារ:Historic site in Cambodia.jpg ឯកសារ:Historic site in Cambodia 3.jpg ឯកសារ:Historic site in Cambodia 7.jpg ឯកសារ:Angkorbay02-1-.jpg ឯកសារ:Prasat Bayon 2014.JPG ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 52.jpg ឯកសារ:Bayon (I).jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 61.jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 50.jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 43.jpg ឯកសារ:Angkor Thom Bayon 45.jpg </gallery> == សូមមើលផងដែរ== {{reflist}} {{ខេត្តសៀមរាប}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} == ឯកសារយោង == {{Commonscat|Bayon}} {{reflist|1}} {{coor title dms|13|26|31|N|103|51|35|E|region:KH_type:landmark}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|បាយ័ន]] [[Category: ខេត្តសៀមរាប]] {{អត្ថបទពិសេស}} ko3puw8l8u1yiw62pdfl1fif1jdamsx 0 4408 337793 300734 2026-07-29T08:29:34Z សៀកហ៊ 23845 337793 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image =Angkor Phnom Bakheng.jpg |creator = [[ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១]] |proper_name = ប្រាសាទភ្នំបាខែង |date_built = ឆ្នាំ៩០៧នៃគ.ស |primary_deity = [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |architecture = [[រចនាបថបាខែង]] |location = [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} == ប្រវត្តិប្រាសាទ == ប្រាសាទភ្នំបាខែងត្រូវបានកសាងនៅឆ្នាំ៩០៧នៃគ.ស ក្នុងរាជកាល[[ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១]]។ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅចំពីលើកំពូលភ្នំធម្មជាតិមួយ ដែលមានទីតាំងនៅចំកណ្តាលទីក្រុង[[យសោធរបុរៈ]] ឬអង្គរទី១ហើយស្ថិតនៅចន្លោះ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] និងក្រុងអង្គរធំ។ ចាប់ពីជើងភ្នំរហូតដល់កំពូលនៃប្រាសាទមានកម្ពស់ ៧៨ម៉ែត្រ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅចន្លោះភ្នំពីរទៀតដែរគឺ ភ្នំក្រោម និងភ្នំបូក<ref>សៀវភៅ មគ្គុទ្ទេសក៍អាណាចក្រអង្គរ ភាគ១ ដោយលោក ហែម សោភ័ន្ត ឆ្នាំ២០១៥ ទំព័រទី៦១។</ref>។ ប្រាសាទភ្នំបាខែងជាប្រាសាទមួយស្ថិតនៅលើភ្នំធម្មជាតិ ដែលគេចាត់ទុកជា ប្រាសាទភ្នំមានតួប៉មប្រាំខ្វែងគ្នា និងមានប្រាំថ្នាក់។ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅខាងឆ្វែងដៃផ្លូវពី [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ទៅ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] ជាកន្លែងដែលអាចទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរបានយ៉ាងច្រើននៅពេលថ្ងៃលិច។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី៩ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១០ នៅរាជ[[ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១]] (៨៨៩-៩១០) ដែលគោរព[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]។ ភ្នំបាខែងមានកំពស់ ៦៥ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទភ្នំបាខែងមានកំពូល ១០៩ និងមានកំពស់ ៤៥ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទនេះតំណាងឱ្យភ្នំព្រះសុមេរុ។ ប្រាសាទនេះមាន៧ជាន់ គឺជាន់ក្រោម ថ្នាក់ទាំងប្រាំ និងជាន់លើ ដែលតំណាងឱ្យឋានសួគ៌៧ជាន់របស់ ព្រះឥន្ទនៅក្នុងទេវកថារបស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ កនែ្លងដែលភ្ញៀវទេសចរបរទេស តែងតែមកពពាក់ពពូនគ្នា មុនពេលដែលពួកគេត្រូវបញ្ចប់ ដំណើរទេសចរណ៍នៅលើទឹកដី [[ខេត្តសៀមរាប]] មុនពេល ដែលរាត្រីកាលមកដល់នោះ គឺប្រាសាទភ្នំបាខែង ទីនោះគឺជាទីប្រជុំនូវភ្ញៀវទេសចរ រាប់រយនាក់ក្នុងមួយថៃ្ងៗ ដើម្បីមើលថៃ្ងលិច និងមើលទេសភាព នៅតំបន់អង្គរស្ទើរតែទាំងមូល ។ == ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទ == ប្រាសាទនេះពិតជាមានលក្ខណៈពិសេសដោយសារតែប្រាង្គទាំង ១០៨មានលក្ខណៈតម្រៀបស្មើៗគ្នាគឺ ១២ ប្រាង្គធំកណ្តាលមួយនៅជាន់ខាងលើ។ សព្វនេះ ប្រាង្គមួយចំនួនធំត្រូវបានដួលរលំ។ ប្រាង្គទាំង១២ នៅតាមថ្នាក់និមួយៗគឺតំណាងឱ្យសត្វទាំង១២ នៃឆ្នាំ ហើយប្រាង្គទាំង ១០៨នោះ ប្រហែលជានិមិត្តសញ្ញានៃចន្លោះពេលតាមច័ន្ទគតិទាំង៤ ដែលមានរយះពេល ២៧ថ្ងៃ នៃចន្លោះពេលនិមួយៗ។ នៅតាមទិសនិមួយៗ យើងអាចមើលតែ ៣៣ប្រាង្គប៉ុណ្ណោះ នេះតំណាងឱ្យចំនួនទេវតាទាំង៣៣ ក្នុងព្រហ្មមញ្ញសាសនា។ ជណ្តើរឡើងប្រាសាទនេះមានលក្ខណៈចោទខ្លាំង។ នៅតាមជណ្តើរនៃថ្នាក់ទាំង៥ មានតោឈយាមផ្លូវ។ ប្រាសាទនេះមានកំពែងថ្មបាយក្រៀមព័ទ្ធជុំវិញ ដែលមានគោបុរៈ។ ក្រៅពីនេះមានកូនប្រាសាទនៅខាថជើងដែលមានតំកល់លឹង្គពីរ និងមានបណ្ណាល័យពីរ។ នៅលើភ្នំនេះមានព្រះបាទជាន់ទុកដែលស្ថតនៅចំកណ្តាល នៃផ្លូវចូលទៅកាន់ប្រាសាទ។ នៅប្រាង្គកណ្តាលដើមឡើយមានតំកល់លឹង្គ[[ព្រះឥសូរ]]។ ប្រាង្គនេះមានទ្វាចូលតាមទិសទាំងបួន។ ប្រាង្គទាំងបួននៅជាន់ខាងលើក៏មានតំកល់លឹង្គព្រះឥសូរផងដែរ តែមានទ្វាចូលតែពីរទិស។ ប្រាង្គកណ្តាលមានចំលាក់អប្សរា។ សិលាចារិកមាននៅផ្នែកខាថលិចនៃទ្វាខាងជើងនៃប្រាង្គកណ្តាល។ តាមសិលាចារិក ប្រាសាទភ្នំបាខែងគឺស្ថិតនៅចំកណ្តាលទីក្រុង យសោធបុរ។ នេះត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយការរកឃើញស្លាក់ស្នាមកំពែងចាស់របស់ទីក្រុង នៅចុងសតវត្សរ៍ទី៩។ ប្រាសាទនេះមានឈ្មោះដើមថា '''យសោធរគិរី''' ។ ក្រោយមកគេហៅថា '''ភ្នំកណ្តាល''' ។ ការហៅនេះប្រហែលជាគេគិតទៅលើការប្រៀបធៀបរវាងភ្នំបូក និងភ្នំក្រោម ហើយភ្នំនេះនៅកណ្តាលគេ។ បច្ចុប្បន្នគេហៅថាប្រាសាទភ្នំបាខែង។ យើងរកឃើញឈ្មោះនេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងសិលាចារិករបស់ប្រាសាទនៅសតវត្សរ៍ទី១៦។ == ព្រះបាតជាន់ទុក == សូមបញ្ជាក់ថា រូបព្រះបាតជាន់ទុកត្រូវបានឆ្លាក់តម្កល់នៅទីកន្លែងសំខាន់ៗចំនួន៣កន្លែងគឺនៅលើភ្នំបាខែង លើភ្នំគូលែន និងនៅលើភ្នំសន្ទុក ដែលជានិមិត្តរូបនៃការប្រតិស្ថានព្រះពុទ្ធបាទជាន់ទុកនៅក្នុងស្ថានទាំងបីតួយ៉ាងដូចជា នៅលើភ្នំសន្ទុកតំណាងឱ្យព្រះពុទ្ធជាន់ទុកនៅស្ថានបាតាលលោកមួយ នៅលើភ្នំបាខែងតំណាងឱ្យព្រះពុទ្ធបាតជាន់ទុកនៅស្ថានមនុស្សលោកមួយ និងនៅលើភ្នំគូលែនតំណាងឱ្យព្រះពុទ្ធបាតជាន់ទុកនៅក្នុងស្ថានទេវលោកមួយ<ref>អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មានប្រចាំខែតុលា ឆ្នាំ២០០៨ ឆ្នាំទី៣ លេខ២៥ ទំព័រទី៩។</ref>។ == ហោត្រៃ == មានតួប៉មធ្វើអំពីថ្មភក់ចំនួន២ ស្ថិតនៅខាងមុខបរិវេណខឿនប្រាសាទនៃទីធ្លានៃផហនែកខាងក្រោមទិសខាងកើត តួប៉មនេះត្រូវបានហៅថា [[ហោត្រ័យ]]ជាកន្លែងសម្រាប់ដាក់វត្ថុផ្សេងៗដូចជាគម្ពីរធម៌ និងក្បួនច្បាប់ផ្សេងៗ<ref>ពាក្យប្រើចំពោះសំណង់បុរាណ និងក្បាច់លម្អដោយលោក ព្រាប ចាន់ម៉ារ៉ា ភ្នំពេញ ឆ្នាំ១០១២ ទំព័រទី៣៩។</ref>។ ហោត្រៃនេះតំណាងឱ្យព្រះពន្លោងដែលជារាជបណ្ណាល័យ ហើយក៏ជាទីកន្លែងសក្ការៈបូជាចំពោះព្រះគណេសផងដែរ ព្រះអង្គមានចំនេះដឹងជ្រៅជ្រះបំផុត និងជាអាទិទេពគ្រប់គ្រងគម្ពីរវេទទៀតផង<ref>លោក ចាន់ ភក្តី</ref>។ == សិលាចារឹក == ប្រាសាទភ្នំបាខែង ដែលមានឈ្មោះដើមតាមនាមសិវលិង្គ ដែលកម្កល់នៅលើកំពូលថា ស្រី យសោធរេស្វរៈ ជាភាសាបាលី ឬសំស្រ្តឹត ដែលមានន័យថា ម្ចាស់ប្រកបដោយមង្គល ភាពល្បីល្បាញនៃភាពស្រស់ផូរផង់គឺសំដៅលើព្រះសិវៈ។ បើតាមសិលាចារឹកស្តុកក់ធំលេខ K-២៣៥ ប្រាសាទនេះស្ថាបនាឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១(៨៨៩-៩១០) ថ្វាយទេពសិវៈ<ref>សៀវភៅ ដែនដីអាថ៌កំបាំង អច្ឆរិយៈ ប្រាសាទកោះកែរ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ដោយលោក ស៊ឹម សុភក្រ្តា ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រទី៤៤។</ref>។ តាមសិលាចារឹកស្តុកកក់ធំលិង្គដែលតម្កល់នៅប្រាង្គកណ្តាល ដោយព្រះរាជគ្រូនាម វាមសិវៈ មានឈ្មោះថា យសោធរេស្វរៈ គឺជាព្រះរាជានៃយសោធរៈ ដែលមានន័យថាការបង្ហាញនៃសិវៈ ជាម្ចាស់នៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១។ នៅជុំវិញលិង្គ គេត្រូវព្រះលានមួយហៅថា សិវៈក្សេត្រៈ ដែលត្រូវដាំដើមឈើធំៗជាកន្លែងដែលឥសីធ្វើសមាធិ។ ព្រះលានសិវៈក្សេត្រមានទំហំលាតសន្ធឹង ដល់ទៅ១ពាន់ហត្ថព័ន្ធជុំវិញលិង្គ។ <ref>សៀវភៅ ប្រវត្តិសាស្រ្តអង្គរ រៀបរៀងដោយ ម៉ុង សារី ឆ្នាំ២០០១ ទំព័រទី១២</ref>។ == ការជួសជុល == ជំហានទី១ ឆ្នាំ២០០៤ ដល់ឆ្នាំ២០០៨ សម្រាប់ការសិក្សារៀបចំផែនការគោល និងគម្រោងសាកល្បង ដើម្បីជួសជុលថ្មជ្រុងនិរតីនៃប៉មធំពីប៉ាមីត។ ជំហានទី២ ឆ្នាំ២០០៩ ដល់ឆ្នាំ២០១២ បានធ្វើការជួសជុលប្រាសាទឥដ្ឋលេខ១០ ដែលមានមន្ត្រីជំនាញខាងជួសជុលឥដ្ឋមកពីអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ដើម្បូអនុវត្តសម្រេចកិច្ចការនេះនៅចុងឆ្នាំ១០១២។ គម្រោងផែនការអភិរក្ស និងជួសជុលប្រាសាទភ្នំបាខែង កំពុងបន្តជួសជុលនៅកន្លែងខូចខាតស្ថិតនៅតាមរួតនីមួយៗផ្នែកខាងកើត ត្រង់ថ្មកម្រាលកូនប្រាសាទថ្ម ជួសជុលរចនាសម្ព័ន្ធថ្មដែលរលុះបាក់ស្ថិតនៅតាមជ្រុងកែង និងពង្រឹងថ្មជញ្ជាំងប្រាសាទទៅនឹងថ្មភ្នំជាដើម<ref>អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៤៤</ref>។ == រូបប្រាសាទភ្នំបាខែង == <gallery> រូបភាព:Angkor Phnom Bakheng.jpg រូបភាព:Sunset at Phnom Bakheng.JPG រូបភាព:Reisfelder Kambodscha Angkor2001.jpg រូបភាព:Angkor 2005 5.JPG រូបភាព:Around Bakheng.jpg រូបភាព:Bakheng.jpg|ភ្នំបាខែង </gallery> == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|ភ្នំបាខែង]] exfduvww4869afm1gmxvhck34oeuzc7 0 4480 337786 317146 2026-07-29T04:50:12Z សៀកហ៊ 23845 337786 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image = Preahkhantreemonks01.JPG |creator = [[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] |proper_name = ប្រាសាទព្រះខ័ន |date_built = គ.ស ១១៩១ |primary_deity = [[ព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ]] |architecture = [[រចនាបថបាយ័ន]] |location = [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} == ប្រវត្តិប្រាសាទ == ច្រកចូលសំខាន់របស់ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅទិសខាងកើត ប៉ុន្តែភ្ញៀវទេសចរអាចចេញចូលពីទិសខាងលិច ឬទិសខាងជើងក៏បានដែរ។ នាខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ លោក មូរីស៍គ្លេសជាមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរបានរកឃើញសិលាស្ដម្ភចារិកមួយផ្ទាំងកប់ដីនៅក្នុងបរិវេណនៃប្រាសាទនេះ។ ផ្ទាំងសិលាចារិកនោះមានកម្ពស់ ១,៨៥ម៉ែត្រ សរសេរជាភាសាសំស្រ្កឹតមានចំនួន ១៧៨ ស្លោកគាថា ដែលបរិយាយអំពី ការបួងសួង ការលើកសរសើរព្រះរាជា ការតម្កល់ព្រះបដិមា ការចូលរួមថែទាំនិងផ្តល់តង្វាយពីព្រាហ្មផ្សេងៗ ពីស្តេចជ្វា ស្តេចចាម ស្តេចយួន និងពីអ្នកភូមិនៅជុំវិញប្រាសាទ ពិធីអភិសេកព្រះ និងផ្តល់ព័ត៌មានអំពីបារាយណ៍ជយតដាកដែលមាន[[ប្រាសាទនាគព័ន្ធ]]ស្ថិតនៅចំកណ្តាល។ សិលាចារិកនេះនិពន្ធដោយព្រះអម្ចាស់ វិរកុមារ ជាព្រះបុត្រា[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]<ref>សៀវភៅមគ្គុទេ្ទសក៍អាណាចក្រអង្គរភាគ២ របស់លោក ហែម សោភ័ន្ត បោះពុម្ពលើកដំបូងឆ្នាំ២០១៥ ទំព័រទី១៨២ និងទំព័រទី១៨៣។</ref>។ == ស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាសាទព្រះខ័ន មានរាងបួនជ្រុងទ្រវែង មានវិមាត្រប្រវែង ៨០០ ម៉ែត្រ x ៧០០ ម៉ែត្រ សង់ឡើងនៅរជ្ជកាល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] តែពុំបានសង់រួចនៅក្នុងសម័យព្រះអង្គទេ មហាក្សត្រក្រោយៗ បានសង់បន្ថែមបន្ដបន្ទាប់នៅគ្រិស្តសតវត្សទី ១២ - ១៣។ ក្បាច់រចនានៃប្រាសាទ មានលក្ខណៈដូចជា[[ប្រាសាទបន្ទាយក្តី]] និង [[ប្រាសាទតាព្រហ្ម]]ដែរ។ ប្រាសាទព្រះខ័ន ស្ថិតនៅតាមផ្លូវវង់ធំ ដោយចេញតាមផ្លូវទ្វារដីឆ្នាំងនៃរាជធានីអង្គរធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅសតវត្យរ៍ទី១២ ក្នុងឆ្នាំ១១៩១ ដោយ[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គ។ ប្រាសាទនេះ មានទំហំ ៥៦ ហិចតា។ តាមសិលាចារឹកថា ប្រាសាទនេះសាងសង់នៅសមរភូមិចុងក្រោយ ដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] បានផ្តួលរំលំពួកចាម។ ប្រាសាទនេះមានកំពែងបួនជាន់។ នៅកំពែងខាងក្រៅ ដែលបច្ចុប្បន្នរុំព័ទ្ធទៅដោយព្រៃ គឺជាកន្លែងដែលព្រះសង្ឃ និងសិស្សស្នាក់នៅក្នុងប្រាសាទនេះ។ នៅកំពែងជាន់ទីពីរ គឺជាកន្លែងគោរពសាសនា។ ប្រាសាទកណ្តាលជាកន្លែងព្រះពុទ្ធសាសនា ឯភាគខាងជើង និងខាងលិច គឺសម្រាប់ឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មមញ្ញសាសនា គឺព្រះនារាយណ៍ (ព្រះវិស្ណុ) (ខាងលិច) និងព្រះឥសូរ (ព្រះសិវៈ) (ខាងជើង)។ នៅផ្នែកខាងត្បូង ជាកន្លែងសម្រាប់គោរពបុព្វជន។ ប្រាសាទព្រះខ័នត្រូវបានកសាងនៅលើតំបន់ដែល[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] បានទទួលជ័យជំនះលើការឈ្លានពានរបស់ពួក[[ចាម]] ក្នុង១១៩១នៃគ្រឹស្តសករាជ។ ឈ្មោះនៃប្រាសាទមានន័យថា '''ព្រះខ័នជ័យ''' (ដាវជ័យ) ដែលយកឈ្មោះពីបុរាណ ជ័យស្រី (ទីក្រុងជ័យជំនះដ៏ពិសិដ្ឋ)។ ទីតាំងដែលមានប្រាសាទសំខាន់បីគឺប្រាសាទព្រះខ័ន [[ប្រាសាទតាសោម]] និង[[ប្រាសាទនាគព័ន្ធ]]ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា នគរជយស្រី មានន័យថាទីក្រុងនៃព្រះខ័នជ័យ។ ប្រាសាទព្រះខ័នត្រូវបានកសាងនៅចំកណ្តាលអតីតនគរជយស្រីសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយជូនដល់ព្រះបិតារបស់[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ព្រះនាមធរណិន្រ្ទវម្ម៌ ក្នុងទម្រង់ជាបដិមាព្រះពោធិសត្វអវលោកេស្វរៈ ដែលមាននាមថា ជយវម្ម៌ស្វេរ នៅឆ្នាំ១១៩១។ លើសពីនេះទៅទៀតនៅអឡុងពេលនៃការជួសជុលរាជធានី[[យសោធរបុរៈ]] ឬហៅថាក្រុងអង្គរធំដែលធ្លាប់ត្រូវបានដុតបំផ្លាញ់ដោយកងទ័ពចាម ហើយវាមានតួនាទីជាកន្លែងសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រធ្វើការផង ជាសកលវិទ្យាល័យផង និងសម្រាប់គោរពប្រតិបត្តិសាសនាចម្រុះទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញសាសនាផង។ ប្រាសាទព្រះខ័នក៏ធ្លាប់ជាសមរភូមិប្រយុទ្ធប្រឡាក់ទៅដោយថ្លុកឈាមនៅពេលកងទ័ពចាមវាយលុបនិងគ្រប់គ្រងក្រុងអង្គរនៅឆ្នាំ១១៧៧ ប៉ុន្តែត្រូវបានព្រះបាទជយវម្ម៌ទី៧ ធ្វើសង្គ្រាមដណ្តើមយកជ័យបានមកវិញនៅឆ្នាំ១១៨១។ == ឈ្មោះ == ព្រះខ័ន មានន័យថាដាវ។ តាមការស្រាវជ្រាវនៅពេលថ្មីៗ នេះ ប្រជាជនយល់ថា ប្រាសាទព្រះខ័ន ជាទីកន្លែងដាក់គ្រឿងសម្រាប់ធ្វើសឹក។ ដូច្នេះ ព្រះខ័ន គឺជាឈ្មោះទំនើបនៅរក្សា ឈ្មោះពីបុរាណ ពោលគឺ ជ័យស្រី នេះមានន័យថា ព្រះខ័ន និងមានន័យម៉្យាងទៀតថា ម្លូ <ref>សៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដោយលោក កែវ ភួង</ref>។ == កំពែងប្រាសាទ == កំពែងទី១ នៅតាមបណ្តោយកំពែងខាងក្រៅមានលម្អចម្លាក់គ្រុឌដ៏ធំចំនួន ៧២ឈរចាប់យកសត្វពស់នឹងក្រញុាំជើងទាំងពីរ រីឯស្លាបទាំងគូរលាតត្រដាងឡើងទៅលើចាប់កន្ទុយពស់។ ផ្នែកខាងលើកំពែងមានលម្អផ្ទាំងថ្មភក់តូចៗ ដាក់តម្រៀបគ្នារាងអង្កាញ់ៗដូចទឹករលក ហើយមានសោមលម្អរូបព្រះពុទ្ធសមាធិ ប៉ុន្តែត្រូវបានដាប់បំផ្លាញចោល។ ចំណែកឯកំពែងទី២នៃផ្នែកខាងកើតមានព្រះពន្លាកិត្តិយសដ៏ធំទូលាយ ដែលត្រូវបានប្រក់ដោយដំបូលឈើកាលពីមុន មានខ្លោងទ្វារចេញចូលបីគឺធំនៅចំកណ្តាលនៃព្រះពន្លាកិត្តិយស រីឯពីផ្សេងទៀតស្ថិតនៅផ្នែកម្ខាងៗនៃទ្វារកណ្តាលពីព្រះពន្លា។ == សិលាចារឹក == តាមរយៈព័ត៌មានសិលាចារិកព្រះខ័ន បានឱ្យដឹងថា បដិមានៃរូបព្រះពុទ្ធ [[ព្រះឥសូរ]] និង[[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលត្រូវបានតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទនេះមានចំនួនដល់ទៅ ២០,៤០០ ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រាក់ សំរិទ្ធ និងថ្ម (ប៉ុន្តែលោក [[ហ្សក សឺដែស្ត]] តថា បដិមាទេវៈផ្សេងៗមានចំនួន ៤៣០) និងភូមិចំនួន ១៣,៥០០ ដែលមានតួនាទីថែរក្សាផ្គត់ផ្គង់មូលនិធិសាសនាឱ្យមានដំណើរការល្អនៅប្រាសាទនេះ (ប៉ុន្តែលោកហ្សក សឺដែស្តថាស្បៀងអាហារជាច្រើនផ្តល់ដោយឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ឬដោយភូមិចំនួន ៥៣២៥ ដែលមានមនុស្សទាំងពីរភេទចំនួន៨៧,៨៤០នាក់)។ មានបដិមាចំនួន ២៨៣ ត្រូវបានតម្កល់ជុំវិញបដិមាព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ដែលតំណាងឱ្យដួងប្រលឹងព្រះបិតាព្រះរាជា។ មានសំណង់ប៉មចំនួន ៨៥សម្រាប់តម្កល់ព្រះបដិមាដល់ទៅ ៥២៥អង្គជាចំណុះប្រាសាទដ៏ធំនេះ។ សិលាចារឹកបានបន្តទៀតថា អ្នកនិពន្ធបានឧទ្ទឹសកុសលទៅកាន់អតីតព្រះរាជាព្រះនាម ធរណិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលជាព្រះបិតាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងបួងសួងឱ្យព្រះមហាក្សត្រជំនាន់ក្រោយ ដែលបានជួយថែរក្សាសំណង់ព្រះពុទ្ធសានា ដែលមានទាសាទាសីចំនួន ៣០៦,៣៧២នាក់ សូមឱ្យទទួលផលបុណ្យគ្រប់ៗគ្នា<ref>អន រស្មី ឆ្នាំ២០១០ ទំព័រទី២៨២-២៨៣។</ref>។ខ្លឹមសារសិលាចារឹកបានឱ្យដឹងថា មានសាលាសំណាក់ដែលមានភ្លើងបំភ្លឺចំនួន ១២១ត្រូវបានកសាងតាមផ្លូវទូទាំងអាណាចក្រក្នុងនោះមាន៖ # ចំនួន ៥៧សាលាសំណាក់ ពីក្រុងអង្គរទីរាជធានីប្រទេសចាម្ប៉ា(ផាន់រ៉ាង ឬវិជ័យ) # ចំនួន ១៧សាលាសំណាក់ ពីរាជធានីអង្គរទៅប្រាសាទភីម៉ៃនៅលើភ្នំកូរ៉ាត # ចំនួន ៤៤សាលាសំណាក់ ស្ថិតនៅតាមផ្លូវផ្សេងៗទៀត ដែលគេមិនដឹងទីកន្លែងពិតប្រាកដ # សាលាសំណាក់មួយនៅលើភ្នំជីសូរ និងពីរទៀតនៅមានភាពស្រពិចស្រពិលនៅឡើយ។ ចម្ងាយពីសាលាសំណក់មួយទៅសាលាសំណាក់មួយទៀតមានប្រវែង ១២ទៅ១៥គីឡូម៉ែត្រ ដែលត្រូវប្រើប្រាស់ពេលប្រហែលជា ៤ទៅ៥ម៉ោងដើរដោយថ្មើរជើង។ គេបានសម្គាល់បានចំនួន ៨ក្នុងចំណោម១៧ ដែលស្ថិតនៅតាមផ្លូវពីរាជធានីអង្គរទៅភីម៉ៃ បឹងមាលា តាព្រហ្ម និងបន្ទាយឆ្មារ<ref>លោក ហ្សក សឺដែស ឆ្នាំ១៩៤៧ ទំព័រទី១១៣-១១៤។</ref>។ សិលាចារឹកនៃប្រាសាទព្រះខ័នមានការរៀបរាប់ពីទីក្រុងដ៏រីចម្រើនដ៏ជឿនលឿនមួយ ដែលផ្តោតទៅលើសកម្មភាពសាសនា និងសេចក្តិត្រូវការនៃប្រាសាទនេះ ដង្វាយត្រូវបានរៀបចំសម្រាប់អាទិទេពហើយកម្រងផ្កាត្រូវបានលម្អសម្រាប់អាទិទេពទាំងនេះទៀតផង។ ម្ហូបអាហារត្រូវបានផ្គតផ្គង់ហើយនៅតាមខ្លោងទ្វារតែងមានអ្នកយាម និងមានក្រុមរបាំរាប់ពាន់នាកសម្តែងនៅប្រាសាទនេះ<ref>មជ្ឈមណ្ឌលព័ត៌មាននៅក្បែរប្រាសាទព្រះខ័ន</ref>។ == ប្រាសាទដាវទេព == ប្រាសាទព្រះខ័ន និងទីក្រុងនៅជុំវិញ ត្រូវបានប្រសិទ្ធិនាមឡើង ដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពអស្ចារ្យនៃប្រាសាទនេះ។ ព្រះខ័នមានន័យថាដាវទេពជាភាសាខ្មែរជាពាក្យមួយនិយាយសំដៅដល់ជ័យជំនះរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ លើពួកជ្វាឈ្លានពានត្រង់ចំណុចនេះ។ ការប្រយុទ្ធគ្នានិងស្ទឹងឈាមនៃការប្រយុទ្ធគ្នានេះ ត្រូវបានចារលើសសរធ្វើអំពីថ្មភក់ ឬសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ១៩៣៩នៅប្រាសាទនេះ។ សិលាចារឹកនេះក៏បានរៀបរាប់ផងដែរ អំពីប្រវត្តិសាស្រ្តដំបូងនៃប្រាសាទនេះ និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រចាំថ្ងៃនៃទីក្រុងនេះ<ref>មជ្ឈមណ្ឌលព័ត៌មាននៅក្បែរប្រាសាទព្រះខ័ន</ref>។ == ការផ្លាស់ប្តូរសាសនា == ប្រាសាទមានការផ្លាស់ប្តូរជាបន្តបន្ទាប់ដោយបន្ថែមនូវទ្រង់ទ្រាយ និងការបាត់បង់នៃការតុបតែងលម្អទៅតាមពេលវេលា។ ជាក់ស្តែងប្រាសាទព្រះខ័នក៏បានទទួលរងនូវការផ្លាស់ប្តូរដែរ នៅក្នុងការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំពីព្រះពុទ្ធសាសនាទៅព្រហ្មញ្ញសាសនាបន្ទាប់ការសោយទីវង្គតរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ នៅដើមសតវត្សទី១៣។ ចម្លាក់បែបព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានគេលុបបំបាត់ចោលហើយជួនកាលត្រូវដាកជំនួសចម្លាក់រូបតាបសហិណ្ឌូកំពង់ធ្វើសមាធិវិញ។ ការប្រែប្រួលនៃពេលវេលាបានបន្សល់ទុកតែផ្នែកសំខាន់ៗនៃប្រាសាទ ដែលជាទីសក្ការៈបំផុត ហើយត្រូវបានសម្អិតសម្អាងជាចម្លាក់ដ៏សម្បូរបែបនិងក្បាច់តែប៉ុណ្ណោះ។ ការផ្លាស់ប្តូរទ្រង់ទ្រាយសាសនាធ្វើឱ្យមានការប្រែប្រួលទ្រង់ទ្រាយប្រាសាទព្រះខ័នយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែកត្តាសេដ្ឋកិច្ច និងបរិយាកាសសង្គមផ្សេងៗបាននាំទីក្រុងនេះទៅរកឱនភាព។ យុទ្ធនាការកសាងដ៏ធំរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧បានធ្វើឱ្យអាណាចក្រទាំងមូលបាត់បង់ធនធាន ចំណែកប្រព័ន្ធទឹកស្មុកស្មាញរបស់ទ្រង់ទៅជាប្រើមិនកើត និងគ្មាននិរន្តរភាពផ្នែកបរិស្ថាន។ មកដល់សតវត្សរ៍ទី១៥ អង្គរត្រូវបានបោះបង់ចោលទាំងស្រុង<ref>មជ្ឈមណ្ឌលព័ត៌មាននៅក្បែរប្រាសាទព្រះខ័ន</ref>។ == ទេវកថា == រូបចម្លាក់នៅប្រាសាទព្រះខ័នមានលក្ខណៈរស់រវើកបង្កប់ដោយនិមិត្តរូបដ៏ពិសិដ្ឋ។ ភស្តុងតាងនៃជំនឿអំពីកកើតលោកបានកំណត់អំពីទម្រង់អរិយធម៌ខ្មែរឃើញមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងនៃប្រាសាទព្រះខ័ន និងប្រាសាទដទៃទៀតនៅក្នុងរាជធានីក្រុងអង្គរធំ។ នៅតាមស្ពានខាងកើតឆ្លងកសិណទឹកមានទេវតា(ឆ្លាក់ជារូបអ្នកប្រយុទ្ធ) និងរូបអសុរា(យក្ស)ប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមកូរសមុទ្រទឹកដោះដោយទាញពស់នាគរាជ។ នាគរាជ ឬស្តេចពស់ជានិមិត្តរូបនៃស្ពានរវាងឋានសួគ៌ នឹងផែនដី ដូច្នោះហើយបានជាលេចរូបរាងឡើងនៅលើបង្កាន់ដៃនៃស្ពានដើរទៅកាន់ប្រាសាទ។ នៅព័ន្ធជុំវិញប្រាសាទព្រះខ័នមានកំពែងខាងក្រៅមានរូបគ្រុឌចំនួន ៧២ឈរយាមការពារទីក្រុងទាំងមូល។ រូបមានលក្ខណៈពាក់កណ្តាលមនុស្សពាក់កណ្តាលជាបក្សីដ៏ធំអស្ចារ្យនៅក្នុងទេវកថាព្រហ្មញ្ញសាសនាទាំងនេះជាអ្នកឈ្នះនាគរាជហើយនៅក្នុងរឿងព្រេងជាច្រើននិទានថាបានលើកប្រាសាទព្រះខ័នទៅឋានសួគ៌ប្រៀបដូចជាទីក្រុងហោះ។ អ្នករបាំនៅលើចម្លាក់ជាប់ជញ្ជាំងទាំងនេះគឺជាអប្សរា ឬស្រីសួគ៌។ របាំមានសារៈសំខាន់ណាស់នៅក្នុងពិធីបដិសណ្ឋារកិច្ចនៅសម័យក្រោយការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ មានស្រ្តីរបាំរាប់ពាន់់នាក់សម្រាប់សម្តែងជាទៀងទាត់នៅក្នុងពិធីផ្សេងៗនៅក្នុងប្រាសាទព្រះខ័ន<ref>មជ្ឈមណ្ឌលព័ត៌មាននៅក្បែរប្រាសាទព្រះខ័ន</ref>។ == កសិន្ទុទឹកប្រាសាទព្រះខ័ន == នៅក្នុងសម័យបុរាណដូចស្រះស្រង់ដែរ កសិន្ធុទឹកប្រាសាទព្រះខ័នគ្មានប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹកចូលបំពេញនោះទេ។ នៅសម័យបច្ចុប្បន្ន កសិន្ទុនេះមានទឹកតែក្នុងមួយរយៈពេលប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំ ប៉ុន្តែតាំងពីបារាយណ៍ខាងជើងមានទឹកសារជាថ្មីឡើងវិញមក កសិន្ទុទឹកប្រាសាទព្រះខ័នក៏មានទឹកឡើងវិញពេញមួយឆ្នាំដែរ។ បាតុភូតនេះបង្ហាញថា បារាយណ៍ខាងជើងនឹងប្រាសាទព្រះខ័នមានទំនាក់ទំនងគ្នាតាមរយៈទឹកក្រោមដី ប៉ន្តែវាក៏បង្ហាញផងដែរថា កសិន្ទុទឹកប្រាសាទព្រះខ័នដែរមានទឹកឡើងវិញនេះគឺជាលទ្ធផលនៃការកើនឡើងនូវកម្រិតទឹកក្រោមដីដោយសារតែ[[បារាយណ៍ខាងជើង]]មានទឹកសារឡើងវិញសារជាថ្មី<ref>អាជ្ញាអរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍនីប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី១០០</ref>។{{Commons category|Preah Khan|ប្រាសាទព្រះខ័ន}} == រូបភាព == <gallery> ឯកសារ:នៅប្រាសាទព្រះខ័ន ១ - at Preah Khan 1.jpg ឯកសារ:នៅប្រាសាទព្រះខ័ន៥ - at Preah Khan 5.jpg ឯកសារ:នៅប្រាសាទព្រះខ័ន៤ - at Preah Khan 4.jpg ឯកសារ:នៅប្រាសាទព្រះខ័ន៩ - at Preah Khan 9.jpg </gallery> == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} [[Category:ខេត្តសៀមរាប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|ព្រះខ័ន]] ch59t2wtwkffzd2c3t5qvygt8tf73mc 0 5426 337794 299324 2026-07-29T08:56:00Z សៀកហ៊ 23845 337794 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image =Baphuon.jpg |creator = [[ព្រះបាទឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី២]] |proper_name = ប្រាសាទបាភួន |date_built = ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១១ |primary_deity = [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |architecture = [[រចនាបថបាពួន]] |location = [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] }} == ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត == បា្រសាទបាភួនមានទីតាំងស្ថិតនៅផ្លូវចូលទៅកាន់ទ្វារដីឆ្នាំង ស្ថិតនៅបន្ទាប់ពី[[ប្រាសាទបាយ័ន]] និងក្បែរ[[ព្រះពន្លាជល់ដំរី]]។ ដើរឆ្លងកាត់ចេញពីប្រាសាទបាយ័នបន្តិចឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃមានរូងរូបសំណាក់ព្រះពុទ្ធដល់ធំមួយ ហើយបើយើងដើរឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងចម្ងាយប្រហែលបួនដប់ម៉ែត្រទីនោះ យើងឃើញមានបំណែកថ្មយ៉ាងច្រើនអនេករាយពាសពេញផ្លូវឆ្ពោះទៅកាន់ប្រាសាទបាពួន។ បើយើងទស្សនាប្រាសាទបាពួនពីទិសខាងកើតដោយឡើងពីទីលានខាងមុខយើងនឹងឃើញផ្លួវតភ្ជាប់ពីព្រលានខាងមុខសំដៅទៅកានើខឿនរបស់ប្រាសាទជាទម្រង់ស្ពាន់ផ្លូវចូល។ == ឈ្មោះប្រាសាទ == តាមមាត់អ្នកស្រុកដែលហៅ "បាភួន" នេះ មានឈ្មោះជាភាសាសំស្រ្កឹត "ភូវនតិលក (Bhuvan-tilaka) ឬព្រះភូវន (តិលក)" ដែលលោកសឺដែសគិតថាមានន័យដូចគ្នានឹង "ត្រៃលោក្យតិលក (Trailokyatilaka)" ប្រែមកថា "ភពបី"។ ឈ្មោះ ត្រៃលោក្យតិលក មានចារនៅក្នុងសិលាចារឹកលង្វែកដែលនិយាយទាក់ទងនឹងប្រាសាទបាភួន។ រីឯអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស យល់ថាឈ្មោះបាភួននេះក្លាយមកពី "ត្រីភូវនចូធាមណិ (Tribhuvanacūḍāmaṇi)" ប៉ុន្តែអ្នកគ្រូមិនបានពន្យល់ពីឈ្មោះនេះមកពីសិលាចារឹកណាមួយទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី "ភួន" ក្លាយមកពី "ភូវន" ដែលជាសម្លេងខ្លីទម្លាប់ហៅតាមមាត់ខ្មែរ។ រីឯ "បា" វិញ ពោលគឺមានន័យស្មើនឹង "ព្រះ"។ ឈ្មោះប្រាសាទផ្សេងទៀតក៏មានហៅជួនកាល "បា" ជួនកាល "ព្រះ" ដូចជាប្រាសាទ "ព្រះគោ" ឬ "បាគោ" (ប្រាសាទនៅរលួស)ជាដើម។ តាមសិលាចារឹកលង្វែកដដែលនេះ ប្រាសាទបាភួនមានឈ្មោះដើម "ហេមាទ្រី (Hemadri)" មានន័យថា "ភ្នំមាស"។ សូមសម្រួលនិងសង្ខេបន័យនៅក្នុងសិលាចារឹកដែលនិយាយថា "នៅកណ្ដាលជម្ពូទ្វិប ដែលជាលំនៅនៃទេពទាំងឡាយ មានភ្នំមាសមួយ (ហេមាទ្រី)។ [[ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]]បានលើកភ្នំមាសមួយនេះនៅកណ្ដាលទីក្រុង..."។ ទាក់ទងនឹងភ្នំមាស ឬប្រាសាទមាសនេះក៏មាននិយាយនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់អ្នកការទូតចិន ជីវតាក្វាន់ ដែលមកអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៦។ក្នុងកំណត់ត្រានោះនិយាយថា៖ "...ព្រះរាជវាំងស្ថិតនៅផ្នែកខាងជើងនៃប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាស នៅជិតទ្វារចូលខាងជើង ចម្ងាយប្រហែលពី៥ទៅ៦លី (ព្រះរាជវាំងគឺនៅក្នុងបរិវេណអង្គរធំ មានប្រាសាទភិមានអាកាសនៅកណ្ដាល) ។ អ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថាប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាសដែលនិយាយក្នុងកំណត់ត្រាចិននោះ គឺជាប្រាសាទបាភួននេះឯង<ref>អត្តបទដកស្រង់ដោយលោក ញឹម សុធាវិន្ទ</ref>។ == ប្រវត្តិប្រាសាទ == ប្រាសាទបាភួនមានឈ្មោះដើមហៅថា [[ត្រីភូវនចូនាមណី]] ដែលក្រោយមកឈ្មោះនេះនៅសល់តែភូវន តែប៉ុណ្ណោះ ហោយពាក្យថា ភូវន ក្លាយជាភូនវិញ។ ពាក្យត្រីភូវនមានន័ថាអ្នកដែលគ្រប់គ្រងលើភពទាំងបី។ ចំនែកពាក្យដែលក្លាយទៅជាពួន គឺមានន័យថាលាក់បំបាំងកាយ ដែលប្រាស់ចាក់ពីឈ្មោះដើមដែលមានន័យគ្រប់គ្រាន់<ref>សៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដោយលោក កែវ ភួង បោះពុម្ពឆ្នាំ២០០៥ ត្រង់ទំព័រ១២៤</ref>។ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី១១ រវាងឆ្នាំ១០៦០ ដោយ[[ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]] សោយរាជ្យចន្លោះឆ្នាំ(១០៥០-១០៦៦) ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយដល់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]។ ឈ្មោះនៃប្រាសាទនេះ គេច្រើនតែសរសេរ "បាពួន" ដែលផ្ទុយពីន័យដើមរបស់ប្រាសាទនេះ។ ឈ្មោះគួរតែហៅ ឬក៏សរសេរ "បាភួន" ដែលអាចផ្ដល់ន័យត្រឹមត្រូវទៅនឹងន័យដើមរបស់ប្រាសាទមានចារនៅក្នុងសិលាចារឹក។ តាមមាត់អ្នកស្រុកដែលហៅ "បាភួន" នេះ មានឈ្មោះជាភាសាសំស្រ្កឹត "ភូវនតិលក (Bhuvan-tilaka) ឬព្រះភូវន (តិលក)" ដែលលោកសឺដែសគិតថាមានន័យដូចគ្នានឹង "ត្រៃលោក្យតិលក (Trailokyatilaka)" ប្រែមកថា "ភពបី"។ ឈ្មោះ ត្រៃលោក្យតិលក មានចារនៅក្នុងសិលាចារឹកលង្វែកដែលនិយាយទាក់ទងនឹងប្រាសាទបាភួន។ រីឯអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស យល់ថាឈ្មោះបាភួននេះក្លាយមកពី "ត្រីភូវនចូធាមណិ (Tribhuvanacūḍāmaṇi)" ប៉ុន្តែអ្នកគ្រូមិនបានពន្យល់ពីឈ្មោះនេះមកពីសិលាចារឹកណាមួយទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី "ភួន" ក្លាយមកពី "ភូវន" ដែលជាសម្លេងខ្លីទម្លាប់ហៅតាមមាត់ខ្មែរ។ រីឯ "បា" វិញ ពោលគឺមានន័យស្មើនឹង "ព្រះ"។ ឈ្មោះប្រាសាទផ្សេងទៀតក៏មានហៅជួនកាល "បា" ជួនកាល "ព្រះ" ដូចជាប្រាសាទ "ព្រះគោ" ឬ "បាគោ" (ប្រាសាទនៅរលួស)ជាដើម។តាមសិលាចារឹកលង្វែកដដែលនេះ ប្រាសាទបាភួនមានឈ្មោះដើម "ហេមាទ្រី (Hemadri)" មានន័យថា "ភ្នំមាស"។ សូមសម្រួលនិងសង្ខេបន័យនៅក្នុងសិលាចារឹកដែលនិយាយថា "នៅកណ្ដាលជម្ពូទ្វិប ដែលជាលំនៅនៃទេពទាំងឡាយ មានភ្នំមាសមួយ (ហេមាទ្រី)។ ព្រះបាទ ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នបានលើកភ្នំមាសមួយនេះនៅកណ្ដាលទីក្រុង..."។ ទាក់ទងនឹងភ្នំមាស ឬប្រាសាទមាសនេះក៏មាននិយាយនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់អ្នកការទូតចិន ជីវតាក្វាន់ ដែលមកអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៦និង៩៧ដែរ។ ក្នុងកំណត់ត្រានោះនិយាយថា "...ព្រះរាជវាំងស្ថិតនៅផ្នែកខាងជើងនៃប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាស នៅជិតទ្វារចូលខាងជើង ចម្ងាយប្រហែលពី៥ទៅ៦លី (ព្រះរាជវាំងគឺនៅក្នុងបរិវេណអង្គរធំ មានប្រាសាទភិមានអាកាសនៅកណ្ដាល) ។ អ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថាប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាសដែលនិយាយក្នុងកំណត់ត្រាចិននោះ គឺជាប្រាសាទបាភួននេះឯង<ref>លោកសាស្រ្តចារ្យ អាំង ជូលាន</ref>។ == លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម == ប្រាសាទបាពួនគឺជាប្រាសាទភ្នំ តំណាងឱ្យភ្នំសុមេរុដែលជាទីស្ថានរបស់អាទិទេពគង់នៅ។ នៅចំពីមុខតួប៉មរបស់ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើតតំណាងឱ្យសិរីសួស្តី មានស្ពានមួយប្រវែង២០០ម៉ែត្រទទឹងប្រវែង២.៥ម៉ែត្រ ទ្រដោយសសរចំនួន ៥៤៧ដើម រៀបគ្នាជាជួរយ៉ាងស្មើ ស្ពាននេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ដើរចេញចូលគឺតំណាងឱ្យផ្លូវភ្ជាប់ពីឋានមនុស្សទីឋានសួគ៌។ នៅខាងឆ្វេងនៃស្ពានមានស្រះទឹកមួយទំហំ ៣៧ម៉ែត្រ គុណ២៨ម៉ែត្រ លម្អដោយកាំជណ្តើរធ្វើអំពីថ្មភក់។ ស្រះនេះត្រូវបានគេយល់ថា គេប្រើសម្រាប់ពិធីលាងបាបនៅសម័យនោះ។ កំពែងរបស់ប្រាសាទមានទំហំ ៤២៥ម៉ែត្រ គុណនឹង ១២៤ម៉ែត្រ ប៉ុន្តែរាងរបស់កំពែងត្រូវបានបាក់បែកខូចខាតទាំងស្រុង រីឯតួប្រាសាទមានបណ្តោយប្រវែង ១២០ម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង១០០ម៉ែត្រ មានកម្ពស់ប្រហែល៥០ម៉ែត្រ។ សំណង់ប្រាសាទកសាងដោយថ្មភក់ស្រោបពីខាងក្រៅ រីឯពំនូតដីនិងថ្មបាយក្រៀមត្រូវបានធ្វើជាខឿនស្ថិតនៅផ្នែកខាងក្នុង។ តួរបស់ប្រាសាទមានបីថ្នាក់ ថ្នាក់នីមួយៗព័ន្ធជុំវិញដោយសាងពីថ្មភក់លម្អ ដោយបង្អួចចំហជាច្រើននិងខ្លោងទ្វារមួយផងដែរ ប៉ុន្តែសាលទាំងនោះត្រូវបានបែកបាក់ជាច្រើន។ ប្រាសាទភ្នំនេះមានរាង ដូច[[សាជី]]មានប្រាំថ្នាក់សំណង់ធ្វើ ពីថ្មភក់[[ថ្មបាយក្រៀម]] និងឈើមាន[[គោបុរៈ]] នៅទាំងបួនទិស ព្រមទាំងមានរូបចម្លាក់ក្បាច់រចនា ល្អឆើតទាក់ទងទៅនឹងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ និងមានក្បាច់ចម្លាក់ផ្សេងៗ ទៀតទាក់ទងទៅនឹង[[ល្បែងកីឡា]] និងរូបព្រះពុទ្ធចូលព្រះ[[និពា្វន]]ដែលគេទើបកសាងនា[[សម័យលង្វែក]]។ តួប្រាសាទមានរាងខ្ពស់ត្រដែតមានជណ្តើរប្រាំថ្នាក់ទៅលើ។ ជណ្លើរនេះសង់អំពីថ្មភក់ប្លែកពីជណ្លើរទាំងឡាយ។ == ការជួសជុល == ប្រាសាទបាពួនត្រូវបានរៀបចំជុសជុលឡើងវិញ ដោយគម្រោងអង្គការ EFEO ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦០។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២គម្រោងនេះត្រូវបានផ្អាកដំណើរការមួយរយៈពេល ដោយហេតុអសន្តិសុខ និងពួកទាហានខ្មែរក្រហមមិនអនុញ្ញាតឱ្យបន្តការងារ។ ប៉ុន្តែប្រាសាទនេះចាប់ផ្តើមគម្រោងជុសជុលសារឡើងវិញចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៥ បន្ទាប់ពីបានផ្អាកការដ្ឋានរយៈពេល២៥ឆ្នាំ។ គម្រោងនេះត្រូវបានកំណត់បញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០០៤ ដោយចំណាយទឹកប្រាក់ជាង ១០លានដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិច ប៉ុន្តែប្រាសាទជាក់ស្តែងប្រាសាទនេះត្រូវបានជុសជុលបន្ត និងបញ្ចប់គម្រោងជាស្ថាពរនៅខែមេសាឆ្នាំ២០១១ ហើយត្រូវបានសម្ពោធឱ្យប្រើប្រាស់ និងទស្សនាជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកក្តដា ឆ្នាំ២០១១ ក្រោមអធិបតីព្រះមហាក្សត្រ សម្តេច[[ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី]] និងនាយករមន្រ្តីបារាំងឈ្មោះ Francois Fillon <ref>សៀវភៅ មគ្គុទ្ទេសក៍អាណាចក្រអង្គរ ភាគ២ ដោយលោក ហែម សោភ័ន្ត ទំព័រទី៥០។</ref>។ ប្រាសាទបាភួនជាប្រាសាទដ៏ធំសម្បើមមួយសាងឡើងនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១១ ដែលមានសាជីធំមួយជារាងថ្នាក់ៗប្រាំជាន់កម្ពស់២៥ម៉ែត្រ និងទំហំបាត១៣០ម៉ែត្រ គុណនឹង១០៤ម៉ែត្រ។ ក្រោមកាតដឹកនាំដោយលោក B. P. Gloslier ជាបុរាណវិទូនៃសាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស (EFEO) និងលោក Jacques Dumarcay ជាស្ថាបត្យករបានធ្វើការជួសជុលប្រាសាទបាភួន ដោយប្រើប្រាស់វិធីសាស្រ្តអាណាស្ទីឡូ ជាលើកដំបូង ដើម្បីពង្រឹងគ្រឹះប្រាសាទដ៏ធំនេះ ហើយបន្ទាប់មកក៏បានជួសជុលថ្មភកក់យកមកដាក់ឲ្យដូចស្ថានភាពដើមរបស់គ្រឹះវិញ។ ផ្នែកខ្នៃលះការជួសជុលនេះ បានបញ្ចប់ជាស្ថាពរ ហើយពេលក្រោយមកទៀត គំរូនៃការជួសជុលនេះ គឺជាវិធីសាស្រ្ត ដែលមានលក្ខណៈសមរម្យសម្រាប់ការងារជួសជុលថ្មយកទៅដាក់តាមទីតាំងដើមនីមួយៗរបស់សំណង់វិញ។ កិច្ចការនេះបានបន្តអនិវត្តអស់រយៈពេល១៦ឆ្នាំដោយលោក Pascal Royere ជាស្ថាបត្យករមកពីសាលាចុងបូព៌ាប្រទេស ដែលបានធ្វើឲ្យប្រាសាទទាំងមូលមានលំនឹងឡើងវិញ ព្រមទាំងបានអភិរក្សទុកនូវដំណាក់កាលសំខាន់ៗទាំងពីប្រវត្តិសាស្រ្តគឺទាក់ទងនឹងព្រហ្មញ្ញសាសនា ជាពិសេសរូបចម្លាក់នៅតាមជញ្ជាំងរៀបរាប់ពីរឿងរាមកេរ្តិ៍ និងសម័យកាលព្រះពុទ្ធសាសនាមានរូបព្រះពុទ្ធចូលនិព្វាន<ref>អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៤៥</ref>។ {{Commons category|Baphuon|ប្រាសាទបាពួន}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|បាពួន]] [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប]] lu9cjyczuj6jcxy1xixnlfc5r42jcw8 0 35605 337778 264370 2026-07-28T12:14:34Z ~2026-41897-83 52249 ជំនួសខ្លឹមសារនៃទំព័រដោយ ' [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីថៃ]]' 337778 wikitext text/x-wiki [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីថៃ]] 40hywrgnfeje3lqfxpjdasn5tn9q82o 337779 337778 2026-07-28T12:15:38Z NDG 47425 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-41897-83|~2026-41897-83]] ([[User talk:~2026-41897-83|talk]]) to last version by Tiamichaelnuksu1994: unexplained content removal 264370 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=February 2017}} {{Infobox musical artist | name = BNK48 | image = BNK48 Official Lgo.png | image_size = 200px | landscape = | caption = | background = group_or_band | origin = [[បាងកក]], [[ប្រទេសថៃ]] | genre = {{flatlist| * [[Thai pop music|T-pop]] * [[J-pop]] * [[Pop music|Pop]]}} | years_active = 2017–បច្ចុប្បន្ន | label = BNK48 Office | associated_acts = {{flatlist| * [[AKB48]] * [[HKT48]] * [[JKT48]] * [[MNL48]] * [[NGT48]] * [[NMB48]] * [[SKE48]] * [[STU48]] * [[TPE48]] }} | website = {{Official website|www.bnk48.com|bnk48.com}} | current_members = | past_members = }} '''BNK48''' (ប៊ីអិនខេហ្វ័រធីអេថ) គឺជាក្រុមតារាថៃនិងជាក្រុមប្អូនស្រីអន្តរជាតិទីបីរបស់ [[AKB48]] បន្ទាប់ពី [[JKT48]] របស់ឥណ្ឌូនេស៊ីនិង [[SNH48]] របស់ប្រទេសចិន។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីថៃ]] cwr4ge7mr23ap52alcrlwljkvruku1m 0 38799 337788 336957 2026-07-29T06:44:49Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337788 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៥ | current_titleholder = [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] & [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] | titleholder_represents = {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] & {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] មកពី[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]និងលោក [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] មកពី[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមិថុនា និង នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៥ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- | | rowspan="2" |ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | | | |- | ២០២៥ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | | |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | | | |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == 6hysvhoijss0bzp8cxflc6shka0x1qv 337789 337788 2026-07-29T06:48:41Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337789 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៥ | current_titleholder = [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] & [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] | titleholder_represents = {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] & {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] មកពី[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]និងលោក [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] មកពី[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមិថុនា និង នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៥ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" |[[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" |''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | | |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | | | |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == i3cictvlijr9hvfosm7y3l78krt0tfw 337790 337789 2026-07-29T06:50:09Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337790 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៥ | current_titleholder = [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] & [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] | titleholder_represents = {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] & {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] មកពី[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]និងលោក [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] មកពី[[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមិថុនា និង នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៥ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | | | |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | | |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | | | |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == e5seqd7et9siilt0sowe2h8yrxkqxa7 0 40785 337787 265939 2026-07-29T05:23:00Z សៀកហ៊ 23845 337787 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image = បារាយណ៍ខាងលិច.jpg |creator = [[ព្រះបាទឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី២]] |proper_name = បារាយណ៍ខាងលិច |date_built = ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១១ |primary_deity = [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |architecture = [[រចនាបថបាពួន]] |location = [[ខេត្តសៀមរាប]] |country = កម្ពុជា }} == ព័ត៌មានទូទៅ == បារាយខាងលិចជាអាំងស្តុងទឹកដ៏ធំមួយ ដែលមានបណ្តោយ៨គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹង២,២គីឡូម៉ែត្រ ជម្រៅ៤ម៉ែត្រ ដែលអាចផ្ទុកទឹក ៥៣លានម៉ែត្រគូប។ ផ្ទៃទឹកមានភាពថ្លាឆ្វេងប្រៀបដូចកញ្ចក់ដោយសារបែបនេះហើយទើបមានឈ្មោះថា បារាយណ៍ទឹកថ្លា។ នៅចំកណ្តាលបារាយណ៍មានប្រាសាទមេបុណ្យខាងខាងលិច ដែលជាប្រាសាទសាងសង់នៅលើកោះសិប្បនិមិ្មត ដែលមានព្រះបដិមាព្រះវិស្ណុផ្ទំធ្វើអំពីសំរិទ្ធ ដែលបច្ចុប្បន្នបសិមាព្រះវិស្ណុបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅសារមន្ទីរជាតិ<ref>International Society on Virtual Systems and MultiMedia (2008)</ref>។ ឬបារាយណ៍ទឹកថ្លាត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុរជ្ជកាល[[ព្រះបាទឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី២]] នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១១។ នៅខាងលិចរាជធានីអង្គរ ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២ បានជីកអាងស្តុកទឹកធំមួយ មានបណ្តោយ ៨គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង ២.២០០គីឡូម៉ែត្រ។ គេគិតថាបារាយណ៍ខាងកើតជាសញ្ញាមួយ បញ្ជាក់ឱ្យដឹងថា ប្រទេសមានភាពរាំងស្ងួត ហើយម្យ៉ាងទៀតចង់សង្កត់ធ្ងន់លើការសាងសងបារាយណ៍ថ្មី។ នៅសម័យនោះទឹកបារាយណ៍ខាងកើតស្រកទឹកអស់ ហើយទឹកស្តុកទុកនោះក៏មិនគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីប្រើប្រាស់ដែរ ជាហេតុតែមួយគត់។ នៅចំកណ្តាលបារាយណ៍ខាងលិច ព្រះអង្គបានកសាងប្រាសាទមួយឈ្មោះថា [[ប្រាសាទមេបុណ្យខាងលិច]]<ref>ប្រវត្តិសាស្រ្តសង្ខេបនៃរាជធានីក្នុងតំបន់អង្គរ និងសង្គមខ្មែរក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ រៀបរៀងចងក្រង និងប្រែសម្រួលដោយលោកអួង វន ឆ្នាំ២០០៦ ទំព័រទី២៥</ref>។ ដើម្បីបំពេញទឹកក្នុងបារាយណ៍ខាងលិច ទឹកស្ទឹងសៀមរាបត្រូវបានគេបង្ហូរទៅនៅត្រង់ជ្រុងខាងជើងឆៀងខាងកើតនៃក្រុងអង្គរធំតាមរយៈប្រឡាយមួយ ដែលគេជីកនៅក្នុងកសិន្ធុទឹកក្រុងអង្គរធំ (កសិន្ធុខាងជើង និងខាងជើងឆៀងខាងលិច) មានបណ្តោយប្រវែង៤៥០០ម៉ែត្រ ភ្ជាប់ទៅបារាយណ៍តាមបណ្តោយផ្លូវចូលខ្លោងទ្វារតាកាវ ដែលជាខ្លោងទ្វារខាងលិចនៃក្រុងអង្គរធំ។ ប្រឡាយទាំងនេះបានធ្វើឲ្យកសិន្ធុទឹក និងផ្នែកខាងកើតនៃបារាយណ៍ខាងលិចគោកគ្មានទឹក ដែលធ្វើឲ្យគេគិតថា ការគោកនេះ គឺបណ្តាលមកពីដីកកនៅក្នុងបាតបារាយណ៍។ នៅឆ្នាំ២០១០ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា បានរកឃើញប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹកនៅក្នុងបារាយណ៍ខាងលិចពីសម័យដើម ដែលក្នុងនោះមានអាងច្រោះទឹកបុរាណមួយ និងអូរលាតសន្ធឹងដល់ជ្រុងខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃកសិន្ធុទឹកទីក្រុងអង្គរធំ។ នៅឆ្នាំ២០១១ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរាបានបើកអូរសម័យបុរាណ បង្ហូរទឹកបារាយណ៍ខាងលិច ដើម្បីស្រូបយកទឹកជំនន់ និងការពារភូមិអ្នកស្រុក។ នៅឆ្នាំ២០១២ អាជ្ញាធរជាតិអប្សរាបានបើកស្តារប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹកបំពេញបារាយណ៍ខាងលិចអាចមានទឹកពេញផ្ទៃក្នុងកម្រិតអតិបរមា និងបានដើរតួនាទីពេញទំហឹងនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងទឹកជំនន់<ref>អាជ្ញាអរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍនីប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី១០១</ref>។ == ឯកសារយោង == [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តសៀមរាប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|បារាយណ៍ខាងលិច]] g1p39l0ptvot5zqiyotecdajun4rgg9 0 42711 337777 305373 2026-07-28T12:01:41Z សៀកហ៊ 23845 337777 wikitext text/x-wiki ព្រះភៃសជ្យគុរុគឺជាព្រះពុទ្ធព្យាបាលរោគជាទីនិយមនៅប្រទេសចិន ប្រទេសជប៉ុន និងទីបេ។ ក្នុងជាតិ ដែលព្រះអង្គជាព្រះពោធិសត្វ ព្រះអង្គបានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចំនួន១២ថា នឹងសង្គ្រោះមនុស្សលោក។ នៅក្នុងនោះមានសច្ចាប្រណិធាន២ ដែលយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេសនឹងការព្យាបាលរោគផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវកាយ។ សិលាចារឹកមូលស្ថាបនានៃអារោគ្យសាលារបស់[[ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]]បានចែងថានៅក្នុងសេនាសនៈនីមួយៗមានខាងព្រះពុទ្ធសាសនាបីព្រះអង្គគឺ នៅចំកណ្តាលព្រះភៃសជ្យគុរុវៃឌូរ្យប្រភារាជ អមដោយព្រះពោធិសត្វពីរអង្គគឺ ព្រះសូរ្យវៃរោចនចណ្ឌរោចិស និងព្រះចន្ទ្រវៃរោចនរោហិណីចៈ។ នៅក្នុងចារឹកខ្លីៗនៃ [[ប្រាសាទបាយ័ន]]្តក៏មានចែងអំពីព្រះនាមរបស់ព្រះភៃសជ្យគុរុប្រាំបួនដង និងមួយដងទៀតជាមួយព្រះនាមរបស់ព្រះសូរ្យវៃរោចនចណ្ឌរោចិស និងព្រះចន្ទ្ររោចវៃរោចនរោហិណីចៈ។ សិលាចារឹកមន្ទីរពេទ្យក៏បានបញ្ជាក់ថា ការលឺព្រះនាមរបស់ព្រះភៃសជ្យគុរុជាការល្មមគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីព្យាបាលរោគផ្លូវចិត្ត និងរោគផ្លូវកាយ<ref>https://www.academia.edu/7227473/Bhaisajyaguru_and_Tantric_Medicine_in_Jayavarman_VII_Hospitals</ref>។ == ការប្រទះឃើញព្រះបដិមាភៃសជ្យគុរុ ព្រះពុទ្ធស្តេចថ្នាំ == ព្រះពុទ្ធបដិមាមួយអង្គ ដែលគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វ ដែលមានព្រះនាមហៅថា ភៃសច្យគុរុ ដែលមានន័យថា ព្រះពុទ្ធគ្រូស្តេចថ្នាំនៅសម័យបុរាណ ត្រូវបានប្រទះឃើញក្នុងគម្រោងស្រាវជ្រាវស្តីពីមន្ទីរពេទ្យក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដោយក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យានៃអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវអាស៉ីអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសិង្ហបូរី។ ក្នុងរណ្តៅកំណាយនៅផ្នែកខាងកើតប្រាសាទ អ្នកស្រាវជ្រាវបន្តប្រទះឃើញបដិមាជាព្រះពុទ្ធប្រក់នាគ និងបដិមាដ៏ដំមួយអង្គ ដែលសនិដ្ឋានជាបឋមថាជាទ្វារបាលមានកម្ពស់រហូតដល់ទៅ១,៩០ម៉ែត្រ និងស្មាទទឹងរហូតដល់ទៅ ០,៥៨ម៉ែត្របានរកឃើញនៅរណ្តៅកំណាយ។ ក្នុថរណ្តៅនេះដដែលក៏បានប្រទះឃើញបំណែកពីផ្សេងទៀតដែរ។ តាមការបញ្ជាក់របស់អ្នកជំនាញ បំណែកទាំងពីនោះមានចំណែកជាកំភួនជើងនៃបដិមាដ៏ធំនោះស្ថិតក្នុងរចនាបថបាយ័ន្ត បដិមានេះកំបុតជើងស្តាំងត្រឹមកជើង និងជើងឆ្វេងត្រឹមគល់ភ្លៅ។ ចំណែកដងខ្លួននិងព្រះកេសនៅមានក្បាច់ចម្លាក់សម្លៀកបំពាក់ និងក្បាំងសក់នៅស្អាតទាំងអស់។ បដិមានេះកប់ជ្រៅក្នុងដីប្រមាណត្រឹម៤តឹកប៉ុណ្ណោះ ក្នុងពេលអ្នកស្រាវជ្រាវធ្វើកំណាយរកឃើញ ដោយដេកផ្ងារពោះបែរព្រះកេសទៅទិសខាងលិចទៅព្រះវិហារនៃមន្ទីរពេទ្យ<ref>អាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ១០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៦៨</ref>។ == ឯកសារយោង == 0utvcr091pqpxxb6u3xbpn3739afkoe 0 44587 337782 337743 2026-07-28T15:32:19Z TheRandomGoober 27248 /* ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់ */ 337782 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=443 |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិ (អសប) បានអនុម័តផែនការបែងចែកសម្រាប់ដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរនៅលើទឹកដីម៉ាន់ដាត។ ផែនការនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយមេដឹកនាំជនជាតិជ្វីហ្វ ប៉ុន្តែត្រូវបានបដិសេធដោយមេដឹកនាំអារ៉ាប់ ហើយចំណែកចក្រភពអង់គ្លេសវិញក៏បានបដិសេដមិនអនុវត្តផែនការនេះដែរ។ នៅមុនថ្ងៃនៃការដកខ្លួនចុងក្រោយរបស់អង់គ្លេស [[ទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលតាមផែនការដែលបានស្នើឡើងរបស់ អសប។ គណៈកម្មាធិការកំពូលអារ៉ាប់មិនបានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋរបស់ខ្លួននោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]រួមជាមួយ[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] និងសមាជិកដទៃទៀតនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នាពេលនោះ បានចាប់ផ្តើមធ្វើសកម្មភាពយោធាដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែល អសប ធ្លាប់បានកំណត់ជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់។ អេហ្ស៊ីបដំបូងបានគាំទ្រការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម ប៉ុន្តែបានបោះបង់គំនិតនេះចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ត្រង់ហ្សកដានីមិនដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនេះទេ ហើយថែមទាំងបានសម្រេចចិត្តកាត់បញ្ចូលតំបន់វ៉េសប៊ែងជាទឹកដីរបស់ខ្លួនទៀតដើម្បីបង្កើតរដ្ឋហ្សកដានី។ ការកាត់បញ្ចូលទឹកដីនេះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានចោលដោយសហគមន៍អន្តរជាតិ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលប្រយុទ្ធតបទល់ជាមួយអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ដោយអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដូចជាតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/six-day-war|title=Six-Day War|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ នៅពេលដែលហ្សកដានីចូលគ្រប់គ្រងតំបន់វ៉េសប៊ែងម្តងទៀត [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះដោយមានគោលដៅប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នៃ PLO បានកំណត់ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីនជាទឹកដីទាំងមូលដែលបន្សល់ពីម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសដែលក្នុងនោះក៏មានទាំងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ PLO បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមកបានផ្លាស់ទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/plo|title=PLO|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ PLO ថាជា "តំណាងស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ PLO ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពលើការដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងប្រធានបទប៉ាឡេស្ទីនដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍របស់ពួកគេជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> ទោះបីជាមានការសម្រេចនេះក៏ដោយ PLO មិនដែលបានចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើយ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] អេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ PLO។ នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ PLO បានប្រកាសបង្កើត"រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន"ឡើង។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋដទៃជាច្រើន រួមទាំងអេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានីផង។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។ ដោយហេតុនេះ ទើបប្រទេសមួយចំនួនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនបានសម្តៅកិច្ចទទួលស្គាល់របស់ពួកគេទៅលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧" ដូច្នេះប្រទេសទាំងអស់នោះបានទទួលស្គាល់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រឹមតែជាទឹកដីក្រោមការកាន់កាប់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលនោះទេ។ ការដាក់ពាក្យសុំចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដែលដាក់ជូនដោយរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថាវាបានផ្អែកខ្លួនលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧"។<ref name="only1967">{{cite web|date=23 September 2011|title=Ban sends Palestinian application for UN membership to Security Council|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010151934/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|archive-date=10 តុលា 2015|access-date=5 មករា 2022|website=United Nations News Centre}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ PLO បានប្រកាសទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បានទទួលស្គាល់ PLO ថាជាអ្នកតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនវិញដែរ។ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៨៨ បានរួមបញ្ចូលនូវការអំពាវនាវរបស់ PNC សម្រាប់ការចរចាបែបពហុភាគីលើមូលដ្ឋាននៃ[[ដំណោះស្រាយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|ដំណោះស្រាយលេខ ២៤២ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា "កិច្ចព្រមព្រៀងប្រវត្តិសាស្ត្រ"<ref>{{cite web |url=http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |title=(អង់គ្លេស) The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution |author=PLO Negotiations Affairs Department |date=13 November 2008 |access-date=5 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |archive-date=26 មេសា 2012 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf }}</ref> ដោយវាបង្ហាញពីការទទួលយកដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរ ហើយលែងចោទសួរពីភាពស្របច្បាប់នៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=Quigleyp212>Quigley, 2005, p. 212.</ref> បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើម និងកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអារ៉ាប់លើទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សា ហើយ​បង្កើត"សម្ព័ន្ធភូមិ"ដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សាទាំងនោះដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិត​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​របស់​អ៊ីស្រាអែល។ ក្រោយបន្តិចមក គំរូថ្មីនេះក៏បាត់បង់ប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងប៉ាឡេស្ទីនផង ហើយសម្ព័ន្ធភូមិបានចាប់ផ្តើមបែកបាក់ដួលរលំដោយសម្ព័ន្ធភូមិចុងក្រោយហៅ"ហេប្រុន"បានរំលាយនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៣ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ក្រុមចរចារបស់ PLO ថាជា "តំណាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ជាថ្នូរនឹង PLO ទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការរក្សាសន្តិភាព ការទទួលយកដំណោះស្រាយរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២ និង ៣៣៨ និងការឈុំប្រកាន់"អំពើហឹង្សា និងអំពើភេរវកម្ម"លើអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ PLO បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា PNA ឬ PA) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref>{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[International Court of Justice]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូកន្លងមក អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PLO បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលមានទម្រង់ជាការគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានផ្តល់ការគ្រប់គ្រងជាលក្ខណៈស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ B និងទាំងការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ A ប៉ុន្តែពួកគេមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនឹង[[តំបនសេ (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នោះទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការអនុវត្តផែនការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PNA អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] 39yxgg4ao7iairzb1a0uacy8flhreyb 337783 337782 2026-07-29T03:20:50Z TheRandomGoober 27248 /* អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន */ 337783 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=443 |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិ (អសប) បានអនុម័តផែនការបែងចែកសម្រាប់ដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរនៅលើទឹកដីម៉ាន់ដាត។ ផែនការនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយមេដឹកនាំជនជាតិជ្វីហ្វ ប៉ុន្តែត្រូវបានបដិសេធដោយមេដឹកនាំអារ៉ាប់ ហើយចំណែកចក្រភពអង់គ្លេសវិញក៏បានបដិសេដមិនអនុវត្តផែនការនេះដែរ។ នៅមុនថ្ងៃនៃការដកខ្លួនចុងក្រោយរបស់អង់គ្លេស [[ទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលតាមផែនការដែលបានស្នើឡើងរបស់ អសប។ គណៈកម្មាធិការកំពូលអារ៉ាប់មិនបានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋរបស់ខ្លួននោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]រួមជាមួយ[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] និងសមាជិកដទៃទៀតនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នាពេលនោះ បានចាប់ផ្តើមធ្វើសកម្មភាពយោធាដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែល អសប ធ្លាប់បានកំណត់ជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់។ អេហ្ស៊ីបដំបូងបានគាំទ្រការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម ប៉ុន្តែបានបោះបង់គំនិតនេះចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ត្រង់ហ្សកដានីមិនដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនេះទេ ហើយថែមទាំងបានសម្រេចចិត្តកាត់បញ្ចូលតំបន់វ៉េសប៊ែងជាទឹកដីរបស់ខ្លួនទៀតដើម្បីបង្កើតរដ្ឋហ្សកដានី។ ការកាត់បញ្ចូលទឹកដីនេះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានចោលដោយសហគមន៍អន្តរជាតិ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលប្រយុទ្ធតបទល់ជាមួយអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ដោយអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដូចជាតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/six-day-war|title=Six-Day War|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ នៅពេលដែលហ្សកដានីចូលគ្រប់គ្រងតំបន់វ៉េសប៊ែងម្តងទៀត [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះដោយមានគោលដៅប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នៃ PLO បានកំណត់ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីនជាទឹកដីទាំងមូលដែលបន្សល់ពីម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសដែលក្នុងនោះក៏មានទាំងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ PLO បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមកបានផ្លាស់ទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/plo|title=PLO|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ PLO ថាជា "តំណាងស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ PLO ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពលើការដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងប្រធានបទប៉ាឡេស្ទីនដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍របស់ពួកគេជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> ទោះបីជាមានការសម្រេចនេះក៏ដោយ PLO មិនដែលបានចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើយ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] អេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ PLO។ នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ PLO បានប្រកាសបង្កើត"រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន"ឡើង។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋដទៃជាច្រើន រួមទាំងអេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានីផង។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។ ដោយហេតុនេះ ទើបប្រទេសមួយចំនួនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនបានសម្តៅកិច្ចទទួលស្គាល់របស់ពួកគេទៅលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧" ដូច្នេះប្រទេសទាំងអស់នោះបានទទួលស្គាល់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រឹមតែជាទឹកដីក្រោមការកាន់កាប់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលនោះទេ។ ការដាក់ពាក្យសុំចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដែលដាក់ជូនដោយរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថាវាបានផ្អែកខ្លួនលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧"។<ref name="only1967">{{cite web|date=23 September 2011|title=Ban sends Palestinian application for UN membership to Security Council|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010151934/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|archive-date=10 តុលា 2015|access-date=5 មករា 2022|website=United Nations News Centre}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ PLO បានប្រកាសទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បានទទួលស្គាល់ PLO ថាជាអ្នកតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនវិញដែរ។ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៨៨ បានរួមបញ្ចូលនូវការអំពាវនាវរបស់ PNC សម្រាប់ការចរចាបែបពហុភាគីលើមូលដ្ឋាននៃ[[ដំណោះស្រាយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|ដំណោះស្រាយលេខ ២៤២ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា "កិច្ចព្រមព្រៀងប្រវត្តិសាស្ត្រ"<ref>{{cite web |url=http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |title=(អង់គ្លេស) The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution |author=PLO Negotiations Affairs Department |date=13 November 2008 |access-date=5 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |archive-date=26 មេសា 2012 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf }}</ref> ដោយវាបង្ហាញពីការទទួលយកដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរ ហើយលែងចោទសួរពីភាពស្របច្បាប់នៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=Quigleyp212>Quigley, 2005, p. 212.</ref> បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើម និងកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអារ៉ាប់លើទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សា ហើយ​បង្កើត"សម្ព័ន្ធភូមិ"ដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សាទាំងនោះដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិត​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​របស់​អ៊ីស្រាអែល។ ក្រោយបន្តិចមក គំរូថ្មីនេះក៏បាត់បង់ប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងប៉ាឡេស្ទីនផង ហើយសម្ព័ន្ធភូមិបានចាប់ផ្តើមបែកបាក់ដួលរលំដោយសម្ព័ន្ធភូមិចុងក្រោយហៅ"ហេប្រុន"បានរំលាយនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៣ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ក្រុមចរចារបស់ PLO ថាជា "តំណាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ជាថ្នូរនឹង PLO ទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការរក្សាសន្តិភាព ការទទួលយកដំណោះស្រាយរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២ និង ៣៣៨ និងការឈុំប្រកាន់"អំពើហឹង្សា និងអំពើភេរវកម្ម"លើអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ PLO បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា PNA ឬ PA) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref>{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[International Court of Justice]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូកន្លងមក អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PLO បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលមានទម្រង់ជាការគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានផ្តល់ការគ្រប់គ្រងជាលក្ខណៈស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ B និងទាំងការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ A ប៉ុន្តែពួកគេមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនឹង[[តំបនសេ (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នោះទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការអនុវត្តផែនការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PNA អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] gtkh950mx5p6a1v07htjom1fm8qt05q 0 48321 337781 337597 2026-07-28T14:05:33Z Borannaja 52144 /* */ 337781 wikitext text/x-wiki {| class=infobox | Align="center" colspan="2" |'''មហានិកាយ''' |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Dharma Wheel (2).svg|250px]] |- |'''និកាយពុទ្ធសាសនា'''||មហានិកាយ |- |'''ការរកឃើញ'''||[[បរមរាជាទី១]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបិត្តដំបូង'''|| ១៤០៥ គ.សករាជ |- |'''វត្តមហានិកាយ'''||៤៦៥៦ វត្តអារ៉ាម |- |'''ព្រះសង្ឃប្រតិបត្តិ'''||៦៤,៤០៧ អង្គ |- |'''គោរពឡើងវិញ'''||[[ស៊ីសុវត្ថិ]] |- |'''ឆ្នាំប្រតិបត្តិឡើងវិញ'''|| ១៩០៩ |- |'''គម្ពីរគោល'''||[[ព្រះត្រៃបិដក]] |- |'''ការរកឃើញ'''||ភាសាខ្មែរ , ភាសាបាលី |- |'''គោរម្យងារ'''||សម្តេចព្រះមហាសុមេធាធិបតី |} '''មហានិកាយ''' (Maha Nikaya) គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្នុងរាជ [[ពញ្ញាយ៉ាត|ព្រះបរមរាជាទី១]] នៃអង្គពញ្ញាយ៉ាត ដែលបង្កើតឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ វត្តមហានិកាយ ដំបូងបង្អស់គឺ វត្តបុទមវត្តី (Wat Botum Vottey) ដែលត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងស.វទី១៥ ។ ក្រោយមក ក្រោយ [[សម័យកាលលង្វែក]] មហានិកាយកម្ពុជា បានរលត់រលាយ មិនមានការគោរពប្រតិបត្តិទៀតនោះទេ រហូតដល់ រជ្ជកាលព្រះបាទ [[សុីសុវត្ថិ]] ទើបទ្រង់បង្កើតឱ្យមានក្រុមស្រាវជ្រាវ ចងក្រង និង បានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិឡើងវិញផងដែរ ដើម្បីងាកចេញពីឥទ្ធិពល ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ របស់អាណាចក្រសៀម ។ បច្ចុប្បន្ន មហានិកាយកម្ពុជា បានដាក់បញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់កម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។ មហានិកាយ នៅកម្ពុជា មានវត្តចំនួន ៤,៦៥៦ វត្តអារាម និង មានព្រះសង្ឃគោរពប្រតិបត្តិចំនួន ៦៤,៤០៧ អង្គ ក្នុងចំណោមព្រះសង្ឃសរុប ជាង៧មុឺនអង្គ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ។<ref> Sam Ñān (1957) [https://www.google.com.kh/books/edition/History_of_Buddhism_in_Cambodia/Ips-EXfxJVMC?hl=en History of Buddhism in Cambodia], Publisher: Academic Michigan State University Libraries, Original from Cornell University p.32 </ref> == ប្រវត្តិ == មហានិកាយ គឺជានិកាយ ពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជា ដែលបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងសង្គមសាសនាកម្ពុជានាសម័យកាល [[ចក្រភពខ្មែរ]] ដែលត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិក្នុងឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.សករាជ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ដែលមានសិលាចារឹក និយាយអំពីកិច្ចបំបួសព្រះសង្ឃផងដែរ ។ អំឡុងពេលនៃការធ្លាក់ចុះរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដោយសារ ជម្លោះសាសនា ក្នុងសង្គមកម្ពុជា [[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជាទី១]] បានបង្កើត ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៥ នៃគ.សករាជ ដែលនិកាយមួយនេះ បានបំបែកចេញពីពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ក្រោយមកក្នុងសម័យកាលលង្វែក ស្ដេចសៀមបាន បញ្ជូនសង្ឃក្លែងក្លាយ២រូប ដែលជាចារកម្ម យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា ដើម្បីបង្ករជាជម្លោះសាសនាក្នុងសង្គមកម្ពុជាម្ដងទៀត ការចាញ់បោកល្បិចកិច្ចកលរបស់ចារកម្មសៀម ជំនឿលើសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរបានធ្វើឱ្យ [[ព្រះសត្ថាទី១]] ចាប់ផ្ដើមបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកទេវរូបនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង រូបសំណាកព្រះលោកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធមហានិកាយផងដែរ ការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកព្រះនៃពុទ្ធមហានិកាយ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នោះទេ [[ជ័យជេស្ឋាទី១|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី១]] បានប្រកាសរំលាយពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ ។ ចាប់តាំងពីការប្រកាសរំលាយពុទ្ធមហានិកាយ ក្នុងសម័យកាលលង្វែក រហូតដល់រជ្ជកាល [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះស៊ីសុវត្ថិ]] ទើបព្រះអង្គបង្កើតឱ្យមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ធ្វើការស្រាវជ្រាវចងក្រងពុទ្ធសាសនា មហានិកាយឡើងវិញ និងបានដាក់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិក្នុងសង្គមកម្ពុជារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Krasem (1951) [https://www.google.com.kh/books/edition/Braḥ_rāj_bidhī_dvādasamās/I_xhCMWOOa4C?hl=en Royal Ceremonies of the Twelve Months Volumes 1-3], Publisher: Academic Buddhist Institute of Cambodia, Original from Cornell University p.76 </ref> <ref> Cambodia. Commission des mœurs et coutumes (1959) [https://books.google.com.kh/books/about/Recueil_des_contes_légendes_cambodgiens.html?id=JNLukWLifv4C&redir_esc=y Recueil des contes & légendes cambodgiens, Volume 5], Publisher: Éditions de l'Institut bouddhique, Original from Cornell University p.189 </ref> == ដូចនេះ == * [[ធម្មយុត្តិកនិកាយ]] * [[មហាយាន]] * [[និកាយ]] * [[សង្ឃរាជ]] * [[សម្តេចព្រះសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។]] == ឯកសារយោង == nqx7pi82mqmw6jxqxpqjgurb6f8f9us 0 53982 337780 2026-07-28T13:23:21Z Kimhong1122 52250 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365779215|Petrichor]]" 337780 wikitext text/x-wiki ថហ្ក km29xxcy0lro5nsyxmd3euus2yk9gmu 0 53983 337784 2026-07-29T04:14:42Z សៀកហ៊ 23845 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ បារាយណ៍នេះមានបណ្តោយ៣៦០០ម៉ែត្រ និងទទឹង៩៣០ម៉ែត្រ និងមានសមត្ថភាពផ្ទុកទឹកពីដំបូងរហូតដល់៥លានម៉ែត្រគូប។ ទឹកនៅក្នុងបារាយណ៍មិនត្រូវបានគេប្រើដើម្បីយកទ... 337784 wikitext text/x-wiki បារាយណ៍នេះមានបណ្តោយ៣៦០០ម៉ែត្រ និងទទឹង៩៣០ម៉ែត្រ និងមានសមត្ថភាពផ្ទុកទឹកពីដំបូងរហូតដល់៥លានម៉ែត្រគូប។ ទឹកនៅក្នុងបារាយណ៍មិនត្រូវបានគេប្រើដើម្បីយកទៅស្រោចស្រពដំណាំដូចទឹកបារាយណ៍ផ្សេងទៀតនៅក្នុងតំបន់នេះឡើយ ប៉ុន្តែគេរក្សាទឹកបារាយណ៍នេះសម្រាប់ប្រើនៅក្នុងទីក្រុងអង្គរធំ ប្រាសាទព្រះខ័ន និងប្រាសាទនាគព័ន្ធ។ បារាយណ៍នេះបានរីងស្ងួតហួតហែងអស់ជាង៥០០ឆ្នាំមកហើយ ម្យ៉ាងទៀតអ្នកស្រាវជ្រាវមួយចំនួន មិនគិតថា ការធ្វើឲ្យបារាួណ៍ខាងជើងនេះមានទឹកសារជាថ្មីឡើងវិញ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ២០០៧ អ្នកស្រាវជ្រាវខ្មែរបានជួសជុលប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ដែលគេបានរកឃើញនៅឆ្នាំ២០០៥ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៨ ទឹកចាប់ផ្តើមហូរចូលក្នុងបារាយណ៍នេះវិញ។ ការបង្ហូរទឹកចូលបំពេញក្នុងបារាយណ៍ខាងជើងដូចបានធ្វើឡើងវិញដូចតទៅនេះ នៅឆ្នាំ២០០៨មានចំនួន ៧០០,០០០ម៉ែត្រគូប នៅឆ្នាំ២០០៩មានចំនួន ៣,០០០,០០០ម៉ែត្រគូប នៅឆ្នាំ២០១០មានចំនួន ៣,៦៧៨,០០០ម៉ែត្រគូប និងនៅឆ្នាំ២០១១ និងឆ្នាំ២០១២ មានចំនួន ៥,០០០,០០០ម៉ែត្រគូប<ref>អាជ្ញាអរជាតិអប្សរា ឆ្នាំ២០១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍនីប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៩៨ និង៩៩</ref>។ == ឯកសារយោង == d7rhf4b1v81rbyyt6fekvkat41p9acb