វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8402 337810 328068 2026-07-30T05:05:37Z សៀកហ៊ 23845 337810 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image = Angkor Chau Say Tevoda 2009b.jpg |creator = [[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២]] |proper_name = ប្រាសាទចៅសាយទេវតា |date_built = សតវត្សទី១២ |primary_deity = [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |architecture = <nowiki>[[រចនាបថអង្គរវត្ត]</nowiki> |location = [[ក្រុងអង្គរ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] |country = កម្ពុជា }} ប្រាសាទចៅសាយទេវតា ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ នៅចុងសតវត្សទី១១ និង ដើមសតវត្សទី១២ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ប្រាសាទនេះនិងប្រាសាទធម្មនន្ទមានរូបរាងប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។ ប្រាសាទនេះស្ថិតលើអក្សត្រង់ ដែលមានបួនគោបុរៈ បណ្ណាល័យ (ហោត្រ័យ)មានចំនួន២ និងប៉មសំខាន់មួយ។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើត ដែលផ្លូវដើមខាងកើតឆ្ពោះទៅកាន់ស្ទឹងសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះមានភាពទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០ នៅពេលគោបុរៈ ឬក្លោងទ្វារខាងលិចបានជុសជុសដោយសាលាបារាំងចុង បូព៌ាប្រទេស និងបន្ទាប់មកត្រូវបានជុសជុលឡើងវិញដោយអ្នកជំនាញប្រទេសចិនបានចប់រួចរាល់នៅឆ្នាំ២០០៩។ == ប្រវត្តិប្រាសាទ == '''ប្រាសាទចៅសាយទេវតា'''ស្ថិតនៅខាងត្បូងទល់មុខ[[ប្រាសាទធម្មនន្ទ]]។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២]] នៅចុងសតវត្សទី១១ និង ដើមសតវត្សទី១២ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយដល់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]។ ប្រាសាទនេះនិងប្រាសាទធម្មនន្ទមានរូបរាងប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។ ឈ្មោះចៅសាយទេវតាមានប្រភពបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ទេ។ តែបើតាមការសន្និដ្ឋានរបស់អ្នកស្រុក ឈ្មោះនៃប្រាសាទនេះជាឈ្មោះរបស់មេទ័ពម្នាក់ដែលមានស្នាដៃល្អ ក្នុងការធ្វើសឹកសង្រ្គាម ឬ ក៏ឈ្មោះដែលមានស្នាដៃក្នុងការធ្វើអ្វីមួយ។ ឈ្មោះនៃប្រាសាទនេះ អ្នកស្រុកហៅសព្វថ្ងៃនេះថា ចៅសាយៗ មិនមានពាក្យទេវតានៅខាងចុងទេ នេះគឺជាទំលាប់របស់ខ្មែរដែលច្រើនប្រើឈ្មោះខ្លី មិនចូលចិត្តឈ្មោះវែងៗ។ ប្រាសាទនេះមានទំហំបណ្តោយប្រវែង៥០ម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង៤០ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទមានទីតាំងស្ថិតនៅប្រហែល៥០០ម៉ែត្រពីក្លោងទ្វាររាជធានីអង្គរធំខាងត្បូង។ ប្រាសាទនេះ និងប្រាសាទមានទីតាំងក្បែរប្រាសាទធ្មនន្ទ ដែលនៅចំហៀងផ្លូវ និងមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា តែប្រាសាទចៅសាយទេវតាកសាងមុនប្រាសាទធម្មនន្ទ។ ប្រាសាទនេះស្ថិតលើអក្សត្រង់ ដែលមានបួនគោបុរៈ បណ្ណាល័យ (ហោត្រ័យ)មានចំនួន២ និងប៉មសំខាន់មួយ។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើត ដែលផ្លូវដើមខាងកើតឆ្ពោះទៅកាន់ស្ទឹងសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះមានភាពទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០ នៅពេលគោបុរៈ ឬក្លោងទ្វារខាងលិចបានជុសជុសដោយ[[សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស]] និងបន្ទាប់មកត្រូវបានជុសជុលឡើងវិញដោយអ្នកជំនាញប្រទេសចិនបានចប់រួចរាល់នៅឆ្នាំ២០០៩។ == ការជួសជុល == នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេសធ្លាប់បានធ្វើការបោសសម្អាត ចាប់វិធានការសង្គ្រោះ និងជួសជុលប្រាសាទចៅសាយទេវតាឲ្យរួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់ហើយជួសជុលគោបុរៈខាងលិចនៃប្រាសាទ។ មុនពេលក្រុមការងាររដ្ឋាភិបាលចិនសម្រាប់អភិរក្សរមណីយដ្ឋានអង្គរ ចូលរួមក្នុងចំណោមសំណង់ប្រាសាទទាំងប្រាំបួននៃប្រាសាទចៅសាយទេវតា ក្រៅពីគោបុរៈខាងលិចដែលមានលក្ខណៈល្អពេញលេញ ផ្សេងទៀតមានស្ថានភាពខូចខាតកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្រុមការងារបាបធ្វើការជួសជុលប្រាសាទចៅសាយទេវតាដោយបែងចែកជា២ដំណាក់កាល រួមមានការអង្កេតសម្រាប់ដំណាក់កាលដំបូង និងការជួសជុលដំណាក់កាលក្រោយ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ ក្រុមការងារ CSA បានចាប់ផ្តើមការងារត្រួតពិនិត្យ និងគូសវាស់វែងលើស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៃសំណង់ប្រាសាទចៅសាយទេវតា ហើយបានអនុវត្តការស្រាវជ្រាវជាច្រើនលើផ្នែកប្រវត្តិសាស្រ្ត បុរាណវិទ្យា ការសង្កេតភូគព្ភសាស្រ្ត ការអភិរក្សថ្ម ស្ថាបត្យកម្ម មិងរចនាបថ។ល។ មូលហេតុដែលធ្វើឲ្យប្រាសាទចៅសាយទេវតាបែកបាក់ទ្រង់ទ្រាយធំ ក្រៅពីការបំផ្លាញដោយសកម្មភាពមនុស្ស និងមិនបានជួសជុលជាច្រើនឆ្នាំហើយក៏ពាក់ព័ន្ធផងដែរ នឹងគ្រឹះសំណង់ប្រាសាទ វិធីសាងសង់ប្រាសាទ ការប៉ះពាល់ដោយទឹក និងការផ្លាញដោយជីវសាស្រ្ត។ យោងតាមស្ថានភាពខូចខាតរបស់ប្រាសាទចៅសាយទេវតា ដកស្រង់តាមបទពិសោធន៍អនុវត្តវិធីសាថសង់វត្ថុធាតុដើមឡើងវិញរបស់អ្នកជំនាញបារាំង ព្រមទាំងអនុលោមតាមកតិកាអន្តរជាតិស្តីពីការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌និងប្រាសាទបុរាណ និងគោលការណ៍អភិរក្សបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ចិន ក្រុមការងារ បានដាក់ចេញនូវផែនការជួសជុលដែលរួមមាន ការជួយសង្គ្រោះពង្រឹងភាពរឹងមាំនៃប្រាសាទ ការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌ និងជួសជុលចំណុចសំខាន់ៗ។ ជុំវិញសំណង់ប្រាសាទចៅសាយទេវតាមានផ្ទាំងថ្ម និងដុំថ្មប្រមាណ៤០០០ដុំ ដែលបានរលំធ្លាក់ចុះពីសំណង់ប្រាសាទនីមួយៗ។ ក្នុងអំឡុងពេលជួសជុលក្រុមការងារ CSA បានរៀបចំ និងដាក់លេខរៀងសម្រាប់ដុំថ្មទាំងនេះសារឡើងវិញ ហើយបានជួសជុល និងរៀបថ្មទាំងនេះតាមកន្លែងដើមវិញ ព្រមទាំងដាក់បំពេញនូវថ្មលើប្រាសាទចៅសាយទេវតាប្រមាណ ៣០ទៅ៤០ភាគរយ ដែលបានបាក់បែក និងបាត់បង់។ ឆ្លងកាត់ការខិតខំប្រឹងប្រែងអស់រយៈពេលជិត១០ឆ្នាំស្ថានភាពគ្រោះថ្នាក់នៃប្រាសាទចៅសាយទេវតាត្រូវបានបំបាត់ផ្ទាំងថ្មដែលបានធ្លាក់រលំភាគច្រើនត្រូវបានរៀបដាក់កន្លែងដើមដោយសុវត្ថិភាព ផ្នែកដែលបាក់បែកត្រូវបានជួសជុល និងធ្វើមានលក្ខណៈកាន់តែរឹងមាំ បរិស្ថានជុំវិញក៏បានត្រូវដោះស្រាយ និងគ្រប់គ្រងបានល្អ។ ប្រាសាទចៅសាយទេវតា ក្រោយពេលបញ្ចប់ការជួសជុលជាមូលដ្ឋាន បានក្លាយទៅជាស្ថានភាពដើមវិញមិនត្រឹមតែរចនាបថសាងសង់ ស្ថាបត្យកម្ម រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់ប្រាសាទ សម្ភារៈសំណង់ និងសិល្បៈសាងសង់សុទ្ធតែបានរក្សានូវស្ថានភាពដូចដើម<ref>អាជ្ញាធរជាតិប្សរា ឆ្នាំ២៩១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៥០-៥១</ref>។{{Commons category|Chao Say Tevoda|ប្រាសាទចៅសាយទេវតា}} =កម្រងរូបភាព= <gallery> ឯកសារ:Angkor Chau Say Tevoda 2009.jpg ឯកសារ:Chau Say Tevoda2012.jpg ឯកសារ:607Chau Say Tevoda.jpg ឯកសារ:Chau Say Tevoda 2009.jpg ឯកសារ:CambodgeChauSayTevoda.JPG ឯកសារ:ស្ត្រីនៅប្រាសាទចៅសាយទេវតា - woman at Chau Say Tevoda.jpg ឯកសារ:នៅប្រាសាទចៅសាយទេវតា១ - at Chau Say Tevoda 1.jpg ឯកសារ:នៅប្រាសាទចៅសាយទេវតា - at Chau Say Tevoda.jpg </gallery> == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} [[Category:ខេត្តសៀមរាប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|ចៅសាយទេវតា]] 11m1go6ces9zsfc172c75xet4evi6k6 0 8404 337811 260448 2026-07-30T05:35:41Z សៀកហ៊ 23845 337811 wikitext text/x-wiki {{Infobox ប្រាសាទ |image = |creator = [[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២]] |proper_name = ប្រាសាទព្រះពិធូរ |date_built = ដើមសតវត្សរ៍ទី១២ |primary_deity = [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] |architecture =រចនាបថខ្មែរ |location = ខេត្តសៀមរាប |country = កម្ពុជា }} == ប្រវត្តិប្រាសាទ == ប្រាសាទព្រះពិធូរជាឈ្មោះរូបនៃប្រាសាទតូចៗ ដែលមានឈ្មោះផ្សេងគ្នា ហើយសៀវភៅបរទេសភាគច្រើនសរសេរថា ប្រាសាទក្រុមព្រះពិធូរ។ ក្រុមនៃប្រាសាទាំងនេះស្ថិតនៅស្ទើរចំពីមុខនៃ[[ប្រាសាទទេពប្រណម]] ហើយស្ថិតនៅខាងជើងនៃ[[ប្រាសាទសួគ៌ព្រ័ត្រ]]។ តាមរយៈបច្ចេកទេសសំណង់ប្រាសាទទាំងនេះ បញ្ជាក់ថា ប្រាសាទនេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅដើមសតវត្សទី១២ ក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២]] គោរពដល់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] លើកឡែងតែប្រាសាទព្រះពុទ្ធសាសនាមួយ គឺប្រាសាទតាទួរ ដែលានចម្លាក់ព្រះពុទ្ធរូបនៅសតវត្សទី១៣-១៦ (មានស្លាកស្នាមព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើននៅប្រាសាទនេះ)។ == ប្រាង្គលេខ១ == ប្រាង្គលេខមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងមុខគេបង្អស់ ហើយមានព្រះពន្លាទ្រដោយសសរនៅខាងមុខ។ ប្រាង្គនេះស្ថិតនៅលើខឿនខ្ពស់មួយ ដែលមានជណ្តើរឡើងចុះបែរមុខទៅទិសខាងទាំងបួន។ នៅជុំវិញផ្នែកខាងក្រោមខឿនមានផ្ទាំងថ្មភក់ជាច្រើនស្ថិតនៅរាយប៉ាយ ចំណែកនៅផ្នែកខាងលើនៃប្រាង្គពុំមានអ្វីចាប់អារម្មណ៍ក្រៅតែពីមានផ្តែរមួយស្ថិតនៅពីមុខប្រាង្គបែរទៅទិសខាងលិចនៃទ្វារដើរចូលដែលមានចម្លាក់រឿហកូរសមុទ្រទឹកដោះស្រដៀងទៅនឹងចម្លាក់នៅលើផ្តែររបស់ប្រាង្គលេខ៤។ == ប្រាង្គលេខ២ == ប្រាង្គលេខ២ស្ថិតនៅខាងក្រោយប្រាង្គលេខ១។ ប្រាង្គនេះមានទ្វារបើចំហនៅទិសទាំងបួន សង់នៅលើខឿនខ្ពស់មួយដែលមានកំពែងព័ន្ធជុំវិញ។ នៅលើជញ្ជាំងរបស់ប្រាង្គមានចម្លាក់ក្បាច់ដ៏ល្អស្អាតជាពិសេសរូបចម្លាក់ឆ្មាំយាមនៅសងខាងបង្អួច និងទ្វារដែលមានរចនាបថស្រដៀងទៅនឹងប្រាសាទបន្ទាយស្រីស្ទើបេះដាក់។ នៅលើខ្លោងទ្វារខាងលិច ខាងត្បូង និងខាងកើតមានចម្លាក់ផ្តែរសម្អរូបផ្សេងៗគ្នាក្នុងនោះមានដូចជា៖ ចម្លាក់ផ្តែរនៅខ្លោងទ្វារខាងកើត៖ មានចម្លាក់ទេពមួយគង់លើកាលា។ ចម្លាក់នៅលើផ្តែរនៃខ្លោងទ្វារខាងលិចមានចម្លាក់រូបព្រះឥសូរដៃដប់ ទ្រង់ឈររាំសម្តែងបដិហារនៅលើក្បាលកាលា នៅសង់ខាងព្រះអង្គមានរូបអាទិទេពចំនួនពីរគឺព្រះវិស្ណុដៃបួន និងព្រះព្រហ្មដៃបួន ហើយនៅក្បែរនោះមានព្រះគណេសខ្លួនជាមនុស្សក្បាលជាដំរី។ ចម្លាក់ផ្តែរខ្លោងទ្វារខាងជើង មានចម្លាក់រឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ។ នៅក្នុងចម្លាក់មានរូបអាទិទេព និងអសុរឈរកាន់ខ្លួននាគវ៉ាសុកិ រីឯផ្នែកកណ្តាលដងខ្លួននាគមានរូបព្រះវិស្ណុដៃបួនគង់នៅព្រះអធិបតី ហើយនៅផ្នែកខាងក្រោមព្រះវិស្ណុមានរូបតូចៗ មួយចំនួនដែលជាប្រភេទរតនភណ្ឌកើតចេញពីការកូរសមុទ្រទឹកដោះនោះរួមមាន ព្រះនាងលក្ស្មី ក្បាលដំរី សេះ រូបទេពផ្សេងៗ រូបអណ្តើក នៅខាងក្រោមក្បាលដំរី។ នៅលើដីផ្នែកខាងលិចនៃខឿន មានចម្លាក់ហោជាងមួយស្តីអំពី ព្រះវិស្ណុគង់លើគ្រុឌ។ ចំណែកនៅផ្នែកខាងជើង ឆៀងខាងកើតនៃខឿនមានចម្លាក់សេះក្បាលបីនៅលើផ្ទាំងថ្មមួយ រូបនេះប្រហែលជាយានជំនិះរបស់ព្រះច័ន្ទ។ == ប្រាង្គទី៣ == ប្រាង្គទី៣ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃប្រាង្គទី២ហើយមានព្រះពន្លាមួយនៅចំពីមុខប្រាង្គនៃទិសខាងលិច។ ប្រាង្គនេះមានសភាពទ្រុឌទ្រោម និងផ្ទាំងថ្មភក់ធ្លាក់រាយប៉ាយនៅលើដី។ នៅផ្នែកខាងលើនៃប្រាង្គមានផ្ទាំងចម្លាក់ខ្លះស្ថិតនៅលើស្លាប់ខាងជើង ដែលបង្ហាញអំពិស្តេចយក្សបាណៈដៃដប់ ជិះរាជរថធ្វើចម្បាំងជាមួយនឹងព្រះក្រិស្ណៈគង់ល់បក្សីគ្រុឌ។ ចំណែកឯស្លាបនៃទ្វារខាងត្បូងមានចម្លាក់រឿងស្តីអំពីព្រះវិស្ណុដៃ៤ក្នុងទម្រង់ជាអាវតាព្រហ្មតឿឈ្មោះវាមនៈឈានជើងបីជំហានសង្រ្គោះភពទាំងបីពីការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេចយក្សក្រុងពាលី។ == ប្រាង្គលេខ៤ និងលេខ៥ == ប្រាង្គលេខ៤នេះមិនសូវមានលក្ខណៈទាក់ទាញ ក្រៅពីមានព្រះសិវលិង្គមួយដ៏ធំមានបីថ្នាក់នៅផ្នែកខាងលើនៃប្រាង្គ។ ចំណែកឯប្រាង្គលេខ៥មានទីតាំងស្ថិតនៅខាងក្រោយប្រាង្គលេខ២និងលេខ៣។ ប្រាង្គមានសភាពធំទូលាយ និងមានជណ្តើរឡើងចុះពីថ្នាក់ដែលបានបង្ហាញអំពីលក្ខណៈខុសប្លែក និងគួឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាងប្រាង្គទាំងបួនឯទៀត។ == ការជួសជុល == គម្រោងអភិរក្ស និងស្តារឡើងវិញសម្រាប់អភិរក្ស និងជួសជុលក្រុមប្រាសាទព្រះពិធូរគឺចាប់ផ្តើមពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥។ គម្រោងជាផ្នែកមួយនៃជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ផ្លូវការរបស់ ODA នៃរដ្ឋាភិបាលកូរ៉េ គ្រប់គ្រងដោយភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិកូរ៉េ KOICA និងអនុវត្ថរួមគ្នារវាងមូលនិធិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌កូរ៉េ (KCGF) នៃសាធារណរដ្ឋកូរ៉េ និងអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា។ ដំណាក់កាលទី១ សម្រាប់គម្រោងគឺបន្តអនុវត្តជួសជុលលានច្រកចូលខាងលិចរបស់ប្រាសាទ ដែលមានការចូលរួមសហការពីអ្នកបច្ចេកទេសខ្មែរ និងពលករជំនាញពីអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា។ ក្នុងរយៈពេល៨០០ឆ្នាំកន្លងទៅ ក្រុមប្រាសាទព្រះពិធូរបានទទួលរងការខូចខាតតាមស្ថានភាពខុសគ្នាជាច្រើន។ មូលហេតុចម្បងនៃការខូចខាតរបស់ប្រាសាទខ្មែរទាំងនេះគឺបែកបាក់បណ្តាលមកពីការប្រែប្រួលនៃសណ្ឋានដី និងអស្ថិរភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសំណង់។ កត្តាសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានកត្តាអាកាសធាតុ រុក្ខជាតិដុះជុំវិញ សត្វល្អិត ការលួចវត្ថុបុរាណខុសច្បាប់ និងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ការអភិរក្សសំណង់ប្រាសាទបែកបាក់នៅអង្គរគឺជាផ្នែកមួយនៃការខិតខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីការពារបេតិកភណ្ឌរួមរបស់មនុស្សជាតិទាំងមូលតាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ហើយចាប់ផ្តើមនៅដើមទស្សវត្សរ៍១៩៩០ ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិ ដើម្បីថែរក្ស និងអភិរក្សប្រាសាទនៅរមណីយដ្ឋានអង្គរ ដែលប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់។ អ្នកជំនាញបរទេសមកពីជុំវិញពិភពលោក បានធ្វើកិច្ចពិភាក្សារកដំណោះស្រាយ ដើម្បីអភិរក្សតំបន់នេះ។ ជាលទ្ធផលបង្កើតឲ្យមានការចាប់ផ្តើមកិច្ចការអភិរក្សប្រាសាទនៅរមណីយដ្ឋានអង្គររហូតក្លាយជាគំរូនៃការអភិរក្សបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌តាមរយៈកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ<ref>អាជ្ញាធរជាតិប្សរា ឆ្នាំ២៩១៨ សមិទ្ធផលអំពីកិច្ចការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពរមណីយដ្ឋានអង្គរ បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ទំព័រទី៥២</ref>។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ស្ថានីយអង្គរ}} [[Category:ខេត្តសៀមរាប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រាសាទខ្មែរ|ព្រះពិធូរ]] o9b3zgtg3gej4bxan7fxl23thxzo1le 0 22326 337816 336769 2026-07-30T10:20:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337816 wikitext text/x-wiki {{របៀបរៀបរយ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋអាមេនី |native_name = {{nobold|Հայաստանի Հանրապետություն {{small|([[ភាសាអាមេនី]])}}}} |common_name = អាមេនី<br /> Armenia |image_flag = Flag of Armenia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអាមេនី|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Coat of arms of Armenia.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអាមេនី|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Armenia on the globe (Afro-Eurasia centered) (zoomed).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសអាមេនី (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_anthem = [[មាតុភូមិយើង|Մեր Հայրենիք]]<br/>("មាតុភូមិយើង")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg|center]]</div> |official_languages = [[ភាសាអាមេនី]]<ref>{{cite web|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាមេនី, មាត្រា ២០|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/|publisher=president.am|access-date=13 វិច្ឆិកា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/|archive-date=23 ធ្នូ 2017|url-status=dead|archivedate=2017-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref> |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៨.១% [[ជនជាតិអាមេនី|អាមេនី]] | ១.២% [[ជនជាតិយេស៊ីឌីស|យេស៊ីឌីស]] | ០.៤% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ០.៣% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត<ref>Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf The Ethnic Minorities in Armenia]. Part of the OSCE. [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf Archived copy] at [[WebCite]] (16 April 2010).</ref><ref>Ministry of Culture of Armenia [http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc "The ethnic minorities in Armenia. Brief information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html "National minority"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=16 February 2017 }}.</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១១ | religion = [[គ្រិស្តសាសនា]] ([[ព្រះសហគមន៍អាប៉ូស្តូលិចអាមេនី]])<ref name="Article 18">{{Cite web|url=https://www.president.am/en/constitution-2015/|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋអាមេនី - បណ្ណាល័យ - ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋអាមេនី|website=www.president.am|access-date=13 វិច្ឆិកា 2021|archive-date=4 មេសា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404152021/https://www.president.am/en/constitution-2015/|url-status=dead|archivedate=2020-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404152021/https://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref> |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[យេរេវ៉ា]] |coordinates = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអាមេនី|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[វ៉ាហាន កាឆាធូរ៉ៃយ៉ាន]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអាមេនី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]] |leader_title3 = [[ប្រធានរដ្ឋសភា (អាមេនី|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name3 = [[អាឡិន ស៊ីម៉ុងយ៉ាន]] |legislature = [[រដ្ឋសភា (អាមេនី)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេនី|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[រាជវង្សអូរុនទីដ]] |established_date2 = សតវត្សទី ៦ ម.គ.ស. |established_event3 = [[រាជវង្សអារសាស៊ីដ]] |established_date3 = ៥២–៤២៨ |established_event4 = [[អាមេនីបាក្រាទីដ]] |established_date4 = ៨៨៥–១០៤៥ |established_event5 = [[ព្រះរាជាណាចក្រអាមេនីនៃស៊ីលីស៊ី|ព្រះរាជាណាចក្រស៊ីលីស៊ី]] |established_date5 = ១១៩៨–១៣៧៥ |established_event6 = [[សាធារណរដ្ឋអាមេនីទីមួយ|សាធារណរដ្ឋអាមេនី]] |established_date6 = ២៨ ឧសភា ១៩១៨ |established_event7 = [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតអាមេនី|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀត]] |established_date7 = ២ ធ្នូ ១៩២០ |established_event8 = [[ប្រជាមតិឯករាជ្យអាមេនីឆ្នាំ១៩៩១|ទទួលឯករាជ្យ]] |established_date8 = ២៣ កញ្ញា ១៩៩១ |established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងអាល់ម៉ាអាតា|ទទួលជាសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] |established_date9 = ២១ ធ្នូ ១៩៩១ |established_event10 = ចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |established_date10 = ២ មីនា ១៩៩២ |established_event11 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date11 = ៥ កក្កដា ១៩៩៥ |area_size = 1 E7 |area_km2 = ២៩,៧៤៣ |area_rank = ទី១៣៨ |percent_water = ៤.៧១<ref name=cia-fact>{{cite web |title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2021-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210104184358/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{decreaseNeutral}} ២,៩៦៣,៩០០<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search |title=Statistics |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 }}</ref> | population_census = {{nowrap|{{decreaseNeutral}} ៣,០១៨,៨៥៤<ref name="Armenia information">{{cite web |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |title=Statistical Service of Armenia |publisher=Armstat |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144321/http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |archive-date=10 តុលា 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="News.am">{{cite news |title=Armenia Population |url=http://countrymeters.info/en/Armenia |agency=countrymeters.info |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115837/http://countrymeters.info/en/Armenia |archive-date=26 មិថុនា 2015 |url-status=live }}</ref><!--end nowrap:-->}} | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី១៣៧ | population_census_year = ២០១១ | population_census_rank = | population_density_km2 = ១០១.៥ |population_density_rank = ទី៩៩ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{nowrap|៤៣.៥៥០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF GDP">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=911,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=19 មេសា 2022}}</ref><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_per_capita = ១៤,៧០១ ដុល្លារ<ref name="IMF GDP"/> |GDP_nominal = {{nowrap|១៣.៦១២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF GDP"/>}} |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = ៤,៥៩៥ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ២៩.៩ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |title= GINI index (World Bank estimate) - Armenia |publisher= [[ធនាគារពិភពលោក]] |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181121041937/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |archive-date= 21 វិច្ឆិកា 2018 |url-status=live |df= dmy-all }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៧៧៦ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=23 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី៨១ |currency = [[ដ្រាំអាមេនី|ដ្រាំ]] (֏) |currency_code = AMD |time_zone = [[ម៉ោងអាមេនី|AMT]] |utc_offset = +៤ |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអាមេនី|+៣៧៤]] |iso3066code = AM |cctld = [[.am]]<br/>[[.հայ]] }} '''ប្រទេសអាមេនី''' ([[ភាសាអាមេនី]]៖ Հայաստան) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋអាមេនី''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនខាងលិចជាប់ប្រទេស[[តួកគី]] [[ចចជី]]នៅភាគខាងជើង [[អាស៊ែបៃសង់]]និង[[ខ្សែបន្ទាត់ឡាឈីន]] (ក្រោម[[កិច្ចព្រមព្រៀងណាករណូ–ការ៉ាបាក់ឆ្នាំ២០២០|កងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពរុស្ស៊ី]]) នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]នៅភាគខាងត្បូង។ [[យេរេវ៉ា]]គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសមួយនេះ។ ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== [[ឯកសារ:Herodotus World Map.jpg|thumb|ការកសាងឡើងវិញនៃ Herodotus "ផែនទីពិភពលោកគ។ 450 មុនគ, ជាមួយនឹង Armenia បានបង្ហាញនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលនេះ]] Armenia ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបជុំវិញភ្នំគម្ពីរប៊ីបអារ៉ារ៉ាត, ដែលទូករបស់លោកណូអេត្រូវបានគេនិយាយថាបានមក ដល់នៅសល់ក្រោយពីទឹកជំនន់។ (ព្រះគម្ពីរលោ 8: 4) ។ មានភស្តុតាងនៃអរិយធម៌របស់អាមេនីក្នុងសម័យសំរិទ្ធ និងមុននេះមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងប្រហែល 4000 ឆ្នាំមុនគ។ ការស្ទង់មតិបុរាណវិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ 2010 និង 2011 នៅឯគុហា Areni-1 បានលទ្ធផលនៅក្នុងការរកឃើញស្បែកជើងរបស់ពិភព លោកដំបូងបំផុតដែលបានស្គាល់ស្បែកសំពត់និងកន្លែងផលិត ស្រានេះ។ប្រតិទិន Haik បានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃ Navasardi 1 (គណនាទៅជាស្មើនឹង 11 សីហា) 2492 មុនគ, ពេលដែលស្ដេច Haik កម្ចាត់បាប៊ីឡូនស្ដេច BEL (Nemruth) ។ ដោយប្រពៃណីអាមេនីរំលឹកគ្រឹះរបស់ខ្លួនដើម្បីកាលបរិច្ឆេទនេះ។ រដ្ឋជាសម័យសំរិទ្ធមួយចំនួនរីកចំរើននៅក្នុងតំបន់នៃមហា Armenia រួមទាំងជនជាតិចក្រភព (នៅកម្ពស់នៃអំណាចរបស់ខ្លួន), Mitanni (ប្រវត្តិសាស្រ្តខាងត្បូងលោក ខាងលិច Armenia) និង Hayasa-Azzi (1500-1200 មុនគ) ។ មនុស្ស Nairi (សតវត្សទី 9 ដល់ទៅ 12 មុនគស) និងព្រះរាជាណាចក្រ Urartu (1000-600 មុនគេបានបង្កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់អធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួននៅលើអាមេនីឯស្រុក។ ប្រទេសនេះបានបញ្ជាក់និងកុលសម្ព័ន្ធបាន ចូលរួមក្នុង ethnogenesis របស់ប្រជាជនអាមេនី។ សិលាចារឹក lapidary អក្សរសម័យបូរាណដ៏ធំមួយបានរកឃើញប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុងយេរេវ៉ា បានបង្កើតឡើងដែលថារដ្ឋធានីសម័យទំនើបនៃអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅរដូវក្តៅនៃឆ្នាំ 782 ដោយព្រះបាទ Argishti I។ ក្រុងយេរេវ៉ាគឺជាទីក្រុងចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកបានចងក្រងជាឯកសារកាលបរិច្ឆេទពិតប្រាកដនៃមូលនិធិរបស់ខ្លួន។ មនុស្សប្រហែល 600 មុនគ.ស រាជាណាចក្រអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្រោមរាជវង្ស Orontid ។ នគរនេះបានក្លាយជារដ្ឋពេញលេញពីដែននៃឥទ្ធិពលនៃ Seleucid ចក្រភពក្នុង 190 មុនគ.ស នៅក្រោមព្រះបាទ Artaxias ខ្ញុំនិងចាប់ផ្តើមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស Artaxiad នេះ។ Armenia បានឈានដល់កម្ពស់របស់ខ្លួនរវាង 95 និង 66 មុនគ.ស នៅក្រោម Tigranes ដ៏អស្ចារ្យដែលបានក្លាយជានគរដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៃពេលវេលាភាគខាងកើតរបស់ខ្លួននៃសាធារណរដ្ឋរ៉ូម៉ាំង។ នៅសតវត្សបន្ទាប់ Armenia មាននៅក្នុងវិស័យនេះអាណាចក្រនៃឥទ្ធិពលកំឡុងរជ្ជកាល Tiridates ជាស្ថាបនិកនៃរាជវង្ស Arsacid របស់ Armenia នេះ។ នៅទូទាំងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្លួនក្នុងព្រះរាជ្យនៃ Armenia រីករាយពេលឯករាជ្យភាពទាំងពីរ និងអំឡុងពេលនៃប្រធានបទស្វ័យភាពទៅចក្រភពសហសម័យ។ ទីតាំងជាយុទ្ធសាស្រ្តរបស់ខ្លួនក្នុងរវាងពីរទ្វីបនេះបានទទួលរងវាទៅឈ្លានពានដោយប្រជាជនជាច្រើនរួមទាំងជនជាតិអាសស៊ើរ (ក្រោម Ashurbanipal នៅជុំវិញ 669-627 មុនគ.ស ព្រំដែននៃចក្រភពអាសស៊ើរបានឈានដល់ដូចជានៅឆ្ងាយដូចជា Armenia & ភ្នំ Caucasus ដែល) ក្រិករ៉ូម, សភាព, ពួកអារ៉ាប់, ម៉ុងហ្គោល, ពែក, អូតូម៉ង់ទួនិងរុស្ស៊ី។ ដែលជាអ្នកមិនជឿអាមេនីប្រាសាទ Garni ប្រហែលជាបានសាងសង់ឡើងនៅសតវត្សទី 1 នៃគ, គឺជា "ការកសាងឡើងត្រង់បាំងសាច Greco-រ៉ូម៉ាំង" តែនៅក្នុង Armenia និងទាំងមូលអតីតសហភាពសូវៀត។ សាសនានៅ Armenia បុរាណត្រូវបានទាក់ទងទៅនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តសំណុំនៃជំនឿដែលនៅពែរ្ស, នាំឱ្យមានការកើតមាននៃការ Zoroastrianism នេះ។ វាជាពិសេសផ្តោតទៅលើការគោរពបូជានៃ Mihr (Avestan Mithras) និងក៏មានរួមបញ្ចូលទាំងការ pantheon នៃព្រះ Aryan ដើមកំណើតដូចជា Aramazd, Vahagn, Anahit, និង Astghik មួយ។ ប្រទេសនេះបានប្រើប្រតិទិន Hayk។ អាមេនីពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលមានរយៈពេល 12 ខែ។គ្រីស្ទសាសនាបានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសនេះនៅដើមគ 40 ព្រះបាទ Tiridates ទី III (គ 238-314) បានធ្វើឱ្យសាសនាគ្រីស្ទសាសនារបស់រដ្ឋក្នុង 301 ក្លាយជារដ្ឋដែលជាគ្រិស្ដសាសនិកជាផ្លូវការលើកដំបូងនោះគ្រីស្ទសាសនាដប់ឆ្នាំមកហើយមុនពេលដែលចក្រភពរ៉ូមបានផ្តល់ ជាត្រាប្រណីផ្លូវការនៅក្រោម Galerius, និង 36 ឆ្នាំមុនពេលនេះត្រូវបានគេស្ទែដ៏អស្ចារ្យបានទទួលបុណ្យច្រមុជទឹក។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរាជាណាចក្រអាមេនីក្នុង 428 គ.ស ភាគច្រើននៃ Armenia ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាការ marzpanate ក្នុង Sassanid ចក្រភពមួយ។ បន្ទាប់ពីការបះបោរអាមេនីក្នុង 451 គគ្រីស្ទានអាមេនីរក្សាសេរីភាពសាសនារបស់ពួកគេខណៈដែល Armenia ទទួលបានស្វ័យភាព។ ===អាយុកាល អាមេនី=== ក្រោយឆ្នាំ(៤២៨-៦៣៦),Armenia បានក្លាយជាអេមីរ៉ាតដែលជាវត្ថុដ៏សក្ដិសិទ្ធិនៃចក្រភពអារ៉ាប់,វត្ថុសក្ដិសិទ្ធិនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះអង្គម្ចាស់នៃ '''Armenia''', និងទទួលស្គាល់ដោយ caliph និងសភាពអធិរាជ។រដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសអាមីនេវាគឺជាផ្នែកមួយដែលបង្កើតឡើងដោយពួកអារ៉ាប់ ហើយក្នុងនោះពួកអារ៉ាប់ក៏បានបញ្ចូល[[Georgia and Caucasian Albania]]។ នាយកសាលានៃប្រទេស អាមីនេបាននិយាយថារហូតមកដល់ ៨៨៤ បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យវិញ អារ៉ាប់បានចុះខ្សោយក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទ '''Ashot I Bagratuni'''។ រដ្ឋអាមេនីបានក្រោកឡើងវិញដោយលេចរូបរាងដ៏ល្អក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស Bagratuni និងបន្តរហូតដល់ 1045។នៅពេលដែលតំបន់ជាច្រើននៃ [[Bagratid Armenia]] បានបំបែកនគរឯករាជ្យនិងជាក្សត្រដូចជាព្រះរាជាណាចក្រ Vaspurakan គ្រប់គ្រងដោយសភា Artsruni នៅភាគខាងត្បូងនៃព្រះរាជាណាចក្រ Syunik នៅភាគខាងកើត, ឬព្រះរាជាណាចក្រ Artsakh នៅលើទឹកដីសម័យទំនើប Nagorno Karabakh សម័យនោះក៏ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះរាជា Bagratid ដែរ។មិនយូរប៉ុន្មាអាមេនីក៏បានធ្លាក់ក្នុងស្ថានការណ៍ដូចដើម (១០៤៥)។ដើម្បីគេចផុតពីសេចក្តីស្លាប់និងការធ្វើជាខ្ញុំបំរើរបស់ពួកគេ Gagik II, ''ស្តេច នី''(Ani) នៃរដ្ឋអាមេនីរួមជាមួយនិងលោក Roupenបានរត់ចូលទៅក្នុងជ្រោះនៃភ្នំ Taurus ហើយបន្ទាប់មកចូលទៅក្នុងក្រុងតើសុសស្រុកគីលីគា។អភិបាលបានផ្ដល់ជំរកឱ្យពួកគេ ដែលជាកន្លែងដែលព្រះរាជាណាចក្រអាមេនី ស្រុកគីលីគា ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករាឆ្នាំ ១១៩៨ នៅក្រោមព្រះបាទលោក Leo ដែលជាកូនចៅរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ Roupen មួយ។ ដោយបានឃើញខ្លួនឯងបានឃើញភាពជោគជ័យថ្ងៃនេះនៃគ្រិស្ដសាសនានៅភាគខាងកើតអ្នកស្រុកគីលីគាមានសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏រឹងមាំជាមួយនិងក្លិប [[Crusaders]] អឺរ៉ុប ។ សារៈសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ស្រុកគីលីគានិងរដ្ឋអាមេនីត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយការផ្ទេរអាសនៈនៃ Catholicos របស់អាមេនីភូមិភាគសាសនាចក្រដែលជាមេដឹកនាំសាសនារបស់ប្រជាជនអាមេនីនៅក្នុងតំបន់នោះ។ ចក្រភព Seljuk ចាប់ផ្តើមដួលរលំ។ នៅដើមសតវត្សទី '''១២''',មេដឹកនាំអាមេនីនៃក្រុមគ្រួសារដ៏ថ្លៃថ្នូ Zakarid បើកឡានចេញពី Seljuk និងបានបង្កើតឡើងនូវវត្ថុសក្ដិសិទ្ធិអាមេនីពាក់កណ្តាលឯករាជ្យនៅភាគខាងជើងនិងភាគខាងកើត Armenia គេស្គាល់ថាជា Zakarid Armenia, ដែលមានរយៈពេលស្ថិតក្រោមការគាំទ្ររបស់ហ្សកហ្ស៊ីកម្ពុជា។ ក្រុមគ្រួសារដ៏ថ្លៃថ្នូនៃ Orbelians ចែករំលែកត្រួតពិនិត្យ Zakarids ក្នុងផ្នែកផ្សេងគ្នានៃប្រទេសនេះជាពិសេសនៅក្នុង [[Syunik]] និង [[Vayots Dzor]] ខណៈពេលដែលក្រុមគ្រួសាររបស់លោក Hasan អាមេនីJalalians បានគ្រប់គ្រងខេត្ត Artsakh និង Utik ដែលជាព្រះរាជាណាចក្រ Artsakh ។ === អាមេនីនៅដើមសម័យទំនើប === ក្នុងអំឡុង 1230 នេះចក្រភពម៉ុងហ្គោលសញ្ជ័យ Zakaryan នាយកសាលាក៏ដូចជានៅសល់របស់ Armenia បាន។ ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលីត្រូវបានគេតាមដានយ៉ាងឆាប់ដោយ អ្នកយកការនៃកុលសម្ព័ន្ធដទៃទៀតនៅអាស៊ីដូចជា (ក្រុម Kara Koyunlu, Timurid និង AK Koyunlu) ដែលបានបន្តពីសតវត្សទី 13 រហូតដល់សតវត្សទី 15 ។នៅសតវត្សទី 16 ចក្រភព Ottoman និង Safavid Persiaបានចែកក៏បាន Armenia ។ [[ឯកសារ:Siege of Erivan Fortress on 1 October 1827.jpg|រូបភាពតូច|Seizure of Yerevan fortress by Russian troops in 1827 by Franz Roubaud.]] === សង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងសង្គ្រាមប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី === {{ផ្នែកទទេ}} ===សាធារណរដ្ឋអាមេនីទីមួយ === បើទោះបីជា កងទ័ពរុស្ស៊ី (ខាវខេស៊ូស) Caucasus ដែលជាកងកម្លាំងអធិរាជបានបញ្ជាដោយ នីកូលៀ យូឌីនីក(Nikolai Yudenich) និងអារមេនីក្នុងអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តនិងជីវពលអាមេនីដែលដឹកនាំដោយ អានដ្រានិក អូសានាន(Andranik Ozanian )និង ធូម៉ាស ណាសាប៊ីហ្គាន(Tovmas Nazarbekian )ទទួលជោគជ័យក្នុងភាគច្រើនបំផុតនៃអូតូម៉ង់ អាមេនី ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី១, ការកើនឡើងរបស់ពួកគេបានបាត់បង់ការជាមួយបុលសេវិកបដិវត្តន៍ឆ្នាំ 1917 ។ [[ឯកសារ:Government building of the first Rep. of Armenia (1918-1920), Yerevan.jpg|thumb|right|The Government house of the First Republic of Armenia (1918–1920)]] នៅពេលនោះប្រទេសរុស្ស៊ីដែលគ្រប់គ្រងភាគខាងកើត អាមេនី, ហ្សកហ្ស៊ី, និងអាហ្សែបែហ្សព្យាយាមភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នានៅក្នុង ប្រជាធិបតេយ្យសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ។ទោះជារយៈពេលចុងក្រោយសហព័ន្ធនេះ មាន ចាប់ពីខែកុម្ភៈដល់ខែឧសភាតែឆ្នាំ 1918 ក៏ដោយ នៅពេលដែលភាគីទាំងបីបានសម្រេចចិត្តដើម្បីរំលាយវាបាន។ ជាលទ្ធផលរដ្ឋាភិបាល ហ្ដាសនាកស្តូថយូន(Dashnaktsutyun) នៃ អាមេនី ខាងកើតប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី 28 ខែឧសភាដែលជាសាធារណរដ្ឋដំបូងនៃអាមេនី ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្រុកស៊ីរី ម៉ានួកាន(Manukian) នេះ។សាធារណរដ្ឋតំបូងមានឯករាជ្យភាពរយៈពេលខ្លីរស់នៅ ដោយសារសង្រ្គាមរ ជាមួយនឹង ជម្លោះ ទឹកដីនិងការហូរចូលដ៏ធំនៃជនភៀសខ្លួនពីអូតូម៉ង់ អាមេនី,ការនាំយកជាមួយពួកគេជំងឺនិងអត់ឃ្លាន។ អំណាច អ៊ីនធែន(Entente), បំភ័យដោយសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់ដែលបានស្វះស្វែងដើម្បីជួយឱ្យរដ្ឋអាមេនី ដែលបានបង្កើតឡើងសារជាថ្មីតាមរយៈមូលនិធិជំនួយសង្គ្រោះនិងទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការគាំទ្រ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមនេះបានទទួលជ័យជំនះមានអំណាចដើម្បីចែកឡើងចក្រភព អូតូមាន(Ottoman)ចុះហត្ថលេខា រវាងសម្ព័ន្ធមិត្តនិងសមាគមអំណាចនិងចក្រភពអូតូម៉ង់នៅថ្ងៃទី 10 ខែសីហាឆ្នាំ 1920 សន្ធិសញ្ញា សេវ៉ើ(Sèvres) បានចុះកិច្ចសន្យាដើម្បីរក្សាបាននូវអត្ថិភាពនៃសាធារណរដ្ឋអាមេនីហើយដើម្បីភ្ជាប់អតីតទឹកដីរបស់អូតូម៉ង់ អាមេនី។ដោយសារ តែព្រំដែនថ្មីនៃArmeniaត្រូវបានគូរដោយលោកប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិ វូដរ៉ូវ វីលសុន(Woodrow Wilson) អូតូម៉ង់ អាមេនីក៏ត្រូវបានយោងទៅតាមឈ្មោះរបស់គាត់រួចដាក់ថា ”វីលសុន អាមេនី” (Wilsonian Armenia )។ លើសពីនេះទៀតគ្រាន់តែប៉ុន្មានថ្ងៃមុនថ្ងៃទី 5 ខែសីហាឆ្នាំ 1920 មីរេន ដាម៉ាឌៀន(Mihran Damadian ) របស់អាមេនីសហភាពជាតិដឺរដ្ឋបាលអាមេនីជាក់ស្ដែងនៅស្រុកគីលីគាបានប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ ស្រុកគីលីគាជាសាធារណរដ្ឋស្វយ័តអាមេនីស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង។ ទោះបីជាមានការពិចារណានៃការអាចធ្វើទៅបានធ្វើឱ្យ អាមេនីអាណត្តិស្ថិតក្រោមការការពាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនេះ។ ទោះជាយ៉ាងណាសន្ធិសញ្ញានេះ ត្រូវបានច្រានចោលដោយចលនាជាតិប្រទេសតួកគីហើយមិនដែលបានចូលជាធរមាន។ ចលនានេះត្រូវបានគេប្រើសន្ធិសញ្ញានេះថាជាឱកាសនេះដើម្បីប្រកាសខ្លួនវាផ្ទាល់របស់រដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់របស់ប្រទេសទួកគី ជំនួសរបបរាជានិយមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលដោយមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងទីក្រុងអង់ការ៉ាសាធារណរដ្ឋមួយ។ ក្នុងឆ្នាំ 1920 កងកម្លាំងជាតិនិយមតួកគីបានលុកលុយសាធារណរដ្ឋអាមេនីក្មេងខ្ចីពីទិសខាងកើត។កងកម្លាំងទួរគីនៅក្រោមការ បញ្ជារបស់ កាស៊ីម ការ៉ាប៊ីគី(Kazim Karabekir) បានចាប់យកទឹកដីអាមេនីដែលរុស្ស៊ីបានបញ្ចូលបន្ទាប់ពី សង្គ្រាមទួរគីឆ្នាំ 1877-1878ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងចាស់របស់ អាលិចសាន់ដ្រូពូល(Alexandropol) សម័យបច្ចុប្បន្នជីយូមរី (Gyumri) ។ ការប៉ះទង្គិចដោយហិង្សានៅទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយសន្ធិសញ្ញាអាលិចសាន់ដ្រូពូល (Alexandropol )នៅលើទី 2 ខែធ្នូឆ្នាំ 1920 ។ សន្ធិសញ្ញានេះបានបង្ខំឱ្យ អាមេនី ដកហូតអាវុធភាគច្រើននៃកងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួនប្រគល់អតីតទឹកដីអូតូម៉ង់ទាំងអស់ ដែលបានផ្តល់ទៅឱ្យវាដោយសន្ធិសញ្ញាសើវីស(Sèvres)និងដើម្បីផ្តល់ឱ្យឡើងទាំងអស់នេះ "(Wilsonian Armenia)" បានផ្ដល់ទៅវានៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាសើវីស(Sèvres)។ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះកងទ័ពសូវៀតទីដប់មួយក្រោមការបញ្ជារបស់ ហ្គ្រីហ្គូរីយ អរចនីកីដស៍(Grigoriy Ordzhonikidze) នោះបានឈ្លានពាន អាមេនីនៅ ការាវាន់សារៀ(Karavansarai) (សម័យបច្ចុប្បន្ន អ៊ីជីវាន់(Ijevan) នៅថ្ងៃទី 29 ខែវិច្ឆិកា។ នៅថ្ងៃទី4 ខែធ្នូកងកម្លាំង អរចនីកីដស៍ (Ordzhonikidze) បានយាងចូលទីក្រុង យិរីវាន់(YEREVAN )និងសាធារណរដ្ឋអាមេនីដែលជារយៈពេលខ្លីបានដួលរលំ។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសាធារណរដ្ឋនេះជាខែកុម្ភៈបះបោរឆាប់បានកើតឡើងនៅឆ្នាំ 1921 និងបាននាំឱ្យមានការបង្កើតនៃ សាធារណរដ្ឋភ្នំ អាមេនី ដោយកងកម្លាំងអាមេនីស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ ហ្គារីជីន (Garegin Nzhdeh) លើខែមេសា 26 ដែលវាយប្រយុទ្ធបិទទាំងពីររំលោភបំពានសូវៀតនិងប្រទេសតួកគីនៅ ហ្សាងហ្គីហ្សូ(Zangezur) នេះ តំបន់ភាគខាងត្បូង អាមេនី។បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងសូវៀតដើម្បីរួមបញ្ចូលនៅក្នុងខេត្ត ស៊ីយូនិក(Syunik) ស្នាក់ អាមេនីរបស់ការបះបោរនេះបានបញ្ចប់ហើយកងទ័ពក្រហមបានគ្រប់គ្រងតំបន់នោះនៅថ្ងៃទី 13 ខែកក្កដា។ ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាមេនី}} === អាកាសធាតុ === អាកាសធាតុនៅ Armenia នេះគឺជាទ្វីបគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ រដូវក្តៅស្ងួតនិងពន្លឺថ្ងៃ, យូរអង្វែងពីខែមិថុនាដល់ពាក់កណ្តាលខែកញ្ញា។ សីតុណ្ហាភាព fluctuates ចន្លោះពី 22 និង 36 ° C នេះ (72 និង 97 ° F) ។ ទោះជាយ៉ាងណា, កម្រិតសំណើមទាបជួយកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលនៃសីតុណ្ហភាពខ្ពស់។ ខ្យល់ល្ងាចបក់ចុះពីលើភ្នំផ្ដល់នូវឥទ្ធិពលស្រស់និងត្រជាក់ស្វាគមន៍។ និទាឃរដូវគឺមានរយៈពេលខ្លីខណៈពេលដែលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះគឺមានរយៈពេលយូរ។ រដូវស្លឹកឈើជ្រុះស្លឹកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារស់រវើកនិងមានពណ៌ធម្មជាតិរបស់ពួកគេ។ រដូវរងាមានជំងឺផ្តាសាយណាស់ជាមួយនឹងបានើននៃព្រិលជាមួយនឹងសីតុណ្ហភាពចាប់ពីរវាង -10 និង -5 ° C នេះ (14 និង 23 ° F) ។ កីឡារដូវរងារីករាយ យ៉ាងអន្ទះអន្ទែងនឹងជិះស្គីចុះភ្នំនៃ Tsakhkadzor មានទីតាំងនៅខាងក្រៅទីក្រុង YEREVAN និងមានរយះពេលសាមសិបនាទី។ បឹង Sevan, nestled ឡើងនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនីនេះគឺជាបឹងធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោកទាក់ទង ទៅនឹងកម្ពស់របស់ខ្លួននៅ 1.900 ម៉ែត្រ (6,234 ហ្វីត) លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅអាមេនី}} នយោបាយរបស់ Armeniaកើតឡើងនៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ប្រធានាធិបតីតំណាង។ នេះបើយោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃ Armeniaលោកប្រធានាធិបតីនេះគឺជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនិងប្រព័ន្ធពហុបក្សនេះ។ អំណាចប្រតិបត្តិគឺត្រូវបានអនុវត្តដោយរដ្ឋាភិបាល។អំណាចនីតិបញ្ញត្តិត្រូវបានផ្តល់ទាំងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលនិងរដ្ឋសភា។ សភា unicameral (ហៅ Azgayin Zhoghov ឬរដ្ឋសភាជាតិ) ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមចម្រុះរបស់គណបក្សនយោបាយចំនួនបួន: គណបក្សអភិរក្សគណបក្សសាធារណរដ្ឋដែលជាគណបក្ស Armenia រុងរឿងក្បួនរបស់គណបក្សច្បាប់និងសហព័ន្ធបដិវត្តន៍អាមេនី។ គណបក្សប្រឆាំងដ៏សំខាន់គឺគណបក្ស Raffi Hovannisianរបស់បេតិកភ័ណ្ឌដែលបានជួយឱ្យសមាជិកអាមេនីយថាហេតុនៅក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការណាតូ។គោលដៅរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេនីបានថ្លែងថាគឺដើម្បីកសាងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សភាបែបលោកខាងលិចដែលជាមូលដ្ឋាននៃសំណុំបែបបទរបស់រដ្ឋាភិបាល។ វាមាននៅខាងលើមានអាយុដប់ប្រាំបីដែលបានការបោះឆ្នោតជាសកល។អ្នកសង្កេតការណ៍អន្ដរជាតិនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបនិងក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទសួរភាពយុត្តិធម៌នៃការបោះឆ្នោតសភានិង ប្រធានាធិបតី Armenia និងការធ្វើប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1995 ដោយលើកឡើងពីកង្វះបោះឆ្នោតកង្វះនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដោយគណៈកម្មការបោះឆ្នោតនិងការថែទាំជនក្រីក្រនៃបញ្ជីបោះឆ្នោត និងកន្លែងបោះឆ្នោត។អង្គការ Freedom House ប្រភេទ Armenia នៅក្នុងរបាយការណ៍ឆ្នាំ 2008 របស់ខ្លួនថាជា "របបផ្តាច់ការពាក់កណ្តាល បានរួមបញ្ចូលគ្នា" (រួមជាមួយ Moldova,កូសូវ៉ូ, កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាននិងរុស្ស៊ី) និងលំដាប់ទី 20 ក្នុងចំណោម 29 Armenia ប្រទេសនៅក្នុងការផ្លាស់ ប្តូរដោយមានពិន្ទុប្រជាធិបតេយ្យនៃ 5,21 ចេញពី 7 (7 តំណាងឱ្យការរីកចំរើនតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យទាបបំផុត) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1999 ពិន្ទុ ប្រជាធិបតេយ្យអង្គការ Freedom House សម្រាប់ Armenia បានក្លាយជា លំដាប់នៅលើការធ្លាក់ចុះ (ពី 4,79 ទៅ 5,21) ។] លើសពីនេះទៀតអង្គការ Freedom House ចំណាត់ Armenia ជា "ដោយឥតគិតថ្លៃមួយផ្នែក" នៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួនពីឆ្នាំ 2007 បើទោះបីជាវាមិនបានប្រភេទ Armenia ជា "ធិបតេយ្យការបោះឆ្នោត"ដោយបង្ហាញការអវត្ដមាននៃ ការបោះឆ្នោតដោយសេរីនិងប្រកួតប្រជែងដោយទំនាក់ទំនងមួយ។ទោះបីយ៉ាងណាការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងហាក់ដូចជាត្រូវបានធ្វើនិងការ បោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាមេនីឆ្នាំ 2008 ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រជាធិបតេយ្យភាគច្រើនដោយ OSCE និងម៉ូនីទ័រលោកខាងលិច។ === យោធា === នេះគឺជាកងទ័ពអាកាសរបស់ប្រទេសអាមេនី,យោធាអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ 1991 ហើយជាមួយនឹងការបង្កើតឡើងនៃក្រសួងការពារជាតិក្នុងឆ្នាំ 1992 នេះមេបញ្ជាការនៅក្នុងប្រធានយោធាជាប្រធាន អាមេនី, Serzh Sargsyan ។ ក្រសួងការពារជាតិស្ថិតនៅក្នុងបន្ទុកនៃការដឹកនាំនយោបាយបច្ចុប្បន្ននេះដែលដឹកនាំដោយលោកវរសេនីយ៍ឯក Seyran Ohanyan ខណៈពេលដែលការបញ្ជាយោធានៅតែមាននៅក្នុងដៃរបស់អគ្គសេនាធិការដែលដឹកនាំដោយប្រធានបុគ្គលិកបច្ចុប្បន្នដែលជាវរសេនីយ៍ឯកលោក Yuri Khatchaturov ។ កងកម្លាំងសកម្មបច្ចុប្បន្ននេះមានចំនួនប្រមាណជា 81.000 នាក់ ដោយមានទុកបម្រុងបន្ថែមនៃកងទ័ពចំនួន 32,000 ។ ឆ្មាំព្រំដែនអាមេនីគឺនៅក្នុងបន្ទុកនៃការយាមល្បាតព្រំដែនរបស់ប្រទេសជាមួយ Georgia និងអាហ្សែបែហ្សខណៈដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបន្តការឃ្លាំមើលព្រំដែនរបស់ខ្លួនជាមួយប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងតួកគី។ នៅក្នុងករណីនៃការវាយប្រហារមួយ, អាមេនី គឺអាចប្រមូលផ្តុំបុរសដែលមានរាងកាយមាំមួនហើយមានអាយុពី 15 និង 59 សម្រាប់ការត្រៀមខ្លួនជាយោធាយោធា។ សន្ធិសញ្ញាសាមញ្ញមួយស្តីពីកងទ័ពនៅអឺរ៉ុបដែលបានបង្កើតដែនកំណត់ដ៏ទូលំទូលាយស្តីពីប្រភេទដ៏សំខាន់នៃគ្រឿងបរិក្ខាយោធាដែលត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័នដោយសភាអាមេនីក្នុងខែកក្កដាឆ្នាំ 1992។ក្នុងខែមីនាឆ្នាំ 1993 អាមេនី បានចុះហត្ថលេខាលើពហុភាគីអាវុធគីមីអនុសញ្ញានេះបានអំពាវនាវឱ្យមានការលុបបំបាត់នៃការផលិតអាវុធគីមី។ អាមេនី ចូលជាសមាជិកនៃសន្ធិសញ្ញាមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (NPT) ដែលបានចុះក្នុងសន្ធិសញ្ញានៅក្នុង ខែកក្កដាឆ្នាំ 1993 ។ អាមេនី ជាសមាជិកនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខសមូហភាព (CSTO) រួមជាមួយនឹងប្រទេសបេឡារុសកាហ្សាក់ស្ថានកៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថានរុស្ស៊ីតាជីគីស្ថាននិងអ៊ូបេគីស្ថាន។ បានចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូរបស់អង្គការណាតូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាព (PIP) និងជាសមាជិកនៅក្នុងអង្គការណាតូហើយបានហៅថាក្រុមប្រឹក្សាភាពដៃគូ-អឺរ៉ូអាត្លង់ទិ (EAPC) ។អាមេនី បានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មរក្សាសន្តិភាពនៅកូសូវ៉ូដែលជាផ្នែកមួយនៃកងទ័ព KFOR ដែលមិនមែនជារបស់អង្គការណាតូតែវាស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ក្រិច។ អាមេនី ក៏មានសមាជិកនៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាព យោធារបស់ខ្លួនដែលជាផ្នែកមួយនៃកងកម្លាំងចម្រុះ ក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់រហូតដល់ខែតុលាឆ្នាំ 2008។ === បំណែងចែករដ្ឋបាល === អាមេនី ត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តចំនួនដប់ ដោយមានទីក្រុងឈ្មោះថា YEREVAN (Երեւան)ជារដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសនេះ។ នាយកប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសនេះមានជំនួនដប់ នៃបណ្តាខេត្តទាំងដប់ (អភិបាល) បានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៃ អាមេនី។ ប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុង YEREVAN នាយកប្រតិបត្តិគឺជាអភិបាលក្រុងនេះបានតែងតាំងដោយលោកប្រធានាធិបតី។ ក្នុងខេត្តនីមួយបែងចែកជាសហគមន៍។ សហគមន៍នីមួយៗគឺគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងនិងមានការតាំងទីលំនៅ មួយឬច្រើន។ ក្នុងឆ្នាំ 2007 អាមេនី មានរួមបញ្ចូលទាំង 915 សហគមន៍ដែលត្រូវបានចាត់ទុក 49 ទីក្រុងនិង 866 ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនបទ។ រដ្ឋធានីទីក្រុង YEREVAN, ក៏មានស្ថានភាពដូចជាសហគមន៍មួយដែរ។ បន្ថែមលើនេះទៀតទីក្រុង YEREVAN ត្រូវបានបែងចែកជា ១២ ស្រុកថែមទៀត។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== បច្ចុប្បន្នអាមេនី'''(Armenia)'''រក្សាការទំនាក់ទំនងល្អជាមួយប្រទេសនៅលើពិភពលោកដោយមានករណីលើកលែងធំចំនួនពីរត្រូវបានប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនជាបន្ទាន់ តួកគីនិងអាហ្សែបែហ្ស។ភាពតានតឹងត្រូវបានគេកំពុងរត់ការខ្ពស់រវាង'''អាមេនី (Armenia)''' និង អាសើបាចានី ក្នុងអំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនៃសហភាពសូវៀត។ នេះ ''Nagorno-Karabakh'' សង្គ្រាមត្រួតត្រានយោបាយរបស់តំបន់នេះនៅទូទាំងព្រំដែនឆ្នាំ '''១៩៩០''' រវាងប្រទេសទាំងពីរនៅតែជាគូប្រជែងហើយបានបិទរហូតដល់ថ្ងៃនេះ ហើយជាដំណោះស្រាយអចិន្ត្រៃយ៍សម្រាប់ជម្លោះនេះមិនត្រូវបានឈានទៅដល់បើទោះបីស្រមុះស្រមួលបានផ្តល់ដោយអង្គការដូចជា '''OSCE'''។ប្រទេសអាមេនី(Armenia) ជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិជាង '''៤០''' រួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិមួយក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី សមាគមរដ្ឋឯករាជ្យ អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក! អង្គការគយពិភពលោក!អង្គការនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចសមុទ្រខ្មៅ និង ប្រទេសឡានិយាយភាសាបារាំង។វាគឺជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធា '''CSTO''' មួយហើយ ក៏បានចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូរបស់អង្គការណាតូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាព។ប្រទេសទួកគីក៏មានប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏យូរហើយក្រីក្រនៃការទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសអាមេនី'''(Armenia)''' ហើយការបដិសេធរបស់ខ្លួនដើម្បីទទួលស្គាល់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី(Armenia)នេះ។ ប្រទេសតួកគីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដំបូងដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋ Armenia '''(សាធារណរដ្ឋទី 3)''' បន្ទាប់ពីឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួនពីសហភាពសូវៀតក្នុងឆ្នាំ '''១៩៩១'''។បើទោះបីជាសតវត្សទី '''20''' និងដើមសតវត្សរ៍ទី '''21''' ទំនាក់ទំនងនៅតែតានតឹងហើយ មិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាផ្លូវការរវាងប្រទេសទាំងពីរដោយសារតែការបដិសេធរបស់តួកគីក្នុងការបង្កើតពួកគេសម្រាប់ហេតុផលជាច្រើន។ ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម Nagorno-Karabakh និង លើកឡើងពីវាជាហេតុផលនេះប្រទេសទួកគីបានបិទដីរបស់ខ្លួនដោយខុសច្បាប់ព្រំដែនជាមួយអាមេនី(Armenia)'''អត្ថបទជាអក្សរដិត'''ក្នុងឆ្នាំ '''១៩៩៣''' វាមិនបានលើកការបិទផ្លូវរបស់ខ្លួនដោយមានការ សម្ពាធពីអ្នកបញ្ចុះបញ្ចូលអាជីវកម្មទួរគីដ៏មានឥទ្ធិពលហើយមានចំណាប់អារម្មណ៍នៅក្នុងទីផ្សារអាមេនី'''(Armenia)'''។ នៅថ្ងៃទី '''១០''' ខែតុលាឆ្នាំ ២០០៩ប្រទេសអាមេនី '''(Armenia)''' និង ប្រទេសតួកគីបានចុះហត្ថលេខាលើពិធីសារស្តីពីដែលស្តីពីប្រក្រតីនៃការទំនាក់ទំនងដែលបានកំណត់លើ កាលវិភាគសម្រាប់ការស្ដារឡើងវិញនូវទំនាក់ទំនងការទូតនិងការបើកព្រំដែនរួមគ្នារបស់ពួកគេ។ការផ្តល់សច្ចាប័ននៃអ្នកដែលបានត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងសភាជាតិ នៅក្នុងប្រទេសអាមេនី'''(Armenia)'''វាបានឆ្លងកាត់ការទាមទារដោយច្បាប់អនុម័តនៃតុលាការធម្មនុញ្ញនិងត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់រដ្ឋសភាសម្រាប់ការផ្តល់សច្ចាប័នចុងក្រោយ។លោកប្រធានាធិបតីបានប្រកាស ជាសាធារណៈថាជាមេដឹកនាំនៃនយោបាយរបស់ '''Armenia''' ភាគច្រើនដែលគាត់បានធានាផ្តល់សច្ចាប័នពិធីការបានទាំងនៅក្នុងប្រទេស និង ក្រៅប្រទេស '''Armenia''' ប្រសិនបើប្រទេស ទួកគីបានផ្តល់សច្ចាប័នពួកគេ។ បើទោះបីដំណើរការនេះឈប់បន្តទៀតថាជាប្រទេសតួកគីដែលជាបុរេលក្ខខណ្ឌបន្ថែមទៀតដើម្បីផ្តល់សច្ចាប័នរបស់ខ្លួននិងការ«ពន្យាពេលវាហួសពីការណាមួយរយៈពេលសមហេតុសមផល»។ដោយសារតែជំហររបស់ខ្លួនរវាងប្រទេសជិតខាងទាំងពីរមិនរាក់ទាក់ '''Armenia''' ហើយមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសន្តិសុខរុស្ស៊ី។ តាមសំណើរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេនីរុស្ស៊ីរក្សាមូលដ្ឋានយោធាមួយនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងអាមេនី(Armenia)ហើយមិនហ៊ានប្រឆាំងនឹងប្រទេសតួកគី '''Gyumrias''' មួយ។បើទោះបី'''Armenia''' ក៏ត្រូវបានគេកំពុងសម្លឹងមើលទៅរករចនាសម្ព័ន្ធ-អឺរ៉ូអាត្លង់ទិចនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ។ វាបានរក្សាទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកពិសេសតាមរយៈក្រុម diaspora អាមេនី របស់ខ្លួន។ នេះបើយោងតាមការិយាល័យជំរឿនរបស់អាមេរិកនៅមាន ៤២៧.៨២២ អាមេនីដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ដោយសារតែការរាំងស្ទះដោយអាហ្សែបែហ្សនិងប្រទេសតួកគី បាន Armeniaនៅតែបន្តការទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំជាមួយនឹងប្រទេសជិតខាងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ជាពិសេសនៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច។ គម្រោងបំពង់បង្ហូរឧស្ម័នមួយដែលសេដ្ឋកិច្ច នឹងមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ទៅឱ្យ '''Armenia''' បែបនេះគឺនៅក្នុងពេលដែលកំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើង។ប្រទេសអាមេនី(Armenia)ជាមានសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបផងដែរហើយការរក្សាទំនាក់ ទំនងជាមិត្តជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបជាពិសេសប្រទេសដែលជាសមាជិករបស់ខ្លួនដូចជាប្រទេសបារាំងនិងក្រិក។ការអង្កេតឆ្នាំ '''២០០៥''' បានរាយការណ៍ថា '''៦៤%''' នៃចំនួនប្រជាជន អាមេនី នឹង មាននៅក្នុងការពេញចិត្តនៃការចូលរួមរបស់សហភាពអឺរ៉ុបនេះ។លោកមន្ត្រីអាមេនីមួយចំនួនបានសម្តែងនូវបំណងប្រាថ្នាផងដែរសម្រាប់ប្រទេសរបស់ពួកគេទៅទីបំផុតបានក្លាយទៅ ជារដ្ឋជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបមួយចំនួនបានទស្សទាយនឹងធ្វើការដេញថ្លៃជាផ្លូវការជាសមាជិកនៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំមកនេះ។ នៅឆ្នាំ ២០០៤ កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានចូលរួម KFOR ដែលជា កម្លាំងអន្ដរជាតិដែលដឹកនាំដោយណាតូនៅកូសូវ៉ូ។ វាក៏ជាសមាជិកអ្នកសង្កេតការណ៍នៃសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ច Eurasian និងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។អតីតសាធារណរដ្ឋនៃសហភាព សូវៀតអាមេនីជាធិបតេយ្យដែលកំពុងរីកចម្រើនក្នុងឆ្នាំ '''២០១១''' ត្រូវបានគេចរចាជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបដើម្បីក្លាយជាដៃគូរងដែលនិយាយដោយស្របច្បាប់នេះវាបានសិទ្ធិក្នុងការចាត់ទុក ជាសមាជិករបស់សហភាពអឺរ៉ុបបានផ្តល់បានជួបវានាពេលអនាគតស្ដង់ដារនិងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យបែបផែនការចាំបាច់ទោះបីជាផ្លូវការមិនមាននៅក្នុងទីក្រុងព្រុចសែលរដ្ឋាភិបាល '''Armenia''' ទោះជាមានបំណងចូលរួមជាមួយសហភាពគយបេឡារុស កាហ្សាក់ស្ថាននិងរុស្ស៊ីហើយក្លាយជាសមាជិកចុងក្រោយរបស់សហភាព Eurasian'''អត្ថបទជាអក្សរដិត''' ដែលបានស្នើឡើង។ ប្រទេសអាមេនី'''(Armenia)'''ត្រូវបានរួមបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយរបស់សហភាពអឺរ៉ុបនៅអឺរ៉ុបជាតំបន់ជិតខាង '''(ENP)''' ដែលមានគោលបំណងនៅក្នុងការនាំយកសហភាពអឺរ៉ុបនិងប្រទេស ជិតខាងរបស់ខ្លួនកាន់តែជិត។ === សិទ្ធិមនុស្ស === {{Main|សិទិ្ធមនុស្សនៅប្រទេសអាមេនី}} សិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសអាមេនី(Armenia)គឺល្អប្រសើរជាងអ្នកដែលនៅក្នុងអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតនិងបានគូរកាន់តែខិតជិតទៅតាមស្តង់ដាដែលអាចទទួលយកជាពិសេសសេដ្ឋកិច្ចនៅតែមានបញ្ហាជាច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ សរុបមកកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សរបស់ប្រទេសអាមេនី( Armenia)គឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងរដ្ឋហ្សកហ្ស៊ី(Georgia)។ អាមេនី(Armenia)ត្រូវបានដាក់ស្លាកថាជា "ដោយឥតគិតថ្លៃមួយផ្នែក" ដោយអង្គការ Freedom House ។ == សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាមេនី}} សេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានពឹងផ្អែកទំាងស្រុកទៅលើការវិនយោគ និងជំនួយពីក្រៅប្រទេសអាមេនី។ ពីមុនជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចឯករាជ្យ ពឹងផ្អែកទៅឧស្សាហកម្មផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជា ឧស្សាហកម្មគីមី អេឡិចត្រូនិច ម៉ាស៊ីន ផលិតអាហារ កៅស៊ូសំយោគ វាយនភណ្ឌ និង ពឹងផ្នែក យ៉ាងខ្លំាងពីធនធានពីក្រៅ។ ផ្គត់ផ្គង់ឧបករណ៍ម៉ាស៊ីនវាយនភ័ណ្ឌ, និងទំនិញផលិតផ្សេងទៀតដើម្បីពង្រឹងសាធារណរដ្ឋក្នុងការផ្លាស់ប្តូរសម្រាប់វត្ថុធាតុដើម និងថាមពល។ ថ្មីៗនេះសហប្រតិបត្តិការអ៊ិនថែលព្រមព្រៀង បើកមជ្ឍមណ្ឌលស្រាវជ្រាវនៅសាធារណៈរដ្ឋអាមេនី ម្យ៉ាងទៀតដើម្បីផ្តល់ជាសញ្ញាដល់ក្រុមហ៊ុន បច្ចេកវិទ្យាផ្សេងទៀតឲ្យបានដឹពីការរីកលូតលាស់របស់ឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យានៃសាធារណៈរដ្ឋអាមេនី។ វិស័យកសិកម្មទទួលផលសរុបតិចជាង ២០%ទំាងពីរ នៃចំនួនផលិតផលសរុបនិង ចំនួនកាងារសរុប មុនការរំលាយ សហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ១៩៩១។ បន្ទាប់ពីឯករាជ្យ ផលរបស់កសិកម្ម ជួយដល់សដ្ឋកិច្ចឲ្យរីកចំរើនគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ភាគហ៊ុនរបស់ខ្លួនដែលមាននៅចុងឆ្នាំ១៩៩០ឡើងដល់ ៣០%នៃចំនួនផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង៤០ភាគរយនៃចំនួនការងារសរុប។ ការកើនឡើងពីសារៈសំខាន់នៃកសិកម្មនេះគឺមកពីតម្រូវការសន្តិសុខស្បៀងនៃចំនួនប្រជាជនក្នុងការប្រឈមមុខនឹងភាពមិនប្រាកដប្រជានៅក្នុងដំណាក់កាលដំបូងនៃការផ្លាស់ប្តូរនិងការដួលរលំនៃវិស័យមិនមែនកសិកម្មនៃសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ។ ខណៈពេលដែលស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថិរភាពនិងកំណើនបន្តចំណែកនៃវិស័យកសិកម្មក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះដល់ទៅបន្តិចជាង ២០% (ទិន្នន័យឆ្នាំ ២០០៦), បើទោះបីជាចំណែកនៃវិស័យកសិកម្មក្នុងការងារនៅតែមានជាង ៤០% ។ ធនធានរ៉ែរបស់អាមេនី ផលិតបានដូចជា ស័ង្កសី សំណ មាស់ និងទង់ដែង។ ថាមពលដែលសំខាន់ជាងគេផលិតអំពី ប្រេងដែលនំាចូលពីប្រទេសរុស្សី រួមជាមួយ ឧស្មន័ធម្មជាតិ និង ឥន្ធះនុយគ្លេអ៊ែ(សំរាប់រោងចក្រនុយគ្លេអ៊ែមួយរបស់ខ្លួន)។ ប្រភពថាមពលនៅក្នុងស្រុក គឺវារីអគ្គសនី។ មានស្រទាប់រ៉ែតូចៗដូចជា៖ ធ្យូងថ្ម ឧស្មន័ធម្មជាតិ ប្រេងកាត ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើការអភវឌ្ឍន៍នៅឡើយទេ។ ដូចជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីផ្សេងទៀតនៃអតីតសហភាពសូវៀតសេដ្ឋកិច្ចអាមេនី បានទទួលរងពីកេរដំណែលនៃសេដ្ឋកិច្ចដែលបានគ្រោងទុកកណ្តាលនិងជាការវិភាគគំរូពាណិជ្ជកម្មរបស់អតីត សូវៀត។ ការវិនិយោគនិងការគាំទ្រសូវៀតក្នុងឧស្សាហកម្មអាមេនីបានបាត់ស្ទើរតែដូច្នេះសហគ្រាសធំពីរបីគឺនៅតែអាចដំណើរការបាន។ លើសពីនេះទៅទៀតឥទ្ធិពលនៃការរញ្ជួយដី ស្ពីតាក់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សជាង ២៥,០០០ នាក់និងបានធ្វើឱ្យគ្មានផ្ទះសម្បែង ៥០០,០០០ នេះនៅតែត្រូវបានមានអារម្មណ៍។ ជម្លោះរវាងជាមួយអាហ្សែបែហ្សជនជាតិនឹង (Azerbaijan) ទៅលើជនជាតិណាហ្កូរណូ ការ៉ាបាក់(Nagorno-Karabakh )មិនត្រូវបានដោះស្រាយ។ ការបិទព្រំដែនប្រទេសអាហ្សែបែហ្សនីនិងតួកគីបានបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចដោយសារតែ អាមេនី អាស្រ័យលើការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលនិងខាងក្រៅនៃវត្ថុធាតុដើមច្រើនបំផុត។ ផ្លូវដីតាម តំបន់ហ្កេអូហ្គា(Georgia) និងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មានមិនគ្រប់គ្រាន់ឬមិនគួរទុកចិត្ត។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះជិត៦០% នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨៩ និងឆ្នាំ ១៩៩៣ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មកបានបន្តកំណើនដ៏រឹងមាំ។ រូបិយប័ណ្ណជាតិ ត្រាម នេះបានរងនូវអតិផរណាសម្រាប់ឆ្នាំដំបូងបន្ទាប់ពីសេចក្តីណែនាំរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣។ [[ឯកសារ:Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|thumb|តំបន់យ៉េវេរ៉ាន់ មជ្ឍមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចនឹងវប្បធម៌នៅអាមេនី]] យ៉ាងណាក៏ដោយរដ្ឋាភិបាលអាចធ្វើ កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចឱ្យទូលំទូលាយដែលបានបង់ថ្លៃនៅក្នុងអតិផរណាទាបជាងយ៉ាងខ្លាំងនិងកំណើនជាលំដាប់។ បទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៩៤ ក្នុងជម្លោះណាហ្គូរណូ ការ៉ាបាក់( Nagorno-Karabakh )ក៏បានជួយឱ្យសេដ្ឋកិច្ច។ អាមេនី មានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ខ្លាំងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៥ មកការកសាងនៅលើការស្ទុះងើបវិញដែលបានចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំមុន, និងអតិផរណាបានជាសេចក្តីធ្វេសប្រហែសសម្រាប់ពេលប៉ុន្មានឆ្នាំកន្លងនេះ។ វិស័យថ្មី, ដូចជាដំណើរការ ថ្មមានតម្លៃ និងការធ្វើគ្រឿងអលង្ការ, ពត៌មាននិង បច្ចេកវិទ្យាទំនាក់ទំនងនិងសូម្បីតែវិស័យទេសចរណ៍កំពុងចាប់ផ្តើមបន្ថែមវិស័យជាប្រពៃណីជាច្រើនទៀតនៃសេដ្ឋកិច្ចដូចជាវិស័យកសិកម្ម។ ការរីកចំរើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថិរភាពនេះបានទទួលការគាំទ្រការបង្កើន អាមេនី មកពីស្ថាប័នអន្តរជាតិ។ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ អាយអិម អេហ្វ(IMF), ធនាគារពិភពលោក, ធនាគារអឺរ៉ុបសម្រាប់ការកសាងឡើងវិញនិងអភិវឌ្ឍន៍ (EBRD) និងស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ (អាយអេហ្វអាយ) និងបណ្តាប្រទេសបរទេសកំពុងពង្រីកជំនួយនិងប្រាក់កម្ចីសន្ធឹកសន្ធាប់។ ផ្តល់ឥណទានជូន អាមេនី ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៣ លើសពី ១,១ពាន់លានដុល្លារ។ ការផ្តល់ប្រាក់កម្ចីទាំងនេះត្រូវបានកំណត់គោលដៅកាត់បន្ថយឱនភាពថវិកានិងការរក្សារូបិយប័ណ្ណ ការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មឯកជន ថាមពល កសិកម្ម ការកែច្នៃម្ហូបអាហារ ការដឹកជញ្ជូន វិស័យសុខាភិបាលនិងអប់រំ និងការស្តារនីតិសម្បទាដែលកំពុងបន្តនៅក្នុងតំបន់គ្រោះរញ្ជួយដីនេះ។ រដ្ឋាភិបាលបានចូលរួមក្នុងអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈឆ្នាំ២០០៣ ប៉ុន្ដែផ្នែកមួយនៃប្រភពដ៏សំខាន់នៃការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេសនៅតែជាមនុស្សនៅក្រៅប្រទេសអាមេនីដែលថវិកាផ្នែកដ៏សំខាន់មួយនៃការកសាងឡើងវិញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត។ ក្នុងនាមជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យមួយដែលរីកលូតលាស់, អាមេនី ក៏សង្ឃឹមថានឹងទទួលបានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុបន្ថែមទៀតពី ពិភពលោកខាងលិច។ ច្បាប់វិនិយោគបរទេសមួយសេរីត្រូវបានអនុម័តនៅខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩៩៤ និងច្បាប់ស្តីពីឯកជនមួយត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ ក៏ដូចជាកម្មវិធីនៃការឯកជនភាវូបនីយកម្មទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ។ ការរីកចំរើនបន្តទៀតនឹងអាស្រ័យលើសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការពង្រឹងការគ្រប់គ្រងម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនរួមទាំងការបង្កើនការប្រមូលចំណូលការកែលម្អបរិយាកាសវិនិយោគនិងការធ្វើឱ្យបោះជំហានប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ។ ទោះជាយ៉ាងណា, ភាពអត់ការងារធ្វើដែលបច្ចុប្បន្នឈរនៅជុំវិញ ១៥% នៅតែនៅតែជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយសារការហូរចូលនៃជនភៀសខ្លួនរាប់ពាន់នាក់មកពីជម្លោះ ការ៉ាបាក់ ។ អាមេនី លំដាប់ទី 78 នៅលើសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០១០ របស់ UNDP ដែលជាកម្រិតទាបបំផុតក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋត្យានស្កូវកាស្យ៉ា (Transcaucasia) នេះ។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិចំណាត់ថ្នាក់សន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយ (CPI) បាន, អាមេនី ចំណាត់ថ្នាក់ 99 នៃបណ្តាប្រទេស ១៧៩ ។ នៅឆ្នាំ ២០០៨ សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច , អាមេនី ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៨ដោយនាំមុខនៃបណ្តាប្រទេសដូចជាប្រទេសអូទ្រីស, ប្រទេសបារាំង, ព័រទុយហ្គាល់និងអ៊ីតាលី។ == ​ប្រជាសាស្រ្ត == អាមេនី មានប្រជាជន 3.238.000 មួយ (ឆ្នាំ 2008 ប៉ាន់ស្មាន។ ) និងជាប្រទេសទីពីរដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀត។ មានបញ្ហានៃប្រជាជនថយដល់កម្រិតខ្ពស់នៃការធេវីអន្ដោរបវេសន៍បន្ទាប់ពីការបំបែកឡើងនៃសហភាពសូវៀត។ ​ទោះយ៉ាងណានៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំកន្លងមកនេះកម្រិតការធេវីអន្ដោរបវេសន៍បានតាមស្មើនិងមានកំណើនប្រជាជនមានស្ថិរភាព។ ===ទីក្រុង === ទីក្រុងធំជាងគេនៅអាមេនី {| class="wikitable" |- |- | || និទ្ទេស || ឈ្មោះ || ខេត្ត ||ចំនួនប្រជាជន ||និទ្ទេស||ឈ្មោះ ||ខេត្ត ||ចំនួនប្រជាជន |- |​ || ១ || Yerevan || Yerevan ​​ || 1,060,138 || ១១ || Charentsavan ||Kotayk ||25,100 នាក់ |- |​ || ២ || Gyumri ​​ || Shirak || 146,100 ​ || ១២ ||Goris|| Gegharkunik ||21,900 នាក់ |- |​ || ៣ || Vanadzor​​ || Lori || 105,000 ​ || ១៣ ||Masis|| Syunik ||23,100​ នាក់ |- |​ || ៤ || Vagharshapat || Armavir || 57,600 ​||១៤ ||Sevan|| Ararat ||22,500នាក់ |- |​ || ៥ || Hrazdan || Kotayk || 53,400 ​ || ១៥ ||Ararat || Aragatsotn ||20,800នាក់ |- |​ || ៦ || Abovyan ​​ || Kotayk|| 46,800 ​​ || ១៦ ||Ashtarak|| Ararat ||20,900នាក់ |- |​ || ៧ || Kapan || Syunik || 45,500 || ១៧ ||Ijevan|| Tavush ||20,700 នាក់ |- |​ || ៨ || Armavir || Armavir|| 33,900 ||១៨ ||Artik|| Shirak||17,400 នាក់ |- |​ || ៩ || Gavar || Gegharkunik|| 25,800 ||១៩ ||Sisian|| Syunik ||16,800 នាក់ |- |​ || ១០ || Artashat || Ararat || 25,600 || ២០ ||Alaverdi || Lori ||15,800 នាក់ |- |} ===ក្រុមឌាស្ពូរា(Diaspora) === ទំនាក់ទំនងអាមេនីមានសហគមន៍ជនភៀសខ្លួនដ៍ធំមួយ(ប្រាំបីលាននាក់)ដោយរួមមានទាំងមិត្តឆ្ងាយច្រើនជាង(បីលាននាក់)របស់ខ្លួនពួកគេផ្ទាល់។ពួកគេមានទំនាក់ទំនងជាមួយនិងសហគមន៍ដែលមានស្រាប់នៅលើពិភពលោក។សហគមន៍អាមេនីដ៍ធំបំផុតនៅក្រៅអាមេនីត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេស រុស្សុី បារាំង អុីរ៉ង សហរដ្ធអាមេរិក រដ្ធហ្សកហ្ស៊ី សុីរី លីបង់ អាហ្សង់ទីន អូស្រ្តាលី កាណាដា ប្រទេសក្រិចស៊ី អ៊ីស្រាអែល ប៉ូឡូញនិងអ៊ុយក្រែន។៤០០០០ ទៅ​ ៧០០០០ អាមេនីនៅតែរស់នៅក្នុងប្រទេសតួកគី (ភាគច្រើននៅក្នុង និង ជុំវិញទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល)។ដូចគ្នានេះផងដែរប្រជាជនអាមេនី ១០០០​ នាក់នៅតែរស់នៅក្នុងត្រីមាសក្នុងទីក្រុងចាស់របស់ក្រុងយេរូសាឡឹមសំណល់នៃសហគមន៍ដ៍ធំមួយ។ប្រទេសអុីតាលីគឺជាផ្ទះ San Lazzaro degli Armeni របសើកោះ Venetian ដែលស្តិតនៅក្នុងទឹកស្អុយមួយទាំងស្រុងដែលត្រូវបានកាន់កាប់ដោយវត្តមួយដែលដំណើរការដោយ Mechitarists ដែលជាក្រុមជំនុំកាតូលិកអាមេនី។លើសពីនេះជនជាតិអាមេនីប្រមាណ ១៣៩០០០ រស់នៅជាក់ស្ដែងនៅក្នុងប្រទេស​ Nagorno-Karabakh ដែលជាកន្លែងដែលពួកគេភាគច្រើនបានបង្កើត។ ===កាអប់រំ === {{Main|វិស័យអប់រំនៅអាមេនី}} នៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួនអាមេនី បានធ្វើឱ្យមានការរីកចំរើនមិនស្មើគ្នាក្នុងការបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីបំពេញតាមតម្រូវការថ្នាក់ជាតិរបស់ខ្លួននៅក្នុងការផ្តល់សេវាសង្គម។ អប់រំប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងការជឿជាក់លើពិសេសក្នុងវប្បធម៌អាមេនី, ផ្លាស់ប្តូរលឿនបំផុតនៃការផ្តល់សេវាសង្គមក្នុងខណៈពេលដែលសេវាសុខភាពនិងសុខុមាលភាពព្យាយាមដើម្បីរក្សារចនាសម្ព័ន្ធដែលបានគ្រោងទុករបស់រដ្ឋជាមូលដ្ឋាននៃសម័យសូវៀត។ អត្រាអក្ខរកម្ម100% ត្រូវបានគេរាយការណ៍នៅដើមឆ្នាំ 1960 ។ នៅក្នុងយុគសម័យកុម្មុយនិស្តអប់រំអាមេនីតាមបែបសូវៀតស្តង់ដានៃការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋពេញលេញ (ពីទីក្រុងម៉ូស្គូ) នៃវិធីសាស្រ្តកម្មវិធីសិក្សានិងការបង្រៀននិងការធ្វើសមាហរណកម្មយ៉ាងជិតស្និទ្ធនៃសកម្មភាពអប់រំដោយមានទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀតនៃសង្គមដូចជាវិស័យនយោបាយវប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ច។ ដូចជានៅក្នុងរយៈពេលសូវៀតការអប់រំបឋមសិក្សានិងមធ្យមសិក្សានៅប្រទេស អាមេនី ដោយឥតគិតថ្លៃនិងការបញ្ចប់នៃសាលាអនុវិទ្យាល័យគឺកំហិត។ [126]នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា 1988-89, និស្សិត ចំនួន301និង ប្រជាជន 10,000 នាក់នៅក្នុងវិស័យអប់រំមធ្យមសិក្សាឬខ្ពស់ជាងឯកទេសតួលេខទាបជាងមធ្យមសូវៀតបន្តិច។ [126] នៅឆ្នាំ 1989 មានចំនួន 58% នៃប្រទេសអាមេនីមានអាយុដប់ប្រាំជាងបានបញ្ចប់មធ្យមសិក្សារបស់ខ្លួននិង 14% មានការអប់រំខ្ពស់។ [126]នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា 1990-បានប៉ាន់ប្រមាណថាសាលាបឋមសិក្សានិងអនុវិទ្យាល័យ 1307 ត្រូវបានចូលរួមដោយនិស្សិត 608.800 នាក់។ [126]ស្ថាប័នមធ្យមសិក្សាឯកទេសចំនួន70មានសិស្សនិស្សិត 45.900នាក់ និង 68.400 នាក់ត្រូវបានចុះឈ្មោះចូលរៀនសិស្សនិស្សិតសរុបនៃស្ថាប័នក្រោយមធ្យមសិក្សាចំនួន10ដែលរួមមាននៅសាកលវិទ្យាល័យមួយ។ [126] លើសពីនេះទៅទៀតដល់ 35% នៃកុមារមានសិទ្ធិចូលរៀននៅ ក្នុងសាលាមត្តេយ្យ។ ក្នុងឆ្នាំ 1992 ស្ថាប័នដ៏ធំបំផុត លោកអាមេនីបានរៀនខ្ពស់ជាងគេនៅសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋទីក្រុង YEREVAN មាននាយកដ្ឋានដប់ប្រាំបីដែលរួមទាំងពួកអ្នកដែលសម្រាប់សង្គមវិទ្យាសាស្រ្ត, វិទ្យាសាស្រ្ត, ច្បាប់និង។ [126]មហាវិទ្យាល័យរបស់ខ្លួនដែលមានចំនួនប្រមាណជា 1.300 នាក់គ្រូនិងសិស្សរបស់ខ្លួនដែលមានប្រជាជនប្រហែល 10,000 នាក់។ [126] នេះទីក្រុង YEREVAN ស្ថាបត្យកម្មនិងវិទ្យាស្ថានវិស្វកម្មសំណង់ស៊ីវិលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 1989 [126]នៅក្នុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 បានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរច្រើន របស់អាមេនីទៅប្រព័ន្ធសូវៀតកណ្តាលនិងកងវរសេនាធំ។ [126] ដោយសារតែមាន សិស្សនិស្សិតនៅឧត្តមសិក្សា98% ត្រូវបានអារមេនី, បានចាប់ផ្តើមដើម្បីបញ្ជាក់ពីប្រវត្តិសាស្រ្តនិងវប្បធម៌របស់អាមេនី។ [126]អារមេនីបានក្លាយជាភាសាដែលលេចធ្លោនៃការបង្រៀននិងសាលារៀនជាច្រើនដែលបានបង្រៀននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីបានបិទទ្វារនៅចុងឆ្នាំ 1991 [126]ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅតែត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងទូលំទូលាយទោះជាយ៉ាងណាជាភាសាទីពីរ។ នៅលើមូលដ្ឋាននៃការពង្រីកនិងការអភិវឌ្ឍនៃសាកលវិទ្យាល័យទីក្រុង YEREVAN រដ្ឋមួយចំនួននៃស្ថាប័នឯករាជ្យមានការអប់រំខ្ពស់ជាងមុនត្រូវបានបង្កើតឡើងរួមទាំងវិទ្យាស្ថានវេជ្ជសាស្ត្របានបំបែកនៅឆ្នាំ 1930 ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃមហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្រ្ត។ក្នុងឆ្នាំ 1980 សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្រ្តទីក្រុង YEREVAN រដ្ឋបានទទួលរង្វាន់មួយក្នុងចំណោមរង្វាន់សំខាន់នៃអតីតសហភាពសូវៀត - លំដាប់នៃការការងារសម្រាប់បដាពណ៌ក្រហមបណ្តុះបណ្តាអ្នកជំនាញដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការថែទាំសុខភាពនិងសេវាដ៏មានតម្លៃក្នុងការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្រ្តវេជ្ជសាស្រ្តនេះ។នៅក្នុងឆ្នាំ 1995 YSMI ត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា YSMU ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1989 វាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាម Mkhitar Heratsi ដែលជាគ្រូពេទ្យដ៏ល្បីល្បាញមជ្ឈិមសម័យ។Mkhitar Heratsi ជាស្ថាបនិកនៃសាលាវេជ្ជសាស្រ្តអាមេនីក្នុង Cilician អាមីនី។ [[ឯកសារ:Student of armenia.jpg|thumb|សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្រ្តទីក្រុង YEREVAN រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា afteGraduates នៃកម្មវិធីម៉ាប់របស់វិស័យកសិអាជីវកម្មបង្រៀន Centerr Mkhitar Heratsi។]] វេជ្ជបណ្ឌិតដ៏អស្ចារ្យបានដើរតួនាទីដូចគ្នានៅក្នុងវិទ្យាសាស្រ្តវេជ្ជសាស្រ្តអាមេនីដែលជា Hippocrates បានក្នុងលោកខាងលិច, Galen នៅរ៉ូម៉ាំង Ibn ស៊ីណាក្នុងការថាំពទ្យភាសាអារ៉ាប់។ នាយកដ្ឋាននិស្សិតបរទេសសម្រាប់ក្រុម diaspora អាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 1957 ក្រោយមកត្រូវបានពង្រីកនិងការចុះឈ្មោះចូលរៀនរបស់សិស្សបរទេសបានចាប់ផ្តើម។ សព្វថ្ងៃ YSMU គឺជាស្ថាប័នវេជ្ជសាស្ត្រដែលត្រូវគ្នានឹងតម្រូវការអន្ដរជាតិបណ្តុះបណ្តាលបុគ្គលិកពេទ្យមិនមែនសម្រាប់តែ Armenia និងបណ្តាប្រទេសជិតខាងពោលគឺប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស៊ីរី, លីបង់, រដ្ឋ Georgia, ប៉ុន្តែក៏មានបណ្តាប្រទេសនាំមុខគេជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅទូទាំងពិភពលោក។ចំនួនដ៏ធំនៃនិស្សិតបរទេសមកពីប្រទេសឥណ្ឌានេប៉ាល់ស្រីលង្កាសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសហព័ន្ធរុស្ស៊ីការសិក្សារួមគ្នាជាមួយសិស្សអាមេនី។សព្វថ្ងៃនេះសាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមស្ថាប័នវេជ្ជសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញខ្ពស់និងកើតឡើងកិត្តិយសរបស់ខ្លួននៅក្នុងការថតពិភពលោកនៃសាលាវេជ្ជសាស្ត្រដែលចេញផ្សាយដោយអង្គការសុខភាពពិភពលោកបាន។ ស្ថាប័នអប់រំផ្សេងទៀតនៅក្នុង Armenia រួមមានសាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក Armenia និងសាលា QSI អន្តរជាតិទីក្រុង YEREVAN ។ សាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក Armenia មានកម្មវិធីបញ្ចប់ការសិក្សាក្នុងមុខជំនួញនិងច្បាប់, ក្នុងចំណោមអ្នកដទៃទៀត។ស្ថាប័ននេះបានជំពាក់អត្ថិភាពរបស់ខ្លួនទៅនឹងការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រដ្ឋាភិបាលរួមបញ្ចូលគ្នានៃការ Armenia នេះអាមេនីទូទៅសហភាពសប្បុរសធម៌ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសំរាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិនិងសាកលវិទ្យាល័យកាលីហ្វញ៉ា។ កម្មវិធីផ្នែកបន្ថែមនិងបណ្ណាល័យនៅអេយូអេបង្កើតបានជាចំណុចប្រសព្វថ្មីសម្រាប់ភាសាអង់គ្លេសជីវិតរបស់បញ្ញានៅក្នុងទីក្រុង។ អាមេនី រៀបចំការដាក់ពង្រាយរបស់ OLPC - Laptopschool មួយក្នុងមួយកុមារអ៊ិចអូសាលារៀនកុំព្យូទ័រយួរដៃ-កុំព្យូទ័របន្ទះ [127] បន្ថែមទៀត។ OLPC នៅសាធារណរដ្ឋ Nagorno ===ក្រុមជនជាតិ=== https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Armenian_childrens.jpg ក្រុមកុមារអាមេនីនៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិអុកការនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ជនជាតិភាគតិចអាមេនីកើនឡើងរហូតដល់ ៩៧,៩% នៃចំនួនប្រជាជន។Yazidis​​ កើនឡើនរហូតដល់ ១.៣% និង រូស្សុី ០.៥% ជនជាតិផ្សេងទៀតរួមមានស្រុកអាស្ស៊ីរី អ៊ុយក្រែន​ ផុនតិច ក្រិក(នៅទីនេះជាធម្មតាយើងហៅ Caucasus ក្រិក), ជនជាតិឃឺដ, ហ្សកហ្ស៊ី, និងបេឡារុស។ដូចគ្នានេះផងដែរក៏មានសហគមន៍តូច Vlachs, Mordvins, Ossetians, Udis និង Tats ។ជនជាតិភាគតិចនៃបង្គោលភ្លើងនិង Caucasus អាល្លឺម៉ង់មានផងដែរបើទោះបីជាពួកគេមាន Russified យ៉ាងខ្លាំង ក្នុងអំឡុងពេលសម័យសូវៀតដែលជាជនជាតិអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តបាននិយាយថានេះជាលើកទីពីរហើយដែលមានប្រជាជនច្រើននៅក្នុងប្រទេស(អំពីការកើនឡើង ២.៥% ក្នុងឆ្នាំ​ ១៩៨៩)។ទោះជាយ៉ាងណាដោយសារតែមានជម្លោះនៅលើ Nagorno-Karabakh នោះស្ទើរតែទាំងអស់នៃពួកគេបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកពី អាមេនី ទៅឱ្យអាហ្សែបែហ្ស។ផ្ទុយទៅវិញអាមេនី ទទួលការហូរចូលដ៏ធំនៃជនភៀសខ្លួនអាមេនីពីអាហ្សែបែហ្សគ្រាន់តែដូច្នេះការផ្តល់ អាមេនី តួអក្សរដូចគ្នាច្រើន។ === ភាសា === ប្រទេសអាមេនី មានភាសាជាផ្លូវការមួយ។ តែដោយកន្លងមកនេះ ភាសសារបស់សូវៀត និង រុស្ស៊ីនៅតែប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយនៅ ប្រទេសអាមេនី ដូច្នេះអាចចាត់ទុកជាភាសាទីពីរបាន។ បើយោងតាមការស្ទង់មតិឆ្នាំ 2013, 95% នៃប្រជាជនអាមេនីបាននិយាយថា ពួកគេបានស្គាល់ពីចំណេះដឹងមួយចំនួនរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី (24% កំរិតខ្ពស់, 59% កំរិតមធ្យម) ធៀបទៅនឹង40% ទៀតដែលនិយាយថាពួកគេបានស្គាល់ពីប្រទេសអង់គ្លេស (4% កំរិតខ្ពស់, 16% កំរិតមធ្យម, 20% កំរិតទាប)។ ទោះជាយ៉ាងណា មនុស្សពេញវ័យជាច្រើន(50%) គិតថាភាសាអង់គ្លេសគួរតែត្រូវបានបង្រៀនជាសាធារណះនៅតាមសាលាមធ្យមសិក្សា ជាងភាសារុស្ស៊ី (44%)។ === សុខភាព === នៅក្នុងឆ្នាំ 2006 អាយុកាលជាមធ្យមសម្រាប់បុរស 70 ឆ្នាំ និង សម្រាប់ស្រ្តី 76 ឆ្នាំ។ ការចំណាយទៅលើសុខភាពប្រហែល 5.6% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៅឆ្នាំ 2004។ ភាគច្រើននៃរឿងនេះគឺនៅក្រៅវិស័យឯកជន។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលទៅលើសុខភាព គឺ 112$ ក្នុងមនុស្សម្នាក់ក្នុងឆ្នាំ 2006។ ===​​ តន្ត្រីនិងរបាំ === តន្ត្រីអាមេនីជាល្បាយនៃតន្ត្រីប្រជាប្រិយជនជាតិដើមភាគតិចមួយប្រហែលជាល្អបំផុតដែលបានតំណាងដោយតន្ត្រី Djivan Gasparyan របស់ល្បី duduk ក៏ដូចជាពន្លឺប៉ុប, និងទូលំទូលាយ តន្ត្រីគ្រីស្ទាន។ឧបករណ៍ដូច dudukdholនេះzurna,និងkanunត្រូវបានរកឃើញជាទូទៅនៅក្នុងតន្ត្រីស្រុកស្រែអាមេនីសិល្បះករសិល្បះការិនីដូចជា Sayat Nova មានដ៏ល្បីល្បាញដោយសារតែឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងការអភិវឌ្ឍនៃតន្ត្រីប្រជាប្រិយអាមេនីនេះ។មួយនៃប្រភេទចាស់បំផុតនៃតន្រ្តីអាមេនីគឺសូត្រធម៌អារមេនីដែលជាប្រភេទទូទៅបំផុតនៃតន្រ្តីសាសនានៅក្នុង Armenia។ មនុស្សជាច្រើននៃដទៃទៀតទាំងនេះគឺជាបុរាណនៅក្នុងប្រភពដើមលាតសន្ធឹងដងមុនគ្រីស្ទានខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតគឺទំនាក់ទំនងសម័យទំនើបរួមទាំងការជាច្រើនតែងដោយលោក Saint Mesrop Mashtots, បង្កើតអក្ខរក្រមអាមេនីនេះ។ ខណៈដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សូវៀតតែងតន្ត្រីអាមេនីបុរាណស្រុកស៊ីរី Khatchaturian បានក្លាយជាអន្តរជាតិដែលគេស្គាល់យ៉ាងល្អសម្រាប់តន្ត្រីរបស់លោកសម្រាប់ការរាំរបាំបាឡេនានានិង Sabre របាំពីការតែងនិពន្ធរបស់លោកសម្រាប់ការរាំរបាំបាឡេ Gayane នេះ។នេះជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនីបណ្តាលមកពីការធេវីអន្ដោរបវេសន៍រីករាលដាលដែលនាំឱ្យមានការទូទាត់នៃការអាមេនីនៅក្នុងប្រទេសនានានៅលើពិភពលោក។ អារមេនីបានរក្សាប្រពៃណីរបស់ខ្លួននិង diasporans មួយចំនួនបានកើនឡើងដល់កិត្តិនាមជាមួយតន្ត្រីរបស់ពួកគេ។នៅក្នុងសហគមន៍អាមេនីក្រោយអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិច, "Kef" រចនាប័ទ្មតន្រ្តីអាមេនីរាំដែលគេហៅថាការប្រើអាមេនីនិងមជ្ឈឹមបូព៌ាឧបករណ៍ប្រជាប្រិយ(electrified ជាញឹកញាប់ / ពង្រីកឱ្យធំ) និងឧបករណ៍មួយចំនួនភាគខាងលិចជាការពេញនិយម។ រចនាប័ទ្មនេះបានបម្រុងទុកដែលបទចម្រៀងស្រុកស្រែនិងការរាំរបស់លោក [[ឯកសារ:Armeniapedia dance2.jpg|រូបភាពតូច|ធ្វេង|Armeniapedia_dance]] ខាងលិច Armenia,និងសិល្បករជាច្រើនក៏លេងបទចម្រៀងពេញនិយមបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសតួកគីនិងប្រទេសផ្សេងទៀតមកពីមជ្ឈិមបូព៌ាដែលបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ដែលអាមេនី។លោក Richard Hagopian គឺប្រហែលជាសិល្បករដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃ "Kef" រចនាប័ទ្មបែបបុរាណនិង Vosbikian ក្រុមតន្រ្តីត្រូវបានគេគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងឆ្នាំ 1940 និង 1950 សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍរបស់ពួកគេផ្ទាល់ [[ឯកសារ:Rock en Seine soad 4.JPG|រូបភាពតូច|Rock_en_Seine_soad]] [[ឯកសារ:Cher February 2009 Crop.jpg|រូបភាពតូច|Cher_February_2009]] [[ឯកសារ:Charles Aznavour Cannes.jpg|រូបភាពតូច|Charles_Aznavour_Cannes]] [[ឯកសារ:Rock en Seine soad 4.JPG Cher February 2009 Crop.jpg Charles Aznavour Cannes.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|System of a Down (left), Cher (middle) and Charles Aznavour (right) are among most popular musicians of Armenian ancestry.]] tyle នៃ "តន្ត្រី Kef" ឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយក្រុមតន្រ្តីហ្សាសពេញនិយមធំរបស់អាមេរិកនៃពេលវេលា។ ក្រោយមកទៀត, ផ្តើមពីក្រុម diaspora អាមេនីមជ្ឈិមបូព៌ានិងទ្វីបអឺរ៉ុបបានជះឥទ្ធិពលដោយតន្ត្រីប៉ុប (ជាពិសេសភាសាបារាំង), ប្រភេនិង Harout Pamboukjian សម្តែងទៅកាន់ក្រុម diaspora អាមេនីនិង Armenia; ជាមួយសិល្បករសិល្បការិនីដូចជា Sirusho, ការសម្តែងតន្ត្រីចម្រៀងរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយតន្ត្រីប្រជាប្រិយអាមេនីក្នុងវិស័យសិល្បៈនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ diasporans អាមេនីដទៃទៀតដែលបានកើនឡើងដល់កិត្តិនាមនៅក្នុងរង្វង់បុរាណឬអន្ដរជាតិតន្ត្រីគឺជាតារាចម្រៀងល្បីល្បាញក្នុងពិភពលោកបារាំងអាមេនីនិងកម្មវិធីតែងឆា Aznavour, លេងព្យ៉ាណូ Sahan Arzruni, soprano ល្ខោនអូប៉េរ៉ាដ៏លេចធ្លោដូចជា Hasmik Papian និងច្រើនបច្ចុប្បន្ននេះ Isabel Bayrakdarian និងទតន្ត្រីប៉ុបដែលបានកើនឡើងដល់កិត្តិនាមអាមេនីក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ជាមួយអ្នកសិល្បៈដូចជា Adiss Harmandianអាណា Kasyan ។ អារមេនីមួយចំនួនបានដោះស្រាយច្រៀងបទដែលមិនមែនជាអាមេនីដូចជាប្រព័ន្ធក្រុមភ្លេងលោហៈធ្ងន់នៃចុះក្រោមមួយ (ដែលផ្ទុយជាញឹកញាប់រួមបញ្ចូលភ្លេងអាមេនីប្រពៃណីនិងរចនាប័ទ្មចូលទៅក្នុងបទចម្រៀងរបស់ពួកគេ) ឬតារាចម្រៀងចោល។ ក្នុងក្រុម diaspora អារមេនីដែលជាបទចម្រៀងបដិវត្តន៍អាមេនីគឺមានការពេញនិយមជាមួយយុវជន។ បទចម្រៀងទាំងនេះលើកទឹកចិត្តស្នេហាជាតិអាមេនីនិងជាទូទៅអំពីប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេនីនិងវីរបុរសជាតិ។ === សិល្បៈ === ទីក្រុង [https://en.wikipedia.org/wiki/Yerevan_Vernissage YEREVAN Vernissage] គឺជាកន្លែងប្រមូលផ្តុំនៃទីផ្សារ ស្ថិតនៅក្បែរសាធារណរដ្ឋ​ Square ដែលមានមនុស្សរាប់រយនាក់បានលក់ និង ផលិតប្រភេទនៃគ្រឿងសង្ហារិមដែលជាសិប្បកម្មមួយ។ ទីផ្សារនេះផលិតនូវវត្ថុបុរាណ និង ចរាចរណ៍ព្រំរោមចៀម ដែលអ្នកជំនាញបានផលិតឡើងសម្រាប់លក់។ === កីឡា === ការរៀបចំកីឡាដ៏ធំទូលាយមួយនៃកីឡានៅក្នុងប្រទេសអាមេនី(Armenia) ដោយមានការពេញនិយមបំផុតរបស់កីឡាដែលមានដូចជា៖ កីឡាចំបាប់ ទម្ងន់ យូដូ បាល់ទាត់ អុកនិងការប្រដាល់ ហើយចំពោះដីភ្នំនៅអាមេនី (Armenia)បានផ្ដល់ឱកាសដ៏អស្ចារ្យមួយសម្រាប់ការអនុវត្តន៍នៃកីឡាដូចជាការជិះស្គីនិងការឡើងកន្លែងនោះ។ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលមិនជាប់សមុទ្រ​ កីឡាក្នុងទឹកអាចត្រូវបានអនុវត្ដន៍តែនៅលើបឹងតែប៉ណ្ណោះជាពិសេសបឹងសិវាន (Sevan) ។ ចំពោះការប្រកួតប្រជែងអាមេនី(Armenia)បានទទួលជោគជ័យក្នុងការអុកទម្ងន់និងកីឡាចំបាប់នៅថ្នាក់អន្តរជាតិទៀតផង។អាមេនី(Armenia)ក៏ជាសមាជិកសកម្មនៃសហគមន៍កីឡាអន្ដរជាតិដោយមានភាពជាសមាជិកពេញលេញនៅក្នុងសហភាពសមាគមន៍កីឡាបាល់ទាត់អឺរ៉ុប (UEFA) និងសហព័ន្ធកីឡាហុកឃីទឹកកក(Ice Hockey)អន្តរជាតិ (IIHF) ។ វាក៏ម្ចាស់ផ្ទះនៃហ្គេម(Pan-Armenia)។មុនពេលឆ្នាំ ១៩៩២​ អាមេនី(Armenia)នឹងចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកតំណាងឱ្យសហភាពសូវៀតនេះ។ ជាផ្នែកមួយនៃសហភាពសូវៀតអាមេនី(Armenia) ទទួឡបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងដោយឈ្នះមេដាយឱ្យបានច្រើននិងជួយសហភាពសូវៀតឈ្នះលើតារាងមេដាយនៅអូឡាំពិកជាច្រើនដង។នេះជាមេដាយដំបូងដែលបានឈ្នះដោយអាមេនីមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តកីឡាអូឡាំពិកទំនើបគឺដោយ Hrant Shahinyan (ជួនកាលសរសេរថាជាជំនួយ Shaginyan) ដែលបានឈ្នះមេដាយមាសចំនួនពីរដងនិងប្រាក់ចំនួនពីរដែលធ្វើអំពីប្រាក់នៅកាយសម្ព័ន្ធនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ១៩៥២ នៅទីក្រុងហីលស៊ីនគី (Helsinki)។ដើម្បីបញ្ជាក់ពីកម្រិតនៃភាពជោគជ័យរបស់ប្រជាជនអាមេនីក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកនេះបាន Shahinyan ត្រូវបានគេដកស្រង់សម្តីដែលនិយាយថា: "កីឡាករអាមេនីធ្វើបានល្អជាងគូប្រកួតរបស់ពួកគេដោយស្នាមរន្ធច្រើនសម្រាប់បាញ់នៅកំពុងត្រូវបានទទួលយកចូលទៅក្នុងក្រុមរបស់សូវៀតណាមួយ។ ប៉ុន្តែការលំបាកទាំងនោះទោះជា៩០ភាគរយនៃក្រុមអត្តពលិកអូឡាំពិកនៅលើអាមេនី(Armenia)សូវៀតបានត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងមេដាយ។អាមេនី(Armenia) បានចូលរួមជាលើកដំបូងនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅនៅឆ្នាំ ១៩៩២ នៅទីក្រុង Barcelona នៅក្រោមក្រុមឯករាជ្យភាពដែលជាកន្លែងដែលវាជាការទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងដោយឈ្នះមេដាយទាំងបីនិងប្រាក់មួយនៅក្នុងកីឡាអុកទម្ងន់និងចំបាប់និងការបាញ់ប្រហារយ៉ាងខ្លាំងបើទោះបីជាមានតែមានអត្តពលិក 5 ។ ចាប់តាំងពីការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវរងានៅឆ្នាំ ១៩៩៤ នៅ Lillehammerនៃប្រទេសអាមេនី (Armenia) បានចូលរួមជាប្រទេសឯករាជ្យមួយ។អាមេនី(Armenia)បានចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅនៅក្នុងការប្រដាល់, ចំបាប់, ទម្ងន់, យូដូ, កាយសម្ព័ន្ធបទនិងវាលមុជទឹក ហែលទឹកនិងការបាញ់ប្រហារយ៉ាងខ្លាំង។ វាក៏បានចូលរួមនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវរងាក្នុងដើមឈើជិះស្គី ជិះស្គីឆ្លងប្រទេសនិងកីឡាករប៉ាតំាតួលេខ។ === ម្ហូបអាហារ === [[ឯកសារ:Armenian cuisine.jpg|thumb|right|Armenian cuisine]] {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេនី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] 746f77rigv5fz9pmhsaofumal7m2scb 0 26088 337807 333035 2026-07-29T20:24:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337807 wikitext text/x-wiki {{Not Khmer}} ==Current symbols== {|class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="1" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:bv1px #aaa solid; border-collapse:collapse;" |-bgcolor="#efefef" ! width="*" |និមិត្តសញ្ញា !width="150"|[[List of elements by name|ឈ្មោះ]] !width="250" class="unsortable"|[[List of chemical element name etymologies|Etymology of symbol]] !width="60"|[[List of elements by atomic number|លេខអាតូម]] !width="110"|[[List of elements by atomic mass|Relative atomic mass]] ! width="*" |ក្រុម !width="*"|ខួប !width="*"|Metallic<br/>character |- |Ac||អាក់ទីញ៉ូម||from Greek '''''ak'''tinos'' (ray)||89||<span style="display:none">&227</span>[227]<ref group=nb name="fn_1">The element does not have any stable nuclides, and a value in brackets, e.g. [209], indicates the mass number of the longest-lived isotope of the element. However, three elements, thorium, protactinium, and uranium, have a characteristic terrestrial isotopic composition, and thus their atomic mass given.</ref>||&nbsp;|| 7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | [[Actinide]] |- |Ag||[[ប្រាក់]] (Silver)||Latin '''''a'''r'''g'''entum'' ([[silver]])||47||<span style="display:none">&107.86822</span>107.8682(2)<ref group=nb name="fn_2">The isotopic composition of this element varies in some geological specimens, and the variation may exceed the uncertainty stated in the table.</ref>||11||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | [[Transition metal]] |- |Al||[[អាលុយមីញ៉ូម]] (Aluminum) ||Latin '''''al'''umen'' ([[alum]])||13||<span style="display:none">&026.98153868</span>26.9815386(8)||13||3 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | [[Other metal]] |- |Am||[[Americium]]||the [[Americas|'''Am'''ericas]]||95||<span style="display:none">&243</span>[243]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Ar||[[Argon]]||Greek '''''ar'''gon'' ([[inert]])||18||<span style="display:none">&039.9481</span>39.948(1)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4">The isotopic composition varies in terrestrial material such that a more precise atomic weight can not be given.</ref>||18||3 | style="background-color:{{element color|noble gas}}" | [[ឧស្ម័នកំរ]] |- |As||[[Arsenic]]||Greek '''''a'''r'''s'''enikos'' ([[male]])||33||<span style="display:none">&074.921602</span>74.92160(2)||15||4 | style="background-color:{{element color|metalloid}}" | [[Metalloid]] |- |At||[[Astatine]]||Greek '''''a'''s'''t'''atos'' ([[unstable]])||85||<span style="display:none">&210</span>[210]<ref group=nb name="fn_1" />||17||6 | style="background-color:{{element color|Metalloid}}" | Metalloid |- |Au||[[មាស]]||Latin '''''au'''rum'' ([[gold]])||79||<span style="display:none">&196.9665694</span>196.966569(4)||11||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |B||[[Boron]]||[[borax|'''b'''orax]]||5||<span style="display:none">&010.8117</span>10.811(7)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" /><ref group=nb name="fn_3">The isotopic composition of the element can vary in commercial materials, which can cause the atomic weight to deviate significantly from the given value.</ref>||13||2 | style="background-color:{{element color|metalloid}}" | Metalloid |- |Ba||[[បារ៉្យូម]] (Barium)||Greek '''''ba'''rys'' ([[density]])||56||<span style="display:none">&137.3277</span>137.327(7)||2||6 | style="background-color:{{element color|alkaline earth metal}}" | [[Alkaline earth metal]] |- |Be||[[បេរីល្យូម]] (Beryllium)||[[beryl|'''be'''ryl]]||4||<span style="display:none">&009.0121823</span>9.012182(3)||2||2 | style="background-color:{{element color|alkaline earth metal}}" | Alkaline earth metal |- |Bh||[[Bohrium]]||[[Niels Bohr|Niels '''B'''o'''h'''r]]||107||<span style="display:none">&264</span>[264]<ref group=nb name="fn_1" />||7||7 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Bi||[[Bismuth]]|| from German '''''wi'''ss muth'' (white-mass), becoming '''''bi'''smuth'' in English||83||<span style="display:none">&208.980401</span>208.98040(1)||15||6 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Bk||[[Berkelium]]||[[Berkeley, California|'''B'''er'''k'''eley, California]]||97||<span style="display:none">&247</span>[247]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Br||[[Bromine]]||Greek '''''br'''omos'' ([[stench]])||35||<span style="display:none">&079.9041</span>79.904(1)||17||4 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | Diatomic nonmetal |- |C||[[Carbon]]||Latin '''''c'''arbo'' ([[charcoal]])||6||<span style="display:none">&012.01078</span>12.0107(8)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||14||2 | style="background-color:{{element color|Polyatomic nonmetal}}" | [[Polyatomic nonmetal]] |- |Ca||[[កាល់ស្យូម]] (Calcium)||Latin '''''ca'''lx'' ([[lime (mineral)|lime]])||20||<span style="display:none">&040.0784</span>40.078(4)<ref group=nb name="fn_2" />||2||4 | style="background-color:{{element color|alkaline earth metal}}" | Alkaline earth metal |- |Cd||[[Cadmium]]||Greek '''''k'''a'''d'''mia'' ([[earth (classical element)|earth]])||48||<span style="display:none">&112.4118</span>112.411(8)<ref group=nb name="fn_2" />||12||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Ce||[[Cerium]]||[[Ceres (dwarf planet)|'''Ce'''res]]||58||<span style="display:none">&140.1161</span>140.116(1)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | [[Lanthanide]] |- |Cf||[[Californium]]||State and University of [[California|'''C'''ali'''f'''ornia]]||98||<span style="display:none">&251</span>[251]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Cl||[[Chlorine]]||Greek '''''c'''h'''l'''oros'' ([[green-yellow]])||17||<span style="display:none">&035.4532</span>35.453(2)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" /><ref group=nb name="fn_3" />||17||3 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | Diatomic nonmetal |- |Cm||[[Curium]]||[[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie|Marie '''C'''urie]] and the traditional -u'''m''' ending||96||<span style="display:none">&247</span>[247]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Cn||[[Copernicium]]||[[Nicolaus Copernicus|Nicolaus '''C'''oper'''n'''icus]] ||112||<span style="display:none">&285</span>[285]<ref group=nb name="fn_1" />||12||7 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Co||[[Cobalt]]||from German ''[[kobold|'''ko'''bold]]''||27||<span style="display:none">&058.9331955</span>58.933195(5)||9||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Cr||[[Chromium]]||Greek '''''c'''h'''r'''oma'' ([[color]])||24||<span style="display:none">&051.99616</span>51.9961(6)||6||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Cs||[[សេស្យូម]] (Cesium)||Latin '''''c'''ae'''s'''ius'' ([[sky blue]])||55||<span style="display:none">&132.90545192</span>132.9054519(2)||1||6 | style="background-color:{{element color|alkali metal}}" | [[Alkali metal]] |- |Cu||[[ទង់ដែង]] (Copper)||Latin '''''Cu'''prum'' ([[Cyprus]])||29||<span style="display:none">&063.5463</span>63.546(3)<ref group=nb name="fn_4" />||11||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Db||[[Dubnium]]||[[Dubna|'''D'''u'''b'''na, Russia]]||105||<span style="display:none">&262</span>[262]<ref group=nb name="fn_1" />||5||7 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Ds||[[Darmstadtium]]||[[Darmstadt|'''D'''arm'''s'''tadt, Germany]]||110||<span style="display:none">&271</span>[271]<ref group=nb name="fn_1" />||10||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Dy||[[Dysprosium]]||Greek '''''dy'''sprositos''||66||<span style="display:none">&162.5001</span>162.500(1)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Er||[[Erbium]]||[[Ytterby|Ytt'''er'''by, Sweden]]||68||<span style="display:none">&167.2593</span>167.259(3)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Es||[[Einsteinium]]||[[Albert Einstein|Albert '''E'''in'''s'''tein]]||99||<span style="display:none">&252</span>[252]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Eu||[[Europium]]||[[Europe|'''Eu'''rope]]||63||<span style="display:none">&151.9641</span>151.964(1)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |F||[[Fluorine]]||Latin '''''f'''luo'' (flow)||9||<span style="display:none">&018.99840325</span>18.9984032(5)||17||2 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | Diatomic nonmetal |- |Fe||[[ដែក]] (Iron)||Latin '''''fe'''rrum'' ([[iron]])||26||<span style="display:none">&055.8452</span>55.845(2)||8||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Fl||[[Flerovium]]||[[Flerov Laboratory of Nuclear Reactions|'''Fl'''erov Laboratory of Nuclear Reactions]]||114||<span style="display:none">&289</span>[289]<ref group=nb name="fn_1" />||14||7|| style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Fm||[[Fermium]]||[[Enrico Fermi|Enrico '''F'''er'''m'''i]]||100||<span style="display:none">&257</span>[257]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Fr||[[ហ្វ្រង់ស្យូម]] (Francium)||[[France|'''Fr'''ance]]||87||<span style="display:none">&223</span>[223]<ref group=nb name="fn_1" />||1||7 | style="background-color:{{element color|alkali metal}}" | Alkali metal |- |Ga||[[Gallium]]||Latin '''''Ga'''llia'' ([[Gaul]])||31||<span style="display:none">&069.7231</span>69.723(1)||13||4 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Gd||[[Gadolinium]]||[[gadolinite|'''g'''a'''d'''olinite]]||64||<span style="display:none">&157.253</span>157.25(3)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Ge||[[Germanium]]||[[Germany|'''Ge'''rmany]]||32||<span style="display:none">&072.641</span>72.64(1)||14||4 | style="background-color:{{element color|metalloid}}" | Metalloid |- |H||[[អុីដ្រូសែន]] (Hydrogen)||Greek '''''h'''ydor'' ''gennao'' (liquid-produce)||1||<span style="display:none">&001.007947</span>1.00794(7)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" /><ref group=nb name="fn_3" />||1||1 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | [[Diatomic nonmetal]] |- |He||[[អេល្យូម]]||Greek '''''he'''lios'' ([[Sun]])||2||<span style="display:none">&004.0026022</span>4.002602(2)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||18||1 | style="background-color:{{element color|noble gas}}" | ឧស្ម័នកំរ |- |Hf||[[Hafnium]]||Latin '''''H'''a'''f'''nia'' ([[Copenhagen]])||72||<span style="display:none">&178.492</span>178.49(2)||4||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Hg||[[Mercury (element)|Mercury]]||Greek '''''h'''ydrar'''g'''yrum'' (liquid silver)||80||<span style="display:none">&200.592</span>200.59(2)||12||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Ho||[[Holmium]]||Latin '''''Ho'''lmia'' ([[Stockholm]])||67||<span style="display:none">&164.930322</span>164.930 32(2)||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Hs||[[Hassium]]||[[Hesse|'''H'''e'''s'''se, Germany]]||108||<span style="display:none">&277</span>[277]<ref group=nb name="fn_1" />||8||7 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |I||[[Iodine]]||Greek '''''i'''oeides'' ([[violet (color)|violet]])||53||<span style="display:none">&126.904473</span>126.904 47(3)||17||5 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | Diatomic nonmetal |- |In||[[Indium]]||[[indigo|'''in'''digo blue]]||49||<span style="display:none">&114.8183</span>114.818(3)||13||5 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Ir||[[Iridium]]||Greek '''''ir'''is'' ([[rainbow]])||77||<span style="display:none">&192.2173</span>192.217(3)||9||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |K||[[ប៉ូតាស្យូម]] (Potassium)||Latin '''''k'''alium'' (potassium)||19||<span style="display:none">&039.09831</span>39.0983(1)||1||4 | style="background-color:{{element color|alkali metal}}" | Alkali metal |- |Kr||[[Krypton]]||Greek '''''kr'''yptos'' (concealment)||36||<span style="display:none">&083.7982</span>83.798(2)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_3" />||18||4 | style="background-color:{{element color|noble gas}}" | ឧស្ម័នកំរ |- |La||[[ឡង់តាន]]||Greek '''''la'''nthano'' (escape)||57||<span style="display:none">&138.905477</span>138.90547(7)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Li||[[លីចូម]] (Lithium)||Greek '''''li'''thos'' ([[rock (geology)|rock]])||3||<span style="display:none">&006.9412</span>6.941(2)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" /><ref group=nb name="fn_3" /><ref group=nb>The atomic weight of commercial Lithium can vary between 6.939 and 6.996—analysis of the specific material is necessary to find a more accurate value.</ref>||1||2 | style="background-color:{{element color|alkali metal}}" | Alkali metal |- |Lr||[[Lawrencium]]||[[Ernest Lawrence|Ernest O. '''L'''aw'''r'''ence]]||103||<span style="display:none">&262</span>[262]<ref group=nb name="fn_1" />||3||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Lu||[[Lutetium]]||Latin '''''Lu'''tetia'' ([[Paris]])||71||<span style="display:none">&174.9671</span>174.967(1)<ref group=nb name="fn_2" />||3||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Lv||[[Livermorium]]||[[Lawrence Livermore National Laboratory|Lawrence '''L'''i'''v'''ermore National Laboratory]]||116||<span style="display:none">&292</span>[292]<ref group=nb name="fn_1" />||16||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Md||[[Mendelevium]]||[[Dmitri Mendeleyev|Dmitri '''M'''en'''d'''eleyev]]||101||<span style="display:none">&258</span>[258]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Mg||[[ម៉ាញ៉េស្យូម]] (Magnesium)||[[Magnesia (regional unit)|'''M'''a'''g'''nesia, Greece]]||12||<span style="display:none">&024.30506</span>24.3050(6)||2||3 | style="background-color:{{element color|alkaline earth metal}}" | Alkaline earth metal |- |Mn||[[Manganese]]||Greek '''''m'''ag'''n'''es'' ([[magnet]])||25||<span style="display:none">&054.9380455</span>54.938045(5)||7||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Mo||[[Molybdenum]]||Greek '''''mo'''lybdos'' ([[lead]])||42||<span style="display:none">&095.942</span>95.94(2)<ref group=nb name="fn_2" />||6||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Mt||[[Meitnerium]]||[[Lise Meitner|Lise '''M'''ei'''t'''ner]]||109||<span style="display:none">&268</span>[268]<ref group=nb name="fn_1" />||9||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |N||[[Nitrogen]]||Greek '''''n'''itron'' ([[niter]])||7||<span style="display:none">&014.00672</span>14.0067(2)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||15||2 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | Diatomic nonmetal |- |Na||[[សូដ្យូម]] (Sodium)||Latin '''''na'''trium'' (sodium)||11||<span style="display:none">&022.989769282</span>22.98976928(2)||1||3 | style="background-color:{{element color|alkali metal}}" | Alkali metal |- |Nb||[[ញ៉ូប្យូម]] (Niobium)||[[Niobe|'''N'''io'''b'''e]]||41||<span style="display:none">&092.906382</span>92.906 38(2)||5||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Nd||[[Neodymium]]||Greek '''''n'''eos'' '''''d'''idymos'' ([[novelty]]-[[twin]])|||60||<span style="display:none">&144.2423</span>144.242(3)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Ne||[[នេអុង]]||Greek '''''ne'''os'' ([[novelty]])||10||<span style="display:none">&020.17976</span>20.1797(6)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_3" />||18||2 | style="background-color:{{element color|noble gas}}" | ឧស្ម័នកំរ |- |Ni||[[Nickel]]||German ''kupfer'''ni'''ckel'' ([[nickeline]])||28||<span style="display:none">&058.69342</span>58.6934(2)||10||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |No||[[Nobelium]]||[[Alfred Nobel|Alfred '''No'''bel]]||102||<span style="display:none">&259</span>[259]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Np||[[Neptunium]]||[[Neptune|'''N'''e'''p'''tune]]||93||<span style="display:none">&237</span>[237]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |O2||[[អុកស៊ីសែន]]||Greek '''''o'''xys'' ([[acid]])||8||<span style="display:none">&015.99943</span>15.9994(3)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||16||2 | style="background-color:{{element color|Diatomic nonmetal}}" | Diatomic nonmetal |- |Os||[[Osmium]]||Greek '''''os'''me'' ([[odor]])||76||<span style="display:none">&190.233</span>190.23(3)<ref group=nb name="fn_2" />||8||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |P||[[Phosphorus]]||Greek '''''p'''hosphoros'' (light bearer)||15||<span style="display:none">&030.9737622</span>30.973762(2)||15||3 | style="background-color:{{element color|Polyatomic nonmetal}}" | Polyatomic nonmetal |- |Pa||[[Protactinium]]||Greek '''''p'''rotos'' and [[actinium|'''a'''ctinium]]||91||<span style="display:none">&231.035882</span>231.03588(2)<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Pb||[[Lead]]||Latin '''''p'''lum'''b'''um'' (lead)||82||<span style="display:none">&207.21</span>207.2(1)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||14||6 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Pd||[[Palladium]]||[[2 Pallas|'''P'''allas]] (genitive '''P'''alla'''d'''os)||46||<span style="display:none">&106.421</span>106.42(1)<ref group=nb name="fn_2" />||10||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Pm||[[Promethium]]||[[Prometheus|'''P'''ro'''m'''etheus]]||61||<span style="display:none">&145</span>[145]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Po||[[Polonium]]||[[Poland|'''Po'''land]]||84||<span style="display:none">&210</span>[210]<ref group=nb name="fn_1" />||16||6 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Pr||[[Praseodymium]]||Greek '''''pr'''asios'' (green)||59||<span style="display:none">&140.907652</span>140.90765(2)||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Pt||[[Platinum]]||Spanish '''''p'''la'''t'''ina'' ([[silver]])||78||<span style="display:none">&195.0849</span>195.084(9)||10||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Pu||[[Plutonium]]||[[Pluto|'''P'''l'''u'''to]]||94||<span style="display:none">&244</span>[244]<ref group=nb name="fn_1" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Ra||[[រ៉ាដ្យូម]] (Radium)||Latin '''''ra'''dius'' (ray)||88||<span style="display:none">&226</span>[226]<ref group=nb name="fn_1" />||2||7 | style="background-color:{{element color|alkaline earth metal}}" | Alkaline earth metal |- |Rb||[[រុយប៊ីដ្យូម]] (Rubidium)||Latin '''''r'''u'''b'''idus'' (red)||37||<span style="display:none">&085.46783</span>85.4678(3)<ref group=nb name="fn_2" />||1||5 | style="background-color:{{element color|alkali metal}}" | Alkali metal |- |Re||[[Rhenium]]||German [[Rhine Province|'''''R'''h'''e'''{{not a typo|inprovinz}}'']]||75||<span style="display:none">&186.2071</span>186.207(1)||7||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Rf||[[Rutherfordium]]||[[Ernest Rutherford|Ernest '''R'''uther'''f'''ord]]||104||<span style="display:none">&261</span>261<ref group=nb name="fn_1" />||4||7 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Rg||[[Roentgenium]]||[[Wilhelm Conrad Röntgen|Wilhelm Conrad '''R'''önt'''g'''en]]||111||<span style="display:none">&272</span>[272]<ref group=nb name="fn_1" />||11||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Rh||[[Rhodium]]||Greek '''''rh'''odon'' ([[rose (color)|rose]])||45||<span style="display:none">&102.905502</span>102.905 50(2)||9||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Rn||[[Radon]]||[[radium|'''r'''adium]] and [[emanation (chemistry)|emanatio'''n''']]||86||<span style="display:none">&220</span>[220]<ref group=nb name="fn_1" />||18||6 | style="background-color:{{element color|noble gas}}" | ឧស្ម័នកំរ |- |Ru||[[Ruthenium]]||Latin '''''Ru'''thenia'' ([[Russia]])||44||<span style="display:none">&101.072</span>101.07(2)<ref group=nb name="fn_2" />||8||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |S||[[Sulfur]] (Sulphur)||Latin [[sulfur|'''''s'''ulfur'']]||16||<span style="display:none">&032.0655</span>32.065(5)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||16||3 | style="background-color:{{element color|Polyatomic nonmetal}}" | Polyatomic nonmetal |- |Sb||[[Antimony]]||Latin '''''s'''ti'''b'''ium'' ([[eye liner]])||51||<span style="display:none">&121.7601</span>121.760(1)<ref group=nb name="fn_2" />||15||5 | style="background-color:{{element color|metalloid}}" | Metalloid |- |Sc||[[ស្កង់ដ្យូម]] (Scandium)||[[Scandinavia|'''Sc'''andinavia]]||21||<span style="display:none">&044.9559126</span>44.955912(6)||3||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Se||[[Selenium]]||Greek '''''se'''lene'' ([[Moon]])||34||<span style="display:none">&078.963</span>78.96(3)<ref group=nb name="fn_4" />||16||4 | style="background-color:{{element color|Polyatomic nonmetal}}" | Polyatomic nonmetal |- |Sg||[[Seaborgium]]||[[Glenn T. Seaborg|Glenn T. '''S'''eabor'''g''']]||106||<span style="display:none">&266</span>[266]<ref group=nb name="fn_1" />||6||7 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Si||[[Silicon]]||Latin '''''si'''lex'' ([[flint]])||14||<span style="display:none">&028.08553</span>28.0855(3)<ref group=nb name="fn_4" />||14||3 | style="background-color:{{element color|metalloid}}" | Metalloid |- |Sm||[[Samarium]]||[[samarskite|'''s'''a'''m'''arskite]]||62||<span style="display:none">&150.362</span>150.36(2)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Sn||[[Tin]]||Latin '''''s'''ta'''n'''num'' (tin)||50||<span style="display:none">&118.7101</span>118.710(7)<ref group=nb name="fn_2" />||14||5 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Sr||[[ស្ត្រុងចូម]] (Strontium)||[[Strontian|'''S'''t'''r'''ontian]]||38||<span style="display:none">&087.621</span>87.62(1)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_4" />||2||5 | style="background-color:{{element color|alkaline earth metal}}" | Alkaline earth metal |- |Ta||[[តង់ដាល់]] (Tantalum)||King [[Tantalus|'''Ta'''ntalus]]||73||<span style="display:none">&180.947882</span>180.94788(2)||5||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Tb||[[Terbium]]||[[Ytterby|Yt'''t'''er'''b'''y, Sweden]]||65||<span style="display:none">&158.925352</span>158.92535(2)||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Tc||[[Technetium]]||Greek '''''t'''e'''c'''hnetos'' (artificial)||43||<span style="display:none">&098</span>[98]<ref group=nb name="fn_1" />||7||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Te||[[Tellurium]]||Greek '''''te'''llus'' ([[Earth]])||52||<span style="display:none">&127.603</span>127.60(3)<ref group=nb name="fn_2" />||16||5 | style="background-color:{{element color|metalloid}}" | Metalloid |- |Th||[[Thorium]]||[[Thor|'''Th'''or]]||90||<span style="display:none">&232.038062</span>232.03806(2)<ref group=nb name="fn_1" /><ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Ti||[[Titanium]]||the [[Titan (mythology)|'''Ti'''tans]]||22||<span style="display:none">&047.8671</span>47.867(1)||4||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Tl||[[Thallium]]||Greek '''''t'''ha'''l'''los'' ([[shoot]])||81||<span style="display:none">&204.38332</span>204.3833(2)||13||6 | style="background-color:{{element color|Poor metal}}" | Other metal |- |Tm||[[Thulium]]||[[Thule|'''T'''hule]] and the traditional -iu'''m''' ending||69||<span style="display:none">&168.934212</span>168.93421(2)||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |U||[[Uranium]]||[[Uranus|'''U'''ranus]]||92||<span style="display:none">&238.028913</span>238.02891(3)<ref group=nb name="fn_1" /><ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_3" />||&nbsp;||7 | style="background-color:{{element color|actinide}}" | Actinide |- |Uuo||[[Ununoctium]]||Latin '''''u'''ni'', '''''u'''ni'', and '''''o'''ct'' (one, one, eight)||118||<span style="display:none">&294</span>[294]<ref group=nb name="fn_1" />||18||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Uup||[[Ununpentium]]||Latin '''''u'''ni'', '''''u'''ni'', and Greek '''''p'''ent'' (one, one, five)||115||<span style="display:none">&288</span>[288]<ref group=nb name="fn_1" />||15||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Uus||[[Ununseptium]]||Latin '''''u'''ni'', '''''u'''ni'', and '''''s'''ept'' (one, one, seven)||117||<span style="display:none">&294</span>[294]<ref group=nb name="fn_1" />||17||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |Uut||[[Ununtrium]]||Latin '''''u'''ni'', '''''u'''ni'', and Greek '''''t'''ri'' (one, one, three)||113||<span style="display:none">&284</span>[284]<ref group=nb name="fn_1" />||13||7 | style="background-color:{{element color|unknown chemical properties}}" | Unknown |- |V||[[វ៉ាណាដ្យូម]] (Vanadium)||[[List of names of Freyja|'''V'''anadis]]||23||<span style="display:none">&050.94151</span>50.9415(1)||5||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |W||[[Tungsten]]||German '''''w'''olfram'' (wolf-froth)||74||<span style="display:none">&183.841</span>183.84(1)||6||6 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Xe||[[Xenon]]||Greek '''''xe'''nos'' ([[alien (signifier)|alien]])||54||<span style="display:none">&131.2936</span>131.293(6)<ref group=nb name="fn_2" /><ref group=nb name="fn_3" />||18||5 | style="background-color:{{element color|noble gas}}" | ឧស្ម័នកំរ |- |Y||[[អុីទ្រីយ៉ូម]] (Yttrium)||[[Ytterby|'''Y'''tterby, Sweden]]||39||<span style="display:none">&088.905852</span>88.90585(2)||3||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Yb||[[Ytterbium]]||[[Ytterby|'''Y'''tter'''b'''y, Sweden]]||70||<span style="display:none">&173.043</span>173.04(3)<ref group=nb name="fn_2" />||&nbsp;||6 | style="background-color:{{element color|lanthanide}}" | Lanthanide |- |Zn||[[Zinc]]||German '''''z'''i'''n''''' ([[tin]])||30||<span style="display:none">&065.4094</span>65.409(4)||12||4 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |- |Zr||[[Zirconium]]||[[zircon|'''z'''i'''r'''con]]||40||<span style="display:none">&091.2242</span>91.224(2)<ref group=nb name="fn_2" />||4||5 | style="background-color:{{element color|transition metal}}" | Transition metal |} {{periodic table legend|child=no|caption=Legend for category color |theme1=category|unknown1=yes}} '''Antimatter''' atoms are denoted by a bar above the symbol for their matter counterpart, so e.g. <span style="text-decoration: overline">H</span> is the symbol for [[antihydrogen]]. =ឯកសារយោង= {{Reflist}} *[http://www.vanderkrogt.net/elements/ Element name etymologies]. Retrieved July 15, 2005. *Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107–1122, 2003]. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1–109 taken from this source. *[http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }} (2005). *[http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }}. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110–116 taken from this source. *Lapp, Ralph E. ''Matter''. Life Science Library. New York: Time Incorporated. 1963. *Leighton, Robert B. ''Principles of Modern Physics''. New York: McGraw-Hill. 1959. *Scerri, E.R. "The Periodic Table, Its Story and Its Significance". New York, Oxford University Press. 2007. jj36yc3tu87ljurba0h7l4eutxq3t2x 0 27250 337799 337745 2026-07-29T14:06:57Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ព្រះនាមព្រះមហេសីនៃសម័យកាល 337799 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = '''ព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី''' | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | image = | caption = | succession = [[រាជានិយមកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | more_text = | reign = រជ្ជកាលគ្រងរាជ គ.ស ៥៧៥-៥៨០ | reign_type = Reign | reg_type = រជ្ជកាលគ្រងរាជ | regent = គ.ស ៥៧៥-៥៨០<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<ref>{{Cite book |last=Sharan |first=Mahesh Kumar |url=https://books.google.com/books?id=8B886QamMBMC&pg=RA4-PA33 |title=Studies In Sanskrit Inscriptions Of Ancient Cambodia |publisher=Abhinav Publications |year=2003 |isbn=978-81-7017-006-8 |pages=33|language=en}}</ref> | predecessor = វ្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]] | successor = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] | succession1 = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | reign1 = គ.ស ៥៥០-៦០០ | reign_type1 = Tenure | coronation1 = | predecessor1 = [[វីរៈទេវី|ព្រះនាងវីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]​) | successor1 = [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​) | spouse = វ្រះបាទ[[ភវវម៌្មទី១]] | issue = | house = [[រាជវង្សវរ្ម័ន|សូយ៌្យវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = វ្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] | mother = | full_name = | birth_date = | birth_place = ជយាទិត្យបុរ | death_date = គ.ស ៥៨០ | death_place = [[វត្តភូ|ឝ្រេឝ្ឋបុរ]] | burial_date = | burial_place = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាហិណ្ឌូ​បែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]]{{small|(រួម[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ|សាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរ]]និង[[វិញ្ញាណនិយម]])}} | signature = | signature_alt = }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} ព្រះនាង'''កម្វុជរាជលក្ឝ្មី''' គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]និងជា[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះអគ្គមហេសី]]របស់[[ភវវម៌្មទី១]] [[រាជានិយមកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះមហាក្សត្រនៃអាណាចក្រ[[ចេនឡា]]ព្រះនាម [[ភវវម៌្មទី១]] ព្រះនាងគឺជាសាច់ញាតិខាងមាតានៃវ្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]]។ ព្រះនាងជាប់ខ្សែខាងព្រះមាតារបស់ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] ចុះពីព្រះបាទ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]]។ នៅក្រោយការ​ចូលព្រះ​ទិវង្គត​របស់​ ព្រះបាទ[[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]](ជាព្រះបិតា)​។ ព្រះនាងត្រូវបានតែងតាំងជាសម្តេចព្រះមហាក្សត្រីយានីបានបម្រើជាអ្នករាជានុសិទ្ធិក្នុងកំឡុងឆ្នាំចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]ក្នុងគ.ស ៥៧៥។<ref>Cœdès, George. The Making of South East Asia. — Routledge, 2015.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ឯកសារចិន * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដោយលោកស្រី ត្រឹង ងារ * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយលោករស់ ចន្ទាបុត្រ។ * [[ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ]]​ភាគ​ទី ១ [[នគរវ្នំ|សម័យនគរ​ភ្នំ]] ដោយ [[ឈឹក ក្រសេម|ក្រសេម-ទេពពិទូរ]] * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[វីរវម៌្ម]]}} {{s-ttl|title=[[រាជានិយមកម្ពុជា|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]|years=គ.ស ៥៧៥-៥៨០}} {{s-aft|after=[[ភវវម៌្មទី១]]}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[វីរៈទេវី|ព្រះនាងវីរៈទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[វីរវម៌្ម]]​)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិនីកម្វុជទេឝ]][[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)|years=គ.ស ៥៥០-៦០០​}} {{s-aft|after=[[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]]<br/>(ផែនដីព្រះបាទ[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​)}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃឝ្រេឝ្ឋបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្វុ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] {{Cambodia-stub}} ihb0po8hrh0xv18h3ma1385isbqpzz1 0 34384 337814 335511 2026-07-30T09:23:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337814 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} [[រូបភាព:Frank_Lloyd_Wright_portrait.jpg|thumb| ហ្វ្រេង្ស ផ្លយរ៉ាយស៍]] '''Frank Lloyd Wright''' (ឈ្មោះកំណើត '''Frank Lincoln Wright''', មិថុនា 8, 1867 – មេសា 9, 1959) ជា [[ស្ថាបត្យករ]]​ ជនជាតិអាមេរិចកាំង, អ្នកតុបតែងលម្អផ្នែកខាងក្នុង, អ្នកនិពន្ធ, និងជាអ្នកអប់រំ, គាត់បានឌីហ្សាញរចនាសម្ព័ន្ធ អគារ ជាង១០០០ ក្នុងនោះ៥៣២ប្រភេទ ទទួលបានជោគជ័យជាស្ថាពរ។ រ៉ាយស៍ ជឿថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់អគារទាំងនោះ វានឹងធ្វើឲ្យមានភាពសុខដុមរម្យនាជាមួយមនុស្សលោក និងបរិស្ថាន។ ក្នុងភាសាទស្សនៈវិជ្ជាគាត់ហៅការឌីហ្សាញនេះថា organic architecture។ ទស្សនៈនេះគឺជាឧទាហរណ៍ពិេសសមួយរបស់  Fallingwater (1935) ដែលបានហៅថា "the best all-time work of American architecture".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> រ៉ាយស៍ ក៏ជាអ្នកដឹកនាំចលនាការវិវត្តន៍ស្ថាបត្យកម្ម និងការវិវត្តន៍ផ្ទះសម្បែកប្រភេទUsonian​ នៅក្នុងសាលា Prairie School ដែរ។ ទស្សនៈតែមួយគត់របស់គាត់ គឺធ្វើយ៉ាងណាឲ្យនគរូបនីយកម្មរបស់ សហរដ្ឋអាមេរិច រីកចំរើន។ ក្នុងសម័យកាល នៃការបង្កើតថ្មី របស់គាត់ គឺមានរយៈពេលលើសពី៧០ឆ្នាំឯណោះ។  គាត់បានសិក្សាលើគម្រោងបង្កើតថ្មី ប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ក្នុងនោះមានដូចជា៖ អគារការិយាល័យ, វិហារសាសនា (គ្រីស្ទ), សាលារៀន, អគារខ្ពស់ៗ, សណ្ឋាគារ និងសារៈមន្ទីរជាដើម។ គាត់តែងតែឌីហ្សាញផ្នែកខាងដើមនៃអគាររបស់គាត់ជានិច្ច ដូចជា៖ គ្រឿងសង្ហារឹម និង stained glass។ គាត់ក៏បានសរសេរសៀវភៅ២០ក្បាលដែរ និងមានអត្ថបទជាច្រើនផ្សេងទៀត ហើយក៏ជាសាស្ត្រាចារ្យដ៏ល្បីឈ្មោះនៅ សហរដ្ឋអាេមរិច និងអឺរ៉ុបដែរ។ ជីវិតរបស់គាត់ គឺពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺត្រង់ អគ្គីភ័យឆ្នាំ១៩១៤ និងឃាតកម្មនៅក្នុង Taliesin studio របស់គាត់ជាដើម។ ភាពល្បីរន្ទឺនៃកេរ្ត៏ឈ្មោះ នៅក្នុងជីវិតរបស់គាត់ គឺកាលពីឆ្នាំ១៩៩១ នៅពេល វិទ្យាស្ថានស្ថាបត្យករអាមេរិច  American Institute of Architects  បានទទួលស្គាល់ថាគាត់ជា ស្ថាបត្យករអាមេរិចអស្ចារ្យជាងគេគ្រប់ជំនាន់ "the greatest American architect of all time".<ref name="Brewster"><cite class="citation news">Brewster, Mike (July 28, 2004). </cite></ref> == ជីវប្រវត្តិ{{Anchor| Biography}} == Frank Lloyd Wright was born Frank Lincoln Wright in the farming town of Richland Center, Wisconsin, United States, in 1867. His father, William Carey Wright (1825–1904), was a locally admired orator, music teacher, occasional lawyer, and itinerant minister. William Wright met and married Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923), a county school teacher, the previous year when he was employed as the superintendent of schools for Richland County. Originally from Massachusetts, William Wright had been a Baptist minister, but he later joined his wife's family in the Unitarian faith. Anna was a member of the large, prosperous and well-known Lloyd Jones family of Unitarians, who had emigrated from [[វ៉ែល|Wales]] to Spring Green, Wisconsin. One of Anna's brothers was Jenkin Lloyd Jones, who would become an important figure in the spread of the Unitarian faith in the Western United States. Both of Wright's parents were strong-willed individuals with idiosyncratic interests that they passed on to him. According to his biography, his mother declared when she was expecting that her first child would grow up to build beautiful buildings. She decorated his nursery with engravings of English cathedrals torn from a periodical to encourage the infant's ambition.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|publisher=University of Chicago Press|year=1998|page=58}}</ref> The family moved to Weymouth, Massachusetts, in 1870 for William to minister a small congregation. In 1876, Anna visited the Centennial Exhibition in [[ភីឡាដេលផ្យា|Philadelphia]] and saw an exhibit of educational blocks created by Friedrich Wilhelm August Fröbel. The blocks, known as Froebel Gifts, were the foundation of his innovative kindergarten curriculum. A trained teacher, Anna was excited by the program and bought a set of blocks for her family. Young Wright spent much time playing with the blocks. These were geometrically shaped and could be assembled in various combinations to form three-dimensional compositions. This is how Wright described, in his autobiography, the influence of these exercises on his approach to design: "For several years I sat at the little Kindergarten table-top&nbsp;... and played&nbsp;... with the cube, the sphere and the triangle—these smooth wooden maple blocks&nbsp;... All are in my fingers to this day&nbsp;..."<ref>Alofsin, Anthony (1993). </ref> Many of Wright's buildings are notable for their geometrical clarity. The Wright family struggled financially in Weymouth and returned to Spring Green, Wisconsin, where the supportive Lloyd Jones clan could help William find employment. They settled in Madison, where William taught music lessons and served as the secretary to the newly formed Unitarian society. Although William was a distant parent, he shared his love of music, especially the works of Johann Sebastian Bach, with his children. Soon after Wright turned 14, his parents separated. Anna had been unhappy for some time with William's inability to provide for his family and asked him to leave. The divorce was finalized in 1885 after William sued Anna for lack of physical affection. William left Wisconsin after the divorce and Wright claimed he never saw his father again.<ref>''An Autobiography,'' by Frank Lloyd Wright, Duell, Sloan and Pearce, New York City, 1943, p. 51</ref> At this time he changed his middle name from Lincoln to Lloyd in honor of his mother's family, the Lloyd Joneses. As the only male left in the family, Wright assumed financial responsibility for his mother and two sisters. == ការសិក្សា និង ការងារ (1885–1888){{Anchor| Education and first Chicago years}} == Wright attended Madison High School, but there is no evidence he ever graduated.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992, p.72</ref> He was admitted to the University of Wisconsin–Madison as a special student in 1886. There he joined Phi Delta Theta fraternity,<ref>[http://www.phideltatheta.org/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=161 Phi Delta Theta list of Famous Phis, accessed on May 26. 2008]</ref> took classes part-time for two semesters, and worked with a professor of civil engineering, Allan D. Conover.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 82</ref> . In 1887, Wright left the school without taking a degree (although he was granted an honorary Doctorate of Fine Arts from the University in 1955) and arrived in Chicago in search of employment. As a result of the devastating Great Chicago Fire of 1871 and recent population boom, new development was plentiful in the city. He later recalled that his first impressions of Chicago were that of grimy neighborhoods, crowded streets, and disappointing architecture, yet he was determined to find work. Within days, and after interviews with several prominent firms, he was hired as a draftsman with the architectural firm of Joseph Lyman Silsbee.<ref name="Wright"><cite class="citation book" id="CITEREFWright2005">Wright, Frank Lloyd (2005). </cite></ref> Wright previously collaborated with Silsbee—accredited as the draftsman and the construction supervisor—on the 1886 Unity Chapel for Wright's family in Spring Green, Wisconsin.<ref name="FLWF"><cite class="citation web">[http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html "A brief Biography"]. </cite></ref> While with the firm, he also worked on two other family projects: All Souls Church in Chicago for his uncle, Jenkin Lloyd Jones, and the Hillside Home School I in Spring Green for two of his aunts.<ref name="OGorman"><cite class="citation book" id="CITEREFO.27Gorman2004">O'Gorman, Thomas J. (2004). </cite></ref> Other draftsmen who worked for Silsbee in 1887 included future architects Cecil Corwin, George W. Maher, and George G. Elmslie. Wright soon befriended Corwin, with whom he lived until he found a permanent home. In his autobiography, Wright recounts that he also had a short stint in another Chicago architecture office. Feeling that he was underpaid for the quality of his work for Silsbee (at $8 a week), the young draftsman quit and found work as a designer at the firm of Beers, Clay, and Dutton. However, Wright soon realized that he was not ready to handle building design by himself; he left his new job to return to Joseph Silsbee—this time with a raise in salary.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=69}}</ref> Although Silsbee adhered mainly to Victorian and revivalist architecture, Wright found his work to be more "gracefully picturesque" than the other "brutalities" of the period.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=66}}</ref> Still, Wright aspired for more progressive work. After less than a year had passed in Silsbee's office, Wright learned that the Chicago firm of Adler & Sullivan was "looking for someone to make the finish drawings for the interior of the Auditorium Building".<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=83}}</ref> Wright demonstrated that he was a competent impressionist of Louis Sullivan's ornamental designs and two short interviews later, was an official apprentice in the firm.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=86}}</ref> == Adler & Sullivan (1888–1893){{Anchor| Adler & Sullivan}} == Wright did not get along well with Sullivan's other draftsmen; he wrote that several violent altercations occurred between them during the first years of his apprenticeship. For that matter, Sullivan showed very little respect for his employees as well.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=89–94}}</ref> In spite of this, "Sullivan took [Wright] under his wing and gave him great design responsibility." As an act of respect, Wright would later refer to Sullivan as ''Lieber Meister'' (German for "Dear Master").<ref name="Tafel"><cite class="citation book" id="CITEREFTafel1985">Tafel, Edgar (1985). </cite></ref> He also formed a bond with office foreman Paul Mueller. Wright would later engage Mueller to build several of his public and commercial buildings between 1903 and 1923.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_Home_and_Studio_(west_side_zoom).JPG|រូបភាពតូច|Wright's home in Oak Park, Illinois]] On June 1, 1889, Wright married his first wife, Catherine Lee "Kitty" Tobin (1871–1959). The two had met around a year earlier during activities at All Souls Church. Sullivan did his part to facilitate the financial success of the young couple by granting Wright a five-year employment contract. Wright made one more request: "Mr. Sullivan, if you want me to work for you as long as five years, couldn't you lend me enough money to build a little house?"<ref name="Wright 2005, p. 97">{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=97}}</ref> With Sullivan's $5,000 loan, Wright purchased a lot at the corner of Chicago and Forest Avenues in the suburb of Oak Park. The existing Gothic Revival house was given to his mother, while a compact Shingle style house was built alongside for Wright and Catherine.<ref name="Weil"><cite class="citation book">Frank Lloyd Wright Preservation Trust (2001). </cite></ref> According to an 1890 diagram of the firm's new, 17th floor space atop the Auditorium Building, Wright soon earned a private office next to Sullivan's own.<ref name="Saint"><cite class="citation journal">Saint, Andrew (May 2004). </cite></ref> However, that office was actually shared with friend and draftsman George Elmslie, who was hired by Sullivan at Wright's request.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> Wright had risen to head draftsman and handled all residential design work in the office. As a general rule, Adler & Sullivan did not design or build houses, but they obliged when asked by the clients of their important commercial projects. Wright was occupied by the firm's major commissions during office hours, so house designs were relegated to evening and weekend overtime hours at his home studio. He would later claim total responsibility for the design of these houses, but careful inspection of their architectural style and accounts from historian Robert Twombly suggest that it was Sullivan who dictated the overall form and motifs of the residential works; Wright's design duties were often reduced to detailing the projects from Sullivan's sketches.<ref name="Gebhard"><cite class="citation book">Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). </cite></ref> During this time, Wright worked on Sullivan's bungalow (1890) and the James A. Charnley bungalow (1890) both in Ocean Springs, Mississippi, the Berry-MacHarg House (1891) and Louis Sullivan's House (1892) both in Chicago, and the most noted 1891 James A. Charnley House also in Chicago. Of the five collaborations, only the two commissions for the Charnley family still stand.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=100}}</ref><ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> [[ឯកសារ:Oak_Park_Il_Walter_Gale_House4.jpg|រូបភាពតូច|The Walter Gale House (1893) is Queen Anne in style yet features window bands and a cantilevered porch roof which hint at Wright's developing aesthetics]] Despite Sullivan's loan and overtime salary, Wright was constantly short on funds. Wright admitted that his poor finances were likely due to his expensive tastes in wardrobe and vehicles, and the extra luxuries he designed into his house. To supplement his income and repay his debts, Wright accepted independent commissions for at least nine houses. These "bootlegged" houses, as he later called them, were conservatively designed in variations of the fashionable Queen Anne and Colonial Revival styles. Nevertheless, unlike the prevailing architecture of the period, each house emphasized simple geometric massing and contained features such as bands of horizontal windows, occasional cantilevers, and open floor plans which would become hallmarks of his later work. Eight of these early houses remain today including the Thomas Gale, Robert P. Parker House, George Blossom, and Walter Gale houses.<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=38–54}}</ref> As with the residential projects for Adler & Sullivan, he designed his bootleg houses on his own time. Sullivan knew nothing of the independent works until 1893, when he recognized that one of the houses was unmistakably a Frank Lloyd Wright design. This particular house, built for Allison Harlan, was only blocks away from Sullivan's townhouse in the Chicago community of Kenwood. Aside from the location, the geometric purity of the composition and balcony tracery in the same style as the Charnley House likely gave away Wright's involvement. Since Wright's five-year contract forbade any outside work, the incident led to his departure from Sullivan's firm.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref> A variety of stories recount the break in the relationship between Sullivan and Wright; even Wright later told two different versions of the occurrence. In ''An Autobiography'', Wright claimed that he was unaware that his side ventures were a breach of his contract. When Sullivan learned of them, he was angered and offended; he prohibited any further outside commissions and refused to issue Wright the deed to his Oak Park house until after he completed his five years. Wright could not bear the new hostility from his master and thought the situation was unjust. He "threw down [his] pencil and walked out of the Adler and Sullivan office never to return." Dankmar Adler, who was more sympathetic to Wright's actions, later sent him the deed.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=101}}</ref> On the other hand, Wright told his Taliesin apprentices (as recorded by Edgar Tafel) that Sullivan fired him on the spot upon learning of the Harlan House. Tafel also accounted that Wright had Cecil Corwin sign several of the bootleg jobs, indicating that Wright was aware of their illegal nature.<ref name="Lind"><cite class="citation book">Lind, Carla (1996). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Tafel|1985|p=41}}</ref> Regardless of the correct series of events, Wright and Sullivan did not meet or speak for twelve years. == Transition and experimentation (1893–1900) == After leaving Louis Sullivan's firm, Wright established his own practice on the top floor of the Sullivan designed Schiller Building (1892, demolished 1961) on Randolph Street in Chicago. Wright chose to locate his office in the building because the tower location reminded him of the office of Adler & Sullivan. Although Cecil Corwin followed Wright and set up his architecture practice in the same office, the two worked independently and did not consider themselves partners.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=112}}</ref> Within a year, Corwin decided that he did not enjoy architecture and journeyed east to find a new profession.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=118–119}}</ref> With Corwin gone, Wright moved out of the Schiller Building and into the nearby and newly completed Steinway Hall Building. The loft space was shared with Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, and Dwight H. Perkins.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=119}}</ref> These young architects, inspired by the Arts and Crafts Movement and the philosophies of Louis Sullivan, formed what would become known as the Prairie School.<ref name="Brooks"><cite class="citation web">Brooks, H. Allen (2005). </cite></ref> They were joined by Perkins apprentice, Marion Mahony, who in 1895 transferred to Wright's team of drafters and took over production of his presentation drawings and watercolor renderings. Mahony, the third woman to be licensed as an architect in Illinois and one of the first licensed female architects in the U.S., also designed furniture, leaded glass windows, and light fixtures, among other features, for Wright's houses.<ref name="Cassidy"><cite class="citation web">Cassidy, Victor M. (October 21, 2005). </cite></ref><ref name="MIT"><cite class="citation web">[http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html "Marion Mahony Griffin (1871–1962)"]. </cite></ref> Between 1894 and the early 1910s, several other leading Prairie School architects and many of Wright's future employees launched their careers in the offices of Steinway Hall. [[ឯកសារ:William_H._Winslow_House_Front_Facade.jpg|រូបភាពតូច|William H. Winslow House (1893) in River Forest, Illinois]] Wright's projects during this period followed two basic models. On one hand, there was his first independent commission, the Winslow House, which combined Sullivanesque ornamentation with the emphasis on simple geometry and horizontal lines that is typical in Wright houses. The Francis Apartments (1895, demolished 1971), Heller House (1896), Rollin Furbeck House (1897), and Husser House (1899, demolished 1926) were designed in the same mode. For more conservative clients, Wright conceded to design more traditional dwellings. These included the Dutch Colonial Revival style Bagley House (1894), Tudor Revival style Moore House I (1895), and Queen Anne style Charles E. Roberts House (1896).<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|pp=56–109}}</ref> As an emerging architect, Wright could not afford to turn down clients over disagreements in taste, but even his most conservative designs retained simplified massing and occasional Sullivan inspired details.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|p=116}}</ref> Soon after the completion of the Winslow House in 1894, Edward Waller, a friend and former client, invited Wright to meet Chicago architect and planner Daniel Burnham. Burnham had been impressed by the Winslow House and other examples of Wright's work; he offered to finance a four-year education at the École des Beaux-Arts and two years in Rome. To top it off, Wright would have a position in Burnham's firm upon his return. In spite of guaranteed success and support of his family, Wright declined the offer. Burnham, who had directed the classical design of the World's Columbian Exposition was a major proponent of the Beaux Arts movement, thought that Wright was making a foolish mistake. Yet for Wright, the classical education of the École lacked creativity and was altogether at odds with his vision of modern American architecture.<ref>{{Harvard citation no brackets|Wright|2005|pp=114–116}}</ref><ref name="Goldberger"><cite class="citation web">Goldberger, Paul (March 9, 2009). </cite></ref> [[ឯកសារ:Frank_LLoyd_Wright_Studio_Chicago_Frontage.jpg|រូបភាពតូច|Wright's studio (1898) viewed from Chicago Avenue]] [[ឯកសារ:Nathan_G._Moore_house_(1895),_Oak_Park,_IL,_rear.JPG|រូបភាពតូច|Nathan G. Moore House (1895), Oak Park, Illinois]] Wright relocated his practice to his home in 1898 in order to bring his work and family lives closer. This move made further sense as the majority of the architect's projects at that time were in Oak Park or neighboring River Forest. The past five years had seen the birth of three more children — Catherine in 1894, David in 1895, and Frances in 1898 — prompting Wright to sacrifice his original home studio space for additional bedrooms. Thus, moving his work space necessitated his design and construction of an expansive studio addition to the north of the main house. The space, which included a hanging balcony within the two story drafting room, was one of Wright's first experiments with innovative structure. The studio was a poster for Wright's developing aesthetics and would become the laboratory from which the next ten years of architectural creations would emerge.<ref>Frank Lloyd Wright Preservation Trust 2001, pp. 6–9.</ref> The renovation included a playroom with high vaulted ceilings for his children. The fireplace takes up the majority of one wall of the playroom. A skylight at the top of the arc runs almost the length of the room. Made of Roman brick, the fireplace lies below a mural from the story "The Fisherman and the Genie" from ''Arabian Nights'' created by the artist Charles Corwin. Wright believed that the fireplace was an integral architectural feature within the home, often calling the hearth the heart of the home.<ref>{{Cite web|url=http://www.flwright.org/researchexplore/homeandstudio|title=Frank Lloyd Wright Home and Studio {{!}} Frank Lloyd Wright Trust|access-date=2016-03-05|accessdate=2016-03-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jackson-Forsberg|first=Eric|date=September 2012|title=Framing the Hearth: Wright's Fireplace Surrounds|url=|journal=Journo Portfolio|access-date=|accessdate=}}</ref> == Prairie houses == By 1901, Wright had completed about 50 projects, including many houses in Oak Park. As his son John Lloyd Wright wrote: <blockquote class=""> "William Eugene Drummond, Francis Barry Byrne, Walter Burley Griffin, Albert Chase McArthur, Marion Mahony, Isabel Roberts and George Willis were the draftsmen. Five men, two women. They wore flowing ties, and smocks suitable to the realm. The men wore their hair like Papa, all except Albert, he didn't have enough hair. They worshiped Papa! Papa liked them! I know that each one of them was then making valuable contributions to the pioneering of the modern American architecture for which my father gets the full glory, headaches and recognition today!"<ref>''My Father: Frank Lloyd Wright,'' by John Lloyd Wright; 1992; page 35</ref></blockquote>Between 1900 and 1901, Frank Lloyd Wright completed four houses which have since been identified as the onset of the "Prairie style". Two, the Hickox and Bradley Houses, were the last transitional step between Wright's early designs and the Prairie creations.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Meanwhile, the Thomas House and Willits House received recognition as the first mature examples of the new style.<ref name="Sommer"><cite class="citation book">Sommer, Robin Langley (1997). </cite></ref><ref>{{Harvard citation no brackets|O'Gorman|2004|p=134}}</ref> At the same time, Wright gave his new ideas for the American house widespread awareness through two publications in the ''Ladies' Home Journal''. The articles were in response to an invitation from the president of Curtis Publishing Company, Edward Bok, as part of a project to improve modern house design. Bok also extended the offer to other architects, but Wright was the sole responder. "A Home in a Prairie Town" and "A Small House with Lots of Room in it" appeared respectively in the February and July 1901 issues of the journal. Although neither of the affordable house plans were ever constructed, Wright received increased requests for similar designs in following years.<ref name="Clayton"><cite class="citation book">Clayton, Marie (2002). </cite></ref> Wright's residential designs were known as "prairie houses" because the designs complemented the land around Chicago. These houses featured extended low buildings with shallow, sloping roofs, clean sky lines, suppressed chimneys, overhangs and terraces all using unfinished materials. The houses are credited with being the first examples of the "open plan". Windows whenever possible are long, and low, allowing a connection between the interior and nature, outside, that was new to western architecture and reflected the influence of Japanese architecture on Wright. The manipulation of interior space in residential and public buildings are hallmarks of his style. Public buildings in the Prairie style include Unity Temple, the home of the Unitarian Universalist congregation in Oak Park. As a lifelong Unitarian and member of Unity Temple, Wright offered his services to the congregation after their church burned down in 1905. The community agreed to hire him and he worked on the building from 1905 to 1909. Wright later said that Unity Temple was the edifice in which he ceased to be an architect of structure, and became an architect of space. Many architects consider it the world's first modern building, because of its unique construction of only one material: reinforced concrete. This would become a hallmark of the modernists who followed Wright, such as Mies van der Rohe, and even some post-modernists, such as Frank Gehry. [[ឯកសារ:Arthur_Heurtley_House_(1902),_Oak_Park,_IL.JPG|រូបភាពតូច|Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL]] [[ឯកសារ:Darwin_D._Martin_House.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Darwin D. Martin House, Buffalo, New York]] [[ឯកសារ:Taliesin600.jpg|រូបភាពតូច|Hillside Home School, 1902, Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Many examples of this work are in Buffalo, New York as a result of a friendship between Wright and Darwin D. Martin, an executive of the Larkin Soap Company. In 1902, the Larkin Company decided to build a new administration building. Wright came to Buffalo and designed not only the Larkin Administration Building (completed in 1904, demolished in 1950), but also homes for three of the company's executives including the Darwin D. Martin House in 1904, and later, their summer residence, the Graycliff Estate, also designed for Darwin D. Martin and his wife, Isabelle. Other Wright houses considered to be masterpieces of the late Prairie Period (1907–2000) are the Frederick Robie House in Chicago and the Avery and Queene Coonley House in Riverside, Illinois. The Robie House, with its soaring, cantilevered roof lines, supported by a 110-foot-long (34 m) channel of steel, is the most dramatic. Its living and dining areas form virtually one uninterrupted space. This building had a profound influence on young European architects after World War I and is sometimes called the "cornerstone of modernism". However, Wright's work was not known to European architects until the publication of the Wasmuth Portfolio. == Midlife controversy and architecture == === ការបោះបង់ចោលគ្រួសារ{{Anchor| Europe and personal troubles}} === [[ឯកសារ:Taliesin-aerial-600.jpg|រូបភាពតូច|Aerial photo of Taliesin, Spring Green, Wisconsin]] Local gossips noticed Wright's flirtations, and he developed a reputation in Oak Park as a man-about-town. His family had grown to six children, but Wright was not paternal and he relied on his wife Catherine to care for them. In 1903, Wright designed a house for Edwin Cheney, a neighbor in Oak Park, and immediately took a liking to Cheney's wife, Mamah Borthwick Cheney. Mamah Cheney was a modern woman with interests outside the home. She was an early feminist and Wright viewed her as his intellectual equal. The two fell in love, and they became the talk of the town, as they often could be seen taking rides in Wright's automobile through Oak Park. Wright's wife, Kitty, sure that this attachment would fade as the others had, refused to grant him a divorce. Mamah had to live in Europe for two years in order to obtain a divorce from Edwin on the grounds of desertion.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright: A Biography|last=Secrest|first=Meryle|page=207}}</ref> In 1909, even before the Robie House was completed, Wright and Mamah Cheney went together to Europe, leaving their own spouses and children behind. By this point Wright "rejected" the Prairie Style single-family house model of the upper-middle class, and hoped to work on more democratic architecture.<ref>{{Cite book|title=The architecture of Frank Lloyd Wright : a complete catalog|last=Storrer|first=William Allin|date=2007|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226776204|edition=Updated 3rd|location=Chicago|page=xvii}}</ref> He was not getting larger commissions for commercial or public buildings, which frustrated him. What drew Wright to Europe was the chance to publish a portfolio of his work with Berlin publisher Ernst Wasmuth.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, Alfred A. Knopf, 1993, p. 202</ref> The resulting two volumes, titled ''Studies and Executed Buildings of Frank Lloyd Wright'', were published in 1911 in two editions, creating the first major exposure of Wright's work in Europe. The work contained more than 100 lithographs of Wright's designs and was commonly known as the Wasmuth Portfolio. Wright remained in Europe for almost a year and set up home first in Florence, Italy — where he lived with his eldest son Lloyd — and later in Fiesole, Italy where he lived with Mamah. During this time, Edwin Cheney granted Mamah a divorce, though Kitty still refused to grant one to her husband. After Wright returned to the United States in October 1910, he persuaded his mother to buy land for him in Spring Green, Wisconsin. The land, bought on April 10, 1911, was adjacent to land held by his mother's family, the Lloyd-Joneses. Wright began to build himself a new home, which he called Taliesin, by May 1911. The recurring theme of Taliesin also came from his mother's side: Taliesin in Welsh mythology was a poet, magician, and priest. The family motto was ''Y Gwir yn Erbyn y Byd'' which means "The Truth Against the World"; it was created by Iolo Morgannwg who also had a son called Taliesin, and the motto is still used today as the cry of the druids and chief bard of the Eisteddfod in Wales.<ref>{{Cite web|url=http://www.unitychapel.org/home_country.htm|title=Home Country|publisher=Unitychapel.org|date=July 1, 2005|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archivedate=ធ្នូ 28, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051228212826/http://www.unitychapel.org/home_country.htm|url-status=dead}}</ref> === Catastrophe at Taliesin studio === On August 15, 1914, while Wright was working in Chicago, Julian Carlton, a male servant from Barbados who had been hired several months earlier, set fire to the living quarters of Taliesin and murdered seven people with an axe as the fire burned.<ref name="bbccarlton"/> The dead included Mamah; her two children, John and Martha; a gardener; a draftsman named Emil Brodelle; a workman; and another workman's son. Two people survived the mayhem, one of whom, William Weston, helped to put out the fire that almost completely consumed the residential wing of the house. Carlton swallowed hydrochloric acid immediately following the attack in an attempt to kill himself.<ref name="bbccarlton"/> He was nearly lynched on the spot, but was taken to the Dodgeville jail.<ref name="bbccarlton"><cite class="citation news">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm "Mystery of the murders at Taliesin"]. </cite></ref> Carlton died from starvation seven weeks after the attack, despite medical attention.<ref name="bbccarlton"/> === Divorce and further troubles === In 1922, Kitty Wright finally granted Wright a divorce. Under the terms of the divorce, Wright was required to wait one year before he could marry his then-partner, Maude "Miriam" Noel. In 1923, Wright's mother, Anna (Lloyd Jones) Wright, died. Wright wed Miriam Noel in November 1923, but her addiction to morphine led to the failure of the marriage in less than one year. In 1924, after the separation but while still married, Wright met Olga (Olgivanna) Lazovich Hinzenburg at a Petrograd Ballet performance in Chicago. They moved in together at Taliesin in 1925, and soon Olgivanna was pregnant with their daughter, Iovanna, born on December 2, 1925. On April 20, 1925, another fire destroyed the bungalow at Taliesin. Crossed wires from a newly installed telephone system were deemed to be responsible for the blaze, which destroyed a collection of Japanese prints that Wright estimated to be worth $250,000 to $500,000.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' by Meryle Secrest, p. 315–317. "$500,000 Fire in Bungalow,"''The New York Times'', April 22, 1925</ref> Wright rebuilt the living quarters, naming the home "Taliesin III". In 1926, Olga's ex-husband, Vlademar Hinzenburg, sought custody of his daughter, Svetlana. In October 1926, Wright and Olgivanna were accused of violating the Mann Act and arrested in Tonka Bay, Minnesota.<ref>Minnesota Historical Society, Collections Up Close, "[http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ Frank Lloyd Wright Arrested in Minnesota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514194033/http://discussions.mnhs.org/collections/2011/01/frank-lloyd-wright-arrested-in-minnesota/ |date=2011-05-14 }}"</ref> The charges were later dropped. During this period, Wright designed Graycliff (1926–31), the summer estate of Isabelle and Darwin D. Martin. Wright and Miriam Noel's divorce was finalized in 1927, and once again, Wright was required to wait for one year before remarrying. Wright and Olgivanna married in 1928. == California and the textile block houses == In the 1920s, Wright designed a number of houses in California using precast "textile" concrete blocks reinforced by an internal system of bars. Wright first used his textile block system on the John Storer House in Hollywood, California, in 1923. The house is now used in films, television, and print media to represent the future.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> Typically Wrightian is the joining of the structure to its site by a series of terraces that reach out into and reorder the landscape, making it an integral part of the architect's vision.<ref name="loc"><cite class="citation web">American Treasures of the Library of Congress. </cite></ref> According to Wright's organic theory, all components of the building should appear unified, as though they belong together. Nothing should be attached to it without considering the effect on the whole. To unify the house to its site, Wright often used large expanses of glass to blur the boundary between the indoors and outdoors.<ref name="TMCnet">{{Cite web|author=Lync Voice UC Industry News|title=The Textile Block System [Concrete International]|url=http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|publisher=TMCnet|access-date=February 28, 2014|accessdate=February 28, 2014|archivedate=មីនា 5, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305203935/http://www.lyncvoiceuc.com/news/2012/04/14/6258593.htm|url-status=dead}}</ref> [[ឯកសារ:Frank_Lloyd_Wright_LC-USZ62-36384.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|328x328ភីកសែល|Wright in 1926]] With the Ennis House and the Samuel Freeman House (both 1923), Wright had further opportunities to test the limits of the textile block system. He also designed a textile block house for Aline Barnsdall, the Community Playhouse ("Little Dipper"), which was never constructed. Wright's son, Lloyd Wright, supervised construction for the Storer, Freeman and Ennis Houses. Architectural historian Thomas Hines has suggested that Lloyd's contribution to these projects is often overlooked.<ref>{{Cite book|title=Architecture of the sun : Los Angeles modernism, 1900-1970|last=Hines|first=Thomas S.|date=2010|publisher=Rizzoli|isbn=9780847833207|location=New York}}</ref> == រចនាប័ទ្មសរីរាង្គចាស់ទុំ == During the later 1920s and 1930s Wright's Organic style had fully matured with the design of Graycliff, Fallingwater and Taliesin West. Graycliff, located just south of Buffalo, NY is an important mid-career (1926–1931) design by Wright; it is a summer estate designed for his long-time patrons, Isabelle and Darwin D. Martin. Created in Wright's high Organic style, Wright wrote in a letter to the Martins that "Coming in the house would be something like putting on your hat and going outdoors."<ref>State University of New York at Buffalo Archives http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022044417/http://ubdigit.buffalo.edu/collections/lib/lib-ua/lib-ua001_DDMartin.php |date=2010-10-22 }}</ref> Graycliff consists of three buildings set within 8.5 acres of landscape, also designed by Wright. Its site, high on a bluff overlooking Lake Erie, inspired Wright to create a home that was transparent, with views through the building to the lake beyond. Terraces and cantilevered balconies also encourage lake views, and water features throughout the landscape were designed by Wright to echo the lake as well. [[ឯកសារ:Wrightfallingwater.jpg|រូបភាពតូច|Fallingwater, Mill Run, Pennsylvania (1937)]] One of Wright's most famous private residences was built from 1934 to 1937—Fallingwater—for Mr. and Mrs. Edgar J. Kaufmann Sr., at Mill Run, Pennsylvania, near Pittsburgh. It was designed according to Wright's desire to place the occupants close to the natural surroundings, with a stream and waterfall running under part of the building. Wright wanted the new residents to live with the waterfalls, to make them part of their everyday lives. He didn't want them to just look at them every now and again. Constructed over a 30-foot waterfall, the house may look very big on the outside but on the inside it is quite small, which surprises some visitors.<ref>{{Cite web|title=What is Fallingwater|url=http://www.fallingwater.org/37/what-is-fallingwater|work=Western Pennsylvania Conservancy|access-date=October 9, 2012|accessdate=October 9, 2012}}</ref> It was made with three bedrooms, a massive living room and a dining room. The house was more of a design for a family getaway, not for a live-in family.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> The construction is a series of cantilevered balconies and terraces, using limestone for all verticals and concrete for the horizontals. The house cost $155,000, including the architect's fee of $8,000. It was one of Wright's most expensive pieces.<ref name="Twombly1979"><cite class="citation book">Twombly, Robert (1979). </cite></ref> Kaufmann's own engineers argued that the design was not sound. They were overruled by Wright, but the contractor secretly added extra steel to the horizontal concrete elements. In 1994, Robert Silman and Associates examined the building and developed a plan to restore the structure. In the late 1990s, steel supports were added under the lowest cantilever until a detailed structural analysis could be done. In March 2002, post-tensioning of the lowest terrace was completed. Taliesin West, Wright's winter home and studio complex in Scottsdale, Arizona, was a laboratory for Wright from 1937 to his death in 1959. Now the home of the Frank Lloyd Wright Foundation and archives, it continues today as the site of the Frank Lloyd Wright School of Architecture. Wright is responsible for a series of concepts of suburban development united under the term Broadacre City. He proposed the idea in his book ''The Disappearing City'' in 1932, and unveiled a {{Convert|12|ft2|m2|adj=on}} model of this community of the future, showing it in several venues in the following years. He continued developing the idea until his death. === Usonian Houses === [[ឯកសារ:Weltzheimer_Johnson_House_2010.jpg|រូបភាពតូច|Charles Weltzheimer Residence (1948) in Oberlin, Ohio]] Concurrent with the development of Broadacre City, also referred to as ''Usonia'', Wright conceived a new type of dwelling that came to be known as the Usonian House. An early version of the form can be seen in the Malcolm Willey House (1934) in Minneapolis; but the Usonian ideal emerged most completely in the Herbert and Katherine Jacobs First House (1937) in Madison, Wisconsin. Designed on a gridded concrete slab that integrated the house's radiant heating system, the house featured new approaches to construction, including sandwich walls that consisted of layers of wood siding, plywood cores and building paper, a significant change from typically framed walls. Usonian houses most commonly featured flat roofs and were mostly constructed without basements, completing the excision of attics and basements from houses, a feat Wright had been attempting since the early 20th century. The Jacobses also commissioned the "Solar Hemicycle" by Wright in 1944, a seminal project in the solar house movement.<ref name="Denzerbook"><cite class="citation book">Denzer, Anthony (2013). </cite></ref> Intended to be highly practical houses for middle-class clients, and designed to be run without servants, Usonian houses often featured small kitchens — called "workspaces" by Wright — that adjoined the dining spaces. These spaces in turn flowed into the main living areas, which also were characteristically outfitted with built-in seating and tables. As in the Prairie Houses, Usonian living areas focused on the fireplace. Bedrooms were typically isolated and relatively small, encouraging the family to gather in the main living areas. The conception of spaces instead of rooms was a development of the Prairie ideal; as the built-in furnishings related to the Arts and Crafts principles from which Wright's early works grew. Spatially and in terms of their construction, the Usonian houses represented a new model for independent living, and allowed dozens of clients to live in a Wright-designed house at relatively low cost. The diversity of the Usonian ideal can be seen in houses such as the Gregor S. and Elizabeth B. Affleck House (1941) in Bloomfield Hills, Michigan, which projects over a ravine; and the Hanna-Honeycomb House (1937) in Palo Alto, California, which features a honeycomb planning grid. Gordon House, completed in 1963, was Wright's last Usonian design. Fewer than 60 of Wright's Usonian houses were built. His Usonian homes set a new style for suburban design that was a feature of countless developers. Many features of modern American homes date back to Wright, including open plans, slab-on-grade foundations, and simplified construction techniques that allowed more mechanization and efficiency in building. === Personal style and concepts === [[ឯកសារ:Johnsonwax02.jpg|រូបភាពតូច|An open office area in Wright's Johnson Wax headquarters complex]] Some of the built-in furniture remains, while other restorations have included replacement pieces created using his plans. His Prairie houses use themed, coordinated design elements (often based on plant forms) that are repeated in windows, carpets and other fittings. He made innovative use of new building materials such as precast concrete blocks, glass bricks and zinc cames (instead of the traditional lead) for his leadlight windows, and he famously used Pyrex glass tubing as a major element in the Johnson Wax Headquarters. Wright was also one of the first architects to design and install custom-made electric light fittings, including some of the very first electric floor lamps, and his very early use of the then-novel spherical glass lampshade (a design previously not possible due to the physical restrictions of gas lighting). As Wright's career progressed, so did the mechanization of the glass industry. Wright fully embraced glass in his designs and found that it fit well into his philosophy of organic architecture. Glass allowed for interaction and viewing of the outdoors while still protecting from the elements. In 1928, Wright wrote an essay on glass in which he compared it to the mirrors of nature: lakes, rivers and ponds.<ref>Frank Lloyd Wright. </ref> One of Wright's earliest uses of glass in his works was to string panes of glass along whole walls in an attempt to create light screens to join together solid walls. By utilizing this large amount of glass, Wright sought to achieve a balance between the lightness and airiness of the glass and the solid, hard walls. Arguably, Wright's best-known art glass is that of the Prairie style. The simple geometric shapes that yield to very ornate and intricate windows represent some of the most integral ornamentation of his career.<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright's glass designs|last=Lind|first=Carla|date=1995|publisher=Pomegranate Artbooks|isbn=9780876544686|location=San Francisco|pages=57}}</ref> Wright responded to the transformation of domestic life that occurred at the turn of the 20th century, when servants became less prominent or completely absent from most American households, by developing homes with progressively more open plans. This allowed the woman of the house to work in her 'workspace', as he often called the kitchen, yet keep track of and be available for the children and/or guests in the dining room. Much of modern architecture, including the early work of Mies van der Rohe, can be traced back to Wright's innovative work. Wright also designed some of his own clothing. His fashion sense was unique and he usually wore expensive suits, flowing neckties, and capes. He had a fascination with automobiles, purchasing his first car in 1909, a Stoddard-Dayton roadster, and owned many exotic vehicles over the years. During the cash-strapped Depression, Wright drove cheaper vehicles. Some of his last cars in the 1950s included four Volkswagens and a Chevrolet Nomad wagon along with flashier articles such as a Jaguar Mark VII. He owned some 50 cars between 1909 and his death, of which ten are known to be extant. Wright strongly believed in individualism and did not affiliate with the American Institute of Architects during his career, going so far as to call the organization "a harbor of refuge for the incompetent," and "a form of refined gangsterism." When an associate referred to him as "an old amateur" Wright confirmed, "I am the oldest."<ref name="archive">{{Cite web|title=Biography in Sound: Frank Lloyd Wright|url=https://archive.org/details/Biography_in_Sound|work=Old Time Radio|access-date=September 9, 2012|accessdate=September 9, 2012}}</ref> === Significant later works === [[ឯកសារ:Guggenheim_museum_exterior.jpg|រូបភាពតូច|Solomon R. Guggenheim Museum, New York City (1959)]] Wright turned 80 shortly after WWII ended, yet remained busy as ever. The Solomon R. Guggenheim Museum in New York City occupied Wright for 16&nbsp;years (1943–1959)<ref>[http://www.guggenheim.org/new-york/about/frank-lloyd-wright-building Guggenheim Museum — History]</ref> and is probably his most recognized masterpiece. The building rises as a warm beige spiral from its site on Fifth Avenue; its interior is similar to the inside of a seashell. Its unique central geometry was meant to allow visitors to easily experience Guggenheim's collection of nonobjective geometric paintings by taking an elevator to the top level and then viewing artworks by walking down the slowly descending, central spiral ramp, the floor of which is embedded with circular shapes and triangular light fixtures to complement the geometric nature of the structure. However, when the museum was completed, a number of details of Wright's design were ignored, such as his desire for the interior to be painted off-white. Further, the Museum currently designs exhibits to be viewed by walking up the curved walkway rather than walking down from the top level. [[ឯកសារ:Price_tower.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|Wright's Price Tower in Bartlesville, Oklahoma]] The only realized skyscraper designed by Wright is the Price Tower, a 19-story tower in Bartlesville, Oklahoma. It is also one of the two existing vertically oriented Wright structures (the other is the S.C. Johnson Wax Research Tower in Racine, Wisconsin). The Price Tower was commissioned by Harold C. Price of the H. C. Price Company, a local oil pipeline and chemical firm. It opened to the public in February 1956. On March 29, 2007, Price Tower was designated a National Historic Landmark by the United States Department of the Interior, one of only 20 such properties in the state of Oklahoma.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/listings/20070413.HTM National Park Service] — ''National Historic Landmarks Designated'', April 13, 2007</ref> == គម្រោងផ្សេងទៀត == Wright designed over 400 built structures<ref>''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog,'' by William Allin Storrer, University of Chicago Press, 1992 (third edition)</ref> of which about 300 survive {{កាលពី|2005|lc=y}}. Four have been lost to forces of nature: the waterfront house for W. L. Fuller in Pass Christian, Mississippi, destroyed by Hurricane Camille in August 1969; the Louis Sullivan Bungalow of Ocean Springs, Mississippi, destroyed by Hurricane Katrina in 2005; and the Arinobu Fukuhara House (1918) in [[ក្រុងហាកុណិ (ខេត្តកាណាហ្គាវ៉ា)|Hakone, Japan]], destroyed in the 1923 Great Kantō earthquake. The Ennis House in California has also been damaged by earthquake and rain-induced ground movement. In January 2006, the Wilbur Wynant House in Gary, Indiana was destroyed by fire.<ref>{{Cite web|url=http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|title=Preservation Online: Today's News Archives: Fire Guts Rare FLW House in Indiana|publisher=Nationaltrust.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220045039/http://www.nationaltrust.org/Magazine/archives/arc_news_2006/011706.htm|archivedate=February 20, 2008|deadurl=yes}}</ref> [[ឯកសារ:Imperial_Hotel_FFW_1.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Imperial Hotel, Tokyo (1923)]] In addition, other buildings were intentionally demolished during and after Wright's lifetime, such as: Midway Gardens (1913, Chicago, Illinois) and the Larkin Administration Building (1903, Buffalo, New York) were destroyed in 1929 and 1950 respectively; the '''Francis Apartments''' and '''Francisco Terrace Apartments''' (both located in Chicago and designed in 1895) were destroyed in 1971 and 1974, respectively; the '''Geneva Inn''' (1911) in Lake Geneva, Wisconsin was destroyed in 1970; and the Banff National Park Pavilion (1911) in Alberta, Canada was destroyed in 1939. The Imperial Hotel, in Tokyo (1913) survived the Great Kantō earthquake but was demolished in 1968 due to urban developmental pressures.<ref>Berstein, Fred A. [http://travel.nytimes.com/2006/04/02/travel/02journeys.html?scp=4&sq=wright+1923&st=nyt "Near Nagoya, Architecture From When the East Looked West,"] ''New York Times.'' </ref> One of his projects, Monona Terrace, originally designed in 1937 as municipal offices for Madison, Wisconsin, was completed in 1997 on the original site, using a variation of Wright's final design for the exterior with the interior design altered by its new purpose as a convention center. The "as-built" design was carried out by Wright's apprentice '''Tony Puttnam'''. Monona Terrace was accompanied by controversy throughout the 60 years between the original design and the completion of the structure.<ref>[http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf Monona Terrace Convention Center, history web page]</ref> Florida Southern College, located in Lakeland, Florida, constructed 12 (out of 18 planned) Frank Lloyd Wright buildings between 1941 and 1958 as part of the Child of the Sun project. It is the world's largest single-site collection of Frank Lloyd Wright architecture.<ref>{{Cite web|url=http://www.bdcnetwork.com/74-years-later-frank-lloyd-wright-structure-built-florida-southern-college|title=74 years later, Frank Lloyd Wright structure built at Florida Southern College|date=October 31, 2013|publisher=Building Design & Construction Magazine|access-date=July 16, 2015|accessdate=July 16, 2015}}</ref> A lesser known project that never came to fruition was Wright's plan for Emerald Bay, Lake Tahoe.<ref>{{Cite web|url=http://tahoelocals.com/articles/franklloydwright.php|title=Frank Lloyd Wright Emerald Bay, Lake Tahoe|publisher=Tahoelocals.com|date=January 8, 2007|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009}}</ref> Few Tahoe locals know of the iconic American architect's plan for their natural treasure. A house design that Wright completed shortly before his death in 1959 was realized in late 2007 in the Republic of Ireland.<ref>https://passivehouseplus.ie/articles/case-studies/wright-on</ref> The Kalita Humphreys Theater in Dallas, Texas was Wright's final project before his death. === ការធ្វើផែនការសហគមន៍ === Frank Lloyd Wright was interested in site and community planning throughout his career. His commissions and theories on urban design began as early as 1900 and continued until his death. He had 41 commissions on the scale of community planning or urban design.<ref>''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs'', Charles E. and Berdeana Aguar, McGraw-Hill, 2002, p.344</ref> His thoughts on suburban design started in 1900 with a proposed subdivision layout for Charles E. Roberts entitled the "Quadruple Block Plan." This design strayed from traditional suburban lot layouts and set houses on small square blocks of four equal-sized lots surrounded on all sides by roads instead of straight rows of houses on parallel streets. The houses, which used the same design as published in "A Home in a Prairie Town" from the ''Ladies' Home Journal'', were set toward the center of the block to maximize the yard space and included private space in the center. This also allowed for far more interesting views from each house. Although this plan was never realized, Wright published the design in the Wasmuth Portfolio in 1910.<ref>{{Cite book|title=Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs|last=Aguar|first=Charles E.|last2=Aguar|first2=Berdeana|date=2002|publisher=McGraw-Hill|pages=51–56}}</ref> The more ambitious designs of entire communities were exemplified by his entry into the City Club of Chicago Land Development Competition in 1913. The contest was for the development of a suburban quarter section. This design expanded on the Quadruple Block Plan and included several social levels. The design shows the placement of the upscale homes in the most desirable areas and the blue collar homes and apartments separated by parks and common spaces. The design also included all the amenities of a small city: schools, museums, markets, etc.<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=544}}</ref> This view of decentralization was later reinforced by theoretical Broadacre City design. The philosophy behind his community planning was decentralization. The new development must be away from the cities. In this decentralized America, all services and facilities could coexist "factories side by side with farm and home."<ref>{{Cite journal|title=Undoing the City: Frank Lloyd Wright's Planned Communities|journal=American Quarterly|volume=24|issue=4|date=October 1972|page=542}}</ref> ==== Notable community planning designs ==== * 1900–03 – Quadruple Block Plan, 24 homes in Oak Park, Illinois (unbuilt) * 1909 – Como Orchard Summer Colony, town site development for new town in the Bitterroot Valley, Montana * 1913 – Chicago Land Development competition, suburban Chicago quarter section * 1934–59 – Broadacre City, theoretical decentralized city plan, exhibits of large-scale model * 1938 – Suntop Homes, also known as Cloverleaf Quadruple Housing Project – commission from Federal Works Agency, Division of Defense Housing, a low-cost multifamily housing alternative to suburban development * 1942 – Cooperative Homesteads, commissioned by a group of auto workers, teachers and other professionals, 160-acre farm co-op was to be the pioneer of rammed earth and earth berm construction<ref>''Treasures of Taliesin: Seventy Seven Unbuilt Designs,'' Bruce Brooks Pfeiffer, Director of the Frank Lloyd Wright Archive</ref> (unbuilt) * 1945 – Usonia Homes, A47 homes (three designed by Wright) in Pleasantville, New York * 1949 – The Acres, also known as Galesburg Country Homes, five homes (four designed by Wright) in Charleston Township, Michigan * 1949 – Parkwyn neighborhood, a plat in Kalamazoo, Michigan developed by Wright containing mostly Usonian homes on circular lots with common spaces in between (since replatted) == សិល្បៈជប៉ុន == Though most famous as an architect, Wright was an active dealer in Japanese art, primarily ''ukiyo-e'' woodblock prints. He frequently served as both architect and art dealer to the same clients; he designed a home, then provided the art to fill it.<ref name="cotter"/> For a time, Wright made more from selling art than from his work as an architect. Wright was also an avid collector of Japanese prints and used them as teaching aids with his apprentices in what were called "print parties".<ref>Julia Meech. </ref> Wright first traveled to Japan in 1905, where he bought hundreds of prints. The following year, he helped organize the world's first retrospective exhibition of works by Hiroshige, held at the Art Institute of Chicago.<ref name="cotter"/> For many years, he was a major presence in the Japanese art world, selling a great number of works to prominent collectors such as John Spaulding of Boston,<ref name="cotter">{{Cite news|last=Cotter|first=Holland|title=Seeking Japan's Prints, Out of Love and Need|newspaper=New York Times|date=April 6, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/04/06/arts/art-review-seeking-japan-s-prints-out-of-love-and-need.html}}</ref> and to prominent museums such as the Metropolitan Museum of Art in New York.<ref name="reif"/> He penned a book on Japanese art in 1912.<ref name="reif"/> In 1920, however, rival art dealers began to spread rumors that Wright was selling retouched prints; this combined with Wright's tendency to live beyond his means, and other factors, led to great financial troubles for the architect. Though he provided his clients with genuine prints as replacements for those he was accused of retouching, this marked the end of the high point of his career as an art dealer.<ref name="reif">{{Cite news|last=Reif|first=Rita|title=Frank Lloyd Wright's Love of Japanese Prints Helped Pay the Bills|newspaper=New York Times|date=March 18, 2001|url=http://www.nytimes.com/2001/03/18/arts/art-architecture-the-master-builder-whose-other-love-helped-pay-the-bills.html}}</ref> He was forced to sell off much of his art collection in 1927 to pay off outstanding debts; the Bank of Wisconsin claimed his Taliesin home the following year, and sold thousands of his prints, for only one dollar a piece, to collector Edward Burr Van Vleck.<ref name="cotter"/> Wright continued to collect and deal in prints until his death in 1959, using prints as collateral for loans, often relying upon his art business to remain financially solvent.<ref name="reif"/> The extent of his dealings in Japanese art went largely unknown, or underestimated, among art historians for decades until, in 1980, Julia Meech, then associate curator of Japanese art at the Metropolitan Museum, began researching the history of the museum's collection of Japanese prints. She discovered "a three-inch-deep 'clump of 400 cards' from 1918, each listing a print bought from the same seller—'F. L. Wright'" and a number of letters exchanged between Wright and the museum's first curator of Far Eastern Art, Sigisbert C. Bosch Reitz, in 1918-22.<ref name="reif"/> These discoveries, and subsequent research, led to a renewed understanding of Wright's career as an art dealer. == ការស្លាប់និងកេរ្តិ៍ដំណែល == Turmoil followed Wright even many years after his death on April 9, 1959, shortly after undergoing surgery in Phoenix, Arizona, to remove an intestinal obstruction.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0608.html|title=Frank Lloyd Wright Dies; Famed Architect Was 89|publisher=nytimes.com<!|date=April 10, 1959|accessdate=May 12, 2010|access-date=May 12, 2010}}</ref> After the death of his third wife, Olgivanna in 1985, it was learned that her dying wish had been that Wright, she, and her daughter by her first marriage all be cremated and interred together in a memorial garden being built at Taliesin West. By then, and according to his own wishes, Wright's body had lain for over 25 years in the Lloyd-Jones cemetery, next to the Unity Chapel, near Taliesin, Wright's beloved home in Spring Green, Wisconsin.<ref>The Unity Chapel, designed by Joseph Silsbee, should not be confused with the much larger and vastly more famous Unity Temple, designed by Wright and located in Oak Park, Illinois. </ref> Although Olgivanna had taken no legal steps to move Wright's remains and against the wishes of other family members as well as the Wisconsin legislature, Wright's remains were removed from his grave by members of the Taliesin Fellowship, cremated and sent to Scottsdale where they were later interred in the memorial garden. Today, the original gravesite in Wisconsin, while empty, is still marked with Wright's name.<ref>''Frank Lloyd Wright: A Biography,'' Meryle Secrest, University of Chicago Press, 1992.</ref> === Colleagues and influences === [[ឯកសារ:RobieHouseWindows_ChicagoIL.jpg|រូបភាពតូច|Wright-designed window in Robie House, Chicago (1906)]] Wright rarely credited any influences on his designs, but most architects, historians and scholars agree he had five major influences: # Louis Sullivan, whom he considered to be his ''Lieber Meister'' (dear master), # Nature, particularly shapes/forms and colors/patterns of plant life, # Music (his favorite composer was Ludwig van Beethoven), # Japanese art, prints and buildings, # Froebel Gifts {{Citation needed|date=September 2007}} He also routinely claimed the architects and architectural designers who were his employees' work as his own design and claimed that the rest of the Prairie School architects were merely his followers, imitators and subordinates.<ref>"The Magic of America", Marion Mahony Griffin</ref> But, as with any architect, Wright worked in a collaborative process and drew his ideas from the work of others. In his earlier days, Wright worked with some of the top architects of the Chicago School, including Sullivan. In his Prairie School days, Wright's office was populated by many talented architects including William Eugene Drummond, John Van Bergen, Isabel Roberts, Francis Barry Byrne, Albert McArthur, Marion Mahony Griffin and Walter Burley Griffin. The Czech-born architect Antonin Raymond, recognized as the father of modern architecture in Japan, worked for Wright at Taliesin and led the construction of the Imperial Hotel in Tokyo. He subsequently stayed in Japan and opened his own practice. Rudolf Schindler also worked for Wright on the Imperial hotel. His own work is often credited as influencing Wright's Usonian houses. Schindler's friend Richard Neutra also worked briefly for Wright and became an internationally successful architect. Later in the Taliesin days, Wright employed many architects and artists who later become notable, such as Aaron Green, John Lautner, E. Fay Jones, Henry Klumb and Paolo Soleri in architecture and Santiago Martinez Delgado in the arts. As a young man, actor Anthony Quinn applied to study with Wright at Taliesin. However, Wright suggested that he first take voice lessons to help overcome a speech impediment. Bruce Goff never worked for Wright but maintained correspondence with him. Their works can be seen to parallel each other. Simon & Garfunkel recorded So Long, Frank Lloyd Wright as a tribute to Wright. === ការទទួលស្គាល់ === [[ឯកសារ:FrankLloydWright1966USstamp.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|1966 U.S. postage stamp honoring Frank Lloyd Wright]] Later in his life and well after his death in 1959, Wright received much honorary recognition for his lifetime achievements. He received Gold Medal awards from The Royal Institute of British Architects (RIBA) in 1941 and the American Institute of Architects (AIA Gold Medal) in 1949. The medal was a symbolic "burying the hatchet" between Wright and the AIA. In a radio interview he commented, "Well, the AIA I never joined, and they know why. When they gave me the gold medal in Houston, I told them frankly why. Feeling that the architecture profession is all that's the matter with architecture, why should I join them?"<ref name="archive"/> He was awarded the Franklin Institute's Frank P. Brown Medal in 1953. He received honorary degrees from several universities (including his "alma mater", the University of Wisconsin) and several nations named him as an honorary board member to their national academies of art and/or architecture. In 2000, Fallingwater was named "The Building of the 20th century" in an unscientific "Top-Ten" poll taken by members attending the AIA annual convention in Philadelphia. On that list, Wright was listed along with many of the USA's other greatest architects including Eero Saarinen, I.M. Pei, Louis Kahn, Philip Johnson and Ludwig Mies van der Rohe, and he was the only architect who had more than one building on the list. The other three buildings were the Guggenheim Museum, the Frederick C. Robie House and the Johnson Wax Building. In 1992, the Madison Opera in Madison, Wisconsin commissioned and premiered the opera ''Shining Brow'', by composer Daron Hagen and librettist Paul Muldoon based on events early in Wright's life. The work has since received numerous revivals, including a June 2013 revival at Fallingwater, in Bull Run, Pennsylvania, by Opera Theater of Pittsburgh. In 2000, ''Work Song: Three Views of Frank Lloyd Wright'', a play based on the relationship between the personal and working aspects of Wright's life, debuted at the Milwaukee Repertory Theater. In 1966, the United States Postal Service honored Wright with a Prominent Americans series 2¢ postage stamp. Several of Wright's buildings have been proposed by the United States to be UNESCO World Heritage sites. In 1957, Arizona made plans to construct a new Capitol building. Believing that the submitted plans for the new Capitol were tombs to the past, Frank Lloyd Wright offered an alternative to the people of Arizona. Wright felt that Arizona's Capitol should inspire the citizens to loftier heights. Wright's architectural dream of the Oasis captures the spirit of his vision - an oasis from the heat of the desert, an oasis from the mediocrity of our past decisions, an oasis for open government and unconstrained ideas. This collection also includes an early version of the Oasis with three spires, a typewritten transcript where Wright expresses his opinions regarding the various plans for Arizona's Capitol Building, and images of the restoration work completed by Kenneth C. Truong.<ref>{{Cite web|title=Oasis - Frank Lloyd Wright's Design for the Capitol|url=http://azmemory.azlibrary.gov/cdm/landingpage/collection/oasis|publisher=Arizona Capitol Museum|access-date=November 27, 2014|accessdate=November 27, 2014}}</ref> In 2004, one of the spires included in his design was erected in his memory. Consisting of roughly 1,700 individual pieces of steel, the Frank Lloyd Wright Spire is visible from nearly everywhere in residential Scottsdale and illuminates the night sky with a stunning, futuristic architectural ambiance of teal and blue. == គ្រួសារ == Frank Lloyd Wright was married three times and fathered seven children, four sons and three daughters. He also adopted Svetlana Milanoff, the daughter of his third wife, Olgivanna Lloyd Wright.<ref>{{Cite web|author=ascedia.com|url=http://www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|title=Taliesin Preservation, Inc. – Frank Lloyd Wright – FAQs|publisher=Taliesinpreservation.org|access-date=October 16, 2009|accessdate=October 16, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610011735/http%3A//www.taliesinpreservation.org/frank/faq.htm#Wives_children|archivedate=June 10, 2008|deadurl=yes}}</ref> His wives were: * Catherine "Kitty" (Tobin) Wright (1871–1959); social worker, socialite (married in June 1889; divorced November 1922) * Maude "Miriam" (Noel) Wright (1869–1930), artist (married in November 1923; divorced August 1927) * Olga Ivanovna "Olgivanna" (Lazovich Milanoff) Lloyd Wright (1897–1985), dancer and writer (married in August 1928) One of Wright's sons, Frank Lloyd Wright, Jr., known as Lloyd Wright, was also a notable architect in Los Angeles. Lloyd Wright's son (and Wright's grandson), Eric Lloyd Wright, is currently an architect in Malibu, California where he has a practice of mostly residences, but also civic and commercial buildings. Another son and architect, John Lloyd Wright, invented Lincoln Logs in 1918, and practiced extensively in the San Diego area. John's daughter, Elizabeth Wright Ingraham, was an architect in Colorado Springs, Colorado, and died September 15, 2013, of congestive heart failure. She is the mother of Christine, an interior designer in Connecticut, and Catherine, an architecture professor at the Pratt Institute.<ref name="Reflecting Pools">{{Cite news|last=Mann|first=Leslie|title=Reflecting pools: Descendants follow in Frank Lloyd Wright's footsteps|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|work=Chicago Tribune|date=February 1, 2008|accessdate=March 28, 2008|access-date=March 28, 2008|archive-date=មីនា 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325164342/http://articles.chicagotribune.com/2008-02-03/business/0801310434_1_frank-lloyd-wright-designs-mies-van-der-rohe|url-status=dead}}</ref> Wright designed a house for David Samuel Wright, his son by his first marriage to Catherine, and David's wife, Gladys.<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|title=Wright Masterwork Is Seen in a New Light: A Fight for Its Life|url=http://www.nytimes.com/2012/10/03/arts/design/frank-lloyd-wright-house-in-phoenix-faces-bulldozers.html?emc=eta1&_r=0|newspaper=New York Times|date=October 2, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rose|first=Jaimee|title=Growing up Wright|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/2009/03/14/20090314frankfamily0314.html?nclick_check=1|newspaper=The Arizona Republic|date=March 14, 2009}}{{Dead link|date=កញ្ញា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The Oscar-winning actress Anne Baxter was Wright's granddaughter. Baxter was the daughter of Catherine Baxter, a child born of Wright's first marriage. Baxter's daughter, Melissa Galt, currently lives and works in Atlanta as an interior designer.<ref name="Reflecting Pools"/> His step-daughter Svetlana (daughter of Olgivanna) and her son Daniel died in an automobile accident in 1946. Her widower, William Wesley Peters, was later briefly married to Svetlana Alliluyeva, the youngest child and only daughter of Joseph Stalin. They divorced after she could not adjust to the communal lifestyle of the Wright communities, which she compared to life in the [[សហភាពសូវៀត|Soviet Union]] under her father, and because of the constant interference of Wright's widow. Peters served as Chairman of the Frank Lloyd Wright Foundation from 1985 to 1991. A great-grandson of Wright, S. Lloyd Natof, currently lives and works in Chicago as a master woodworker who specializes in the design and creation of custom wood furniture.<ref>{{Cite news|title=The Short List|url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|work=Chicago Magazine|date=November 2006|accessdate=March 10, 2008|access-date=March 10, 2008|archive-date=ឧសភា 13, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513050752/http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/November-2006/Short-List-November-2006/|url-status=dead}}</ref> == Archives == From Wright’s death in 1959 most of his collections were stored at the headquarters of the Frank Lloyd Wright Foundation — Taliesin, in Spring Green, Wisconsin, and Taliesin West. The collection includes more than 23,000 architectural drawings, about 40 large-scale architectural models, some 44,000 photographs, 600 manuscripts and more than 300,000 pieces of office and personal correspondence. The archive’s architectural models include notable Wright projects like the unrealized St. Mark’s Tower and a version of the Guggenheim. Most of these models were not made for clients; they were constructed for MoMA’s retrospective of Wright in 1940.<ref name="nytimes.com">Robin Pogrebin (September 3, 2012), [http://www.nytimes.com/2012/09/04/arts/design/frank-lloyd-wright-collection-moves-to-moma-and-columbia.html A Vast Frank Lloyd Wright Archive Is Moving to New York] ''New York Times''.</ref> In order to guarantee a high level of conservation and access as well as to transfer the considerable financial burden of maintaining the archive,<ref>Robin Pogrebin (March 9, 2014), [http://www.nytimes.com/2014/03/10/arts/design/models-preserve-wrights-dreams.html Models Preserve Wright’s Dreams] ''New York Times''.</ref> the Frank Lloyd Wright Foundation in 2012 partnered with the Museum of Modern Art and the Avery Architectural and Fine Arts Library to move the archive to New York. Wright’s furniture and art collection remain with the foundation, which will also have a role in monitoring the archive. Together the three parties established an advisory group to oversee exhibitions, symposiums, events and publications.<ref name="nytimes.com"/> Photographs and other archival materials are held by the Ryerson & Burnham Libraries at the Art Institute of Chicago. The Herbert and Katherine Jacobs Residence and Frank Lloyd Wright Records, 1924–1974, Collection includes drawings, correspondence, and other materials documenting the construction of two homes for the Jacobs as well as research files on Wright's life. The Frank Lloyd Wright in Michigan Collection, 1945–1988, consists of research documents, including photocopied correspondence between Wright and his clients, used for the book "Frank Lloyd Wright in Michigan." The Wrightiana Collection, c. 1897–1997 (bulk 1949–1969), includes a variety of printed materials and photographs about Wright and his projects. The Joseph J. Bagley Cottage Collection, c. 1916–1925, contains photographs and drawings documenting the Bagley cottage which was completed in 1916. The architect's personal [http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Archives.html archives] are located at Taliesin West in Scottsdale, Arizona. The Frank Lloyd Wright archives include photographs of his drawings, indexed correspondence beginning in the 1880s and continuing through Wright's life, and other ephemera. The Getty Research Center in Los Angeles, also has copies of Wright's correspondence and photographs of his drawings in their "[http://www.getty.edu/research/conducting_research/special_collections/wright.html Frank Lloyd Wright Special Collection]". Wright's correspondence is indexed in ''An Index to the Taliesin Correspondence'', ed. by Professor Anthony Alofsin, which is available at larger libraries. == ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស == * Annunciation Greek Orthodox Church, Wauwatosa, Wisconsin, 1956–1961 * Beth Sholom Synagogue, Elkins Park, Pennsylvania, 1954 * Child of the Sun, Florida Southern College, Lakeland, Florida, 1941–1958, site of the largest collection of the architect's work * Dana-Thomas House, Springfield, Illinois, 1902 * Darwin D. Martin House, Buffalo, New York, 1903–1905 * Dr. G.C. Stockman House, Mason City, Iowa, 1908 * Edward E. Boynton House, Rochester, New York, 1908 * Ennis House, Los Angeles, 1923 * Fallingwater (Edgar J. Kaufmann Sr. Residence), Bear Run, Pennsylvania, 1935–1937 * First Unitarian Society of Madison, Shorewood Hills, Wisconsin, 1947 * Frank Lloyd Wright Home and Studio, Oak Park, Illinois, 1889–1909 * Frank Thomas House, Oak Park, Illinois, 1901 * Gammage Auditorium, Tempe, Arizona, 1959–1964 * Graycliff. Derby, New York, 1926 * First Jacobs House, Madison, Wisconsin, 1936–1937 * Herbert F. Johnson Residence ("Wingspread"), Wind Point, Wisconsin, 1937 * Hollyhock House (Aline Barnsdall Residence), Los Angeles, 1919–1921 * Imperial Hotel, [[ទីក្រុងតូខ្យូ|Tokyo, Japan]], 1923 ''(demolished, 1968; entrance hall reconstructed at Meiji Mura near Nagoya, Japan, 1976)'' * Johnson Wax Headquarters, Racine, Wisconsin, 1936 * Kenneth Laurent House, the only home Wright designed to be handicapped accessible * Kentuck Knob, Ohiopyle, Pennsylvania, 1956 * Larkin Administration Building, Buffalo, New York, 1903 ''(demolished, 1950)'' * Marin County Civic Center, San Rafael, California, 1957–1966 * Marshall Erdman Prefab Houses, various locations, 1956–1960 * Midway Gardens, Chicago, Illinois, 1913 ''(demolished, 1929)'' * Clubhouse at the Nakoma Golf Resort, Plumas County, California, designed in 1923; opened in 2000 * Park Inn Hotel, the last standing Wright designed hotel, Mason City, Iowa, 1910 * Price Tower, Bartlesville, Oklahoma, 1952–1956 * Frederick C. Robie Residence, Chicago, Illinois, 1909 * R.W. Lindholm Service Station, Cloquet, Minnesota, 1958 * Solomon R. Guggenheim Museum, New York City, 1956–1959 * Taliesin, Spring Green, Wisconsin, 1911 & 1925 * Taliesin West, Scottsdale, Arizona, 1937 * The Illinois, mile-high tower in Chicago, 1956 ''(unbuilt)'' * Unity Temple, Oak Park, Illinois, 1904 * Usonian homes, various locations, 1930s–1950s * V. C. Morris Gift Shop, San Francisco, 1948 * Westhope (Richard Lloyd Jones Residence, Tulsa, Oklahoma, 1929 * William H. Winslow House, River Forest, Illinois, 1894 * Ward Winfield Willits Residence, and Gardener's Cottage and Stables, Highland Park, Illinois, 1901 == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em|refs=<ref name="bbccarlton"> {{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Mystery of the murders at Taliesin | date = }}</ref> <ref name="Brewster"> {{cite news|first=Mike |last=Brewster |title=Frank Lloyd Wright: America's Architect |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |work=Business Week |publisher=The McGraw-Hill Companies |date=July 28, 2004 |accessdate=January 22, 2008 |deadurl=unfit |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302053743/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2004/nf20040728_3153_db078.htm |archivedate=March 2, 2008 }}</ref> <ref name=Brooks> {{cite web | last = Brooks | first = H. Allen | title = Architecture: The Prairie School | work = Encyclopedia of Chicago | publisher = Chicago Historical Society | year = 2005 | url = http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html | accessdate = May 25, 2010 }}</ref> <ref name=Cassidy> {{cite web | last = Cassidy | first = Victor M. | title = Lost Woman | publisher = Artnet Magazine | date = October 21, 2005 | url = http://www.artnet.com/magazineus/features/cassidy/cassidy10-21-05.asp | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=Clayton> {{Cite book | last = Clayton | first = Marie | title = Frank Lloyd Wright Field Guide | publisher = Running Press | year = 2002 | pages = 97–102 | isbn = 0-7624-1324-7 }}</ref> <ref name="Denzerbook">{{cite book | last = Denzer | first = Anthony | title = The Solar House: Pioneering Sustainable Design | publisher = Rizzoli | year = 2013 | url = http://solarhousehistory.com/book/ | isbn = 978-0-8478-4005-2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726200811/http://solarhousehistory.com/book/ |date=2013-07-26 }}</ref> <ref name=FLWF> {{cite web | title = A brief Biography | work = Wright's Life + Work | publisher = Frank Lloyd Wright Foundation | year = 2010 | url = http://www.franklloydwright.org/fllwf_web_091104/Biography.html | accessdate = May 16, 2010 }}</ref> <ref name=Gebhard> {{Cite book | last = Gebhard | first = David | author2 = Patricia Gebhard | title = Purcell & Elmslie: Prairie Progressive Architects | publisher = Gibbs Smith | year = 2006 | location = Salt Lake City | page = 32 | isbn = 1-4236-0005-3 }}</ref> <ref name=Goldberger> {{cite web | last = Goldberger | first = Paul | title = Toddlin' Town: Daniel Burnham's great Chicago Plan turns one hundred | work = The New Yorker | date = March 9, 2009 | url = http://www.newyorker.com/arts/critics/skyline/2009/03/09/090309crsk_skyline_goldberger | accessdate = March 26, 2009 }}</ref> <ref name=Lind> {{Cite book | last = Lind | first = Carla | title = Lost Wright: Frank Lloyd Wright's Vanished Masterpieces | place = New York | publisher = Simon & Schuster, Inc. | year = 1996 | pages = 40–43 | isbn = 0-684-81306-8 }}</ref> <ref name="loc"> {{cite web | author = American Treasures of the Library of Congress | title = The Genius of Frank Lloyd Wright | url = http://www.loc.gov/exhibits/treasures/tri004.html | publisher = Library of Congress | accessdate = February 28, 2014 }}</ref> <ref name=MIT> {{cite web | title = Marion Mahony Griffin (1871–1962) | work = From Louis Sullivan to SOM: Boston Grads Go to Chicago | publisher = Massachusetts Institute of Technology | year = 1996 | url = http://web.mit.edu/museum/chicago/griffin.html | accessdate = May 24, 2010 }}</ref> <ref name=OGorman> {{Cite book | ref = {{harvid|O'Gorman|2004}} | last = O'Gorman | first = Thomas J. | title = Frank Lloyd Wright's Chicago | publisher = Thunder Bay Press | year = 2004 | location = San Diego | pages = 31–33 | isbn = 1-59223-127-6 }}</ref> <ref name=Saint>{{Cite journal | last = Saint | first = Andrew | title = Frank Lloyd Wright and Paul Mueller: the architect and his builder of choice | journal = Architectural Research Quarterly | volume = 7 | issue = 2 | pages = 157–167 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | date = May 2004 | url = http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | accessdate = March 16, 2010 | doi = 10.1017/S1359135503002112 | archive-date = មីនា 4, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304054252/http://www.bolender.com/Frank%20Lloyd%20Wright/Files/Frank%20Lloyd%20Wright%20and%20Paul%20Mueller%20June%202003.pdf | dead-url = yes }}</ref> <ref name=Sommer> {{Cite book | last = Sommer | first = Robin Langley | title = Frank Lloyd Wright: A Gatefold Portfolio | publisher = Barnes & Noble Books | year = 1997 | location = Honk Kong | chapter = Frank W. Thomas House | isbn = 0-7607-0463-5}} </ref> <ref name=Tafel> {{Cite book | ref = {{harvid|Tafel|1985}} | last = Tafel | first = Edgar | title = Years With Frank lloyd Wright: Apprentice to Genius | place = Mineola, N.Y. | publisher = Dover Publications | year = 1985 | page = 31 | isbn = 0-486-24801-1 }}</ref> <ref name="Twombly1979"> {{cite book | last = Twombly | first = Robert | title = Frank Lloyd Wright His Life and Architecture | year = 1979 | publisher = A Wiley-Interscience | location = Canada | pages = 276–278 }}</ref> <ref name=Weil> {{Cite book | author = Frank Lloyd Wright Preservation Trust | editor = Zarine Weil | title = Building A Legacy: The Restoration of Frank Lloyd Wright's Oak Park Home and Studio | publisher = Pomegranate | year = 2001 | location = San Francisco | page = 4 | isbn = 0-7649-1461-8 }}</ref> <ref name=Wright> {{Cite book | ref = {{harvid|Wright|2005}} | last = Wright | first = Frank Lloyd | title = Frank Lloyd Wright: An Autobiography | place = Petaluma, CA | publisher = Pomegranate Communications | year = 2005 | pages = 60–63 | isbn = 0-7649-3243-8 }}</ref>}} == Further reading == === Wright's philosophy === * Hoffmann, Donald. ''Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture''. New York: Dover Publications, 1995. ISBN 0-486-28364-X * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses''. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5 * McCarter, Robert (ed.). ''Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles''. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1 * Meehan, Patrick, ed. ''Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture''. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4 * Nisbet, Earl. ''Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright''. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6 * Rosenbaum, Alvin. ''Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America''. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4 * Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", ''Landscape Journal'', 20.2 (2001): 141-155. * Sergeant, John. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture''. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2 * Treiber, Daniel. ''Frank Lloyd Wright''. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9 * Wright, Frank Lloyd. ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943. * Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", ''Architectural Record'', March 1908. Reprinted in ''Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930''. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3 * Wright, Frank Lloyd. ''The Natural House''. New York: Horizon Press, 1954. === Biographies === * Farr, Finis. ''Frank Lloyd Wright: A Biography''. New York: Scribner, 1961. * Friedland, Roger and Harold Zellman. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship''. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2 * Gill, Brendan. ''Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright''. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5 * Huxtable, Ada Louise. ''Frank Lloyd Wright''. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1 * Secrest, Meryle. ''Frank Lloyd Wright: a Biography''. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7 * Twombly, Robert C. ''Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture''. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2 * Wright, Iovanna Lloyd. ''Architecture: Man in Possession of His Earth''. Garden City, NY: Doubleday, 1962. === Surveys of Wright's work === * Aguar, Charles and Berdeana Aguar. ''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs''. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X * Blake, Peter. ''Frank Lloyd Wright: Architecture and Space''. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964. * Fell, Derek. ''The Gardens of Frank Lloyd Wright''. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9 * Heinz, Thomas A. ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8 * Hildebrand, Grant. ''The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses''. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7 * Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. ''Frank Lloyd Wright: The Masterworks''. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6 * Levine, Neil. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4 * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Glass Designs''. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5 * McCarter, Robert. ''Frank Lloyd Wright''. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4 * Pfeiffer, Bruce Brooks. ''Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy''. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6 * Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). ''Frank Lloyd Wright: The Complete Works''. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0 * Riley, Terence and Peter Reed (eds.). ''Frank Lloyd Wright: Architect''. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X * Smith, Kathryn. ''Frank Lloyd Wright: America's Master Architect''. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5 * Storrer, William Allin. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog''. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4 * Storrer, William Allin. ''The Frank Lloyd Wright Companion''. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2 === Selected books about specific Wright projects === * Toker, Franklin. ''Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House''. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4 * Whiting, Henry, II. ''At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio''. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3 == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://www.franklloydwright.org/ Frank Lloyd Wright Foundation] Official Website * [http://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html The Frank Lloyd Wright Foundation Archives (The Museum of Modern Art | Avery Architectural & Fine Arts Library, Columbia University, New York)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221060655/https://library.columbia.edu/locations/avery/da/FrankLloydWrightCollection.html |date=2018-12-21 }} * [http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw Frank Lloyd Wright, Wisconsin Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830210333/http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw/ |date=2012-08-30 }} * [http://www.savewright.org/ Frank Lloyd Wright Building Conservancy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701005657/https://savewright.org/ |date=2023-07-01 }} * [http://www.gowright.org/ Frank Lloyd Wright Preservation Trust] – FLW Home and Studio, Robie House * [http://www.taliesin.edu/ Frank Lloyd Wright School of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403124954/https://taliesin.edu/ |date=2019-04-03 }} * [http://www.WrightInWisconsin.org/ Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?frank-lloyd-wright-architecture Frank Lloyd Wright Original Letters]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shapell Manuscript Foundation * [http://www.pbs.org/flw/ Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810140421/http://www.pbs.org/flw/ |date=2006-08-10 }} – PBS documentary by Ken Burns and resources * [http://www.loc.gov/exhibits/flw/flw.html Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932] * [http://www.loc.gov/rr/print/list/103_flw.html Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey] * [http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm Complete list of Wright buildings by location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430033246/http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm |date=2011-04-30 }} * [http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115235343/http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html |date=2010-01-15 }} * [http://media.nybooks.com/111008-filler.mp3 Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright] from ''The New York Review of Books'' * [http://www.metropolismag.com/October-2008/Higher-Station Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station] * [http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec Frank Lloyd Wright and Quebec] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003231419/http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec |date=2009-10-03 }} * [http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html Frank Lloyd Wright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119031444/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html |date=2013-01-19 }} interviewed by Mike Wallace on ''The Mike Wallace Interview'' recorded September 1 & 28, 1957 * [http://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright Interactive Map of Frank Lloyd Wright Buildings, created in the Harvard WorldMap Platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507093452/https://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright |date=2021-05-07 }} * [http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104064859/http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html |date=2013-11-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=cMXK_KtUVm4 Appearance on ''What's My Line?'', June 3, 1956] * [http://digitalcollections.uark.edu/cdm/landingpage/collection/joneswright Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries] * [http://www.steinerag.com/flw/Artifact%20Pages/PhRtS290.htm Chauncey L. and Johanna Griggs Residence, Tacoma Lakewood Washington 1945] k6970j054gmlsof933wtg9eissv1oab 0 39761 337798 337708 2026-07-29T14:04:17Z Sreynaree1986 47227 ចំណាត់ថ្នាក់ព្រះនាមព្រះមហេសីនៃសម័យកាល 337798 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន''' | title = | image = | caption = | reign = គ.ស ៤៧០-៥១៤ | coronation = | full name = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយាអាណាចក្រកម្វុជទេឝ]][[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]<br/>(តំណែងព្រះស្នំឯក) | predecessor = [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | successor = [[ឝ្រុតទេវី|ព្រះនាងឝ្រុតទេវី]]<br/>(ផែនដី[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទឝ្រុតវម៌្ម]])<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | spouse = [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] | issue = ព្រះបាទ[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវម៌្ម]] | royal house = | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនាបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន''' (មិនស្គាល់ព្រះនាមព្រះនាមដើម) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]និងជាព្រះស្នំឯករបស់[[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រនគរភ្នំ]]ព្រះនាម [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]]។ ព្រះនាងគឺជាព្រះមាតារបស់ព្រះបាទ[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវម៌្ម]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]ចុងក្រោយនៃ[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។<ref>{{cite web |url=http://www.cambosastra.org/wp-content/uploads/2011/05/Preah-Khan-Reach.pdf |title=Preah Khan Reach and The Genealogy of Khmer Kings |publisher=Cambosastra |author=Kenneth T. So |access-date= March 2, 2017 |date= |archive-date=2021-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210708043910/http://www.cambosastra.org/wp-content/uploads/2011/05/Preah-Khan-Reach.pdf }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ឯកសារចិន * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដោយលោកស្រី ត្រឹង ងារ * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយបណ្ឌិតរស់ ចន្ទ្រាបុត្រ * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយាអាណាចក្រកម្វុជទេឝ]][[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]<br/>(តំណែងព្រះស្នំឯក)|years=គ.ស ៤៧០-៥១៤​}} {{s-aft|after=[[ឝ្រុតទេវី|ព្រះនាងឝ្រុតទេវី]]<br/>(ផែនដី[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទឝ្រុតវម៌្ម]])<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសតវត្សទី១នៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃវ្យាធបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យនគរភ្នំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យនគរភ្នំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យនគរភ្នំ]] {{Cambodia-stub}} k9qgz0lryuzahrxl7uvgje33gx03kpe 337808 337798 2026-07-29T23:02:58Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337808 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = '''ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន''' | title = | image = | caption = | reign = គ.ស ៤៧០-៥១៤ | coronation = | full name = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយាអាណាចក្រកម្វុជទេឝ]][[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]<br/>(តំណែងព្រះស្នំឯក) | predecessor = [[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​) | successor = [[ឝ្រុតទេវី|ព្រះនាងឝ្រុតទេវី]]<br/>(ផែនដី[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទឝ្រុតវម៌្ម]])<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]] | spouse = [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] | issue = ព្រះបាទ[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវម៌្ម]] | royal house = | dynasty = [[រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យវង្ស]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[សាសនាហិណ្ឌូ​នៅប្រទេសកម្ពុជា|ព្រហ្មញ្ញសាសនាបែបខ្មែរ]]និង[[នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា|នាគសាសនា]] |}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន''' (មិនស្គាល់ព្រះនាមព្រះនាមដើម) គឺជាសមាជិកនៃគ្រួសាររាជវង្សកម្ពុជា[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]និងជាព្រះស្នំឯករបស់[[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។ ព្រះនាងបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រនគរភ្នំ]]ព្រះនាម [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]]។ ព្រះនាងគឺជាព្រះមាតារបស់ព្រះបាទ[[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវម៌្ម]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]ចុងក្រោយនៃ[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]។<ref>{{cite web |url=http://www.cambosastra.org/wp-content/uploads/2011/05/Preah-Khan-Reach.pdf |title=Preah Khan Reach and The Genealogy of Khmer Kings |publisher=Cambosastra |author=Kenneth T. So |access-date=March 2, 2017 |date= |archive-date=2021-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210708043910/http://www.cambosastra.org/wp-content/uploads/2011/05/Preah-Khan-Reach.pdf |archivedate=2021-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210708043910/http://www.cambosastra.org/wp-content/uploads/2011/05/Preah-Khan-Reach.pdf |url-status=dead }}</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ឯកសារចិន * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដោយលោកស្រី ត្រឹង ងារ * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយបណ្ឌិតរស់ ចន្ទ្រាបុត្រ * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ {{commons category|ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន)}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[កុលប្រភាវតី|ព្រះនាងកុលប្រភាវតី]]<br/>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី​)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយាអាណាចក្រកម្វុជទេឝ]][[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរភ្នំ]]<br/>(តំណែងព្រះស្នំឯក)|years=គ.ស ៤៧០-៥១៤​}} {{s-aft|after=[[ឝ្រុតទេវី|ព្រះនាងឝ្រុតទេវី]]<br/>(ផែនដី[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទឝ្រុតវម៌្ម]])<br/>[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសតវត្សទី១នៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃវ្យាធបុរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យនគរភ្នំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យនគរភ្នំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យនគរភ្នំ]] {{Cambodia-stub}} i78lbo3fuzwr4jpfrnkls2bigcvgzvf 0 40529 337800 337729 2026-07-29T14:08:41Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិសាស្ត្ររាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យ 337800 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Statue of Preah Thong Neang Neak (cropped) (cropped).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះបរមរូបព្រះថោងនាងនាគ [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។]] '''រាជត្រកូលកៅណ្ឌិន្យ''' (Kaundinya Dynasty) ឬ '''រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យច័ន្ធរវង្ស'''<ref>Louis-Frédéric (1977) Encyclopaedia of Asian Civilizations, Louis Publisher: Original from the University of Michigan Volume 3 of Encyclopaedia of Asian Louis-Frédéric</ref>រាជវង្សនេះ​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​[[កៅណ្ឌិន្យទី១|ព្រះបាទកោណ្ឌិន្យ ឬ ព្រះថោង]]និង[[សោមា|ព្រះនាងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ]] ចាត់ទុកជារាជវង្សដំបូងគេក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រកម្ពុជាតាមរយៈកំណត់ត្រាប្រវត្ដិសាស្ដ្ររបស់សិលាចារឹកនិងព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ។<ref>Rüdiger Gaudes (1993). [https://angkordatabase.asia/libs/docs/publications/kau%E1%B9%87%E1%B8%8Dinya-preah-thaong-and-the-n%C4%81g%C4%AB-som%C4%81-some-aspects-of-a-cambodian-legend/kaundinya-neak-neang.pdf Kauṇḍinya, Preah Thaong, and the "Nāgī Somā": Some Aspects of a Cambodian Legend] Asian Folklore Studies, 52(2):333-358.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ឯកសារចិន * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដោយលោកស្រី ត្រឹង ងារ * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយបណ្ឌិតរស់ ចន្ទ្រាបុត្រ * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រួសាររាជវង្សអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរ]] {{Cambodia-stub}} 2t2qya0q30nk37qzli405eyp9wxm6yb 0 44587 337806 337783 2026-07-29T15:53:33Z TheRandomGoober 27248 /* អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន */ 337806 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=443 |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិ (អសប) បានអនុម័តផែនការបែងចែកសម្រាប់ដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរនៅលើទឹកដីម៉ាន់ដាត។ ផែនការនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយមេដឹកនាំជនជាតិជ្វីហ្វ ប៉ុន្តែត្រូវបានបដិសេធដោយមេដឹកនាំអារ៉ាប់ ហើយចំណែកចក្រភពអង់គ្លេសវិញក៏បានបដិសេដមិនអនុវត្តផែនការនេះដែរ។ នៅមុនថ្ងៃនៃការដកខ្លួនចុងក្រោយរបស់អង់គ្លេស [[ទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលតាមផែនការដែលបានស្នើឡើងរបស់ អសប។ គណៈកម្មាធិការកំពូលអារ៉ាប់មិនបានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋរបស់ខ្លួននោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]រួមជាមួយ[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] និងសមាជិកដទៃទៀតនៃ[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នាពេលនោះ បានចាប់ផ្តើមធ្វើសកម្មភាពយោធាដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យផ្ទុះ[[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែល អសប ធ្លាប់បានកំណត់ជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់។ អេហ្ស៊ីបដំបូងបានគាំទ្រការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម ប៉ុន្តែបានបោះបង់គំនិតនេះចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ត្រង់ហ្សកដានីមិនដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនេះទេ ហើយថែមទាំងបានសម្រេចចិត្តកាត់បញ្ចូលតំបន់វ៉េសប៊ែងជាទឹកដីរបស់ខ្លួនទៀតដើម្បីបង្កើតរដ្ឋហ្សកដានី។ ការកាត់បញ្ចូលទឹកដីនេះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានចោលដោយសហគមន៍អន្តរជាតិ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលប្រយុទ្ធតបទល់ជាមួយអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ដោយអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដូចជាតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/six-day-war|title=Six-Day War|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ នៅពេលដែលហ្សកដានីចូលគ្រប់គ្រងតំបន់វ៉េសប៊ែងម្តងទៀត [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះដោយមានគោលដៅប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នៃ PLO បានកំណត់ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីនជាទឹកដីទាំងមូលដែលបន្សល់ពីម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសដែលក្នុងនោះក៏មានទាំងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ PLO បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមកបានផ្លាស់ទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/plo|title=PLO|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ PLO ថាជា "តំណាងស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ PLO ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពលើការដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងប្រធានបទប៉ាឡេស្ទីនដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍របស់ពួកគេជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> ទោះបីជាមានការសម្រេចនេះក៏ដោយ PLO មិនដែលបានចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើយ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] អេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ PLO។ នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ PLO បានប្រកាសបង្កើត"រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន"ឡើង។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋដទៃជាច្រើន រួមទាំងអេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានីផង។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។ ដោយហេតុនេះ ទើបប្រទេសមួយចំនួនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនបានសម្តៅកិច្ចទទួលស្គាល់របស់ពួកគេទៅលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧" ដូច្នេះប្រទេសទាំងអស់នោះបានទទួលស្គាល់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រឹមតែជាទឹកដីក្រោមការកាន់កាប់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលនោះទេ។ ការដាក់ពាក្យសុំចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដែលដាក់ជូនដោយរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថាវាបានផ្អែកខ្លួនលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧"។<ref name="only1967">{{cite web|date=23 September 2011|title=Ban sends Palestinian application for UN membership to Security Council|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010151934/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|archive-date=10 តុលា 2015|access-date=5 មករា 2022|website=United Nations News Centre}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ PLO បានប្រកាសទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បានទទួលស្គាល់ PLO ថាជាអ្នកតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនវិញដែរ។ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៨៨ បានរួមបញ្ចូលនូវការអំពាវនាវរបស់ PNC សម្រាប់ការចរចាបែបពហុភាគីលើមូលដ្ឋាននៃ[[ដំណោះស្រាយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|ដំណោះស្រាយលេខ ២៤២ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា "កិច្ចព្រមព្រៀងប្រវត្តិសាស្ត្រ"<ref>{{cite web |url=http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |title=(អង់គ្លេស) The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution |author=PLO Negotiations Affairs Department |date=13 November 2008 |access-date=5 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |archive-date=26 មេសា 2012 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf }}</ref> ដោយវាបង្ហាញពីការទទួលយកដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរ ហើយលែងចោទសួរពីភាពស្របច្បាប់នៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=Quigleyp212>Quigley, 2005, p. 212.</ref> បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើម និងកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអារ៉ាប់លើទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សា ហើយ​បង្កើត"សម្ព័ន្ធភូមិ"ដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សាទាំងនោះដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិត​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​របស់​អ៊ីស្រាអែល។ ក្រោយបន្តិចមក គំរូថ្មីនេះក៏បាត់បង់ប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងប៉ាឡេស្ទីនផង ហើយសម្ព័ន្ធភូមិបានចាប់ផ្តើមបែកបាក់ដួលរលំដោយសម្ព័ន្ធភូមិចុងក្រោយហៅ"ហេប្រុន"បានរំលាយនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៣ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ក្រុមចរចារបស់ PLO ថាជា "តំណាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ជាថ្នូរនឹង PLO ទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការរក្សាសន្តិភាព ការទទួលយកដំណោះស្រាយរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២ និង ៣៣៨ និងការឈុំប្រកាន់"អំពើហឹង្សា និងអំពើភេរវកម្ម"លើអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ PLO បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា PNA ឬ PA) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref>{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[International Court of Justice]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូកន្លងមក អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PLO បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលមានទម្រង់ជាការគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានផ្តល់ការគ្រប់គ្រងជាលក្ខណៈស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ B និងទាំងការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ A ប៉ុន្តែពួកគេមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនឹង[[តំបនសេ (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នោះទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការអនុវត្តផែនការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PNA អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] ecyac42g4vewthpazvaoz04xr7c241w 337809 337806 2026-07-30T03:59:56Z TheRandomGoober 27248 /* សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល */ 337809 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=443 |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលប្រយុទ្ធតបទល់ជាមួយអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ដោយអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដូចជាតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/six-day-war|title=Six-Day War|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ នៅពេលដែលហ្សកដានីចូលគ្រប់គ្រងតំបន់វ៉េសប៊ែងម្តងទៀត [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះដោយមានគោលដៅប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នៃ PLO បានកំណត់ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីនជាទឹកដីទាំងមូលដែលបន្សល់ពីម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសដែលក្នុងនោះក៏មានទាំងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ PLO បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមកបានផ្លាស់ទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/middle-east/plo|title=PLO|first=History com|last=Editors|website=HISTORY}}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ PLO ថាជា "តំណាងស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ PLO ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពលើការដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងប្រធានបទប៉ាឡេស្ទីនដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍របស់ពួកគេជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> ទោះបីជាមានការសម្រេចនេះក៏ដោយ PLO មិនដែលបានចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើយ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]] អេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ PLO។ នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ PLO បានប្រកាសបង្កើត"រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន"ឡើង។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋដទៃជាច្រើន រួមទាំងអេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានីផង។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។ ដោយហេតុនេះ ទើបប្រទេសមួយចំនួនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនបានសម្តៅកិច្ចទទួលស្គាល់របស់ពួកគេទៅលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧" ដូច្នេះប្រទេសទាំងអស់នោះបានទទួលស្គាល់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រឹមតែជាទឹកដីក្រោមការកាន់កាប់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលនោះទេ។ ការដាក់ពាក្យសុំចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដែលដាក់ជូនដោយរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថាវាបានផ្អែកខ្លួនលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧"។<ref name="only1967">{{cite web|date=23 September 2011|title=Ban sends Palestinian application for UN membership to Security Council|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010151934/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|archive-date=10 តុលា 2015|access-date=5 មករា 2022|website=United Nations News Centre}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ PLO បានប្រកាសទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បានទទួលស្គាល់ PLO ថាជាអ្នកតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនវិញដែរ។ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៨៨ បានរួមបញ្ចូលនូវការអំពាវនាវរបស់ PNC សម្រាប់ការចរចាបែបពហុភាគីលើមូលដ្ឋាននៃ[[ដំណោះស្រាយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|ដំណោះស្រាយលេខ ២៤២ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា "កិច្ចព្រមព្រៀងប្រវត្តិសាស្ត្រ"<ref>{{cite web |url=http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |title=(អង់គ្លេស) The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution |author=PLO Negotiations Affairs Department |date=13 November 2008 |access-date=5 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |archive-date=26 មេសា 2012 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf }}</ref> ដោយវាបង្ហាញពីការទទួលយកដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរ ហើយលែងចោទសួរពីភាពស្របច្បាប់នៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=Quigleyp212>Quigley, 2005, p. 212.</ref> បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើម និងកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអារ៉ាប់លើទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សា ហើយ​បង្កើត"សម្ព័ន្ធភូមិ"ដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សាទាំងនោះដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិត​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​របស់​អ៊ីស្រាអែល។ ក្រោយបន្តិចមក គំរូថ្មីនេះក៏បាត់បង់ប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងប៉ាឡេស្ទីនផង ហើយសម្ព័ន្ធភូមិបានចាប់ផ្តើមបែកបាក់ដួលរលំដោយសម្ព័ន្ធភូមិចុងក្រោយហៅ"ហេប្រុន"បានរំលាយនៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៣ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ក្រុមចរចារបស់ PLO ថាជា "តំណាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ជាថ្នូរនឹង PLO ទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការរក្សាសន្តិភាព ការទទួលយកដំណោះស្រាយរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២ និង ៣៣៨ និងការឈុំប្រកាន់"អំពើហឹង្សា និងអំពើភេរវកម្ម"លើអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ PLO បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា PNA ឬ PA) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref>{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[International Court of Justice]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូកន្លងមក អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PLO បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលមានទម្រង់ជាការគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានផ្តល់ការគ្រប់គ្រងជាលក្ខណៈស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ B និងទាំងការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ A ប៉ុន្តែពួកគេមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនឹង[[តំបនសេ (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នោះទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការអនុវត្តផែនការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PNA អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] az39d2q4jwg3p8a0sc19xvrqke5or43 337815 337809 2026-07-30T09:50:56Z TheRandomGoober 27248 /* សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល */ 337815 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | common_name = ប៉ាឡេស្ទីន | native_name = {{nobold|دولة فلسطين {{small|([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}}}} | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាឡេស្ទីន|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 70px | national_anthem = "{{big|[[ហ្វីដាអ៊ី|فدائي]]}}"<br />{{lower|0.1em|"អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=1 មករា 2022 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 មីនា 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Anthem of Palestine.ogg]]</div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = {{Legend|#336830|ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន}}<br />{{Legend|#61E760|ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានភាពនៃទីក្រុងយេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|name=capital|[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីន]]បានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ[[សហគមន៍អន្តរជាតិ]]នោះទេ។ [[រ៉ាំអាឡា]]គឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុង[[តែលអាវីវ]]។}} | admin_center = [[រ៉ាំអាឡា]] | admin_center_type = មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល | status = [[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល<br />[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧]] | largest_city = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] (មុនឆ្នាំ២០២៣)<br/>បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់<ref name="flux1">{{cite web|url= https://english.wafa.ps/Pages/Details/140699#:~:text=ActionAid%3A%20Conditions%20in%20Rafah%20at,over%20one%20million%20displaced%20people | title= ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people |work=WAFA}}</ref><ref name="flux2">{{cite news |url=https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war |title=Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza|work=NPR|date=24 May 2024}}</ref> | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី]]<ref name=declaration1988>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=1 មករា 2021 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 មិថុនា 2014 |url-status=dead |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |archivedate=8 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 }}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ម៉ះមូដ អាបាស់]]{{refn|group=ស|name=PLOchair}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា]] | leader_title3 = [[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ប្រធានសភា]] | leader_name3 = [[អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ]] | sovereignty_type = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន#ប្រវត្តិសាស្ត្រ|និម្មិតកម្ម]] | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យប៉ាឡេស្ទីន|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨ | established_event3 = [[ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៦៧/១៩|សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] | established_date3 = ២៩ វិច្ឆិកា ២០១២ | established_event4 = ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយ[[អ៊ីស្រាអែល]] | established_date4 = [[ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន|កំពុងកើតមាន]]{{refn|name=control|group=ស}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 ធ្នូ 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 មករា 2013 }}</ref> | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦,០២០ | area_rank = ទី១៦៣<ref name="UN Stats-2012">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=23 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live}}</ref> <!-- ឱ្យស្របទៅតាម[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប]] --> | percent_water = ៣.៥<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=22 កក្កដា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=dead }}</ref> | area_label2 = [[វ៉េសប៊ែង]] | area_data2 = ៥,៦៥៥ គម{{smallsup|២}} | area_label3 = [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] | area_data3 = ៣៦៥ គម{{smallsup|២}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=1 មករា 2022 |archivedate=12 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ៥,៤៨៣,៤៥០<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=1 June 2026| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = ២០២៣ | population_estimate_rank = ទី១២១ | population_census_year = | population_density_km2 = ៧៣១ | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} ៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine) |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |date=10 October 2023 |access-date=1 June 2026 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023133432/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=487,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP_rank = ទី១៣៨ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៦,៦៤២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៤០ | GDP_nominal = {{increase}} ១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_rank = ទី១២១ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣,៤៦៤ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.PS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៣១ |Gini_year = ២០១៦ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ៣៣.៧ |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=1 ធ្នូ 2021|archivedate=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | HDI = ០.៦៧៤ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=23 July 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី១៣៣ | currency = {{unbulleted list |[[ផោនអេហ្ស៊ីប]] ([[ISO ៤២១៧|EGP]]) |[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] (ILS) |[[ឌីណាហ្សកដានី]] (JOD)<ref>យោងទៅតាម [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯ[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]វិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។</ref>}} | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន]] | date_format = dd/mm/yyyy<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | today = | wikidata = Q219060 }} '''ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ فلسطين, {{audio|LL-Q13955 (ara)-AlNatiq-فلسطين.wav|ស្តាប់}}}}{{refn|group=ស|name=naming|គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]អាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃ[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតប្រឺតាញ]]ដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|title=Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly|date=23 September 2011|work=Haaretz.com|access-date=1 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385|archive-date=30 កញ្ញា 2011|url-status=dead|archivedate=30 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385}}</ref> ឈ្មោះ​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ជា​​ទម្រង់​ខ្លី​ដើម្បីសម្តៅ​លើ​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |editor=Bissio, Robert Remo |location=Montevideo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |page=443 |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=Kogan Page|edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន<ref name=GA43177 /> និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន'''{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين}} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោម[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]ជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]ជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ [[ទីក្រុងហ្កហ្សា]]ធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ការជម្លៀសដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញ]]កាលពីឆ្នាំ២០២៣។<ref name="flux1" /><ref name="flux2" /> ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំ[[ច្រករបៀងឡេវ៉ាន|ចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប]] តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់[[ទន្លេនីល]]និង[[មេសូប៉ូតាមី]]ឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។​ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម]]មកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីត[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបប[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]។ កំណើន[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ដែលបាន[[អាលីយ៉ា|ធ្វើអន្តោប្រវេសន៍]]មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជា[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ជម្លោះអន្តរសហគមន៍]]រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិ[[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់]] រហូតដល់កើតចេញជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]មួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និង[[ពិភពអារ៉ាប់|ប្រជាជាតិអារ៉ាប់]]ដទៃ។ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា [[ណាក់បា]] ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបាន[[វ៉េសប៊ែងក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|វាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែល|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់[[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ហ្សកដានី]] និង[[សាធារណរដ្ឋអេហ្ស៊ីប (១៩៥៣–១៩៥៨)|អេហ្ស៊ីប]]រៀងគ្នា។ [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពី[[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន|ឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបាន[[ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ដកខ្លួនចេញ]]ពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ [[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុង]]រវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|ហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង]]របស់ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយ[[ហ្វាតា]] ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|រដ្ឋបាលហាម៉ាស់]]ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជា[[និត្យានុកូលភាពនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែល|សកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=March 2025 |title=STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-73-infographic-march2025.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ​ ៧ តុលា]] ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើក[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|យុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាន]]នៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |title=Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181509/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/ |archive-date=21 December 2025 |access-date=2026-07-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។<ref name="genocide2" /><ref name="genocide_int_law_scholars2" /><ref name=":2" /> ប៉ាឡេស្ទីនគឺជា[[រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) និងត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។<ref>{{Cite web |date=2024-04-18 |title=Palestine's status at the UN explained {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148351 |access-date=2026-07-24 |website=news.un.org }}</ref>{{refn|group=ស|សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។}} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹង[[ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល|ព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន]] ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើន[[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|កាន់សាសនាឥស្លាម]] [[គ្រិស្តសាសនា]]ក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការអន្តរជាតិ]]មួយចំនួនមានដូចជា [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[យូណេស្កូ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/countries/ps|title=State of Palestine}}</ref> និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅ[[សភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប|សភាតំណាង]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]មួយដែរ។<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/un-agenda-2030/goal-16|title=16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int|website=Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals}}</ref> ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]]យើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពី[[អក្សរឡាតាំង|ឡាតាំង]]ហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេង[[ភាសាបារាំង]]ថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យ[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។ ទឹកដីនៃ[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]] និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>Rubin, 1999, {{Google books |id=A9FVtIjyFtYC |page=186 |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World }}</ref> ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យ[[ក្រិកបុរាណ]]មកម៉្លេះដោយមានលោក[[អេរ៉ូដូតឺស]]ដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រា[[ប្រវត្តិសាស្ត្រ (អេរ៉ូដូតឺស)|ប្រវត្តិសាស្ត្រ]]របស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិ[[ព្យូនិក]]បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។<ref name="Masalha2018">{{cite book|author=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=15 August 2018|publisher=Zed Books Limited|page=22|isbn=978-1-78699-273-4}}</ref><ref>''Herodotus, Volume 4''. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.</ref> ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជា[[ភាសាឡាតាំង]]ថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួក[[ភីលីស្ទីន]] ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref>''Ancient History Encyclopædia'', Mark, Joshua J., [https://www.worldhistory.org/palestine/ "Palestine"]</ref> ===បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ=== អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref>{{Cite web |last=Nation |first=United |date=20 September 2022 |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |url=https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122526/https://palestine.un.org/sites/default/files/2023-08/United%20Nations%20Common%20Country%20Analysis%20for%20the%20Occupied%20Palestinian%20Territory.pdf |archive-date=18 March 2024 |page=xi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/CCA_Report_En.pdf|title=(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |publisher=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |date=2016 |page=9}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} ===ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់=== ទឹកដី[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]]ទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន់]] ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]មក[[អឺរ៉ាស៊ី]] ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] [[មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] និង[[អាហ្វ្រិកឦសាន]]"។<ref name=UCL>[https://wayback.archive-it.org/all/20060514092649/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/ The Ancient Levant], UCL Institute of Archaeology, May 2008</ref><ref name=OHAL9>Steiner & Killebrew, p. [https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101142956/https://books.google.com/books?id=5H4fAgAAQBAJ&pg=PT32 |date=1 November 2022 }}: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."</ref> ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និង[[អរិយធម៌]]ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុង[[យុគសំរិទ្ធ|យុគសម័យសំរិទ្ធ]] ពួក[[កណាអាន់]]បានបង្កើត[[រដ្ឋបុរី|រដ្ឋនគរ]]តូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុង[[យុគដែក|យុគសម័យដែក]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|យូដា]]បានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួក[[ហ្វីលីស្ទី]] និង[[ហ្វីនីស៊ី]]បានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួក[[ចក្រភពនវ-អាស៊ីរី|អាស៊ីរី]]បាន[[យុទ្ធនាការសេណ្ណាឆេរីបនៅឡឺវ៉ង់|សញ្ជ័យ]]យកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ចក្រភពនវ-បាប៊ីឡូន|នឹមពួកបាប៊ីឡូន]]នៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោម[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]របស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍]]បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបាន[[ហេល្លេនិកវូបនីយកម្ម|បន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិក]]ចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។ នៅកំឡុង[[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. [[ព្រះរាជាណាចក្រហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូន]]បានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួក[[រ៉ូមបុរាណ|រ៉ូម]] ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ​ ៦៣ មុន គ.ស.។ [[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|យូដារ៉ូម]]ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម|ការបះបោរជ្វីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបាន[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|វាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] និង[[ប្រាសាទទីពីរ|ព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរ]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែល[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ និងគ្រិស្តសាសនា|ចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា]] ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពី[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់]]ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ [[រ៉ាឝ៊ីឌុន]] [[រាជវង្សឧមយ្យ៉ាដ|ឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ [[ទូលូនីដ]] [[រាជវង្សឥឃ្ឝីដ|ឥឃ្ឝីដ]] [[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និង[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ [[កាកបាទសង្គ្រាមលើកទីមួយ|បូជនីយសឹក]]ក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួក[[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយជន]]បង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម]]ឡើង មុនពេលត្រូវ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (១១៨៧)|គ្រប់គ្រង]]ដោយ[[រាជវង្សអាយូប៊ីដ|ពួកអាយូប៊ីដ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន[[ការវាយឆ្មក់របស់ម៉ុងហ្គោលលើប៉ាឡេស្ទីន|ឈ្លានពាន]]ដោយ[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|ពួកម៉ុងហ្គោល]]នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួក[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|អេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុក]]បានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូ​វបាន[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ពួកអូតូម៉ង់]]ចូល[[សង្គ្រាមម៉ាម្លុក–អូតូម៉ង់ (១៥១៦–១៥១៧)|គ្រប់គ្រង]] និងរក្សាជា[[ស៊ីរីអូតូម៉ង់|ខេត្តរដ្ឋបាល]]របស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ ====កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម==== ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រ[[ជាតិអារ៉ាប់និយម]]និង[[អារ៉ាប់រួមនិយម]] ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះ[[តួកក្មេងខ្ចី|ចលនាតួកក្មេងខ្ចី]] និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។<ref>{{cite journal|first=Muhammad |last=Muslih|url=https://www.jstor.org/stable/2536721|title=Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism|journal= Journal of Palestine Studies|date=1987 |volume=16, No. 4 Summer, 1987|issue=4 |pages= 77–94, 80–82, 87 |doi=10.2307/2536721 |jstor=2536721 }}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃ[[ហ្ស៊ីអននិយម|ចលនាហ្ស៊ីអន]] ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើត[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|ស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។<ref name="As">As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12</ref> [[អាប់ឌុល ហាមីដទី២|អាប់ឌុល ហាមីដ]] ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារ[[ហ្វៃសាលទី១|ហ្វៃសាល]]បានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋ[[ស៊ីរី (តំបន់)|មហាស៊ីរី]]ក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។<ref name="As"/> ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជា[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។<ref>{{Cite web |title=40 Years of Israeli Occupation |url=https://www.arij.org/atlas40/intro.html#:~:text=In%201917,%20the%20British%20forces,of%20Megiddo%20in%20September%201918. |access-date=28 July 2026 |website=arij.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=14 September 2017 |title=Remembering the Ottoman Empire in Palestine |url=https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ |access-date=28 July 2026 |website=Palestine Chronicle}}</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Dayr Yassin (cropped).jpg|thumb|[[ការសម្លាប់រង្គាលឌែរយ៉ាស្ស៊ីន]]សម្ដៅលើអ្នកភូមិស្រុកប៉ាឡេស្ទីនដោយកងជីវពលនិយមហ្ស៊ីអន[[អៀរហ្គូន]]និង[[ឡេហ៊ី]]កំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបាន[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិតថេន|កងកម្លាំងអង់គ្លេស]]ក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍[[អែដមឹន អាល្លិនប៊ី|អាល្លិនប៊ី]][[សមរភូមិយេរូសាឡឹម|វាយដណ្ដើមយក]]។<ref name="The Guardian-2001">{{Cite news |date=31 May 2001 |title=The Mandate years: colonialism and the creation of Israel |url=https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks |access-date=29 July 2026 |work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref>​ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការ[[សង្គមប្រជាជាតិ]]បានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។<ref name="The Guardian-2001" /> អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ១៩២៩ [[កុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩|កុបកម្ម​ហិង្សា]]​ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះ​ជុំវិញ​អន្តោប្រវេសន៍​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​សេរីភាព​ចូល​ទៅ​ជញ្ជាំង​ខាងលិច​នៅ​ក្រុង​យេរូសាឡឹម។<ref name="The Guardian-2001"/> ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមាន[[ការបះបោរអារ៉ាប់នៅប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦–១៩៣៩|ការបះបោរអារ៉ាប់]]ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។<ref name="The Guardian-2001"/> ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយ[[គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់]] បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្ត[[លិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩]]។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹង[[សេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]] និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។<ref name="TheCollector-2024">{{Cite web |date=27 May 2024 |title=British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History |url=https://www.thecollector.com/british-controlled-mandatory-palestine/ |access-date=29 July 2026 |website=TheCollector}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន [[អៀរហ្គូន]] [[ហាហ្កាណា]] និង[[ឡេហ៊ី]]បានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។<ref name="TheCollector-2024" /> លោក[[មេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន]] និង[[យីតសាក់ ឆាមៀរ]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយ[[កុបកម្មជ្វីហ្វនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ទាំងនោះ។<ref>{{Cite book|url=https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194|title=Menahem Begin, from Terrorism to Power|via=www.palestine-studies.org}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន​ ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។<ref name="TheCollector-2024" /> [[File:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|thumb|ផែនទីនៃអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦]] ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹង[[អំណាចអ័ក្ស|កងកម្លាំងអ័ក្ស]]នៅតំបន់[[អាហ្វ្រិកខាងជើង]]។<ref name="TheCollector-2024" /> ===សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល=== {{Further|សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (អ.ស.ប.) បានស្នើពី[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន]]ចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧–១៩៤៨|ជម្លោះស៊ីវិលមួយ]]នៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជា[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។<ref name="TheCollector-2024"/> ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន [[ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែល]]ដឹកនាំដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសបង្កើត]][[រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]]ឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា [[អេមីរ៉ាតត្រង់ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]] អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិក[[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជា[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូង]]ឡើង។ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] រីឯត្រង់ហ្សកដានីបាន[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែង]]ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម]]មួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋ[[ហ្សកដានី]]ថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ [[ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]របស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និង[[ស៊ីរី]] បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>Laron, G. (2017). [https://books.google.co.il/books?id=ys4CDgAAQBAJ&lpg=PR7&ots=EH-bt8Ery-&dq=six%20day%20war&lr&pg=PP1 ''The Six Day War: The Breaking of the Middle East''.] Yale University Press.</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។<ref>Singh, S. (2015). [http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2015/09/Social-Science-2_A-135-145-Full-Paper.pdf Black September: A turning point in the Palestinian national movement]. ''International journal of applied social science'', ''2''(5/6), 135-145.</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ឆ្នាំ១៩៧៤|កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។<ref>{{cite book |last=al Madfai |first=Madiha Rashid |authorlink=Madiha Rashid Al-Madfai |title=(អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991 |series=Cambridge Middle East Library |volume=28 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41523-1 |page=21}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA3237>{{UN document |docid=A/RES/3237(XXIX) |body=A |type=R |session=29 |resolution_number=3237 (XXIX) |title=Observer status for the Palestine Liberation Organization |date=22 November 1974 |meeting=2296th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |title=(អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis |series=Cambridge Studies in International Relations |volume=15 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155] |author=Geldenhuys, Deon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-40268-2 |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 }}</ref> តាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ]]ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។ បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយ[[ក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដី]]នៃ[[រដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល]] និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែល​បាន​សម្រេច​​បញ្ឈប់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​​ក្រុម​ប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមក​បង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយ​មន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​អ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។<ref>{{cite web|url=http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|title=40 Years Of Israeli Occupation|work=arij.org|access-date=5 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718173049/http://www.arij.org/atlas40/chapter2.3.html|archive-date=18 កក្កដា 2011|url-status=live}}</ref> ===ការបះបោរ​ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព=== បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name=GA43177>{{UN document |docid=A/RES/43/117 |body=A |type=R |session=43 |resolution_number=43/117 |title=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees |date=8 December 1988 |meeting=75th plenary meeting |accessdate=4 មករា 2022}}</ref><ref>{{cite book |first1=Tim |last1=Hillier |title=Sourcebook on Public International Law |date=1998 |isbn=978-1-84314-380-2 |access-date=4 មករា 2022 |url={{Google books |id=ukWq9mMUeesC |page=205 |plainurl=yes }} |pages=205 |publisher=Cavendish Publishing |edition=Cavendish Publishing sourcebook series}}</ref> ទោះបីជាមានការសម្រេចនេះក៏ដោយ PLO មិនដែលបានចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើយ។<ref>{{UN document |docid=A/55/PV.54 |body=A |type=A |session=55 |document_number=36 |title=(អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) |page=10 |meeting=54th plenary meeting |date=7 November 2000 |meetingtime=3 p.m. |speakername=Al-Kidwa, Nasser |speakernation=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន{{!}}Palestine |accessdate=4 មករា 2022}}</ref> នៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ PLO បានប្រកាសបង្កើត"រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន"ឡើង។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋដទៃជាច្រើន រួមទាំងអេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានីផង។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។ ដោយហេតុនេះ ទើបប្រទេសមួយចំនួនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនបានសម្តៅកិច្ចទទួលស្គាល់របស់ពួកគេទៅលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧" ដូច្នេះប្រទេសទាំងអស់នោះបានទទួលស្គាល់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រឹមតែជាទឹកដីក្រោមការកាន់កាប់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទឹកដីរបស់អ៊ីស្រាអែលនោះទេ។ ការដាក់ពាក្យសុំចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដែលដាក់ជូនដោយរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថាវាបានផ្អែកខ្លួនលើ "ព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧"។<ref name="only1967">{{cite web|date=23 September 2011|title=Ban sends Palestinian application for UN membership to Security Council|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010151934/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39722#.VfMZaZeM-ao|archive-date=10 តុលា 2015|access-date=5 មករា 2022|website=United Nations News Centre}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ PLO បានប្រកាសទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បានទទួលស្គាល់ PLO ថាជាអ្នកតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនវិញដែរ។ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៨៨ បានរួមបញ្ចូលនូវការអំពាវនាវរបស់ PNC សម្រាប់ការចរចាបែបពហុភាគីលើមូលដ្ឋាននៃ[[ដំណោះស្រាយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២|ដំណោះស្រាយលេខ ២៤២ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា "កិច្ចព្រមព្រៀងប្រវត្តិសាស្ត្រ"<ref>{{cite web |url=http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |title=(អង់គ្លេស) The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution |author=PLO Negotiations Affairs Department |date=13 November 2008 |access-date=5 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf |archive-date=26 មេសា 2012 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf }}</ref> ដោយវាបង្ហាញពីការទទួលយកដំណោះស្រាយរដ្ឋចំនួនពីរ ហើយលែងចោទសួរពីភាពស្របច្បាប់នៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=Quigleyp212>Quigley, 2005, p. 212.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៣ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ក្រុមចរចារបស់ PLO ថាជា "តំណាងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ជាថ្នូរនឹង PLO ទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងការរក្សាសន្តិភាព ការទទួលយកដំណោះស្រាយរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៤២ និង ៣៣៨ និងការឈុំប្រកាន់"អំពើហឹង្សា និងអំពើភេរវកម្ម"លើអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web|first1=Kim |last1=Murphy |title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms. |date=10 September 1993 |access-date=5 មករា 2022 |website=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition |archive-date=23 មេសា 2010 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ PLO បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅ[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] (ហៅកាត់ថា PNA ឬ PA) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name=GA52250>{{UN document |docid=A/RES/52/250 |body=A |type=R |session=52 |resolution_number=52/250 |title=Participation of Palestine in the work of the United Nations |date=13 July 1998}}</ref><ref>{{cite web |title=Written Statement Submitted by Palestine |date=30 January 2004 |access-date=5 មករា 2022 |website=[[International Court of Justice]] (ICJ) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf |archive-date=5 February 2009 |url-status=dead |pages=44–49 |postscript=none |archivedate=5 កុម្ភៈ 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205004758/http://www.icj-cij.org/docket/files/131/1555.pdf }}, in {{cite web |title=Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index) |date=10 December 2003 |access-date=5 មករា 2022 |website=International Court of Justice |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 |archive-date=7 តុលា 2012 |url-status=dead |format=PDF |postscript=none |archivedate=7 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007033944/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=mwp&case=131&k=5a&p3=0 }}, referred to the ICJ by {{UN document |docid=A/RES/ES-10/14 |body=A |type=R |resolution_number=ES-10/14 |document_number=Agenda item 5 |title=Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory |date=12 December 2003 |meeting=Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting |accessdate=5 មករា 2022}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្ស[[ហ្វាតា]]របស់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់|អាបាស់]]ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]<ref name=alarabiya0701>{{cite news|title=Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials |date=7 January 2012 |access-date=6 មករា 2022 |website=Al Arabiya News |url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108052540/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html |archive-date=8 មករា 2012 |url-status=live |agency=Agence France-Presse (AFP) }}</ref> ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក<ref name=alarabiya0701 /> រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋាភិបាលរួបរួម]]មួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref>{{cite web|title=Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas |date=2 June 2014 |access-date=6 មករា 2022 |website=BBC News Middle East |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603033348/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27660218 |archive-date=3 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=BBC }}</ref> [[File:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 3.JPG|thumb|បាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវធ្វើដំណើរនៅក្រុង[[កាហ្វ្ររកាដដុំ]], មីនា ២០១២]] ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូកន្លងមក អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PLO បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលមានទម្រង់ជាការគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានផ្តល់ការគ្រប់គ្រងជាលក្ខណៈស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ B និងទាំងការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ A ប៉ុន្តែពួកគេមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនឹង[[តំបនសេ (វ៉េសប៊ែង)|តំបន់ C]] នោះទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការអនុវត្តផែនការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។{{refn|group=ស|name=control|អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PNA អនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើ[[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ|ចំណាត់ថ្នាក់តំបន់]]។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> ដែនសមុទ្រហួសពី[[ផ្ទៃទឹកខាងក្នុង]],<ref name=GazaSeaAir /><ref>[http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg Map of Gaza fishing limits, "security zones"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[បេសកកម្មជំនួយព្រំដែនសហភាពអឺរ៉ុបនៅរ៉ាហ្វា|ដីគោក]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2008 |url-status=dead |archivedate=1 វិច្ឆិកា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm }}</ref><ref>{{cite journal |author=Gold, Dore |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bell, Abraham |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 មិថុនា 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[ក្រសួងកិច្ចការបរទេស (អ៊ីស្រាអែល)|ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 តុលា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=1 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 មីនា 2016 |url-status=dead |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm }}</ref> សូមមើល[[តំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]។}} បន្ទាប់ពី[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីន]]បានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។<ref name=Guardian>{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 មករា 2022 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran}}</ref> ==ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ== {{Main|ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបាន[[ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣]] របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជា[[អង្គសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិក]]នៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref name="Charbonneau">{{cite web|first1=Louis |last1=Charbonneau |title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state |date=29 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129 |archive-date=5 មិថុនា 2014 |url-status=live |publisher=Thomson Reuters }}</ref><ref name="Lederer">{{cite web |first1=Edith M |last1=Lederer |title=Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote |date=30 November 2012 |access-date=1 មករា 2022 |website=www.3news.com |url=http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj |archive-date=16 មករា 2013 |url-status=dead |publisher=MediaWorks TV |location=New Zealand |archivedate=16 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116091340/http://www.3news.co.nz/LIVE-STREAM-Palestine-asks-United-Nations-for-a-birth-certificate-ahead-of-vote/tabid/417/articleID/278702/Default.aspx#ixzz345WDjipj }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)<ref name=GA11317>{{cite web|title=United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |website=un.org |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2012/ga11317.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083931/http://www.un.org/News/Press/docs//2012/ga11317.doc.htm |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2012 |url-status=live |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ }}</ref> មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=Charbonneau /><ref name="Lederer" /><ref>{{cite news|title=General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo |publisher=United Nations News Centre |date=29 November 2012 |access-date=7 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102181348/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1= |archive-date=2 មករា 2013 |url-status=live }}</ref><ref name=A67L28>{{UN document |docid=A/67/L.28 |body=A |type=A |session=67 |document_number=37 |title=Question of Palestine |date=26 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}} and {{UN document |docid=A/RES/67/19 |body=A |type=R |session=67 |resolution_number=67/19 |title=Status of Palestine in the United Nations |date=29 November 2012 |accessdate=7 មករា 2022}}</ref><ref name=AljazeeraNmChng /> អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"<ref name="un.int">{{Cite web|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|url-status=dead|title=Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations|archive-date=31 មករា 2013|access-date=2022-01-01|archivedate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/}}</ref> ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។<ref name=AljazeeraNmChng /> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។<ref name=Gharib>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|access-date=7 មករា 2022|website=The Daily Beast|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221170726/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archive-date=21 ធ្នូ 2012|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=A67L28 /> ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។<ref name=GiE>{{Cite book|title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|first1=Yezid|last1=Sayigh|edition=illustrated|publisher=Oxford University Press|page=624|isbn=978-0-19-829643-0}} </ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]។ [[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់​ទាំងពីររបស់​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីនមិនមាន​ព្រំដែន​ភូមិសាស្ត្រ​ជាប់ជាមួយ​គ្នា​នោះទេដោយ​វាត្រូវបាន​បំបែក​ដោយទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។<ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine|title=UNdata &#124; country profile &#124; State of Palestine|website=data.un.org}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/|title=State of Palestine Population (2020) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ [[វាលលំហកម្ម]] កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។<ref name="al Haq">{{Cite web|url=http://www.alhaq.org/search|title=Search|website=www.alhaq.org|access-date=2022-01-09|archivedate=2022-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220223092458/https://www.alhaq.org/search|url-status=dead}}</ref> ===អាកាសធាតុ=== សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយ[[វាលលំហជូឌី]] ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹង[[សមុទ្រដេដស៊ី|សមុទ្រមរណៈ]]ដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង]] ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។<ref name="GS">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm |title=Gaza |publisher=Global Security |access-date=9 មករា 2022}}</ref> និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។<ref name="MSN">{{cite web |url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a11884&q=Gaza%2c+Gaza+Strip&setunit=C |title=Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip |publisher=MSN Weather |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx |archive-date=10 កុម្ភៈ 2009 |url-status=dead |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:PalestinianLegislativeCouncilGazaCity.jpg|thumb|អគារ​[[ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិបញ្ញត្តិ​ប៉ាឡេស្ទីន|ក្រុមប្រឹក្សា​នីតិ]]ត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង[[ជម្លោះ​ហ្កាហ្សា–​អ៊ីស្រាអែល]]។]] រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO)៖ *[[ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web |author=[[រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |trans-title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine |url=http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |date=15 July 2009 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf |archive-date=15 August 2011 |quote=''Presidente del Estado de Palestina'' [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. |url-status=dead |archivedate=15 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf }}</ref>{{refn|group=ស|name=PLOchair|រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]] និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជា[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /> សូមមើល[[ថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន]]។}} – តែងតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]]<ref name="p2008">[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901155712/http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 |date=1 September 2017 }} 25 November 2008. Agence France-Presse (via ''MIFTAH''). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022. </ref> *[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង<ref name=declaration1988 /> *[[គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស<ref name=A67L28 /><ref name=GiE /><ref name=unescogie>{{cite web |author=គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការ[[យូណេស្កូ]] |title=(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session&nbsp;– Item 9.4 of the Provisional Agenda&nbsp;– Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State |page=18, Annex II |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |publisher=[[យូណេស្កូ]] |date=12 May 1989 |access-date=9 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145954/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf |archive-date=28 កក្កដា 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Palestinian National Council (PNC) |access-date=9 មករា 2022 |website=(អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation |url=http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ |archive-date=6 សីហា 2011 |url-status=dead |publisher=Medea Institute |archivedate=2011-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806202216/http://www.medea.be/en/countries/occupied-palestinian-territories/palestinian-national-council-pnc-l/ }}</ref> រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។ ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោម[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]នោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា [[ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] [[ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]] (PLC) និង[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ]]។ ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន<ref name=declaration1988 /> ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពី[[កតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[ច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]។ {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg |caption1=ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) ([[តំបន់វ៉េសប៊ែងក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទី២|តំបន់ A និង B]]) |image2=West Bank and Gaza Strip location map.svg |caption2=ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ) }} ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== [[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]គឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។ ===ច្បាប់ និងសន្តិសុខ=== {{Main|សេវាសន្តិសុខប៉ាឡេស្ទីន}} រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន [[កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិលប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល]] [[កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិប៉ាឡេស្ទីន|កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ]] និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|០.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|៣.២ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|៤.៩ |} យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។<ref name="census">{{cite web | url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | title=ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន | publisher=រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន | access-date=10 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population | archive-date=10 មិថុនា 2015 | url-status=dead | df=dmy-all | archivedate=2015-06-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population }}</ref> នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref name="auto1" /> ===សុខភាព=== {{Main|វិស័យសុខាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។<ref>{{cite web|url= https://www.pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|title= Overview of Public Health in Palestine|date= 2018|publisher= Palestinian National Institute of Public Health|access-date= 11 មករា 2022|archivedate= 2020-08-12|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200812000103/https://pniph.org/en/about/overview-of-public-health-in-palestine|url-status= dead}}</ref> ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-cluster/about/en/|title=WHO &#124; About Us|website=WHO}}</ref> ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។<ref>{{Cite web|url=http://healthclusteropt.org/pages/1/what-is-health-cluster|title=Health Cluster OPT|website=healthclusteropt.org}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|វិស័យអប់រំនៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។<ref name="undp_palestine_education_2014">{{cite web|title=Education (2014)|url=http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|website=United Nations Development Programme|publisher=United Nations|access-date=30 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|archivedate=11 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311023628/http://www.ps.undp.org/content/dam/papp/docs/Publications/UNDP-papp-research-PHDR2015Education.pdf}}</ref> អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។<ref name="undp_palestine_education_2014" /> ===សាសនា=== ៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក<ref>{{cite web|title=Are all Palestinians Muslim?|url=http://imeu.net/news/article0042.shtml|work=[[Institute for Middle East Understanding]]|access-date=11 មករា 2022|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml|archive-date=13 មេសា 2014|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413142345/http://imeu.net/news/article0042.shtml}}</ref>ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម<ref>Lybarger, 2007, p. 114.</ref> ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយ[[អាម៉ាឌីស]]<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | title=PA's Moderate Muslims Face Threats | date=31 May 2010 | access-date=11 មករា 2022 | publisher=Israel National News | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235429/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/137789#.U1vh-_ldUdk | archive-date=26 មេសា 2014 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Religious Identity Among Muslims |date=9 August 2012 |publisher=Pewforum.org |access-date=11 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |archive-date=26 ធ្នូ 2016 |url-status=live }}</ref> គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំង[[ឌ្រុស]] និង[[សាមារីតង់]]ជាដើម។<ref name="Salome2010">{{cite book|author=Louis J. Salome|title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones|url=https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5584-3|pages=77–}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ទេសចរណ៍=== ទេសចរណ៍នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​​រដ្ឋ​ប៉ាឡេស្ទីន​​គឺ​ចង់សម្តៅទៅ​លើ​ទេសចរណ៍​នៅ​ក្រុង[[យេរូសាឡឹម​ខាង​កើត]] តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]]។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។<ref name="PCBS">{{cite news|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|title=PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010|date=26 September 2011|work=M'aan|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618070556/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693|archive-date=18 មិថុនា 2013|url-status=dead}}</ref> អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។<ref>{{cite web |author1=Imtiaz Muqbil |author2=Sana Muqbil |url=http://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |title=Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012 |publisher=Travel-impact-newswire.com |date=11 March 2013 |access-date=12 មករា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 |archive-date=29 សីហា 2016 |url-status=dead |archivedate=29 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829174016/https://www.travel-impact-newswire.com/2013/03/europeans-dominate-visitor-arrivals-to-palestine-in-2012/#story3 }}</ref><ref name=":0">Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។<ref>{{cite web|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|title=Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism|access-date=12 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812211609/http://english.wafa.ps/page.aspx?id=xZ3bnwa21530556366axZ3bnw|archive-date=12 សីហា 2017|url-status=live}}</ref> នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |title=Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza |access-date=12 មករា 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html |archive-date=18 មីនា 2014 |archivedate=2014-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318053118/http://jerusalem.usconsulate.gov/border-crossings.html }}</ref> ===គមនាគមន៍=== {{Main|គមនាគមន៍នៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} [[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន]] (PCBS) និង[[ក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា]] បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។<ref>{{cite news |title=4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL|publisher=WAFA|date=17 May 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។<ref>{{cite news |title=(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth|url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8|publisher=WAFA|date=15 June 2020|access-date=12 មករា 2022}}</ref> ===សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ=== [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីន]]បានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។<ref>{{cite news|title=Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine|url=http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|publisher=PNN|date=May 2020|access-date=13 មករា 2022|archive-date=2022-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202212008/http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/|url-status=dead}}</ref> ===ដំណឹកជញ្ជូន=== {{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន}} ===ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ=== ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹង[[សង្រ្គាមហ្កាហ្សា]] បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។<ref name="UN Gaza">{{cite web | last = United Nations | author-link = United Nations | title = Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings | date = 3 September 2009 |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | access-date = 13 មករា 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100608054238/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=31927 | archive-date = 8 មិថុនា 2010 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|title = Gaza Strip Water and Sanitation Situation|date = 2009|publisher = Worldbank|archive-url = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html|archive-date = 22 កុម្ភៈ 2018|url-status = dead|df = dmy-all|access-date = 2022-01-13|archivedate = 2018-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180222212143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/WESTBANKGAZAEXTN/0,,contentMDK:22026701~menuPK:294370~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:294365,00.html}}</ref> ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite journal|title = Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine|date = 2005|doi=10.1007/s10669-005-0998-x|volume=24|issue = 4|pages=227–236 | last1 = Fatta | first1 = D. |journal=The Environmentalist|s2cid = 85346288}}</ref> ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។<ref>{{cite web|url= http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|title = Water as a human right: The understanding of water in Palestine|date = 2004|website = Boell.de|last = Assaf|first = Karen|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923222949/http://www.boell.de/sites/default/files/assets/boell.de/images/download_de/internationalepolitik/GIP11_Palestine_Karen_Assaf.pdf|archive-date = 23 កញ្ញា 2015|url-status=live|df = dmy-all}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} ==មើលផងដែរ== *[[អ៊ីស្រាអែល]] *[[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist|30em}} ===គន្ថនិទ្ទេស=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=The SAGE Handbook of Conflict Resolution |author1=Bercovitch, Jacob |author2=Zartman, I. William |editor1=Bercovitch, Jacob |editor2=Kremenyuk, Victor |editor3=Zartman, I. William |edition=illustrated |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-2192-3}} * {{Cite book |title=The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie |author1=Brownlie, Ian |author2=Goodwin-Gill, Guy S. |author3=Talmon, Stefan |author4= Jennings, Robert |edition=illustrated, reprint |publisher=Oxford University Press |year=1999|url=https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC |isbn=978-0-19-826837-6 }} * Gerson, Allan (1978). ''Israel, the West Bank and International Law''. London: Frank Cass. {{ISBN|978-0-7146-3091-5}} * {{Cite book |last=Grant |first=Thomas D. |title=The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution |url={{Google books |id=GAQ8vIJE8_QC |plainurl=yes }} |year=1999 |isbn=978-0-275-96350-7}} * {{Cite book |title=Sourcebook on Public International Law |first1=Tim |last1=Hillier |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 }} * {{Cite book |title=The Palestine Yearbook of International Law 1989 |first1=Anis F. |last1=Kassim |edition=illustrated |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1997 |isbn=978-90-411-0342-0 }} [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA49#v=onepage&f=false p.&nbsp;49] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA279#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;279] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA291#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;291] [https://books.google.com/books?id=LoRru2_pAkQC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false p.&nbsp;294] * {{Cite book |title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century |last=Kellerman |first=Aharo n|location=Albany, New York |isbn=978-0-7914-1295-4 |url={{Google books |id=XI6uIZJQnU8C |plainurl=yes }} |page=352 |year=1993 }} * {{cite book |url={{Google books |id=NYszJtC66FAC |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Kogan Page |edition=27th, illustrated |year=2004 |isbn=978-0-7494-4066-4 |publisher=Kogan Page }} * {{cite book |title=International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money |first1=Anne |last1=Le More |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-0-415-45385-1 |url={{Google books |id=gnbdQ4k3meIC |page=27 |plainurl=yes }} }} * {{Cite book |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |author1=[[អែដមុន អូស្មង់ឈីក|Osmańczyk, Edmund Jan]] |author2=Mango, Anthony |edition=3rd |publisher=Taylor & Francis |year=2003 |isbn=978-0-415-93921-8 }} * {{Cite book |title=The Case for Palestine: An International Law Perspective |author=[[ចន ប៊ី ឃ្វីងលី|Quigley, John B.]] |edition=2nd, revised |publisher=Duke University Press |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9}} * {{cite book |title=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World |first1=Don |last1=Rubin |isbn=978-0-415-05932-9 |publisher=Taylor & Francis |edition=illustrated, reprint |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2 }} * {{Cite book |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |author=[[យឺស៊ីដ សាយីង|Sayigh, Yezid]] |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-829643-0 }} * {{Cite book |title=Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict |editor=Tomis Kapitan |author=Segal, Jerome M. |edition=illustrated |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=978-1-56324-878-8 }} * {{Cite book |last1=Silverburg |first1=Sanford R. |title=Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |year=2002 |isbn=978-0-7864-1191-7 }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict |author=[[ដនណា អារ្តស៍|Arzt, Donna E.]] |edition=illustrated |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |year=1997 |isbn=978-0-87609-194-4 |url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt }} * {{Cite book |title=Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty |first1=Michael |last1=Fowler |first2=Julie Marie |last2=Bunck |year=1995 |isbn=978-0-271-01471-5 |url={{Google books |id=oAp_97VvpMIC |page=59 |plainurl=yes }} }} * {{cite book |title=Israel and Africa: The Problematic Friendship |first1=Joel |last1=Peters |edition=illustrated |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete }} * Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, ''A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion'', Head of Zeus, 2019, 804 pp., {{ISBN|978-1-78954-462-6}}), ''[[London Review of Books]]'', vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary [[ជាតិនិយម|nationalism]], [[សង្គ្រាម|war]] and [[ពូជសាសន៍និយម|racism]] were to [[ដាវីដ ប៊ិន-ហ្គូរាន|Ben-Gurion]]'s vision of the [[ជាតិភូមុជ្វីហ្វ|Jewish homeland]] in [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|Palestine]], and how contemptuous he was not only of the [[Arabs]] but of Jewish life outside [[Zion]]. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.) * {{Cite book |url={{Google books |id=pP315Mw3S9EC |page=1328 |plainurl=yes }} |title=The Middle East and North Africa 2004: 2004 |last1=Taylor & Francis Group |first2=Lucy |last2=Dean |edition=illustrated |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-85743-184-1 }} * {{cite book |title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict |url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 |url-access=registration |first1=Mark A. |last1=Tessler |edition=2nd, illustrated |location=Bloomington, Indiana |publisher=Indiana University Press |year=1994|isbn=978-0-253-35848-6}} * {{Cite book |title=The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements |first1=Geoffrey R. |last1=Watson |edition=illustrated |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-829891-5 }} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' * [http://www.dipublico.com.ar/english/status-of-palestine-in-the-united-nations-ares6719-full-text/ ស្ថានភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ (A/RES/67/19) Full Text] * Cross, Tony (24 September 2011). [http://www.english.rfi.fr/americas/20110924-after-abbass-un-bid-are-palestinians-closer-having-state "After Abbas's UN Bid Are Palestinians Closer To Having a State?"]. [[វិទ្យុបារាំងអន្តរជាតិ]]. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ * [https://web.archive.org/web/20120311092036/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=582&PID=2225&IID=5441&TTL=Recognition_of_a_Palestinian_State_%E2%80%93_Premature,_Legally_Invalid,_and_Undermining_any_Bona_F Recognition of a Palestinian state Premature Legally Invalid and Undermining any Bona Fide Negotiation Process] * [https://web.archive.org/web/20010420191313/http://www.al-bab.com/arab/docs/pal/pal4.htm Political Statement accompanying Palestinian Declaration of Independence] * [https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/ Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations] * [https://web.archive.org/web/20120426022554/http://www.carim.org/public/polsoctexts/PS2PAL005_EN.pdf The Historic Compromise: The Palestinian Declaration of Independence and the Twenty-Year Struggle for a Two-State Solution] * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }}, by Tal Becker [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមានការទទួលស្គាល់មានកំណត់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] d12nvb7a0x7n7tv7w9betky3vkeor31 0 51589 337817 314094 2026-07-30T10:50:32Z Tithmakara 52269 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 337817 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:An_Oberoi_Hotel_employee_doing_Namaste,_New_Delhi.jpg|រូបភាពតូច| ការចុចដៃរួមគ្នាដោយស្នាមញញឹមដើម្បីស្វាគមន៍ ''នមស្តេ'' ដែលជាកាយវិការវប្បធម៌ទូទៅនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា]] '''''នមស្តេ''''' ( [[អក្សរទេវនាគរី|ទេវនាគរី]] : नमस्ते) ជួនកាលគេហៅថា '''''នមស្ការ''''' និង '''''នមស្ការំ''''' គឺជាទំនៀមទម្លាប់ ហិណ្ឌូ <ref>{{Cite web |title=How 'Namaste' Entered The English Language |url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/the-history-of-namaste |access-date=2021-08-18 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-10-01 |title=Why 'namaste' has become the perfect pandemic greeting |url=https://religionnews.com/2020/10/01/why-namaste-has-become-the-perfect-pandemic-greeting/ |access-date=2021-08-18 |website=Religion News Service |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-03-23 |title=Here's the history behind these no-touch greetings |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/article/ways-people-around-world-say-hello-without-touching-coronavirus |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413010919/https://www.nationalgeographic.com/travel/article/ways-people-around-world-say-hello-without-touching-coronavirus |archive-date=April 13, 2021 |access-date=2021-08-18 |website=Travel |language=en |archivedate=2021-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413010919/https://www.nationalgeographic.com/travel/article/ways-people-around-world-say-hello-without-touching-coronavirus }}</ref> របៀបនៃ ការស្វាគមន៍ ដោយគោរព និងផ្តល់កិត្តិយសដល់បុគ្គល ឬក្រុម ប្រើនៅពេលណាមួយនៃថ្ងៃ។ <ref name="kvsingh">{{Cite book|title=Hindu Rites and Rituals: Origins and Meanings|url=https://books.google.com/books?id=uzoHCwAAQBAJ&pg=PT123|year=2015|isbn=978-0143425106|pages=123–124|archive-date=2019-12-17}}</ref> វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង ​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌា និង​ក្នុង​ចំណោម ​ជនភៀសខ្លួន ​ឥណ្ឌា និង​នេប៉ាល់។ ''នមស្តេ'' ជាធម្មតាត្រូវបាននិយាយដោយប្រើធ្នូបន្តិច និងដៃសង្កត់ជាមួយគ្នា បាតដៃស្ទាប និងម្រាមដៃចង្អុលឡើងលើ មេដៃនៅជិតទ្រូង។ កាយវិការនេះត្រូវបានគេហៅថា '''''អញ្ជលី មុទ្រា''''' ; ឥរិយាបទឈរដែលរួមបញ្ចូលវាជា '''''ប្រនាមា''''' ។ <ref>{{Citation|last=Chatterjee|first=Gautam|year=2001|publisher=Abhinav Publications|url=https://books.google.com/books?id=NQ0XQHEkuIcC|title=Sacred Hindu Symbols|pages=47–48|isbn=9788170173977|access-date=2017-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170111165355/https://books.google.com/books?id=NQ0XQHEkuIcC|archivedate=2017-01-11}}.</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ អត្ថន័យ និងប្រភពដើម == {{Multiple image|caption3=}} ''នមស្តេ'' ( ''នមស'' + ''តេ'' ) មានប្រភពមកពី [[សំស្ក្រឹត|សំស្រ្កឹត]] និងជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃពាក្យ ''នមស'' និង [[សព្វនាម]] មនុស្សទីពីរនៅក្នុងទម្រង់ enclitic របស់វា ''តេ'' ។ ពាក្យ ''នមៈ'' យកពាក្យ Sandhi ពី ''នមស'' មុនសំឡេង ''តេ'' ។ <ref>[http://sanskritdictionary.org/namah Namah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827185125/http://sanskritdictionary.org/namah|date=2014-08-27}} Sanskrit Dictionary</ref> វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ វេទ ។ ''នមស-ក្រិត'' និងពាក្យដែលពាក់ព័ន្ធមាននៅក្នុងគម្ពីរហិណ្ឌូ ''រិគវេទ'' ដូចជានៅក្នុង ''Vivaha Sukta'', ខ 10.85.22 <ref>"उदीर्ष्वातो विश्वावसो '''नमसेळा महे त्वा''' । अन्यामिच्छ प्रफर्व्यं सं जायां पत्या सृज [https://sa.wikisource.org/s/139l ॥२२॥], Griffith translates it as, "Rise up from hence, Visvavasu, '''with reverence we worship thee'''. Seek thou another willing maid, and with her husband leave the bride; [[wikisource:The_Rig_Veda/Mandala_10/Hymn_85|RV, Griffith, Wikisource]] {{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Rig_Veda/Mandala_10/Hymn_85 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2024-11-24 |archivedate=2020-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200105034457/https://en.wikisource.org/wiki/The_Rig_Veda/Mandala_10/Hymn_85 |url-status=unfit }}; other instances include RV 9.11.6 and many other Vedic texts; for a detailed list, see Maurice Bloomfield, [https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/532/mode/2up Vedic Concordance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331215229/https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/532/mode/2up |date=2019-03-31 }}, Harvard University Press</ref> ក្នុងន័យនៃ "ការថ្វាយបង្គំ, គោរព", ខណៈពេលដែល ''នមស្ការ'' លេចឡើងក្នុងន័យនៃ "ឧទានឧទាន, ការថ្វាយបង្គំ, ការជំរាបសួរ។ ហើយថ្វាយបង្គំ” នៅក្នុង ''អថវ៌វេទ'' ''ថាTaittiriya Samhita, និង Aitareya Brahmana'' ។ វា​គឺ​ជា​ការ​បង្ហាញ​ពី​ការ​ថ្វាយ​បង្គំ ការ​គោរព​បូជា ការ​គោរព ការ​ថ្វាយ​បង្គំ និង «ការ​ថ្វាយ​បង្គំ​» ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍​វេទ និង​អត្ថបទ​ក្រោយ​វេទ ដូច​ជា ''​មហាភារតៈ'' ។ <ref>Monier Monier-Williams, [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc/servepdf.php?page=528 Sanskrit-English Dictionary with Etymology Namas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518095046/https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc/servepdf.php?page=528|date=2019-05-18}}, Oxford University Press, p. 528</ref> <ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc/indexcaller.php?input=HK&output=SktRomanUnicode&citation=caraka namas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006195739/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc/indexcaller.php?input=HK&output=SktRomanUnicode&citation=caraka|date=2018-10-06}}, Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary 1899 edition], Harvard University update (2008)</ref> ឃ្លា ''នមស-តេ'' លេចឡើងជាមួយនឹងអត្ថន័យនេះនៅក្នុង ''Rigveda'' 8.75.10, <ref>[https://sa.wikisource.org/s/13ky RV 8.75.10, Wikisource]:<br /><br /> '''नमस्ते''' अग्न ओजसे गृणन्ति देव कृष्टयः ।<br /><br />Translation: "'''Homage to''' your power, Agni! The separate peoples hymn you, o god."<br /><br />Translators: Stephanie Jamison & Joel Brereton (2014), ''The Rigveda'', Volume 2 of three, Oxford University Press, {{ISBN|978-01-99363-780}}, p. 1172</ref> ''Atharvaveda'' ខ 6.13.2, ''Taittirya Samhita'' 2.6.11.2 និងនៅក្នុងឧទាហរណ៍ជាច្រើនទៀតនៅក្នុងអត្ថបទហិណ្ឌូសម័យដើមជាច្រើន។ <ref>Maurice Bloomfield, [https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/532/mode/2up Vedic Concordance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331215229/https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/532/mode/2up|date=2019-03-31}}, Harvard University Press, pp. 532–533</ref> វាត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរនៅក្នុងរូបចម្លាក់សម័យបុរាណ និងមជ្ឈិមសម័យ និងស្នាដៃសិល្បៈចម្លាក់ ''មណ្ឌប'' នៅក្នុង [[ទេវស្ថាន|ប្រាសាទហិណ្ឌូ]] ។ <ref>{{Cite book|title=Namaste: Its Philosophy and Significance in Indian Culture|url=https://books.google.com/books?id=vOwtAAAAMAAJ|year=1979|pages=vii–viii with listed pages|archive-date=2020-01-01}}</ref> {{Multiple image|caption3=}} យោងទៅតាមអ្នកជំនាញខាងសរីរវិទ្យា Stephen Phillips ពាក្យ " ''តេ'' និង ''ត្វម'' " គឺជាទម្រង់មិនផ្លូវការ និងធ្លាប់ស្គាល់នៃ "អ្នក" ជាភាសាសំស្ក្រឹត ហើយជាធម្មតាវាមិនត្រូវបានប្រើសម្រាប់មនុស្សពេញវ័យដែលមិនធ្លាប់ស្គាល់នោះទេ។ វាត្រូវបានបម្រុងទុកសម្រាប់នរណាម្នាក់ដែលធ្លាប់ស្គាល់ ស្និទ្ធស្នាល ទេវភាព ឬកុមារ។ <ref name="phillips2009p272" /> ដោយប្រើទម្រង់ ទតិវេ នៃ ''ត្វម'' នៅក្នុងការស្វាគមន៍ ''នមស-តេ'' មានអត្ថន័យបន្ទាប់បន្សំបង្កប់ន័យប្រៀបធៀបនៅក្នុងពាក្យ។ នេះ​គឺជា​មូលដ្ឋាន​នៃ​អត្ថន័យ​ជាក់ស្តែង​នៃ ''​នមស​-​តេ'' នោះ​គឺ «​ការ​ជំរាបសួរ​ដល់​កូន (​ដ៏​ទេវភាព​) (​នៅក្នុង​ចិត្ត​របស់​អ្នក​)​»​។ <ref name="phillips2009p272">{{Cite book|title=Yoga, Karma, and Rebirth: A Brief History and Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cRg2AAAAQBAJ|year=2009|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51947-2|pages=272 note 26}}</ref> ក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន ''នមៈ'' មានន័យថា 'ឱន', 'ការថ្វាយបង្គំ', 'ការថ្វាយបង្គំដោយគោរព' ឬ 'ការថ្វាយបង្គំ' <ref>{{Citation|url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/tamil/recherche?dictionary=mwd&st=namas&prst=exact&en=&pren=exact&maxhits=50|chapter=Cologne Digital Sanskrit Lexicon|type=search results|title=Cologne Digital Sanskrit Dictionaries|publisher=[[University of Cologne]]|access-date=March 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925085740/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/tamil/recherche?dictionary=mwd&st=namas&prst=exact&en=&pren=exact&maxhits=50|archivedate=September 25, 2013}}.</ref> និង ''តេ'' មានន័យថា 'ដល់អ្នក' ( ករណី ទតិវេ ឯកវចនៈនៃ 'ត្វម') ។ ដូច្នេះ ''នមស្តេ'' មានន័យថា "ឱនគោរពអ្នក" ។ <ref>[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=namaste&searchmode=none Namaste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302231046/http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=namaste&searchmode=none|date=2014-03-02}} Douglas Harper, Etymology Dictionary</ref> នៅក្នុង [[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាហិណ្ឌូ]] វាក៏មានការនាំចូលខាងវិញ្ញាណដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីជំនឿដែលថា "ទេវភាព និងខ្លួនឯង ( អត្មន, Self) គឺដូចគ្នានៅក្នុងអ្នក និងខ្ញុំ" ហើយមានន័យថា "ខ្ញុំក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះនៅក្នុងអ្នក" ។ <ref name="kvsingh"/> យោងទៅតាមសង្គមវិទូ Holly Oxhandler វាគឺជាពាក្យហិណ្ឌូដែលមានន័យថា "ពិសិដ្ឋនៅក្នុងខ្ញុំទទួលស្គាល់ភាពពិសិដ្ឋនៅក្នុងអ្នក" ។ <ref name="Oxhandlerp168">{{Cite journal|last=Oxhandler|first=Holly|year=2017|title=Namaste Theory: A Quantitative Grounded Theory on Religion and Spirituality in Mental Health Treatment|journal=Religions|volume=8|issue=9|page=168|doi=10.3390/rel8090168|doi-access=free}}</ref> វ៉ារ្យ៉ង់ដែលមិនសូវសាមញ្ញត្រូវបានប្រើក្នុងករណីមានមនុស្សបីនាក់ឬច្រើននាក់ដែលត្រូវបានដោះស្រាយគឺ ''នមោ វះ'' ដែលជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃ ''នមៈ'' និង ''ប្រោនូម'' ពហុវចនៈមនុស្សទីពីរ enclitic ។ ពាក្យ ''នមះ'' យកពាក្យ Sandhi ពី ''នមោ'' មុនសំឡេង ''v'' ។ ឯ ''នមះ'' ដែលជាការរួមផ្សំគ្នានៃ ''វាម'' និងបុគ្គលទីពីរ ''សព្វនាម'' ទ្វេ ។ <ref name="fm" /> == ការប្រើប្រាស់ == កាយវិការ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ទូទាំង​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌា ផ្នែក​នៃ​អាស៊ី និង​កន្លែង​ដែល​ប្រជាជន​ដើម​កំណើត​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​បាន​ធ្វើ​ចំណាក​ស្រុក។ ''នមស្តេ'' ត្រូវបានគេប្រើជាទម្រង់ការគោរពនៃការស្វាគមន៍ ការទទួលស្គាល់ និងស្វាគមន៍សាច់ញាតិ ភ្ញៀវ ឬមនុស្សចម្លែក។ <ref name="jonesryan">Constance Jones and James D. Ryan, ''Encyclopedia of Hinduism'', {{ISBN|978-0-8160-5458-9}}, p. 302</ref> នៅក្នុងបរិបទខ្លះ ''ពាក្យ នមស្តេ'' ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សម្នាក់ដើម្បីបង្ហាញពីការដឹងគុណចំពោះជំនួយដែលបានផ្តល់ ឬផ្តល់ឲ្យ និងដើម្បីថ្លែងអំណរគុណដល់បុគ្គលផ្សេងទៀតចំពោះសេចក្តីសប្បុរសដ៏សប្បុរសរបស់គាត់។ <ref>Joseph Shaules (2007), Deep Culture: The Hidden Challenges of Global Living, {{ISBN|978-1847690166}}, pp. 68–70</ref> ''នមស្ការ'' គឺជាផ្នែកមួយនៃ <nowiki><i id="mw1Q">upacharas</i></nowiki> ទាំង 16 (ការគោរពបូជា) ដែលត្រូវបានប្រើនៅក្នុងប្រាសាទឬកន្លែងណាមួយនៃ បូជា [[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]] (ថ្វាយបង្គំ) ។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ufOAAAAAQBAJ&dq=namaskara+upachara&pg=PA209|title=Racial Synthesis in Hindu Culture|date=2013-08-21|isbn=978-1-136-38420-2|pages=209|language=en}}</ref> ''នមស្តេ'' នៅក្នុងបរិបទនៃការថ្វាយបង្គំព្រះ អ្នកប្រាជ្ញសន្និដ្ឋានថា <ref>James Lochtefeld, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Volume 2, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, 720 pp.</ref> <ref>{{Citation|last=Fuller|first=C. J.|year=2004|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|place=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12048-5|pages=66–70}}</ref> មានមុខងារដូចគ្នានឹងការស្វាគមន៍ភ្ញៀវឬនរណាម្នាក់ផ្សេងទៀត។ វាបង្ហាញពីភាពគួរសម ការគួរសម កិត្តិយស និងការរាក់ទាក់ពីមនុស្សម្នាក់ទៅម្នាក់ទៀត។ វាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងការលាផងដែរ។ នេះជួនកាលត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងគម្ពីរហិណ្ឌូបុរាណដូចជា Taittiriya Upanishad ដូចជា Atithi Devo Bhava (ព្យញ្ជនៈចាត់ទុកភ្ញៀវដូចជាព្រះ)។ <ref>Roberto De Nobili, Preaching Wisdom to the Wise: Three Treatises, {{ISBN|978-1880810378}}, p. 132</ref> ''នមស្តេ'' គឺជាទម្រង់មួយក្នុងចំណោមទម្រង់ទាំងប្រាំមួយនៃ ប្រណម ហើយនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសឥណ្ឌា ពាក្យទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់មានន័យដូចគ្នា។ <ref>G. Chatterjee (2003), ''Sacred Hindu Symbols'', {{ISBN|978-8170173977}}, pp. 47–49</ref> ដោយសារ នមស្តេ គឺជាទម្រង់នៃការស្វាគមន៍ដែលមិនទាក់ទងគ្នា មេដឹកនាំពិភពលោកមួយចំនួនបានយកកាយវិការនេះជាជម្រើសមួយសម្រាប់ការចាប់ដៃក្នុងអំឡុងពេល [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាត Coronavirus ឆ្នាំ 2020]] ជាមធ្យោបាយមួយដើម្បីការពារការរីករាលដាលនៃមេរោគ។ <ref>{{Cite web |date=March 13, 2020 |title=Coronavirus: Indian greeting namaste goes global |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-india-51854798 |access-date=October 13, 2023 |website=BBC}}</ref> <ref>{{Cite web |date=5 March 2020 |title=Greet the Indian way: Israeli PM urges citizens to adopt 'Namaste' instead of handshakes to avoid COVID-19 |url=https://www.timesnownews.com/india/article/greet-the-indian-way-israeli-pm-urges-citizens-to-adopt-namaste-instead-of-handshakes-to-avoid-covid/561118 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312033101/https://www.timesnownews.com/india/article/greet-the-indian-way-israeli-pm-urges-citizens-to-adopt-namaste-instead-of-handshakes-to-avoid-covid/561118 |archive-date=2020-03-12 |access-date=2020-03-29 |website=www.timesnownews.com |language=en}}</ref> == វិចិត្រសាល == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្ស]] 2dkk8t6ooz73jai17mk0hwab7cex4ti 0 53492 337801 333958 2026-07-29T14:12:54Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះបាទស្រីភវវម៌្មទី២]] ទៅ [[រាជត្រកូលកម្ពុ]]: បានកែប្រែដើម្បីបំពេញតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 333958 wikitext text/x-wiki ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ (៦៣៩-៦៥៥) ភាព​វឹកវរ​ចលាចល​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​ពេល​ដែល​ព្រះបាទ​ឥស្សណៈវរ្ម័ន សោយ​ទិវង្គត ត្រូវ​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ដោយ​កម្លាំង​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​របស់​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ ដែល​មាន​កងទ័ព និង​នាម៉ឺន​មន្ត្រី​មាន​ភក្តី​ភាព​យ៉ាង​ម៉ឺងម៉ាត់​ចំពោះ​ព្រះអង្គ។ យើង​មិន​បាន​ដឹង​ថា តើ​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ ទ្រង់​ជាប់​ព្រះ​ញាតិ​ខាង​ណា​ទេ។ សិលា​ចារិក​នៅ​ហាន់ជ័យ បាន​រំឭក​នូវ​ការ​ពង្រឹង​អំណាច​អធិរាជ​របស់​ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​សាង​ទី​កន្លែង​សក្ការបូជា ឬ​ប្រាសាទ​ជាច្រើន។ តាម​គេ​ប៉ាន់ស្មាន សិលា​ចារិក​ភ្នំ​បាយ៉ង់ សិលា​ចារិក​ភ្នំ​ព្រះវិហារ កំពង់ឆ្នាំង ក៏​ជា​ស្នាព្រះហស្ត​របស់​ព្រះអង្គ​ដែរ។ ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ ទ្រង់​គ្រង​រាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ​៦៣៩ ដល់​ឆ្នាំ​៦៥៥ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ។<ref>{{Cite web |last=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |first=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |author-link9=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |date=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |title=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |url= |archive-date=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |access-date=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |website=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២}}</ref> hpukn7z2h33dvootisldletr9j8nbq2 337803 337801 2026-07-29T14:14:28Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[រាជត្រកូលកម្ពុ]] ទៅ [[រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស]]: បានកែប្រែដើម្បីបំពេញតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 333958 wikitext text/x-wiki ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ (៦៣៩-៦៥៥) ភាព​វឹកវរ​ចលាចល​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​ពេល​ដែល​ព្រះបាទ​ឥស្សណៈវរ្ម័ន សោយ​ទិវង្គត ត្រូវ​បាន​វាយ​បង្ក្រាប​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ដោយ​កម្លាំង​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​របស់​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ ដែល​មាន​កងទ័ព និង​នាម៉ឺន​មន្ត្រី​មាន​ភក្តី​ភាព​យ៉ាង​ម៉ឺងម៉ាត់​ចំពោះ​ព្រះអង្គ។ យើង​មិន​បាន​ដឹង​ថា តើ​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ ទ្រង់​ជាប់​ព្រះ​ញាតិ​ខាង​ណា​ទេ។ សិលា​ចារិក​នៅ​ហាន់ជ័យ បាន​រំឭក​នូវ​ការ​ពង្រឹង​អំណាច​អធិរាជ​របស់​ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​សាង​ទី​កន្លែង​សក្ការបូជា ឬ​ប្រាសាទ​ជាច្រើន។ តាម​គេ​ប៉ាន់ស្មាន សិលា​ចារិក​ភ្នំ​បាយ៉ង់ សិលា​ចារិក​ភ្នំ​ព្រះវិហារ កំពង់ឆ្នាំង ក៏​ជា​ស្នាព្រះហស្ត​របស់​ព្រះអង្គ​ដែរ។ ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័ន​ទី​២ ទ្រង់​គ្រង​រាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ​៦៣៩ ដល់​ឆ្នាំ​៦៥៥ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ។<ref>{{Cite web |last=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |first=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |author-link9=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |date=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |title=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |url= |archive-date=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |access-date=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២ |website=ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២}}</ref> hpukn7z2h33dvootisldletr9j8nbq2 337805 337803 2026-07-29T14:25:55Z Sreynaree1986 47227 ប្រវត្តិសាស្ត្ររាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស 337805 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:ViewFromWatPhu.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|[[ប្រាសាទវត្តភូ]]។]] '''រាជត្រកូលកម្ពុ''' (Kamboja Dynasty) ឬ '''រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស'''<ref>Louis-Frédéric (1977) Encyclopaedia of Asian Civilizations, Louis Publisher: Original from the University of Michigan Volume 3 of Encyclopaedia of Asian Louis-Frédéric</ref> រាជវង្សនេះ​បង្កើត​ឡើង​ដោយ[[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ព្រះបាទឝ្រុតវម៌្ម]] បាន​ស្នង​ត្រកូលពីព្រះបាទ[[កម្វុ|កម្វុស្វយម្ភុវ]]និងទេពអប្សរ[[មេរា]]<ref>Sailendra Nath Sen (1999). Ancient Indian History and Civilization. ISBN 9788122411980. สืบค้นเมื่อ January 14, 2018.</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] * [[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] * ឯកសារចិន * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដោយលោកស្រី ត្រឹង ងារ * ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដោយបណ្ឌិតរស់ ចន្ទ្រាបុត្រ * ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រួសាររាជវង្សអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរ]] {{Cambodia-stub}} k5sgvbk1dcmm5pa9qyi55gc37jh8ht9 10 53724 337797 337710 2026-07-29T13:58:28Z Sreynaree1986 47227 រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃសម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹកនិងចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក 337797 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = {{Navbox |child | group1 = | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កុលប្រភាវតី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]]}} | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group2 = | list2 = * [[ឝ្រុតទេវី]] * [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] * [[វីរៈទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] * [[សករមន្ជរិ]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] * [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]] | list1 = * [[ភវទេវី]] * [[ហឝ៌ទេវី]] * [[ត្សៀគី​វទេវី]] * [[ជយសិង្ហទេវី]] * [[ភូមីទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]] | list1 = * [[ពាលាទិត្យទេវី]] * [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[បុស្ករាក្សទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី]] * [[រាជបតិទេវី]] * [[សម្ភុទេវី]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] * [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] * [[នរេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] * [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] * [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រី]] * [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> achbuepbp86v6ntpjh5jiwl8c3bfljl 10 53767 337796 337711 2026-07-29T13:42:14Z Sreynaree1986 47227 រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃសម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹកនិងចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក 337796 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; text-align: center; font-size: 70%; clear:right; color:#000; margin: 0px 0px 5px 5px; border: 2px solid #af4630;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- style="background:#fff; color:#000;" |[[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|ព្រះនាម]]</small><br />'''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<font color="#af4630" size=4></font>'''<br/>'''តាមសម័យកាល។''' [[Image:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|100px]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;"> '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}}'''<br /> [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] · [[កុលប្រភាវតី]] · [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន|ទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៧១៦)}}'''<br /> [[ឝ្រុតទេវី]] · [[ឝ្រេឝ្ឋទេវី]] · [[វីរៈទេវី]]<br /> [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] · [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម|មហេន្ទ្រទេវី]] · [[សករមន្ជរិ]]<br /> [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២|ភវវរ្ម័នទេវី]] · [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១|ជ័យវរ្ម័នទេវី]] · [[ជ័យទេវី|ឝ្រីជយទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡាដីគោក|សម័យកាលចេនឡាគោក ឬ កម្វុជគោក]]<br>{{resize|(៧១៦-៨០២)}}'''<br /> [[ភវទេវី]] · [[ហឝ៌ទេវី]] · [[ត្សៀគី​វទេវី]]<br /> [[ជយសិង្ហទេវី]] · [[ភូមីទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡាទឹកលិច|សម័យកាលចេនឡាទឹក ឬ កម្វុជទឹក]]<br>{{resize|(៧១៦-៨០២)}}'''<br /> [[ពាលាទិត្យទេវី]] · [[សរស្វតី (ចេនឡា)|សរស្វតី]] · [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]]<br /> [[បុស្ករាក្សទេវី]] · [[នរេន្ទ្រទេវី]] · [[រាជបតិទេវី]]<br /> [[សម្ភុទេវី]] · [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១]] · [[ឥន្ទ្រលោកទេវី]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffffdd; border-top:2px solid #af4630;">'''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}}'''<br /> [[ហង្សអម្រិត]] · [[ជយេន្ទ្រភា]] · [[ធរណីន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] · [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១|យសោវរ្ម័នទេវី]] · [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (អង្គរ)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]]<br /> [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]]· [[នរេន្ទ្រទេវី]] · [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]]<br /> [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] · [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២|ឧទ័យទិត្យទេវី]] · [[ព្រះទេវីនៃព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី៣|ហស៌ទេវី]]<br /> [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] · [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]]<br /> [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] · [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]]<br /> [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] · [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]]<br>{{resize|(១៤១៦-១៤៧៦)}}'''<br /> [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] · [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]]<br /> [[ស៊ីសៈងាម]] · [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] · [[បរមចន្ទារពិសេស|ចន្ទារពិសេស]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] · [[ទេពបុប្ផា]] · [[កេសរបុប្ផា]]<br /> [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥២៩-១៥៩៣)}}'''<br /> [[សិរីចក្រពត្តិ]] · [[បទុមបុប្ផា]] · [[ស្រីទេពធីតា]]<br /> [[សុជាតិក្សត្រី]] · [[កេសរមាលា]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]]<br /> [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] · [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]<br>{{resize|(១៥៩៦-១៦២០)}}'''<br /> [[បទុមា|បទុមាទេវី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]]<br>{{resize|(១៦២០-១៨៦៣)}}'''<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] · [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] · [[អ្នកម្នាងនង|នង]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] · [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] · [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]]<br /> [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] · [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] · [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]]<br /> [[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] · [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] · [[ព្រះភគវតីសិរីចក្រពត្តិមហាក្សត្រិយ៍|អង្គអ៊ី]]<br /> [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] · [[សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី៣)|កែវហ្វា]] · [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ជាតិក្សត្រី]]<br /> [[ស្រីបុប្ផា (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ស (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|ស្រីស]] · [[ម៉មរ៉ត (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៣)|រ៉ត]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|សោភាក្សត្រី]] · [[ព្រះជាតិក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ជាតិក្សត្រីទី ១]] · [[ព្រះឯកក្សត្រី (មហេសីព្រះធម្មរាជាទី៤)|ឯកក្សត្រី]]<br /> [[ព្រះ​មហាក្សត្រី ពៅ|អង្គពៅ]] · [[អ្នកម្នាងជ័យ (មហេសីព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤)|ជ័យ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រីទី១]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] · [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] · [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]]<br /> [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីព្រះឧទ័យរាជាទី៣)|អង្គណន]] · [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] · [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]]<br /> [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] · [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]] · [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]]<br /> [[អ្នកម្នាងយស|យស]] · [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]<br>រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]'''<br /> [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] · [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] · [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]]<br /> [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] · [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] · [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]]<br /> [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] · [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] · [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] · [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] · [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] · [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] · [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]]<br /> [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] · [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] · [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]]<br /> [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]]<br /> [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]]<br /> [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]'''<br /> [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] · [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]]<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]]<br /> [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] · [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] · [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]]<br /> [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] · [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] · [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]]<br /> [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]]<br /> [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] · [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] · [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]]<br /> [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] · [[ឃុន ធីម|ធីម]] · [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]]<br /> · [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] · [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] · [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]]<br /> [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] · [[អ្នក នូ|នូ]] · [[អ្នក អាន|អាន]]<br /> [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] · [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] · [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]]<br /> · [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] · [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]]<br /> [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] · [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] · [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]]<br /> [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] · [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] · [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]]<br /> [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] · [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] · [[ម៉ម តាត|តាត]] · [[ម៉ម យាយ|យាយ]]<br /> [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] · [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] · [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]]<br /> [[ម៉ម សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] · [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] · [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]]<br /> [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] · [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] · [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]][[អ្នកម្នាង កេស|កេស]]<br /> [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] · [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] · [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]]<br /> [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] · [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] · [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]]<br /> [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] · [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] · [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]]<br /> [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] · [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] · [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]]<br /> [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]'''<br /> [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]]<br /> [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] · [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] · [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]]<br /> [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] · [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]]<br /> [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] · [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] · [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]]<br /> [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] · [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] · <br /> [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] · [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] · [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] · <br /> |- |{{navbar|Christianity|mini=1}} |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> a0cejgdtkprdg0r97les6zakn6eb96o 0 53984 337802 2026-07-29T14:12:54Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ព្រះបាទស្រីភវវម៌្មទី២]] ទៅ [[រាជត្រកូលកម្ពុ]]: បានកែប្រែដើម្បីបំពេញតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 337802 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[រាជត្រកូលកម្ពុ]] py8rqjsd1djwme6p6nepl6ijvkl85np 0 53985 337804 2026-07-29T14:14:28Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[រាជត្រកូលកម្ពុ]] ទៅ [[រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស]]: បានកែប្រែដើម្បីបំពេញតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 337804 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[រាជត្រកូលកម្ពុសុរិយវង្ស]] t5z3w7c4diezyk10f3isom59mzi5pur 7 53986 337812 2026-07-30T06:11:52Z ~2026-42344-43 52264 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ '''porn ''' 337812 wikitext text/x-wiki '''porn ''' 370eximbjsv2y51jeq4ssr7gmyqdlfd 337813 337812 2026-07-30T06:27:55Z ~2026-42412-45 52265 337813 wikitext text/x-wiki '''porn hub ''' bgtlufifxxxx8cdfl0634tohwi72ulv