វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2056 337913 298609 2026-08-01T15:14:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337913 wikitext text/x-wiki :''[[ភាសាខ្មែរ]]'' [[Image:Languages world map actual.png|left|thumb|upright=2|ក្រុមភាសានៅផែនដី]]'''ភាសា'''គឺជាប្រព័ន្ធមួយសំរាប់[[ការទាក់ទង]]។មាន[[គ្រាមភាសា]]ដែលជាប្រព័ន្ធមួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធមួយធំ។ ភាសាខ្លងដែលមានឧប្បតិដ្ឋានដូចគ្នាធ្វើ[[ក្រុមភាសាវិទ្យា]]។ឧទាហរណ៏ភាសាខ្មែរនៅក្នុង[[ក្រុមភាសាវិទ្យាមនខ្មែរ]]។ == ឧប្បតិដ្ឋាន == មានអ្នកបា្រជ្ញខ្លះដែលគិតថាភាសាទាំងអស់មកពីឧប្បតិដ្ឋានតែមួយ។​មានមនុសទៀតដែលគិតថាភាសាទាំងអស់មកពីឧប្បតិដ្ឋានខុសគ្នា។ == មូលភាសា == មូលភាសាគឺជាភាសាដែលជាឧប្បតិដ្ឋានរបស់ភាសាមួយទៀ។ឧទាហរណ៏​[[ភាសាសំស្រ្កឹត]]គឺជាមូលភាសារបស់[[ភាសាខ្មែរ]]។មានមូលភាសាដូចតាម: *[[ភាសាសំស្រ្កឹត]]។សំរាប[[ភាសាខ្មែរ]]។ *[[ភាសាបាលី]]។ *[[ភាសាក្រិក]]។ *[[ភាសាឡាតាំង]]សំរាប់[[ភាសាបារាំង]]​[[ភាសាអេស្បាញ]]​[[ភាសាព័រទុយហ័្គល]]​[[ភាសាអ៊ីតាលី]]។ *[[ភាសាអាឡឺម៉ង់]]សំរាប់[[ភាសាអង់គ្លេស]]។ *[[ភាសាចិន]]សំរាប់[[ភាសាចិន]]​[[ភាសាជប៉ុន]]​​[[ភាសាកូរ៉េ]] == ក្រុមភាសា == មានក្រុមភាសាច្រើនដូចជា៖ *[[ក្រុមភាសាឥណ្ឌាអ៊ីរ៉ុប]]។ *[[ក្រុមភាសាអូស្រ្ដាលីអាស៊ី]]។ *[[ក្រុមភាសាចិនទីបេ]]។ *[[ក្រុមភាសាសេមីទី]] *[[ក្រមភាសាអាមេរិកាំង]]។ == ទំនាក់ទំនង == *[http://how-to-learn-any-language.com/e/index.html រៀនភាសាមួយណា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924182008/http://how-to-learn-any-language.com/e/index.html |date=2008-09-24 }} *[http://www.bbc.co.uk/languages/ ភាសានៅBBC] *[http://www.omniglot.com/language/index.htm ភាសាOmniglot] [[Category:ភាសា]] enc1bwhxl6zfgvu04eb6u9fi1yhdflx 0 9279 337925 335085 2026-08-02T00:53:43Z Shiana1 52315 337925 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |native_name = {{nobold|اسلامی جمہوریہ پاکستان ([[ភាសាអ៊ូរឌូ]])}} |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាមប៉ាគីស្ថាន |common_name = ប៉ាគីស្ថាន |image_flag = Flag of Pakistan.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាគីស្ថាន|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាគីស្ថាន|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Pakistan on the globe (de-facto and claimed hatched) (Afro-Eurasia centered).svg |image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន (ក្រហម) នៅលើភូគោល និងដែនដីទាមទារ |map_width = 220px |national_motto = اتحاد، تنظيم، يقين محکم<br />"ជំនឿ សាមគ្គីភាព វិន័យ"<ref>{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-date=1 កក្កដា 2007 |publisher=ក្រសួងព័ត៌មាន និងផ្សព្វផ្សាយ, [[រដ្ឋាភិបាលប៉ាគីស្ថាន]]. |access-date=20 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2007-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |url-status=dead }}</ref> |national_anthem = "[[ចម្រៀងជាតិប៉ាគីស្ថាន|قَومی ترانہ]]"<br/>"ភ្លេងជាតិ"<br/>{{center|[[File:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]]}} | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ឥស្លាម៉ាបាដ]] | coordinates = {{coord|33|41|30|N|73|03|00|E|type:city_region:PK}} | largest_city = [[ការ៉ាជី]]<br/>{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|type:city_region:PK}} |official_languages = [[ភាសាឧរឌូ]]<br /> [[ភាសា​អង់គ្លេស]] |languages_type = [[ភាសា​តំបន់]] |languages = [[ភាសាប៉ិនចាប|ប៉ិនចាប]] [[ភាសាប៉ាស្តូ|ប៉ាស្តូ]] [[ភាសា​ស៊ីនឌី|ស៊ីនឌី]] [[ភាសា​សេរ៉ាយគី|សេរ៉ាយគី]] [[ភាសា​បាឡូឈី|បាឡូឈី]] និងភាសាជាច្រើនទៀត | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៤៤.៧% [[ប៉ិនចាប៊ី]] | ១៥.៤% [[ប៉ាស្តុន]] | ១៤.១% [[ស៊ីនឌី (ជនជាតិ)|ស៊ីនឌី]] | ៨.៤% [[ជនជាតិសារ៉ាយគី|សារ៉ាយគី]] | ៧.៦% [[មូហាជារ (ជនជាតិ)|មូហាជារ]] | ៣.៦% [[ជនជាតិបាឡូឈី|បាឡូឈី]] | ៦.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅប៉ាគីស្ថាន|ជនជាតិផ្សេងៗ]] }} | ethnic_groups_year = ២០២០<ref name="cia"/> | religion_year = ២០១៧<ref name=2017Census>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 កុម្ភៈ 2022|archivedate=2021-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | ៩៦.៤៧% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<ref name="Article_2" /> | ២.១៤% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|ហិណ្ឌូសាសនា]] | ១.២៧% [[គ្រិស្តសាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៩% [[លទ្ធិអាម៉ាឌីវយ៉ានៅប៉ាគីស្ថាន|អាម៉ាឌីវយ៉ា]] | ០.០២% [[សាសនានៅប៉ាគីស្ថាន|សាសនាដទៃ]] }} |government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម|និយមឥស្លាម]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា|សភា]][[សាធារណរដ្ឋ​សហព័ន្ធ|សហព័ន្ធ]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[អារីហ្វ អាល់វី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​ប៉ាគីស្ថាន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[អ៊ីមរ៉ាន ខាន់]] |leader_title3 = [[ប្រធាន​ព្រឹទ្ធសភា​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធាន​ព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[សាឌីគ សានច្រានី]] |leader_title4 = [[ប្រធានរដ្ឋ​សភា​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[អាសាដ កៃស៊ែរ]] |leader_title5 = [[ប្រធាន​ចៅក្រម​ប៉ាគីស្ថាន|ប្រធាន​ចៅក្រម]] |leader_name5 = [[អ៊ូម៉ារ អាតា បានឌីល]] | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រប៉ាគីស្ថាន|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាប៉ាគីស្ថាន|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភាប៉ាគីស្ថាន|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ចលនា​ប៉ាគីស្ថាន|ទទួលឯករាជ្យ]] |sovereignty_note = ពី[[សហរាជាណាចក្រ]] |established_event2 = [[វិជិតរាជ្យ​ប៉ាគីស្ថាន|វិជិតរាជ្យ]] |established_date2 = ១៤ សីហា ១៩៤៧ |established_event3 = [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] |established_date3 = ២៥ មីនា ១៩៥៦ |established_event4 = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យបង់ក្លាដែស|កំណែប្រែ]][[ប៉ាគីស្ថានខាងកើត|រដ្ឋបាលចុងក្រោយ]] |established_date4 = ១២ មករា ១៩៧២ |established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញប៉ាគីស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date5 = ១៤ សីហា ១៩៧៣ |area_size = 1 E7 |area_km2 = ៨៨១,៩១៣ |area_footnote = {{efn|"រាប់បញ្ចូលទាំងទិន្នន័យពីដែនដីជម្លោះកាស្មៀរប៉ាគីស្ថានពោលគឺ[[អាសាដកាស្មៀរ]] (១៣,២៩៧ គម) និង[[ជិលជីត–ប៉ាល់ទីស្ថាន]] (៧២,៥២០ គម)។<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |access-date=20 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |archive-date=6 April 2013 |archivedate=6 មេសា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx }}</ref> បើមិនរាប់បញ្ចូលដែនដីខាងលើនោះ ផ្ទៃដីទឹកដីប៉ាគីស្ថាននឹងធ្លាក់ចុះមកនៅត្រឹម ៧៩៦,០៩៥ គម។"}}<ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html |title=Where is Pakistan?|website=worldatlas.com|date=24 February 2021}}</ref> |area_rank = ទី​៣៣ |area_magnitude = |percent_water = ២.៨៦ |population_estimate = {{increaseNeutral}} ២២៦,៩៩២,៣៣២<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/pakistan-population|title = Pakistan Population 2021 (Live)}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី៥ |population_census = {{increaseNeutral}} ២០៧.៨ លាន |population_census_year = ២០១៧ |population_density_km2 = ២៤៤.៤ |population_density_rank = ទី៥៦ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|១.១១០ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=564,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPEX,PCPI,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=20 កុម្ភៈ 2022}}</ref>}} |GDP_PPP_rank = ទី២៦ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥,៨៣៨ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១៣៩ |GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|៣៤៧ ពាន់លានដុល្លារ<ref>{{cite news |last1=Khan |first1=Mubarak Zeb |title=Govt revises up FY21 growth rate to 5.4pc, GDP to $347bn |url=https://www.dawn.com/news/amp/1670673 |access-date=20 កុម្ភៈ 2022 |work=DAWN.COM |date=21 January 2022}}</ref><ref name="imf2" />}} |GDP_nominal_rank = ទី៤៣ |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១,៦៦៦ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៥៩ | Gini_year = ២០១៨ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣១.៦ <!--number only--> | Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=20 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI = ០.៥៥៧ <!--number only--> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2020_overview_english.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=2 December 2020|access-date=20 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១៥២ |currency = [[រូពីប៉ាគីស្ថាន]] (Rs) |currency_code = PKR |time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាគីស្ថាន|PST]] |utc_offset = +០៥:០០ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = ឆ្វេង |cctld = [[.pk]] |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាគីស្ថាន|+៩២]] }} '''ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន''' (​[[ភាសាអង់គ្លេស]]​៖ ''Pakistan'', [[ភាសាអ៊ូរឌូ]]​៖ پاکستان) ដោយមាន​ឈ្មោះ​ជាផ្លូវការ​ថា​ '''សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាម​ប៉ាគីស្ថាន''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិតនៅតំបន់​[[អាស៊ីខាងត្បូង]]។ វាជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេទីប្រាំ]]នៅលើពិភពលោកដោយមានប្រជាជនសរុប ២២៧ លាននាក់។ ប៉ាគីស្ថានបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ៨៨១,៩១៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទី៣៣]]។ ប្រទេស​នេះ​មាន​ឆ្នេរសមុទ្រ ១,០៤៦ គីឡូម៉ែត្រ ជាប់​[[សមុទ្រអារ៉ាប់]] និង​[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]]នៅ​ភាគខាងត្បូង និង មាន​ព្រំប្រទល់​ខាងលិច​ជាប់ជាមួយ​ប្រទេស​[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] និង​[[អ៊ីរ៉ង់]] ខាងកើត​ជាប់ជាមួយ​ប្រទេស​[[ឥណ្ឌា]] និង​ភាគ​ឦសាន​ជាប់ជាមួយ​[[ចិន|សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​ចិន]]​។ ប្រទេស​[[តាហ្ស៊ីគីស្ថាន]]ស្ថិតនៅ​ជិតបង្កើយ​នឹង​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាននៅភាគខាងជើង ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​កាត់ផ្ដាច់​ដោយ​តំបន់[[ច្រកវ៉ាខាន់]]​។ តំបន់​ដែល​បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាន​សម័យថ្មី​សព្វថ្ងៃ គឺជា​ទីកំណើត​នៃ​អរិយធម៌​ជ្រលង​ទន្លេឥណ្ឌុស​បុរាណ និង ក្រោយមក​ត្រូវ​បាន​ជំនួស​ដោយ អរិយធម៌​វេទបុរាណ អរិយធម៌​ពែក អរិយធម៌​ឥណ្ឌូ-ក្រិច និង​អរិយធម៌​ឥស្លាម​។ តំបន់​នេះ​ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​ឈ្លានពាន និង​ចូលមក​រស់នៅ​ដោយ​ពួក [[អារ្យ័ន]] [[ពែក]] [[ក្រិច]] [[អារ៉ាប់]] [[ទួរគី]] [[អាហ្វហ្កាន]] និង [[ម៉ុងហ្គោល]]​។ វា​ធ្លាប់​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​[[ចក្រភពឥណ្ឌា-អង់គ្លេស]]​ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៨៥៨ ដល់ ១៩៤៧​។ នៅពេលដែល ចលនាប៉ាគីស្ថាន​ដើម្បី​បង្កើត​រដ្ឋឥស្លាម ដឹកនាំ​ដោយ [[មូហាម៉ាត់ អាលី ហ្ស៊ីណាហ៍]] (Muhammad Ali Jinnah) និង​សម្ព័ន្ធមូស្លីម (Muslim League) ជា​លទ្ធផល​បាន​បង្កើតឡើង​នូវ​រដ្ឋឯករាជ្យ​ប៉ាគីស្ថាន ដែល​មាន​ខេត្ត Sindh, North-West Frontier Province, West Punjab, Balochistan និង East Bengal ។ ប៉ាគីស្ថាន បាន​ក្លាយទៅជា​សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាម​តាមរយៈ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ឆ្នាំ​១៩៥៦​។ នៅក្នុង​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ឆ្នាំ​១៩៧១ នៅ​ប៉ាគីស្ថាន​ខាងកើត ជា​លទ្ធផល​បាន​លេចឡើង​នូវ​រដ្ឋឯករាជ្យ​[[បង់ក្លាដេស]]​។ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ប្រទេស​ប៉ាគីស្ថាន ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​នូវ​សម័យកាល​នៃ ការរីចម្រើន​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច ការគ្រប់គ្រង​បែប​យោធានិយម និង អស្ថិរភាព​នយោបាយ​។ ប៉ាគីស្ថាន គឺជា​ប្រទេស​មាន​ប្រជាជន​ច្រើនជាងគេ​ទី០៦ នៅលើ​ពិភពលោក និង ជា​ប្រទេស​ដែល​មាន​អ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម​ច្រើនជាងគេ​ទី០២ បន្ទាប់ពី​[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]]​។ ប៉ាគីស្ថាន បាន​ជាប់​នៅក្នុង​ប្រទេស​សេដ្ឋកិច្ច ១១ ("Next Eleven") ។ ប៉ាគីស្ថាន បាន​ចូលជា​សមាជិក អង្គការ​សន្និសីទ​ឥស្លាម (Organization of the Islamic Conference), [[សមាគម​អាស៊ីខាងត្បូង​ដើម្បី​សហប្រតិបត្តិការ]] (South Asian Association for Regional Cooperation), ប្រទេស​កំពុងអភិវឌ្ឍ​ទាំង០៨ (Developing 8 Countries) និង [[អង្គការ​សហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច]] (the Economic Cooperation Organization) ។ ប៉ាគីស្ថាន ក៏ជា​សមាជិក [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] (the United Nations), [[កុំមុនវាល]] (Commonwealth of Nations), [[អង្គការ​ពាណិជ្ជកម្ម​ពិភពលោក]] (World Trade Organization), ក្រុមប្រទេស​កំពុងអភិវឌ្ឍ​ទាំង៣៣ (G33 developing countries), ក្រុមប្រជាជាតិ​កំពុងអភិវឌ្ឍ​ទាំង៧៧ (Group of 77 developing nations), សម្ព័ន្ធមិត្ត​មិនមែន​ណាតូ​របស់​សហរដ្ឋអាមេរិក (major non-NATO ally of the United States) និង ​[[មហាអំណាច​នុយក្លេអ៊ែរ]] (nuclear state)​។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះប៉ាគីស្ថាន}} ឈ្មោះ ''Pakistan'' (IPA: [paːkɪst̪aː]) តាម​[[ភាសាពែក]] និង [[ភាសាអ៊ូរឌូ​]] មានន័យថា ''Land of (the) Pure'' (''ទឹកដី​បរិសុទ្ធ'')​។ វា​ត្រូវ​បាន​ដាក់ថា ''Pakistan'' នៅ​ឆ្នាំ​១៩៣៤ ដោយ Choudhary Rahmat Ali ដែល​បាន​បោះពុម្ព​នៅក្នុង​អត្ថបទ​រិះគន់​របស់​គាត់ "Now or Never" ។ ឈ្មោះ​នេះ​តំណាងឲ្យ ប្រជាជន​មូស្លីម ៣០ លាន​នាក់​នៃ​ប៉ាគីស្ថាន ដែល​រស់នៅ​តំបន់​ចំនួន​០៥ នៅ​ភាគខាងជើង​នៃ​[[ចក្រភព​ឥណ្ឌា-អង់គ្លេស]]​មាន​៖ '''P'''unjab, '''A'''fghania (North-West Frontier Province), '''K'''ashmir, '''S'''indh, and Baluchis'''tan''' ។ {| class="infobox borderless" |+ National symbols of Pakistan (Official) |- ! '''National animal''' | | [[Image:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''National bird''' | | [[Image:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''National tree''' | | [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''National flower''' | | [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''National heritage bird''' | | [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''National aquatic marine mammal''' | | [[Image:National aquatic marine mammal of Pakistan.jpg|50px]] |- ! '''National reptile''' | | [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''National amphibian''' | | [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''National fruit''' | | [[Image:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''National mosque''' | | [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''National mausoleum''' | | |- ! '''National river''' | | [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''National mountain''' | | [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្រ្តប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាគីស្ថាន}} {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាគីស្ថាន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋជាសមាជិកនៃសមាគមអាស៊ីខាងត្បូងសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] dibu0wseifmzq3pwbngoenks9ejftad 0 9589 337915 332389 2026-08-01T15:25:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337915 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent | title = មជ្ឈិមបូព៌ា | image = [[File:Middle East (orthographic projection).svg|230px|Middle East]] | image_caption = ផែនទីនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលលាតសន្ធឹងពីប្រទេស[[អេហ្ស៊ីបនៅទិសខាងលិច]]ដល់ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]នៅទិសខាងកើត | caption = {{legend|#346733|ទីតាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា}}{{legend|#008000|[[មហាមជ្ឈិមបូព៌ា]]}}{{legend|#73ED73|តំបន់ដែលពេលខ្លះបានរាប់បញ្ចូល}} | area = ៧,២២២,៤១១ គម^២ | population = {{increase}}&nbsp;៤៨៧,៤៦៦,១៩៥ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /><ref name="Akrotiri and Dhekelia">{{Citation |title=Akrotiri and Dhekelia |date=2024-05-15 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |access-date=2024-05-25 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=2024-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240525122017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |deadurl=yes }}</ref> | countries = មើល៖ ''[[បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីតាមចំនួនប្រជាជន]]'' {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ|រដ្ឋសមាជិក អសប]] (១៦) | {{flag|កាតា}} | {{flag|គុយវ៉ែត}} | {{flag|តួកគី}} | {{flag|បារ៉ែន}} | {{flag|យេម៉ែន}} | {{flag|លីបង់}} | {{flag|ស៊ីប}} | {{flag|ស៊ីរី}} | {{flag|ហ្សកដានី}} | {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} | {{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} | {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} | {{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} | {{flag|អូម៉ង់}} | {{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} | {{flag|អេហ្ស៊ីប}} }} {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[អង្គភាពសង្កេតការណ៍មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ#រដ្ឋសង្កេតការណ៍បច្ចុប្បន្ន|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប]] (១) | {{flag|ប៉ាឡេស្ទីន}} }} {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = ''[[បញ្ជីរាយរដ្ឋមានកំហិតទទួលស្គាល់|ជាក់ស្ដែង]]'' (១) | {{flag|ស៊ីបខាងជើង}} }} | languages = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = '''ភាសាផ្លូវការ''' | [[ភាសាក្រិក|ក្រិក]] | [[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] | [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] | [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] | [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] }} | time = [[UTC+២]] ទៅ [[UTC+០៤:០០|UTC+៤]] | cities = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[បញ្ជីរាយតំបន់មាតុធានីធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|ទីក្រុងធំបំផុតចំនួន ១០ នៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] | # {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} [[គែរ]] # {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់}} [[តេហេរ៉ង់]] # {{flagicon|តួកគី}} [[អ៊ីស្តង់ប៊ុល]] # {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់}} [[បាកដាដ]] # {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} [[រីយ៉ាដ]] # {{flagicon|តួកគី}} [[អង់ការ៉ា]] # {{flagicon|អេហ្ស៊ីប}} [[អាឡិចសង់ឌ្រី]] # {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} [[ឌូបៃ]] # {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} [[ជីដ្ដារ]] # {{flagicon|ហ្សកដានី}} [[អាម៉ាន់]] }} }} '''មជ្ឈិមបូព៌ា''' (ដែលជាពាក្យមានប្រភពចេញពីភាសាអង់គ្លេសគឺ ''Middle East'') គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយមួយដែលគ្របដណ្តប់លើ[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[ឡេវ៉ាន]] [[តួកគី]] [[អេហ្ស៊ីប]] [[អ៊ីរ៉ង់]] និង[[អ៊ីរ៉ាក់]]។ ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" នេះត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ដំបូងនៅ[[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]] និងតាមបណ្ដាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងលិចមួយចំនួននៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយជាពាក្យជំនួសឱ្យ[[ដើមបូព៌ា]] (ដោយពាក្យទាំងពីរមានលក្ខណៈផ្ទុយពីពាក្យ[[ចុងបូព៌ា]])។ ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនកើតការយល់ច្រឡំដោយសារតែនិយមន័យនៃពាក្យនេះចេះតែវិវត្តទៅតាមកាលៈទេសៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី២០ មក ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានទទួលការរិះគន់ជាខ្លាំងចំពោះន័យបែប[[មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]]របស់វា។ តំបន់មួយនេះរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលស្ថិតក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]ស្ទើរទាំងអស់ គ្រាន់តែដកតំបន់[[កូកាសខាងត្បូង]]ចេញ។ ខុសពីអាស៊ីខាងលិចបន្តិច មជ្ឈិមបូព៌ាគឺគិតប្រទេសអេហ្ស៊ីប (មិនតែ[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]) និងប្រទេសតួកគី (មិនតែ[[ធ្រែសខាងកើត]]) ទាំងមូល។ បណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន (១៣ ក្នុងចំណោម ១៨) គឺត្រូវជាផ្នែកនៃ[[ពិភពអារ៉ាប់]]។ [[បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេក្នុងតំបន់]]នោះគឺ អេហ្ស៊ីប តួកគី និងអ៊ីរ៉ង់ ខណៈប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាមានក្រឡាផ្ទៃធំបំផុត។ ប្រវត្តិមជ្ឈិមបូព៌ាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ​បុរាណយូរណាស់មកម៉្លេះ ដោយប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅមកតំបន់នេះថាជា "[[លំយោលនៃអរិយធម៌]]"។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សារៈសំខាន់នៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅតំបន់នេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាយូរណាស់មកហើយ​ដែរ។<ref>Cairo, Michael F. [https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times ''The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230823/https://books.google.nl/books?id=_ukBNxLFNxgC&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&source=gbs_navlinks_s |date=22 December 2015 }} University Press of Kentucky, 2012 {{ISBN|978-0-8131-3672-1}} p. xi.</ref><ref>Government Printing Office. [https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 ''History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947–1950''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230708/https://books.google.nl/books?id=UOgvZdjOsb0C&pg=PA177&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CDMQ6AEwA2oVChMIlNGcnPv5yAIVybMUCh2Sag-6 |date=22 December 2015 }} {{ISBN|978-0-16-087640-0}} p. 177</ref><ref>Kahana, Ephraim. Suwaed, Muhammad. [https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 ''Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223002634/https://books.google.nl/books?id=Xoftt29B4soC&pg=PR31&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CFEQ6AEwB2oVChMI-8aUsPr5yAIVxGsUCh3q_wR- |date=23 December 2015 }} Scarecrow Press, 13 April 2009 {{ISBN|978-0-8108-6302-6}} p. xxxi.</ref> ពពួក​សាសនា​អាប្រាហាម ([[សាសនយូដា]] [[គ្រិស្តសាសនា]] និង [[ឥស្លាមសាសនា]]) គឺសុទ្ធតែ​មានកំណើតកើតចេញពីតំបន់នេះ។<ref>{{cite book|title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation|first=Benjamin |last=MacQueen|year= 2013| isbn=978-1446289761| page =5|publisher=SAGE|quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref> [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេប្រចាំតំបន់<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&q=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&pg=PA16|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|access-date=12 June 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424084425/https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&source=bl&ots=uGb8t7Re3p&sig=wlU7EbnyjrI4FHgw5H2WTeJvePI&hl=nl&sa=X&ei=JHCDU_HgMInHOeCGgLgK&ved=0CDAQ6AEwADgU#v=onepage&q=Turks&f=false|archive-date=24 April 2016|isbn=978-1-59884-362-0|last1=Shoup|first1=John A.|year= 2011|publisher=Abc-Clio }}</ref> និងបន្ទាប់មកគឺ [[ជនជាតិតួកគី|តួកគី]] [[ជនជាតិពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ជនជាតិឃឺដ|ឃឺដ]] [[អាស៊ែបៃហ្សង់|អាហ្សេរី]] [[ជនជាតិកុបត៍|កុបត៍]] [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជ្វីហ្វ]] [[ជនជាតិអាស៊ីរី|អាស៊ីរី]] [[អ៊ីរ៉ាក់តួកគី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]] និង[[ស៊ីបក្រិក]]ជាដើម។ មជ្ឈិមបូព៌ាមានអាកាសធាតុក្ដៅ និងស្ងួត ពិសេសនៅក្នុងតំបន់ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ និងអេហ្ស៊ីប។ ប្រព័ន្ធទន្លេខ្លះៗបានផ្ដល់ជាប្រភពទឹកដើម្បីផ្គត់ផ្គង់វិស័យកសិកម្មតិចតួចនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា [[ដីសណ្ដនីល]]នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប [[ទន្លេធីក្រឺ]] និង[[អឺហ្វ្រាត់]]នៃតំបន់មេសូប៉ូតាមី និងអាងនៃ[[ទន្លេហ្សកដានី]]ដែលអូសបន្លាយស្ទើរពេញតំបន់ឡេវ៉ាន។ តំបន់ដែលបានរៀបរាប់ទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[អឌ្ឍចន្ទពហុពល]] ដែលត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ដែលប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅថា [[លំយោលនៃអរិយធម៌]] ពោលជាតំបន់ដែលអរិយធម៌មនុស្សវិវត្តដោយឯកឯងគ្មានរងឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌ ឬតំបន់ដទៃ។ ផ្ទុយមកវិញ នៅតំបន់ឆ្នេរឡេវ៉ាន និងប្រទេសតួកគីមួយភាគធំគឺមានអាកាសធាតុលក្ខណៈមេឌីទែរ៉ាណេ ជាមួយនឹងរដូវក្តៅស្ងួត និងរដូវរងាសើម។ ប្រទេស​ភាគច្រើន​ដែល​ស្ថិតនៅជាប់​[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]គឺសុទ្ធសឹងតែកាន់កាប់ធនធាន​ប្រេងកាតស្ទើរទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។ ដោយសារតែអាកាសធាតុក្ដៅស្ងួតហែងរួមជាមួយការពឹងផ្អែកជាធំលើឧស្សាហកម្មឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលបង្កនិងពន្លឿននូវបាតុភូត[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]] និងក៏ត្រូវជាតំបន់ដែលងាយរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរពីវាផងដែរ។ ==បច្ចេកសព្ទ== ពាក្យថា មជ្ឈិមបូព៌ា ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''Middle East'') គឺមានដើមកំណើតចេញពីការិយាល័យអាណានិគមឥណ្ឌានៅអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០។{{Sfn | Beaumont | Blake | Wagstaff | 1988 | p = 16}} ពាក្យនេះបានចាប់ផ្ដើមទទួលប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២<ref>{{cite journal | last =Koppes | first = CR |title = Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East" |journal=Middle East Studies |volume=12 |pages= 95–98 |year= 1976 |doi = 10.1080/00263207608700307| issn=0026-3206 }}</ref> នៅពេលដែលអ្នកយុទ្ធសាស្ត្រយោធាជើងទឹកអាមេរិកមួយរូបគឺលោក[[អាល់ហ្វ្រែដ តេយឺរ ម៉ាហាន]]បានប្រើប្រាស់ពាក្យនេះដើម្បី "កំណត់បែងចែកតំបន់រវាងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា"។<ref>{{cite book | last = Lewis | first = Bernard | title= The Middle East and the West |year= 1965 |page=9}}</ref><ref>{{cite book | last = Fromkin | first = David | author-link = David Fromkin | title = A Peace to end all Peace | year = 1989 | page = [https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224] | isbn = 978-0-8050-0857-9 | title-link = A Peace to End All Peace | publisher = H. Holt }}</ref> នៅអំឡុងសម័យនោះ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានកំពុងប្រជែងគ្នាដណ្តើមឥទ្ធិពលគ្នានៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្តាល]] ដែលគេច្រើនស្គាល់ការប្រជែងនោះថា [[មហាល្បែង]]។ កាលនោះផងដែរ ម៉ាហានបានទើបតែដឹងពីសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃតំបន់នេះ ពិសេសទីតាំងរបស់វាដែលព័ទ្ធជុំវិញ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Citation | last = Melman | first = Billie | url = http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | publisher = Cambridge | title = Companion to Travel Writing | volume = 6 The Middle East/Arabia | series = Collections Online | access-date = 8 January 2006 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 | archive-date = 25 July 2011 | date = November 2002 }}.</ref><ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992. {{ISBN|0-02-923843-9}} pp. 12–13.</ref> ដោយដូច្នេះ លោកក៏បានសម្គាល់តំបន់ដែលនៅជុំវិញឈូងសមុទ្រនោះថា មជ្ឈិមបូព៌ា។ លោកបានបន្តថ្លែងថា ហួសពី[[ព្រែកជីកស៊ុយអេ]]ក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ឈូងសមុទ្រពែរ្សគឺជាច្រកតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដើម្បីកុំឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីពង្រីកឥទ្ធិពលចូលទៅកៀកទឹកដីឥណ្ឌា។<ref>Laciner, Sedat. "[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 Is There a Place Called 'the Middle East'?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220093342/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 |date=2007-02-20 }}", ''The Journal of Turkish Weekly'', 2 June 2006. Retrieved 10 January 2007.</ref> មុនពេលបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] គេគ្រប់គ្នាបានទម្លាប់ហៅតំបន់ដែលស្ថិតនៅជុំវិញប្រទេសតួកគី និងប៉ែកខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេថា "[[ដើមបូព៌ា]]" ខណៈពាក្យ "[[ចុងបូព៌ា]]" គឺគេសម្ដៅលើប្រទេស[[ចិន]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[ជប៉ុន]]។<ref name="davison">{{cite journal | last =Davison | first = Roderic H. |title= Where is the Middle East? |journal= Foreign Affairs | volume = 38 |pages=665–675 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4| jstor = 20029452 | s2cid = 157454140 }}</ref> ក្រោយចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេកំណត់ថាអូសបន្លាយពីតំបន់ពី[[មេសូប៉ូតាមី]]ទៅដល់ប្រទេស[[ភូមា]] ពោលគឺ តំបន់នៅរវាងភូមិភាគដើមបូព៌ា និងចុងបូព៌ា។<ref name=wapo2016 /><ref name=UNC /> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ អង់គ្លេសបានបង្កើត[[បញ្ជាការមជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង[[គែរ]] សម្រាប់កងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីពេលនោះមក ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ទទួលបានការប្រើប្រាស់កាន់តែទូលំទូលាយនៅអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite book | last =Held | first = Colbert C. |title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics | url =https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0 | url-access =registration |publisher=Westview Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0/page/7 7] |isbn= 978-0-8133-8221-0}}</ref> ===បម្រើបម្រាស់​ និងការរិះគន់=== [[File:Middle East.ogv|thumb|រឿងភាពយន្តអាមេរិកាំងឆ្នាំ១៩៥៧ បង្ហាញពីមជ្ឈិមបូព៌ា]] ពាក្យ ''មជ្ឈិម'' (កណ្ដាល) បានធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំជាច្រើនពិសេសជុំវិញការវិវត្តនៃនិយមន័យរបស់តំបន់នេះ។ នៅមុន[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" (''Near East'') ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់[[បាល់កង់]] និង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ខណៈដែលពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" វិញគឺសម្ដៅលើតំបន់[[កូកាស]] [[អ៊ីរ៉ង់|ពែរ្ស]] និងទឹកដីអារ៉ាប់<ref name=wapo2016>{{cite news| url = https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/19/the-modern-middle-east-is-actually-only-100-years-old/| title = How the Middle East was invented | newspaper = The Washington Post}}</ref> ហើយពេលខ្លះឆ្លងដល់ទៅប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] [[ឥណ្ឌា]] និងប្រទេសតំបន់ក្បែរៗនោះមួយចំនួនផងដែរ។<ref name=UNC>{{Cite web|url=https://mideast.unc.edu/where/|title=Where Is the Middle East? &#124; Center for Middle East and Islamic Studies|access-date=2025-06-16|archivedate=2021-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/|url-status=dead}}</ref> ផ្ទុយពីនេះ ពាក្យ "ចុងបូព៌ា" គឺសម្ដៅទៅបណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] (ដូចជា [[កូរ៉េ]] [[ចិន]] និង[[ជប៉ុន]]ជាដើម)។<ref>Clyde, Paul Hibbert, and Burton F. Beers. ''The Far East: A History of Western Impacts and Eastern Responses, 1830-1975'' (1975). [https://archive.org/details/lccn_0133029687 online]</ref><ref>Norman, Henry. ''The Peoples and Politics of the Far East: Travels and studies in the British, French, Spanish and Portuguese colonies, Siberia, China, Japan, Korea, Siam and Malaya'' (1904) [https://archive.org/details/peoplesandpolit05normgoog online]</ref> បន្ទាប់ពីចក្រភពអូតូម៉ង់បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ ប្រជាប្រិយភាពនៃការប្រើប្រាស់ "ដើមបូព៌ា" បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក ខណៈពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" បានត្រូវគេយកមកសម្ដៅចំពោះបណ្ដាប្រទេសនៃ[[ពិភពឥស្លាម]]ដែលកំពុងទាមទារឯករាជ្យភាពនាពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" ត្រូវបានវិស័យខ្លះនៅតែបន្តរក្សាប្រើប្រាស់ដូចជានៅក្នុងបុរាណវិទ្យា និងប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណជាដើម។ ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ជាផ្លូវការដំបូងបង្អស់គឺដោយរដ្ឋាភិបាលនៃសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឯកសារ[[លទ្ធិអែសិនហូវរ៍]]ឆ្នាំ១៩៥៧ ដែលទាក់ទងនឹង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]]។ នៅឆ្នាំ១៩៥៨ ក្រសួងការបរទេសអាមេរិកបានពន្យល់ថាពាក្យ "ដើមបូព៌ា" និង "មជ្ឈិមបូព៌ា" អាចប្រើឆ្លាស់គ្នាបាន ហើយបានកំណត់ប្រទេសមួយចំនួនចូលក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានេះរួមមាន [[អេហ្ស៊ីប]] ស៊ីរី [[អ៊ីស្រាអែល]] [[លីបង់]] [[ហ្សកដានី]] អ៊ីរ៉ាក់ [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] និង[[កាតា]]។<ref>{{cite news |title= 'Near East' is Mideast, Washington Explains |url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse |newspaper= The New York Times |date= 14 August 1958 |access-date= 16 June 2025 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20091015044505/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq=%27Near%20East%27%20is%20Mideast%2C%20Washington%20Explains&st=cse |archive-date= 15 October 2009 }}{{subscription required}}</ref> ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី២០ មក វិជ្ជាកររួមទាំងអ្នកកាសែតក្នុងតំបន់ដូចជាប្រវត្តិវិទូលោក[[ហាសាន់ ហាណាហ្វី]]ជាដើម បានចេញមុខរិះគន់ចំពោះបម្រើបម្រាស់នៃពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ដោយចោទវាថាមានបង្កប់ន័យ[[មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]] និង[[អាណានិគមនិយម]]នៅពីក្រោយ។<ref name="dont">{{cite web |last=Khraish |first=Louay |date=16 July 2021 |title=Don't Call Me Middle Eastern |publisher=Raseef 22|url=https://raseef22.net/article/1083546-dont-call-me-middle-eastern}}</ref><ref name="hanafi">{{cite web |last=Hanafi |first=Hassan |location=Oslo |year=1998 |title=The Middle East, in whose world? (Primary Reflections) |url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html |archive-date=8 October 2006 |access-date=16 មិថុនា 2025 |archivedate=8 តុលា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html }}</ref><ref>{{cite web |last=Shohat |first=Ella |title=Redrawing American Cartographies of Asia |url=http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |publisher=City University of New York |access-date=16 June 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312062752/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html |archive-date=12 March 2007 |archivedate=23 តុលា 1999 |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html }}</ref> ==ប្រទេស​ និងទឹកដី== {{Further|បញ្ជីរាយប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាតាមចំនួនប្រជាជន}} ===ប្រទេស​​ និងទឹកដីដែលច្រើនចាត់ទុកនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា=== ជារឿយៗ គេតែងចាត់ទុកតំបន់ដូចជា [[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[អាណាតូលី]] [[ធ្រែសខាងកើត]] [[អេហ្ស៊ីប]] [[អ៊ីរ៉ង់]] [[ឡេវ៉ាន]] [[មេសូប៉ូតាមី]] និង[[ស្រុកទេសសូកូត្រា|ប្រជុំកោះសូកូត្រា]]ស្ថិតក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា។ ជាសរុប តំបន់នេះ​មាន​វត្តមានប្រទេស​ចំនួន ១៧ ដែលសុទ្ធតែមានការ​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ និង​មួយ​ជា​ទឹកដី​ក្រៅស្រុករបស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។ {| class ="wikitable sortable" style="text-align: center" !class="unsortable"| [[ក្រោះរូបនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ក្រោះរូប]] !class="unsortable"| [[បញ្ជីរាយទង់ជាតិនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ទង់ជាតិ]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេស|ប្រទេស]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ក្រឡាផ្ទៃ]]<br />(គម^២) ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]<br />(2025)<ref name="IMFAPR2025">{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=419,423,469,429,433,436,439,443,446,449,453,456,463,186,466,487,474,&s=NGDPD,NGDPDPC,LP,&sy=2010&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF |access-date=17 June 2025 }}</ref> ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ]]<br />(ក្នុងមួយ គម^២) ! [[List of national capitals|រាជ / រដ្ឋធានី]] ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស<br />ជាមធ្យម]], គិតជាពាន់លានដុល្លារអាមេរិក (២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /> ! [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់ៗ|ផសស ក្នុងម្នាក់ៗ]] (២០២៥)<ref name="IMFAPR2025" /> ! រូបិយវត្ថុ ! រដ្ឋាភិបាល ! ភាសាផ្លូវការ ! សាសនា |- | [[File:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|30px]] | {{flagicon|Qatar|size=45px}} | [[កាតា]] | style="text-align:right;"| ១១,៥៨៦ | style="text-align:right;"| ៣,១០៩,០០០ | style="text-align:right;"| ២៦៨ | [[ដូហា]] | ២២២.៧៧៦ | ៧១,៦៥៣ ដុល្លារ | [[រៀលកាតា]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |[[ឥស្លាមសាសនា]] (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Cuvaiti.svg|30px]] | {{flagicon|គុយវ៉ែត|size=45px}} | [[គុយវ៉ែត]] | style="text-align:right;"| ១៧,៨១៨ | style="text-align:right;"| ៥,១១២,០០០ | style="text-align:right;"| ២៨៧ | [[គុយវ៉ែត (ទីក្រុង)|ទីក្រុងគុយវ៉ែត]] | ១៥៣.១០១ | ២៩,៩៥១ ដុល្លារ | [[ឌីណាគុយវ៉ែត]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | style="background-color:#c8ccd1; text-align:center;"| | {{flagicon|តួកគី|size=45px}} | [[តួកគី]] | style="text-align:right;"| ៧៨៣,៥៦២ | style="text-align:right;"| ៨៦,០២៦,០០០ | style="text-align:right;"| ១១០ | [[អង់ការ៉ា]] | ១,៤៣៧.៤០៦ | ១៦,៧០៩​ ដុល្លារ | [[លីរ៉ាតួកគី]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] |ឥស្លាមសាសនា |- | [[File:Insigne_Palaestinae.svg|30px]] | {{flagicon|ប៉ាឡេស្ទីន|size=45px}} | [[ប៉ាឡេស្ទីន]] | style="text-align:right;"| ៦,០២០ | style="text-align:right;"| ៥,៤៧៧,០០០ (២០២៣) | style="text-align:right;"| ៩១០ | [[យេរូសាឡឹម]]<br />[[រ៉ាំអាឡា]]{{ref|palestine|ក}} | ១៧.៨៤៨ (២០២៣) | ៣,២៥៩ ដុល្លារ (២០២៣) | [[Iស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]<br />[[ឌីណាហ្សកដានី]] | [[សាធារណរដ្ឋ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|Bahrain|size=30px|text=none}} | {{flagicon|បារ៉ែន|size=45px}} | [[បារ៉ែន]] | style="text-align:right;"| ៧៧៨ | style="text-align:right;"| ១,៦៥៧,០០០ | style="text-align:right;"| ២,១៣០ | [[ម៉ាណាម៉ា]] | ៤៧.៨២៩ | ២៨,៨៥៧ ដុល្លារ | [[ឌីណាបារ៉ែន]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Iemeniae.svg|30px]] | {{flagicon|យេម៉ែន|size=45px}} | [[យេម៉ែន]] | style="text-align:right;"| ៤៥៥,៥០៣ | style="text-align:right;"| ៤១,៧៧៤,០០០ | style="text-align:right;"| ៩២ | [[សាណា]]{{ref|sanaa|ខ}}<br />[[អេដេន]] <small>(បណ្ដោះអាសន្ន)</small> | ១៧.៤០១ | ៤១៧ ដុល្លារ | [[រៀលយេម៉ែន]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]][[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន|បណ្ដោះអាសន្ន]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | style="background-color:#c8ccd1; text-align:center;"| | {{flagicon|លីបង់|size=45px}} | [[លីបង់]] | style="text-align:right;"| ១០,៤៥២ | style="text-align:right;"| ៥,៣៥៤,០០០ (២០២៤) | style="text-align:right;"| ៥១២ | [[បៃរូត]] | ២៨.២៨០ (២០២៤) | ៥,២៨២ ដុល្លារ (២០២៤) | [[ផោនលីបង់]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា និងមានមួយភាគជាគ្រិស្តសាសនិក |- | {{Coat of arms|Cyprus|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ស៊ីប|size=45px}} | [[ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| ៩,២៥១ | style="text-align:right;"| ៩៤២,០០០ | style="text-align:right;"| ១០២ | [[នីកូស៊ី]] | ៣៨.៧៣៦ | ៤១,១៣២ ដុល្លារ | [[អឺរ៉ូ]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាក្រិក|ក្រិក]],<br />[[ភាសាតួកគី|តួកគី]] |[[គ្រិស្តសាសនា]] |- | {{Coat of arms|Syria|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ស៊ីរី|size=45px}} | [[ស៊ីរី]] | style="text-align:right;"| ១៨៥,១៨០ | style="text-align:right;"| ២១,៣៩៣,០០០ (២០១០) | style="text-align:right;"| ១១៦ | [[ដាម៉ាស់]] | ៦០.០៤៣ (២០១០) | ២,៨០៧ ដុល្លារ (២០១០) | [[ផោនស៊ីរី]] | [[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា |- | {{Coat of arms|Jordan|size=30px|text=none}} | {{flagicon|ហ្សកដានី|size=45px}} | [[ហ្សកដានី]] | style="text-align:right;"| ៨៩,៣១៨ | style="text-align:right;"| ១១,៤៤២,០០០ | style="text-align:right;"| ១២៨ | [[អាម៉ាន់]] | ៥៦.១០២ | ៤,៩០៣ ដុល្លារ | [[ឌីណាហ្សកដានី]] | [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Emblem of Iran.svg|30px]] | {{flagicon|អ៊ីរ៉ង់|size=45px}} | [[អ៊ីរ៉ង់]] | style="text-align:right;"| ១,៦៤៨,១៩៥ | style="text-align:right;"| ៨៧,៥០០,០០០ | style="text-align:right;"| ៥៣ | [[តេហេរ៉ង់]] | ៣៤១.០១៣ | ៣,៨៩៧ ដុល្លារ | [[រៀលអ៊ីរ៉ង់]] | [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]] | [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] |ឥស្លាមសាសនា​ (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|Iraq|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អ៊ីរ៉ាក់|size=45px}} | [[អ៊ីរ៉ាក់]] | style="text-align:right;"| ៤៣៨,៣១៧ | style="text-align:right;"| ៤៥,៥២១,០០០ | style="text-align:right;"| ១០៤ | [[បាកដាដ]] | ២៥៨.០២០ | ៥,៦៦៨ ដុល្លារ | [[ឌីណាអ៊ីរ៉ាក់]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]],<br />[[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ លើកលែងតែក្នុងតំបន់ស្វយ័ត[[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន|ឃឺឌីស្ថាន]]) |- | {{Coat of arms|Israel|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អ៊ីស្រាអែល|size=45px}} | [[អ៊ីស្រាអែល]] | style="text-align:right;"| ២១,៩៣៧ | style="text-align:right;"| ១០,១០០,០០០ | style="text-align:right;"| ៤៦០ | [[យេរូសាឡឹម]]{{ref|israel|ក}} | ៥៨៣.៣៦១ | ៥៧,៧៦០ ដុល្លារ | [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]] | [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] |[[យូដាសាសនា]] |- | {{Coat of arms|United Kingdom|size=30px|text=none}} | {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ|size=45px}} | [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] | style="text-align:right;"| ២៥៤ | style="text-align:right;"| ១៨,១៩៥ (២០២០)<ref name="Akrotiri and Dhekelia"/> | style="text-align:right;"| ៧២ | [[បន្ទាយអេពីស្កូពី|អេពីស្កូពី]] | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | ''គ្មានទិន្នន័យ'' | [[អឺរ៉ូ]] | [[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ក្រោម[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] |គ្រិស្តសាសនា |- | [[File:Emblem_of_Saudi_Arabia.svg|30px]] | {{flagicon|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|size=45px}} | [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] | style="text-align:right;"| ២,១៤៩,៦៩០ | style="text-align:right;"| ៣៦,០០៦,០០០ | style="text-align:right;"| ១៧ | [[រីយ៉ាដ]] | ១,០៨៣.៧៤៩ | ៣០,០៩៩ ដុល្លារ | [[រីយ៉ាលសាអ៊ូឌីត]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:National_emblem_of_Oman.svg|30px]] | {{flagicon|អូម៉ង់|size=45px}} | [[អូម៉ង់]] | style="text-align:right;"| ៣០៩,៥០០ | style="text-align:right;"| ៥,៥០២,០០០ | style="text-align:right;"| ១៨ | [[មូស្កាត]] | ១០៤.៣៥១ | ១៨,៩៦៦ ដុល្លារ | [[រៀលអូម៉ង់]] | [[រាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | {{Coat of arms|United Arab Emirates|size=30px|text=none}} | {{flagicon|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|size=45px}} | [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] | style="text-align:right;"| ៨៣,៦០០ | style="text-align:right;"| ១១,០៨៣,០០០ | style="text-align:right;"| ១៣៣ | [[អាប៊ូដាប៊ី]] | ៥៤៨.៥៩៨ | ៤៩,៤៩៨ ដុល្លារ | [[ឌៀរហាំអេមីរ៉ាត]] | [[សហព័ន្ធ]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |- | [[File:Insigne_Aegyptium.svg|30px]] | {{flagicon|អេហ្ស៊ីប|size=45px}} | [[អេហ្ស៊ីប]] | style="text-align:right;"| ១,០០១,៤៥០ | style="text-align:right;"| ១០៩,៤៥០,០០០ | style="text-align:right;"| ១០៩ | [[គែរ]] | ៣៤៧.៣៤២ | ៣,១៧៤ ដុល្លារ | [[ផោនអេហ្ស៊ីប]] | [[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យប្រព័ន្ធពាក់កណ្ដាលប្រធានាធិបតី]] | [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ឥស្លាមសាសនា (ផ្លូវការ) |} :<small>ក. {{note|palestine}} {{note|israel}}[[យេរូសាឡឹម]]គឺជា[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម|រដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល]]ដែលកំពុងជាប់[[គោលជំហរចំពោះយេរូសាឡឹម|ទំនាស់]]ជាមួយប៉ាឡេស្ទីន និងជាទីតាំងនៃ[[ឃ្នេសេត]] [[តុលាការកំពូលអ៊ីស្រាអែល|តុលាការកំពូល]] និងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ចំពោះប៉ាឡេស្ទីនវិញ ទីក្រុង[[រ៉ាំអាឡា]]គឺត្រូវជាទីអាសនៈរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន ខណៈរដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់ខ្លួនគឺត្រូវនៅ[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]ដែលកំពុងជាប់ក្នុងទំនាស់ជាមួយអ៊ីស្រាអែល។</small> :<small>ខ. {{note|sanaa}}ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ហ៊ូទី|ក្រុមហ៊ូទី]]មកពី[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលបច្ចុប្បន្ន]]។ អាសនៈរដ្ឋាភិបាលត្រូវបានប្តូរទៅទីក្រុងអេដេន។</small> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|alt=All Gizah Pyramids|thumb|[[ទីមិស្សភាពពីរ៉ាមីតជីហ្សា|បណ្ដុំសំណង់ពីរ៉ាម៉ែតជីហ្សា]]នៅក្នុងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]] ដែលបានកសាងឡើងក្នុងសម័យ[[រាជវង្សអេហ្ស៊ីបទីបួន|រាជវង្សទីបួន]]នៃ[[អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបបុរាណ|អាណាចក្រ]][[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]]នៅចន្លោះប្រមាណឆ្នាំ២៦០០ – ២៥០០ មុន គ.ស.។]] [[File:Westernwall2.jpg|thumb|[[ជញ្ជាំងបស្ចិម]] និងព្រះវិហារ[[ដោមថ្ម]]នៅទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]]] [[File:Jerusalem-Grabeskirche-14-vom Erloeserkirchturm-2010-gje.jpg|thumb|[[ព្រះសហគមន៍វិសុទ្ធសុសានសេពុលក្រេ]]នៅយេរូសាឡឹម]] [[File:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|[[អាល់កាបា]] នៅទីក្រុង[[មេក្កា]] ប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]]] តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានទីតាំងស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]] និង[[អឺរ៉ាស៊ី]] និងនៃ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] និង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]។ លើសពីនេះ មជ្ឈិមបូព៌ាជាទីកន្លែងកំណើត និងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនាជាច្រើនដូចជា [[គ្រិស្តសាសនា]] [[ឥស្លាមសាសនា]] [[យូដាសាសនា]] [[សាសនាម៉ានី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]] [[ឌ្រូស]] [[យ៉ាសង់និយម]] និង[[សាសនាម៉ាន់ដា]] ហើយចំពោះប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មាន [[មីថ្រានិយម]] [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា]] [[សាសនាម៉ានី|លទ្ធិម៉ានី]] និង[[ជំនឿបាហៃ]]ជាដើម។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាគឺត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ទាំងក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច​ យោធា នយោបាយ វប្បធម៌ និងសាសនា។ វាក៏ត្រូវជាតំបន់មួយផងដែរដែលវិស័យកសិកម្មបានវិវត្តដោយឯកឯងដោយគ្មានទទួលឥទ្ធិពលពីតំបន់ ឬវប្បធម៌ណាក្រៅតំបន់ឡើយ ហើយជាបន្ទាប់វាបានរីករាលដាលទៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតកំឡុងយុគថ្មរំលីងដូចជា អឺរ៉ុប ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងកើតជាដើម។ មុនពេលដែលអរិយធម៌ផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកបាននិម្មិតឡើង តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានវត្តមានអរិយធម៌វប្បធម៌ជាច្រើនស្រាប់មុនទៅហើយដែលភាគច្រើនបានលេចឡើងតាំងពី[[យុគថ្ម]]មកម៉្លេះ។ ការដើរស្វែងរកដីដែលសមស្របសម្រាប់ធ្វើកសិកម្មដោយក្រុមមនុស្សនិយមធ្វើស្រែចម្ការ និងដីជីវជាតិផ្សេងៗដោយក្រុមអ្នកគង្វាលបានបញ្ជាក់ថា តំបន់នេះមានចលនាចំណាកស្រុកជាច្រើនទិសច្រើនកន្លែង និងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការវិវត្តន៍ប្រជាសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់។ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជា[[លំយោលនៃអរិយធម៌]]។ អរិយធម៌ដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោកបានកកើតឡើងនៅក្នុងតំបន់នេះមានដូចជា [[មេសូប៉ូតាមី]] ([[អាស៊ីរី]] និង[[បាប៊ីឡូន]]) [[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] [[អរិយធម៌គីស]]នៅឡេវ៉ានជាដើម។ ក្រោយៗមកក៏មានអរិយធម៌វប្បធម៌បន្ថែមលេចឡើងដូចជា [[អ៊ីធីត]] [[ជនជាតិក្រិក|ក្រិក]] [[អ៊ូរីត្ស]] និង[[អ៊ូរ៉ាធូ]]នៅអាណាតូលី [[អ៊ីឡាំ]] [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|អ៊ីរ៉ង់]] [[ម៉េដ]]នៅអ៊ីរ៉ង់ និងក៏ដូចជាបណ្ដុំអរិយធម៌មួយចំនួនទៀតនៅឡេវ៉ាន ([[អ៊ីប្លា]] [[ម៉ារី (ស៊ីរី)|ម៉ារី]] [[ណាហ្គា (ស៊ីរី)|ណាហ្គា]] [[អារ៉ាម (តំបន់)|អារ៉ាម]] [[ភេនីស៊ី]] និង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែលបុរាណ|អ៊ីស្រាអែល]]) និង[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] ([[ម៉ាហ្កាន]] [[អាណាចក្រសាបា|សាបា]] និង[[អ៊ូបារ]])។ ដើមបូព៌ាត្រូវធ្លាក់ក្រោមការបង្រួបបង្រួមជាធ្លុងដំបូងបង្អស់ក្រោម[[ចក្រភអាស៊ីរីថ្មី]] មុនពេលត្រូវបន្តស្ថិតក្រោម[[ចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍]] និង[[ចក្រភពម៉ាសេដ្វាន]] ហើយជាបន្ទាប់ដោយចក្រភពអ៊ីរ៉ង់មួយចំនួន (ដូចជា[[ចក្រភពប៉ារធ្យា]] និង[[ចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍|សាស្សានីដ្ស៍]]) និងក៏ដូចជារដ្ឋបរទេសផងដែរដូច[[ចក្រភពរ៉ូម]] និង[[ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង]]ជាដើម។ នៅក្រោមចក្រភពរ៉ូម តំបន់នេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងសេដ្ឋកិច្ច ខណៈមួយចំណែកទៀតត្រូវជាបរិមណ្ឌលរបស់អាណាចក្រសាស្សានីដ្ស៍។ ដោយសារតែសារៈសំខាន់ដ៏កាត់ថ្លៃមិនបានរបស់វា អាណាចក្ររ៉ូមបានឈរជើងពហទាហានរហូតទៅប្រាំឬប្រាំមួយកងពលក្នុងគោលបំណងតែមួយគត់គឺដើម្បីការពារទឹកដីមជ្ឈិមបូព៌ារបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានដោយសាស្សានីដ្ស៍ និងបេដួអាង។ ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃមហាអំណាចសំខាន់ៗចំនួនពីរគឺ ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និងចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍។ បន្ទាប់មកទៀត តំបន់នេះបានក្លាយទៅជាដែនគ្រប់គ្រងរបស់កាលីផ្វចក្រឥស្លាមនៅក្នុង[[មជ្ឈិមសម័យ]] ឬ[[យុគមាសឥស្លាម]] ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងដោយការវាតទីពីសំណាក់រដ្ឋឥស្លាមនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. ដែលនាំឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលកើតជាតំបន់មានអត្តសញ្ញាណអារ៉ាប់ឥស្លាមដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ហើយបានបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីផ្វចក្រទាំង ៤ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាអស់រយៈពេលជាង ៦០០ ឆ្នាំនោះរួមមាន [[កាលីផ្វចក្ររ៉ាស៊ីដន]] [[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ|អូមេយ៉ាដ]] [[កាលីផ្វចក្រអាប់បាស៊ីដ|អាប់បាស៊ីដ]] និង[[កាលីផ្វចក្រហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]]។ ក្រោយសម័យកាលីផ្វចក្រ [[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល|អាណាចក្រម៉ុងហ្គោល]]បានចូលមកត្រួតត្រាតំបន់នេះអស់មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈ[[ចក្រភពស៊ែលជុក]]បាននាំចូលមកនូវវប្បធម៌ពែរ្ស-តួកគី។ កំឡុងសម័យនោះដែរ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ខាងប៉ែកអឺរ៉ុបបានបង្កើត[[រដ្ឋក្រូយសេ]]ឡើងនៅតំបន់ឡេវ៉ានអស់រយៈពេលជាងពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយឥទ្ធិពលវប្បធម៌ និងសាសនារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ លោកចូស៊ីយ៉ាស រូស៊ែលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ចំនួនប្រជាជននៅក្នុង"ទឹកដីឥស្លាម" មានរហូតដល់ទៅ ១២.៥ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១០០០ ដោយក្នុងនោះមាន ៨ លាននាក់នៅអាណាតូលី, ២ លាននាក់នៅស៊ីរី និង ១.៥ លាននាក់នៅអេហ្ស៊ីប។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រាម្តងទៀតដោយមហាអំណាចចំនួនពីរអស់មួយរយៈពោលគឺ [[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] និង[[ចក្រភពសេហ្វេវីដ|រាជវង្សសេហ្វេវីដ]]។ សម័យកាលមជ្ឈិមបូព៌ាទំនើបបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បានបញ្ចប់ ពោលគឺនៅពេលដែលចក្រភពអូតូម៉ង់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹង[[មហាអំណាចកណ្តាល]]ត្រូវចាញ់សង្គ្រាមជាមួយនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ពួកគេហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅមជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកទៅជាប្រទេសផ្សេងៗដែលស្ថិតក្រោម[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន|ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេស]] និង[[ម៉ាន់ដាតបារាំងនៅស៊ីរី និងលីបង់|បារាំង]]។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ផ្សេងៗទៀតរួមមានការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ និងការដកថយជាយថាហេតុនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុបចេញពីមជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសគឺចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ ចន្លោះអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលបានបន្សល់ទុកពីរដ្ឋអំណាចទាំងពីរត្រូវបានជំនួសដោយសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ វត្តមាននៃស្តុកប្រេងឆៅដ៏ច្រើនមហិមាបានធ្វើឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាក្លាយជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចថ្មីដ៏សំខាន់។ ផលិតកម្មប្រេងក្នុងកម្រិតធំបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អ៊ីរ៉ង់ គុយវ៉ែត អ៊ីរ៉ាក់ និងអារ៉ាប់រួមដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសមានធនធានប្រេងច្រើន។<ref>Goldschmidt (1999), p. 8</ref> ធនធានប្រេងសរុបនិងបម្រុង ពិសេសនៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអ៊ីរ៉ង់ គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្រិតខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយ[[អង្គការនៃក្រុមប្រទេសនាំប្រេងចេញ]] (OPEC) វិញមានខ្សែទំនាក់ទំនងជាច្រើនទៅនឹងបណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាទីតាំងសមរភូមិនៃជម្លោះមនោគមវិជ្ជារវាងមហាអំណាចចំនួនពីរគឺ៖ អង្គការ[[ណាតូ]]រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន និង[[សហភាពសូវៀត]]និង[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]។ ក្នុងមួយសតវត្សរ៍ទី២០ និងទី២១ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានឆ្លងកាត់និងជួបប្រទះទាំងសន្តិភាព និងជម្លោះនានា ពិសេសរវាងក្រុមកាន់និកាយស៊ុននី និងស៊ីអ៊ីត។ ==ភូមិសាស្ត្រ== ===បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ តំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង|មេណា]] (MENA) បានបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតប្រមាណ ៣.២ លានតោនទៅកាន់បរិយាកាស និងផលិត ៨.៧% នៃ[[ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់|ឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សកល]]<ref name=":022">{{Cite web |title=CO₂ Emissions |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |website=Global Carbon Atlas |access-date=2025-07-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011125320/http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |archive-date=Oct 11, 2020 |archivedate=2016-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119070058/http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions }}</ref> ថ្វីបើតំបន់នេះមានប្រជាជនតែប្រមាណ ៦% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកសរុបក្ដី។<ref>{{Cite web|title=Population, total – Middle East & North Africa, World |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=ZQ-1W|website=World Bank Open Data |access-date=2025-07-01}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័ន និងសារធាតុពុលអស់ទាំងនេះគឺដោយសារតែតម្រូវការ និងឧស្សាហកម្មថាមពល<ref>{{Cite journal|last1=Abbass|first1=Rana Alaa|last2=Kumar|first2=Prashant|last3=El-Gendy|first3=Ahmed|date=February 2018|title=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region|journal=Atmospheric Environment|volume=175|pages=33–43|doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061|bibcode=2018AtmEn.175...33A|issn=1352-2310|url=http://epubs.surrey.ac.uk/845102/1/An%20Overview%20of%20Monitoring%20and%20Reduction%20Strategies%20for%20Health%20and%20Climate%201%20Change%20Related%20Emissions%20in%20the%20Middle%20East%20and%20North%20Africa%20Region.pdf |via=Surrey Research Insight Open Access |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614234546/http://epubs.surrey.ac.uk/845102/1/An%20Overview%20of%20Monitoring%20and%20Reduction%20Strategies%20for%20Health%20and%20Climate%201%20Change%20Related%20Emissions%20in%20the%20Middle%20East%20and%20North%20Africa%20Region.pdf |archive-date= Jun 14, 2021 }}</ref> ដែលជាគ្រឹះដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ហើយក៏ព្រោះតែវត្តមាននៃធនធាន[[ប្រេងកាត|ប្រេង]] និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ក្នុងតំបន់នេះផងដែរ។<ref>{{Cite journal|last=Al-mulali|first=Usama|date=2011-10-01|title=Oil consumption, CO₂ emission and economic growth in MENA countries|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226|journal=Energy|volume=36|issue=10|pages=6165–6171|doi=10.1016/j.energy.2011.07.048|issn=0360-5442|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tagliapietra|first=Simone|date=2019-11-01|title=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers|journal=Energy Strategy Reviews|volume=26|pages=100397|doi=10.1016/j.esr.2019.100397|issn=2211-467X|doi-access=free}}</ref> មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលងាយរងគ្រោះខ្លាំងនឹង[[បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ]] ហើយឥទ្ធិពលដែលអាចជះមកលើតំបន់នេះរួមមាន គ្រោះរាំងស្ងួត អាកាសធាតុស្ងួតហែងលើសកម្រិត [[រលកកម្ដៅ]] និង[[កំណើនកម្រិតទឹកសមុទ្រ]]ជាដើម។ បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុបាននាំមកនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដូចជា បម្រែបម្រួលសីតុណ្ហភាពសកលលោក និងរួមទាំងកម្រិតទឹកសមុទ្រ បម្លាស់ប្ដូរលំនាំទឹកភ្លៀង និងកំណើនអច្ចន្ទភាពអាកាសធាតុជាដើម ដូចដែលបានកំណត់ដោយ[[ក្រុមអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] (IPCC)។<ref name=":143">IPCC, 2014: Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, R.K. Pachauri and L.A. Meyer (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland, 151 pp.</ref> តំបន់មេណាជាពិសេសគឺងាយរងគ្រោះបំផុតចំពោះផលប៉ះពាល់ទាំងនោះ ដោយសារតែបរិស្ថានស្ងួតហែងរបស់វារួមទាំងបញ្ហាអាកាសធាតុមួយចំនូនដូចជា កម្រិតទឹកភ្លៀងធ្លាក់ទាប សីតុណ្ហភាពខ្ពស់ និងដីស្ងួតជាដើម។<ref name=":143"/><ref name=":62">{{Cite journal|last1=El-Fadel|first1=M.|last2=Bou-Zeid|first2=E.|title=Climate change and water resources in the Middle East: vulnerability, socio-economic impacts and adaptation|journal=Climate Change in the Mediterranean|year=2003|doi=10.4337/9781781950258.00015|hdl=10535/6396|isbn=9781781950258|hdl-access=free}}</ref> IPCC បានព្យាករណ៍ថា បញ្ហាអាកាសធាតុគឺនឹងវិវត្តកាន់តែអាក្រក់ឡើងចំពោះតំបន់មេណានៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ នេះ។<ref name=":143"/> ប្រសិនបើមិនមានការកាត់បន្ថយនូវការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទេនោះ តំបន់មេណាមួយផ្នែកធំអាចនឹងកើតហានិភ័យខ្ពស់សម្រាប់ជីវិតរស់នៅមនុស្សនៅមុនឆ្នាំ២១០០។<ref name="Weforum2">{{cite web|title=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/|last1=Broom|first1=Douglas|website=World Economic Forum|date=5 April 2019 |access-date=8 July 2025}}</ref><ref name="Euroactive2">{{cite news|last1=Gornall|first1=Jonathan|date=24 April 2019|title=With climate change, life in the Gulf could become impossible|agency=Euroactive|url=https://www.euractiv.com/section/climate-environment/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/|access-date=8 July 2025}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pal|first1=Jeremy S.|last2=Eltahir|first2=Elfatih A. B.|date=2015-10-26|title=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability|journal=Nature Climate Change|volume=6|issue=2|pages=197–200|doi=10.1038/nclimate2833|issn=1758-678X}}</ref> បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងបង្កើតភាពតានតឹងទៅលើធនធានទឹក និងវិស័យកសិកម្មដែលកំពុងនៅកម្រស្រាប់ក្នុងតំបន់មេណា ហើយនឹងបន្តគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិ និងស្ថិរភាពនយោបាយនៃបណ្ដាប្រទេសទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។<ref name=":324">{{Cite journal|last1=Waha|first1=Katharina|last2=Krummenauer|first2=Linda|last3=Adams|first3=Sophie|last4=Aich|first4=Valentin|last5=Baarsch|first5=Florent|last6=Coumou|first6=Dim|last7=Fader|first7=Marianela|last8=Hoff|first8=Holger|last9=Jobbins|first9=Guy|last10=Marcus|first10=Rachel|last11=Mengel|first11=Matthias|date=2017-04-12|title=Climate change impacts in the Middle East and Northern Africa (MENA) region and their implications for vulnerable population groups|journal=Regional Environmental Change|volume=17|issue=6|pages=1623–1638|doi=10.1007/s10113-017-1144-2|bibcode=2017REnvC..17.1623W |hdl=1871.1/15a62c49-fde8-4a54-95ea-dc32eb176cf4 |s2cid=134523218|issn=1436-3798|url=https://publications.pik-potsdam.de/pubman/item/item_21669_1/component/file_21670/7620oa.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412022045/https://publications.pik-potsdam.de/rest/items/item_21669_1/component/file_21670/content|archive-date=2022-04-12|url-status=live}}</ref> ប្រការទាំងអស់នេះបានជំរុញឱ្យប្រទេសតំបន់មេណាមួយចំនួនចូលរួមពិភាក្សារកដំណោះស្រាយទប់ស្កាត់បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុលើឆាកអន្តរជាតិ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងបរិស្ថាន ដូចជា[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]ជាដើម។ ច្បាប់ និងគោលនយោបាយក៏កំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅកម្រិតថ្នាក់ជាតិក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសមេណាមួយចំនួនផងដែរដោយភាគច្រើនតែងផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Citation|last=Brauch|first=Hans Günter|title=Climate Change, Human Security and Violent Conflict|chapter=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene|date=2012|series=Hexagon Series on Human and Environmental Security and Peace|volume=8|pages=719–794|publisher=Springer Berlin Heidelberg|doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37|isbn=978-3-642-28625-4}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈិមបូព៌ា|សមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Oil and Gas Infrastructure Persian Gulf (large).gif|thumb|upright=1.35|បំពង់បង្ហូរ[[ប្រេងកាត]] និង[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] មជ្ឈិមបូព៌ាមានទាំងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចក្រីក្រខ្លាំង (ដូចជាហ្កាហ្សា និងយេម៉ែន) និងប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន (ដូចជាកាតា និងអារ៉ាប់រួម)។ ​បើ​យោងតាម​[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]<ref name=":5">{{cite web |author=International Monetary Fund |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |publisher=[[IMF]]}}</ref> ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាចំនួនបីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកជាមធ្យមនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ គឺ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (១.០៦ ទ្រីលានដុល្លារ), តួកគី (១.០៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (០.៥៤ ទ្រីលានដុល្លារ)។ ចំពោះផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗវិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (៨៣,៨៩១ ដុល្លារ), អ៊ីស្រាអែល (៥៥,៥៣៥ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៤៩,៤៥១ ដុល្លារ) និងស៊ីប (៣៣,៨០៧ ដុល្លារ)។<ref name=":5" /> ប្រទេសតួកគី (៣.៦ ទ្រីលានដុល្លារ), អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (២.៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីរ៉ង់ (១.៧ ពាន់ពាន់លានដុល្លារ) គឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបើគិតតាម [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ)|ផសស យុគភាពអំណាចនៃការទិញ]] (យអទ)។<ref name=":5" /> សម្រាប់ ផសស (យអទ) ក្នុងមនុស្សម្នាក់វិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (១២៤,៨៣៤ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៨៨,២២១ ដុល្លារ), អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (៦៤,៨៣៦ ដុល្លារ), បារ៉ែន (៦០,៥៩៦ ដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (៥៤,៩៩៧ ដុល្លារ)។ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ទាបបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ាបើគិតពីផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗ គឺប្រទេសយេម៉ែន (៥៧៣ ដុល្លារ)។<ref name=":5" /> រចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនៅតាមបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើន ព្រោះខណៈពេលដែលប្រទេសខ្លះពឹងផ្អែកជាចម្បងលើការនាំចេញតែប្រេង និងផលិតផលទាក់ទងនឹងប្រេង (ដូចជា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែតជាដើម) តែខ្លះទៀតមានមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ (ដូចជា ស៊ីប អ៊ីស្រាអែល តួកគី និងអេហ្ស៊ីបជាដើម)។ ឧស្សាហកម្មនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន រ៉ែប្រេងកាត និងផលិតផលទាក់ទងនឹងប្រេង កសិកម្ម ផលិតកម្មកប្បាស បសុសត្វនិងរួមទាំងទឹកដោះរបស់វា វាយនភណ្ឌ ផលិតផលធ្វើពីស្បែកសត្វ ឧបករណ៍វះកាត់ ឧបករណ៍ឬអាវុធការពារ (កាំភ្លើង គ្រាប់រំសេវ រថក្រោះ នាវាមុជទឹក យន្តហោះចម្បាំង និងមីស៊ីលជាដើម)។ ធនាគារគឺជាវិស័យដ៏សំខាន់មួយផងដែរ ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសអារ៉ាប់រួម និងបារ៉ែន។ ដោយលើកលែងតែប្រទេសស៊ីប តួកគី អេហ្ស៊ីប លីបង់ និងអ៊ីស្រាអែល វិស័យទេសចរណ៍គឺជាវិស័យសេដ្ឋកិច្ចមួយដែលមិនសូវទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ច្រើនពីសំណាក់អាជ្ញាធរ នេះក៏ព្រោះតែដោយសារកត្តាមួយផ្នែគនៃសង្គមបែបអភិរក្សនិយមនៅក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាវិបត្តិនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ។ ចាប់តាំងពីជំងឺរាតត្បាតកូវីដ១៩ បានចុះធូរស្បើយមក ប្រទេសមួយចំនួនបន្ថែមដូចជា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite web | title=Saudi Arabia is Beating the UAE, Egypt, Qatar, Oman, Jordan, and Cyprus in a Middle East Tourism Boom Fueled by Massive Hotel Growth, Sky-High Arrivals, and Route Expansions | website=Travel And Tour World | date=2025-05-24 | url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/saudi-arabia-is-beating-the-uae-egypt-qatar-oman-jordan-and-cyprus-in-a-middle-east-tourism-boom-fueled-by-massive-hotel-growth-sky-high-arrivals-and-route-expansions}}</ref> បារ៉ែន<ref>{{cite web | last=Canales | first=Eddie | title=Tourism, from The Report: Bahrain 2024 | website=Oxford Business Group | date=2024-12-26 | url=https://oxfordbusinessgroup.com/reports/bahrain/2024-report/tourism-chapter/ | access-date=2025-07-11}}</ref> និងហ្សកដានី<ref>{{cite web | title=Development of tourism in Jordan | website=Worlddata.info | url=https://www.worlddata.info/asia/jordan/tourism.php | access-date=2025-07-11}}</ref>បានចាប់ផ្តើមទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរកាន់តែច្រើនឡើងលើសពីមុន ដោយសារការកែលម្អទីកន្លែងទេសចរណ៍ និងការបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយរឹតបន្តឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite web | title=Travel & Tourism Development Index 2024 | url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Travel_and_Tourism_Development_Index_2024.pdf | access-date=2025-07-11}}</ref> មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងមានអត្រាអ្នកអត់ការងារធ្វើខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមមនុស្សដែលមានអាយុពី ១៥ ទៅ ២៩ ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាប្រមាណ ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្នុងតំបន់។ អត្រាអត់ការងារធ្វើក្នុងតំបន់សរុបនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ គឺ ១១%<ref>https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830</ref> ហើយក្នុងចំណោមយុវជនគឺមានខ្ពស់រហូតដល់ទៅ​ ២៨%។<ref>{{cite web | url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/#:~:text=Youth%20unemployment%20in%20Arab%20states%20worse%20than,years%2C%20report%20reveals%20%E2%80%93%20Middle%20East%20Monitor.&text=While%20that%20unemployment%20rate%20was%20numbered%20at,global%20total%20unemployed%20population%20of%2064.9%20million. | title=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals | date=12 August 2024 }}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រមជ្ឈិមបូព៌ា}} {{See also|បញ្ជីរាយតំបន់មាតុធានីធំបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជាតិពន្ធុនៅមជ្ឈិមបូព៌ានៅមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|ក្រុមជនជាតិនៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេបង្អស់នៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ហើយជាបន្ទាប់មាន[[ជនជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមជនជាតិអ៊ីរ៉ង់]] និង[[ក្រុមជនជាតិតួកគី|តួកគី]]។ ក្រៅពីជនជាតិអារ៉ាប់ ក្រុមជនជាតិដើមនៃតំបន់នេះរួមមាន៖ [[ជនជាតិអាស៊ីរីនៅស៊ីរី|អារ៉ាម]] [[ជនជាតិអាស៊ីរី|អាស៊ីរី]] [[ជនជាតិបាលូឈី|បាលូឈី]] [[ជនជាតិប៊ែប៊ែរ|ប៊ែប៊ែរ]] [[ជនជាតិកុបត៍|កុបត៍]] [[ឌ្រូស]] [[ជនជាតិក្រិកស៊ីប|ក្រិកស៊ីប]] [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ជ្វីហ្វ]] [[ជនជាតិឃឺដ|ឃឺដ]] [[ជនជាតិឡូរី|ឡូរី]] [[ជនជាតិម៉ង់ដា|ម៉ង់ដា]] [[ជនជាតិពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ជនជាតិសាម៉ារីយ៉ា|សាម៉ារីយ៉ា]] [[ជនជាតិសាបាក់|សាបាក់]] [[ជនជាតិតាត (អ៊ីរ៉ង់)|តាត]] និង[[ជនជាតិហ្សាហ្សា|ហ្សាហ្សា]]ជាដើម។ល។​ ក្រុមជនជាតិដើមកំណើតអឺរ៉ុបដែលមានវត្តមានក្នុងតំបន់ក្នុងនាមជាក្រុមអព្យពរួមមាន៖ [[ជនជាតិអាល់បានី|អាល់បានី]] [[ជនជាតិបូស្នី|បូស្នី]] [[ក្រុមជនជាតិកូកាស|កូកាស]] [[ជនជាតិតាតារគ្រីមឿ|តាតារគ្រីមៀ]] [[ជនជាតិក្រិក|ក្រិក]] [[ព្រះសហគមន៍ឡាតាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|បារាំងឡេវ៉ាន]] [[ព្រះសហគមន៍ឡាតាំងនៅមជ្ឈិមបូព៌ា|អ៊ីតាលីឡេវ៉ាន]] និង[[តួកមែនអ៊ីរ៉ាក់]]។ល។ ចំពោះជនជាតិចំណាកស្រុកវិញមាន៖ [[អព្យពចិន|ចិន]] [[ជនជាតិហ្វីលីពីននៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ហ្វីលីពីន]] [[ជនជាតិឥណ្ឌាដែលមិនមែនរ៉េស៊ីដង់ត៍អចិន្ត្រៃយ៍នៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ឥណ្ឌា]] [[ជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ជនជាតិប៉ាគីស្ថាន|ប៉ាគីស្ថាន]] [[ជនជាតិប៉ាស្តុន|ប៉ាស្តុន]] [[ជនជាតិរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] និង[[អាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់]]ជាដើម។ល។ ===ទេសន្តរប្រវេសន៍=== "ទេសន្តរប្រវេសន៍ ឬចំណាកស្រុកគឺតែងតែផ្តល់នូវខ្យល់អាកាសដ៏សំខាន់សម្រាប់សម្ពាធទីផ្សារការងារនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅចន្លោះរយៈពេលរវាងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងឆ្នាំ១៩៩០ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្សបានផ្តល់ប្រភពការងារដ៏ច្រើនសម្បូរបែបដល់កម្មករមកពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប យេម៉ែន និងបណ្តាប្រទេសឡេវ៉ាន ខណៈដែលខាងទ្វីបអឺរ៉ុបបានទាក់ទាញកម្មករវ័យក្មេងមកពីបណ្តាប្រទេសនៅអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅជិតគ្នា និងឥទ្ធិពលនៃអតីតអាណានិគមអឺរ៉ុបនៅអាហ្វ្រិក"។<ref name="Hassan and Dyer">{{cite journal|last1=Hassan|first1=Islam|last2=Dyer|first2=Paul|title=The State of Middle Eastern Youth.|journal=The Muslim World|date=2017|volume=107|issue=1|pages=3–12|url=https://www.academia.edu/31029084|hdl=10822/1042998|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403002800/http://www.academia.edu/31029084/The_Muslim_World_CIRS_Special_Issue_The_State_of_Middle_Eastern_Youth|archive-date=3 April 2017|doi=10.1111/muwo.12175}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការទេសន្តរប្រវេសន៍អន្តរជាតិ]]បានឱ្យដឹងថា ជនជាតិអារ៉ាប់ជំនាន់ទីមួយប្រមាណ ១៣ លាននាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ៥.៨ លាន់នាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកទៅធ្វើការនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដទៃ។ កម្លាំងពលកម្មបរទេសនៅតាមបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់បានចូលរួមជាចំណែកដ៏សំខាន់ដល់លំហូរចេញចូលហិរញ្ញវត្ថុ និងមូលធនមនុស្សក្នុងតំបន់ ហើយជាលទ្ធផល វាបានជំរុញដល់ដំណើរការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអារ៉ាប់បានទទួលទឹកប្រាក់សរុបចំនួន ៣៥.១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីលំហូរនិងការផ្ទេរប្រាក់ ពិសេសចំពោះប្រទេសហ្សកដានី អេហ្ស៊ីប និងលីបង់ដែលបានទទួលប្រាក់ចំណូលពីពលករកម្មករពីប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗលើសពីពាណិជ្ជកម្មរវាងខ្លួននិងប្រទេសអារ៉ាប់ទាំងនោះទៅទៀតពោលគឺខុសត្រូវគ្នាពី ៤០ ទៅ ១៩០ ភាគរយឯណោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20(English).pdf |title=IOM Intra regional labour mobility in Arab region Facts and Figures (English) |access-date=12 July 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430010601/http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20%28English%29.pdf |archive-date=30 April 2011 |archivedate=7 ឧសភា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507114953/http://www.egypt.iom.int/Doc/IOM%20Intra%20regional%20labour%20mobility%20in%20Arab%20region%20Facts%20and%20Figures%20(English).pdf }}</ref> នៅក្នុងប្រទេស[[សូម៉ាលី]] ដោយសារកំពុងតែត្រូវរងគ្រោះពី[[សង្គ្រាមស៊ីវិលសូម៉ាលី|ភ្លើងសង្រ្គាមស៊ីវិល]] ប្រជាជនសូម៉ាលីជាច្រើននាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកគេចវេះពីសង្គ្រាមទៅកាន់បណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា ក៏ដូចជាទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង ហើយអ្នកទាំងនោះភាគច្រើនដែរសុទ្ធតែមានប្រវត្តិទទួលបានការអប់រំខ្ពស់ៗ។ សន្តរប្រវេសជនពីប្រទេសអារ៉ាប់មួយភាគធំបានរត់គេចចេញពីប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួនក្រោមមូលហេតុរដ្ឋធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ព្រោះពួកគេជាជនជាតិភាគតិច និងកាន់សាសនាផ្សេងពីសាសនារដ្ឋ។ ជនជាតិឃឺដ ជ្វីហ្វ អាស៊ីរី ក្រិក អាមេនី និងជនជាតិម៉ង់ដាជាដើមបានសម្រេចចិត្តចាកចេញពីប្រទេសមួយចំនួនដូចជា អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីរ៉ង់ ស៊ីរី និងតួកគី ដោយសារតែហេតុផលខាងលើនៅកំឡុងមួយសតវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ។ នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ្នកដែលកាន់សាសនាក្រៅពីឥស្លាមដូចជាសាសនាគ្រិស្តជាដើម ពួកគេបាននាំគ្នារត់ចាកចេញពីអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។<ref>{{cite book|title=The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity| first=Christoph |last=Baumer|year= 2016| isbn= 978-1838609344| page =276|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= Although the Christians of Iran, unlike their Iraqi brothers, were not called up for military service in the Iran–Iraq War ... was so radical that a genuine exodus took place – more than half the 250,000 Christians left Iran after 1979.}}</ref><ref>{{cite book|title=Iranian Jews in Israel: Between Persian Cultural Identity and Israeli Nationalism| first=Alessandra |last=Cecolin|year= 2015| isbn= 978-0857727886| page =138|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= }}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅមជ្ឈិមបូព៌ា}} [[File:Mosque.jpg|thumb|ឥស្លាមគឺជាសាសនាធំជាងគេបង្អស់នៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ បុរសៗឥស្លាមសាសនិកក្នុងរូបនេះកំពុងក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះកំឡុងពេលអធិស្ឋាននៅក្នុងព្រះវិហារឥស្លាមមួយកន្លែង។]] មជ្ឈិមបូព៌ាមានភាពចម្រុះច្រើនខាងសាសនា ហើយក៏ត្រូវជាទឹកដីកំណើតនៃសាសនាជាច្រើនដែរ។ [[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]]គឺជាសាសនាដែលមានអ្នកប្រតិបត្តិតាមច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ប៉ុន្តែជំនឿសាសនាផ្សេងៗទៀតដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់នេះដូចគ្នា ដូចជា[[យូដាសាសនា|សាសនាយូដា]] និង[[គ្រិស្តសាសនា]]ជាដើម<ref>{{cite book|title=The Rowman & Littlefield Handbook of Christianity in the Middle East|first=Philip |last=Jenkins|year= 2020| isbn=978-1538124185| page =xlviii |publisher=Rowman & Littlefield|quote=The Middle East still stands at the heart of the Christian world. After all, it is the birthplace, and the death place, of Christ, and the cradle of the Christian tradition.}}</ref>ក៏មានចំនួនអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនគួរសមផងដែរ។ សហគមន៍គ្រិស្តបរិស័ទបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{cite book|title=Jews, Antisemitism, and the Middle East|first=Michael |last=Curtis|year= 2017| isbn=978-1351510721| page =173|publisher=Routledge|quote=Christian communities and individuals have played a vital role in the Middle East, the cradle of Christianity as of other religions.}}</ref> ហើយពួកគេគឺតំណាងឱ្យ ៧៨% នៃចំនួនប្រជាជនស៊ីបសរុប<ref>{{Cite web |title=Population: demographic situation, languages and religions |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |access-date=2025-07-12 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu |archivedate=2025-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |url-status=dead }}</ref> និង ៤០.៥% នៃប្រជាជនលីបង់ ដែលបច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីលីបង់ សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី និងសភាលីបង់ជាងពាក់កណ្ដាលជាអ្នកកាន់និកាយគ្រិស្តលីបង់។ មជ្ឈិមបូព៌ាក៏មានសាសនាភាគតិចសំខាន់ៗច្រើនផងដែរដូចជា [[ជំនឿបាហៃ]] [[យ៉ាសង់នី]] [[យ៉េហ្ស៊ីឌី]]<ref name="Fuccaro" >{{cite book |author1=Nelida Fuccaro |title=The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq |date=1999 |publisher=I.B. Tauris |location=London & New York |isbn=1860641709 |page=9}}</ref> [[ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា| ហ្សូរូអាសទ្រី]] [[ម៉ង់ដាសាសនា|ម៉ង់ដា]] [[ឌ្រូស]]<ref>{{cite book|title=Middle East Patterns: Places, People, and Politics| first=Colbert|last= C. Held|year= 2008| isbn= 978-0429962004| page =109|publisher=Routledge|quote= Worldwide, they number 1 million or so, with about 45 to 50 percent in Syria, 35 to 40 percent in Lebanon, and less than 10 percent in Israel. Recently there has been a growing Druze diaspora.}}</ref> និង[[សាបាក់សាសនា]]ជាដើម។ នៅបុរាណកាល តំបន់នេះជាទីកំណើតនៃពពួក[[សាសនាមេសូប៉ូតាមីបុរាណ|សាសនាមេសូប៉ូតាមី]] [[សាសនាកាណាន]] [[សាសនាម៉ានី|សាសនាម៉ានីកេស្មឹ]] [[មីត្រានិយម|សាសនាមីត្រា]] និងពពួកក្រុមសាសនា[[លទ្ធិឯកទិទេព|ឯកទិទេព]]ជាច្រើនផ្សេងៗ។ ===ភាសា=== ភាសាធំៗដែលគេនិយមប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] [[ភាសាពែរ្ស|ពែរ្ស]] [[ភាសាតួកគី|តួកគី]] [[ភាសាឃឺដ|ឃឺដ]] [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺសម័យ]] និង[[ភាសាក្រិក|ក្រិក]]។ ភាសាភាគតិចប្រមាណ ២០ ភាសាទៀតក៏មានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនគួរសមផងដែរ។ ភាសាអារ៉ាប់រួមជាមួយគ្រាមភាសាជាច្រើនរបស់វា គឺជាភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដោយ[[ភាសាអារ៉ាប់សម័យ|ភាសាអារ៉ាប់]]នេះផ្ទាល់គឺជាភាសាផ្លូវការនៅគ្រប់ប្រទេសនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងនៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីខាងលិចភាគច្រើន។ គ្រាមភាសាអារ៉ាប់ក៏ត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ជាប់ៗគ្នាមួយចំនួនផងដែរ។ អារ៉ាប់ត្រូវជាសមាជិកនៃ[[ក្រុមភាសាស៊ីមីទិក]]នៃអំបូរភាសាអាហ្វ្រូអាស៊ី។ ភាសាអារ៉ាប់ខាងត្បូងសម័យមួយចំនួនដូចជា [[ភាសមេរី|មេរី]] និង[[សូកូទ្រី|សូកូទ្រី]] ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសកម្មផងដែរនៅក្នុងប្រទេសយេម៉ែន និងអូម៉ង់។ ភាសានៃក្រុមភាសាស៊ីមីទិកមួយទៀតគឺ [[ភាសាអារ៉ាម]] ហើយគ្រាមភាសារបស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដោយ[[ជនជាតិអាស៊ីរី]] និង[[ជនជាតិម៉ង់ដា|ម៉ង់ដា]] ដោយ[[គ្រាមភាសាអារ៉ាមបស្ចិម]]នៅមានអ្នកនិយាយប្រើប្រាស់ជាសកម្មនៅឡើយដោយស្ថិតនៅក្នុងភូមិចំនួនពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្បែររដ្ឋធានីដាម៉ាសនៃប្រទេសស៊ីរី។ [[ភាសាពែរ្ស]]គឺជាភាសាដែលគេនិយមនិយាយច្រើនជាងគេទីពីរ។ ថ្វីបើពែរ្សត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] និងតំបន់ព្រំដែនមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសជិតខាងអ៊ីរ៉ង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នេះគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុត និងមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់់។ ពែរ្សស្ថិតនៅក្នុង[[ក្រុមឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់]]នៃ[[អំបូរភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]]។ ភាសានៃក្រុមភាសាអ៊ីរ៉ង់បស្ចិមផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងតំបន់រួមមាន [[ភាសាអាឆូមី]] [[ភាសាឌៃឡាម|ឌៃឡាម]] ពួកគ្រាមភាសាឃឺដ [[ភាសាសេមណានី|សេមណានី]] និង[[ភាសាឡូរី]]ជាដើម។ល។ ភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតទីបីគឺ [[ភាសាតួកគី]] ដែលភាគច្រើនស្ថិតក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមានទំហំធំបំផុត និងប្រជាជនច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់ផងដែរ។ តួកគីជាសមាជិកនៃ[[អំបូរភាសាតួកស៊ីគ]] ដែលមានដើមកំណើតនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ភាសាអំបូរតួកស៊ីគមួយទៀតគឺ [[ភាសាអាស៊ែបៃសង់|អាស៊ែបៃសង់]] ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិអាស៊ែបៃសង់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ ភាសាដែលគេនិយមនិយាយបំផុតទីបួនគឺ [[ភាសាឃឺដ]] ដែលត្រូវបាគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ ស៊ីរី និងតួកគី។ គ្រាមភាសា[[ឃឺដសូរ៉ានី]]គឺជាភាសាផ្លូវការទីពីរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ (ចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៥) បន្ទាប់ពីភាសាអារ៉ាប់។ [[ភាសាហេប្រឺ]]គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]] ខណៈភាសាអារ៉ាប់ក៏ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការរួមជាមួយភាសាហេប្រឺដែរមុនពេលត្រូវ[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃប្រជាជនជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋាន]]របស់អ៊ីស្រាអែលដកវាចេញពីភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ភាសាហេប្រឺត្រូវបាននិយាយ និងប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលជាង ៨០% ខណៈ ២០% ទៀតប្រើប្រាស់ភាសាអារ៉ាប់។ ភាសាហេប្រឺសម័យបានចាប់ផ្តើមមានអ្នកប្រើប្រាស់ដំបូងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបំផុសឡើងវិញកាលពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយលោកអេលីហ្សឺរ ប៊ែន-យេហ៊ូដា និង[[អាស្គែនណាស|ជនជាតិយូដាមកពីអឺរ៉ុប]]មួយចំនួន។ [[ភាសាក្រិក]]គឺជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]] និងក៏ជាភាសាចម្បងនៃស៊ីបផងដែរ។ សហគមន៍តូចៗនៃអ្នកនិយាយភាសាក្រិកនៅមានវត្តមាននៅពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាសព្វថ្ងៃ ហើយនៅមុនសតវត្សរ៍ទី២០ អ្នកនិយាយភាសាក្រិកគឺមានវត្តមានច្រើននៅតំបន់អាណាតូលី (ជាភាសានិយាយច្រើនជាងគេទីពីរនៅទីនោះ បន្ទាប់ពីតួកគី) និងអេហ្ស៊ីប។ [[File:1911 Ottoman Calendar.jpg|thumb|upright|ប្រតិទិនអូតូម៉ង់ឆ្នាំ១៩១១ បង្ហាញជាភាសាផ្សេងៗគ្នាដូចជា៖ តួកគីអូតូម៉ង់ (ជាទម្រង់អក្សរអារ៉ាប់) ក្រិក អាមេនី ហេប្រឺ ប៊ុលហ្ការី និងបារាំង។]] [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]គឺជាភាសាផ្លូវការមួយនៅ[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]។<ref>{{cite web |title=Europe :: Akrotiri – The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |publisher=CIA |date=25 October 2021 |access-date=14 កក្កដា 2025 |archivedate=4 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210104184423/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Europe :: Dhekelia – The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |publisher=CIA |date=25 October 2021 |access-date=14 កក្កដា 2025 |archivedate=18 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118140606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ |url-status=dead }}</ref> ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើជាទូទៅជាភាសាបរទេសទីពីរផងដែរដូចនៅក្នុងប្រទេសដូចជា អេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ កាតា បារ៉ែន អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែត។<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |title= World Factbook – Jordan |date= 20 October 2021 |access-date= 14 កក្កដា 2025 |archivedate= 3 មិថុនា 2021 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title=Kuwait|date=19 October 2021|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=14 កក្កដា 2025|archivedate=10 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status=dead}}</ref> អង់គ្លេសជាភាសាកំណើតរបស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស (ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងអូស្ត្រាលីជាដើម) នៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយជាភាសាទីពីរនៅទីនោះ។ [[ភាសាបារាំង]]ត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើប្រាស់នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសលីបង់ ហើយត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងថ្នាក់បឋមសិក្សា និងអនុវិទ្យាល័យមួយចំនួននៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី។ ដោយសារតែចំណាកស្រុកទ្រង់ទ្រាយធំដោយជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ភាសាបារាំងក៏ត្រូវជាភាសាកំណើតរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងទាំងនោះប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន។ [[ភាសារុស្ស៊ី]]ត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលមួយចំនួនដែរ ដោយភាគច្រើនជាអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកពីប្រទេសរុស្ស៊ីកាលពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។<ref>{{cite book|last=Dowty|first=Alan|title=Critical issues in Israeli society|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, Conn. |isbn=9780275973209|page=95}}</ref> [[ភាសាបេន្កាលី]] [[ភាសាហិណ្ឌី|ហិណ្ឌូ]] និង[[ភាសាអ៊ូរឌូ|អ៊ូរឌូ]]ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាដោយសហគមន៍អ្នកចំណាកស្រុកជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ដែល ២០–២៥% នៃប្រជាជនសរុបជាអ្នកមកពីអាស៊ីខាងត្បូង) អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (ដែល ៥០–៥៥% ជាប្រជាជនអាស៊ីខាងត្បូង) និងកាតាដែលសម្បូរជនអន្តោប្រវេសន៍ប៉ាគីស្ថាន បង់ក្លាដែស និងឥណ្ឌាច្រើនដូចគ្នា។ ==វប្បធម៌== ===កីឡា=== ថ្មីៗនេះ បណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានធ្វើ និងទទួលសិទ្ធិជាម្ចាស់ផ្ទះព្រឹត្តិការណ៍កីឡាលំដាប់ពិភពលោកជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ដោយនេះបានបង្ហាញពីឆន្ទៈនៃការធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web |date=2024-08-22 |title=How the Middle East became the sports industry's go-to destination |url=https://gis.sport/news/how-the-middle-east-became-the-sports-industrys-go-to-destination/ |access-date=2025-07-14 |website=gis.sport }}</ref> ==មើលផងដែរ== * [[អាស៊ីខាងលិច]] * [[ដើមបូព៌ា]] * [[មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង|មេណា]] * [[បញ្ជីរាយជម្លោះសម័យនៅមជ្ឈិមបូព៌ា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Refbegin|30em}} * {{cite book | last1 =Anderson | first1 = R | last2 = Seibert | first2 = R | last3 = Wagner | first3 = J. | title = Politics and Change in the Middle East |edition = 8th | publisher = Prentice-Hall |year= 2006}} * {{cite book | last1 = Barzilai | first1 = Gad|author2-link=Aaron Klieman | first2 = Klieman | last2 = Aharon | first3 = Shidlo | last3 = Gil | title = The Gulf Crisis and its Global Aftermath | publisher = Routledge | year = 1993 | isbn = 978-0-415-08002-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse }} * {{cite book | last = Barzilai | first = Gad | title = Wars, Internal Conflicts and Political Order|publisher= State University of New York Press |year=1996 |isbn = 978-0-7914-2943-3}} * {{cite journal |last1=Bishku |first1=Michael B. |title=Is the South Caucasus Region a Part of the Middle East? |journal=Journal of Third World Studies |date=2015 |volume=32 |issue=1 |pages=83–102|jstor=45178576 }} * Cleveland, William L., and Martin Bunton. ''A History Of The Modern Middle East'' (6th ed. 2018 [https://archive.org/details/WilliamLClevelandMartinBuntonAHistoryOfTheModernMiddleEastFourthEdition/page/n3/mode/2up 4th ed. online] * Cressey, George B. (1960). ''Crossroads: Land and Life in Southwest Asia''. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 pp. ill. with maps and b&w photos. * Fischbach, ed. Michael R. ''Biographical encyclopedia of the modern Middle East and North Africa'' (Gale Group, 2008). * Freedman, Robert O. (1991). ''The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada'', in series, ''Contemporary Issues in the Middle East''. 1st ed. Syracuse University Press. x, 441 pp. {{ISBN|0-8156-2502-2}} pbk. * {{cite book |title=A Concise History of the Middle East | last =Goldschmidt | first = Arthur Jr |publisher=Westview Press |year=1999 |isbn=978-0-8133-0471-7}} * Halpern, Manfred. ''Politics of Social Change: In the Middle East and North Africa'' (Princeton University Press, 2015). * Ismael, Jacqueline S., Tareq Y. Ismael, and Glenn Perry. ''Government and politics of the contemporary Middle East: Continuity and change'' (Routledge, 2015). * Lynch, Marc, ed. ''The Arab Uprisings Explained: New Contentious Politics in the Middle East'' (Columbia University Press, 2014). p.&nbsp;352. * Lynch, Marc (2025). ''What is the Middle East? The Theory and Practice of Regions''. Cambridge University Press. * {{cite book|last= Palmer|first= Michael A.|title= Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992|location= New York|publisher= The Free Press|date= 1992|isbn= 978-0-02-923843-1|url= https://archive.org/details/guardiansofgulfh00palm}} * Reich, Bernard. ''Political leaders of the contemporary Middle East and North Africa: a biographical dictionary'' (Greenwood Publishing Group, 1990). * Vasiliev, Alexey. ''Russia's Middle East Policy: From Lenin to Putin'' (Routledge, 2018). {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|voy=Middle East}} * [http://www.cfr.org/region/397/middle_east.html "Middle East – Articles by Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209155728/http://www.cfr.org/region/397/middle_east.html |date=9 February 2014 }} – [[Council on Foreign Relations]]: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis" * [http://www.cfr.org/publication/13850/?cid=080416a "Middle East – Interactive Crisis Guide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130145259/http://www.cfr.org/publication/13850/?cid=080416a |date=30 November 2009 }} – [[Council on Foreign Relations]]: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis" * [https://www.lib.uchicago.edu/e/su/mideast/ Middle East Department] [[University of Chicago]] Library * ''[http://www.meed.com/ Middle East Business Intelligence since 1957]'': "The leading information source on business in the Middle East" – meed.com * [http://www.carboun.com/ Carboun] – advocacy for sustainability and environmental conservation in the Middle East * [https://news.yahoo.com/i/736 Middle East News] from Yahoo! News * [http://www.arabianbusiness.com/ Middle East Business, Financial & Industry News] – ''ArabianBusiness.com'' {{មជ្ឈិមបូព៌ា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់នៃទ្វីបអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បច្ចេកសព្ទភូមិសាស្ត្រនយោបាយ]] pv5qmucxg8nswytn7opj0e9kbao30bc 0 15376 337921 332446 2026-08-01T17:25:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337921 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |native_name = {{nobold|ٱلْمَمْلَكَة ٱلْعَرَبِيَّة ٱلسَّعُوْدِيَّة ([[ភាសាអារ៉ាប់]])}} |common_name = អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |image_flag = Flag of Saudi Arabia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Emblem of Saudi Arabia.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Saudi Arabia on the globe (Saudi Arabia centered).svg |image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = لا إله إلا الله , محمد رسول الله<br />"គ្មានព្រះឯណាក្រៅពីអាឡោះទេ មហាម៉ាដគឺជាទេវទូតរបស់អាឡោះ។" (''[[សាហាដា]]'')<ref>{{cite web |url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |title=About Saudi Arabia: Facts and figures |publisher=The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington D.C |accessdate=6 June 2011 |archivedate=17 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |url-status=dead }}</ref> |national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ٱلنَّشِيْد ٱلْوَطَنِي ٱلسَّعُوْدِي]]<br/>"ភ្លេងជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត"</small> <br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]</div> |capital_type = រាជធានី |capital = [[រីយ៉ាដ]] |coordinates = {{Coord|24|39|N|46|46|E|type:city_region:SA}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]<ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ Saudi Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |date=2021-03-19 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]].</ref><ref>{{cite web |title=ច្បាប់មូលដ្ឋាននៃអភិបាលកិច្ច |url=https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |website=ក្រសួងអប់រំ |publisher=ក្រសួងអប់រំ – រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត |access-date=28 សីហា 2021 |archivedate=2022-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221205091610/https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |url-status=dead }}</ref> |religion = {{unbulleted list |៩៣.០% [[ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]])<ref>{{cite web |title=Saudi Arabia - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |website=CIA |publisher=CIA |access-date=28 សីហា 2021 |archivedate=2021-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}</ref> *:{{small|៨៥-៩០% [[ស៊ុននីឥស្លាមនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ស៊ុននី]]}} *:{{small|១០-១៥% [[ស៊ីយ៉ាឥស្លាមនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ស៊ីយ៉ា]]}} |៤.៤% [[គ្រិស្តសាសនានៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|គ្រិស្តសាសនា]] |១.១% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅតាមរដ្ឋអារ៉ាប់|ហិណ្ឌូសាសនា]] |០.៣% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |០.៣% គ្មានជំនឿសាសនា }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]][[រដ្ឋឥស្លាម|និយមឥស្លាម]] |leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[សម្ដេចព្រះរាជាធិបតីសាល់ម៉ាន ប៊ីន អាប់ឌុលអាស៊ីស អាល់ សាអ៊ូត|សាល់ម៉ាន]] |leader_title2 = [[រជ្ជទាយាទអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|រជ្ជទាយាទ]] |leader_name2 = [[មហាម៉ាដ ប៊ីន សាល់ម៉ាន]] |legislature = គ្មាន{{efn|មានសភាប្រឹក្សា ឬក្រុមប្រឹក្សាស៊ូរ៉ាដែលគ្មានអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ។<ref>{{cite book|first1=Robert W.|last1=Hefner|title=Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization|url=https://books.google.com/books?id=MmmVMCBej8oC&q=Saudi%2520%2522consultative%2520assembly%2522%2520no%2520legislative%2520power&pg=PA202|publisher=Princeton University Press|date=2009|isbn=978-1-4008-2639-1|page=202}}</ref> ព្រោះថាតួនាទីរបស់វាគ្រាន់តែជាកន្លែងពិគ្រោះយោបល់ប៉ុណ្ណោះ ជាហេតុដែលគេមិនបានចាត់ទុកវាជាសភានីតិបញ្ញត្តិ។<ref>{{cite web|access-date=2021-06-06|title=Analysts: Saudi Arabia Nervous About Domestic Discontent |publisher= VoA News - English|url=https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|website=www.voanews.com}}</ref>}} |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[អេមីរ៉ាតឌីរីយ៉ា|រដ្ឋសាអ៊ូឌីតដំបូង]] |established_date2 = ១៧២៧ |established_event3 = [[អេមីរ៉ាតណាដ|រដ្ឋសាអ៊ូឌីតទីពីរ]] |established_date3 = ១៨២៤ |established_event4 = [[អេមីរ៉ាតរីយ៉ាដ]] |established_dat4 = ១៣ មករា ១៩០២ |established_event5 = [[ការបង្រួបបង្រួមជាតិអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|បង្រួបបង្រួមរដ្ឋ]] |established_date5 = ២៣ កញ្ញា ១៩៣២ |established_event6 = [[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ|ទទួលស្គាល់]]ដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |established_date6 = ២៤ តុលា ១៩៤៥ |established_event6 = [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៣១ មករា ១៩៩២ |area_rank = ទី១២ |area_km2 = ២,១៤៩,៦៩០ |area_size = 1 E7 |percent_water = ០.៧ |population_estimate = ៣៤,២១៨,១៦៩<ref name=population>{{cite web|title=The total population – General Authority for Statistics|url=https://www.stats.gov.sa/en/indicators/1|website=stats.gov.sa|access-date=28 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403082640/https://www.stats.gov.sa/en/indicators/1|archive-date=3 មេសា 2019|archivedate=2019-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403082640/https://www.stats.gov.sa/en/indicators/1|url-status=dead}}</ref> |population_estimate_year = ២០១៩ |population_estimate_rank = ទី៤០ |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ១៥ |population_density_rank = ទី១៧៤ |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = ១.៨៦៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia |publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = ទី១៤ |GDP_PPP_per_capita = ៥១,៦៤៨ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី១២ |GDP_nominal = ៨៧៦.១៤៨ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = ទី១៨ |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = ២៤,២២៤ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៥ |Gini = ៤៥.៩ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_year = ២០១៣ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |title=The World Factbook |publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]] |website=CIA.gov |access-date=28 សីហា 2021 |archivedate=2021-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI = ០.៨៥៤<!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=របាយការណ៍ស្តីពីការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២០ ព្រំដែនបន្ទាប់ថ្មី៖ ការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សនិងអាន់ត្រូផូសែន|date=15 ធ្នូ 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=28 សីហា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី៤០ |currency = [[សាអ៊ូឌីរីយ៉ាល់]] (SR) |currency_code = SAR |country_code = SAU |time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាអារ៉ាប៊ី|AST]] |utc_offset = +៣ | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ – dd/mm/yyyy ([[សករាជហ៊ីជ្រី|AH]]) |drives_on = ស្តាំ |cctld = [[.sa]]<br/>[[السعودية.]] |iso3166code = SA |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|+៩៦៦]] | ethnic_groups = ៩០% [[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] <br /> ១០% [[ជនជាតិអាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់|អាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់]] | ethnic_groups_year = ២០១៤<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702033527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-date=2014-07-02|title=The World Factbook|date=2 កក្កដា 2014|access-date=2021-08-28|archivedate=2019-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108120845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|url-status=dead}}</ref> | religion_ref = <ref name=pewl>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url= https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf |archive-date=9 មីនា 2013}}</ref> |religion_year = ២០១០ }} '''ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ السعودية) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត''' (អារ៉ាប់៖ المملكة العربية السعودية) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានទឹកដីគ្របដណ្តប់លើ[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]]មួយភាគធំដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ២,១៥០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសធំបំផុតនៅ[[មជ្ឈិមបូព៌ា]] និងប្រទេសធំបំផុតទីពីរនៅ[[ពិភពអារ៉ាប់]]។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ហ្សកដានី]]និង[[អ៊ីរ៉ាក់]]នៅភាគខាងជើង [[គុយវ៉ែត]]នៅភាគឥសាន្ត ប្រទេស[[កាតា]] [[បារ៉ែន]]និង[[សហព័ន្ធ​អារ៉ាប់រួម|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]នៅភាគខាងកើត ប្រទេស[[អូម៉ង់]]នៅភាគអាគ្នេយ៍ និងប្រទេស[[យេម៉ែន]]នៅភាគខាងត្បូង។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានព្រំដែនជាប់នឹង[[សមុទ្រ​​ក្រហម]]ផងនិង[[ឈូងសមុទ្រពែក្ស]]ផង ហើយផ្ទៃដីប្រទេសនេះភាគច្រើនមានលក្ខណៈជា វាលលំហស្ងួត វាលទំនាបលាយលំជាមួយវាលស្មៅ និងតំបន់ភ្នំ។ [[រីយ៉ាដ]]គឺជារាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុត រីឯ[[មេក្កា]] និង[[មេឌីណា]]ដើរតួជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងសាសនាយ៉ាងសំខាន់។ ទឹកដីអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបច្ចុប្បន្នគឺជាទីតាំងនៃវប្បធម៌និងអរិយធម៌បុរាណចំណាស់ៗជាច្រើន។ បុរេប្រវត្តិនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានបង្ហាញពីដានខ្លះៗនៃសកម្មភាពមនុស្សដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>[https://news.nationalgeographic.com/2018/04/saudi-arabia-finger-human-migration-homo/: 88,000-Year-Old Finger Bone Pushes Back Human Migration Dates], www.nationalgeographic.com</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]]ដែលជាសាសនាពេញនិយមបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក<ref name=landscape>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=18 ធ្នូ 2012|publisher=Pew Forum}}</ref>បានចាប់កំណើតចេញពីប្រទេសមួយនេះ។ នៅដើមសតវត្សទី៧ ព្យាការីឥស្លាមឈ្មោះថា[[មហាម៉ាដ]]បានបង្រួបបង្រួមប្រជាជនអារ៉ាប់ទាំងប៉ុន្មានហើយបានបង្កើតចេញនូវគោលនយោបាយសាសនាឥស្លាមតែមួយនៅក្នុងតំបន់។<ref name="James E. Lindsay 2005 33">{{cite book|title=Daily Life in the Medieval Islamic World |first=James E. |last=Lindsay |year=2005 |isbn=978-0-313-32270-9 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 33] |url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/33 |publisher=Greenwood Press }}</ref> ក្រោយពីបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣២ សាវ័ករបស់គាត់បានបន្តពង្រីកទឹកដីនិងឥទ្ធិពលពួកគេទៅក្រៅតំបន់អារ៉ាប៊ីដោយបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីរបស់រដ្ឋដទៃផងនិងទឹកដីដែលគ្មានម្ចាស់ផង។ មានរាជវង្សនិងចក្រភពជាច្រើនបានកើតចេញពីទឹកដីអារ៉ាប៊ីបច្ចុប្បន្ននេះដូចជា៖ [[កាលីហ្វាតរ៉ាស៊ីដន]] (៦៣២–៦៦១) [[កាលីហ្វាតអ៊ូមេយ៉ាដ|អ៊ូមេយ៉ាដ]] (៦៦១–៧៥០) [[កាលីហ្វាតអាប់បាសាយ|អាប់បាសាយ]] (៧៥០–១៥១៧) [[កាលីហ្វាតហ្វាទីមីដ|ហ្វាទីមីដ]] (៩៩០–១១៧១) និងរាជវង្សមួយចំនួនទៀតដែលលាតសន្ធឹងដល់អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុប។<ref name="auto">{{cite web|title=Islam, The Arab Empire Of The Umayyads|url=http://history-world.org/islam11.htm|website=history-world.org|access-date=29 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|archive-date=15 ធ្នូ 2014|archivedate=2014-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215204011/http://history-world.org/islam11.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|title=The Arab Empire {{!}} Mohammed {{!}} Umayyad Empire History|url=http://www.historybits.com/arab-empire.htm|website=www.historybits.com}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|title=Top 10 Greatest Empires In History|url=http://listverse.com/…/…/top-10-greatest-empires-in-history/|website=Listverse|date=22 មិថុនា 2010}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|last1=Pillalamarri|first1=Akhilesh|title=The 5 Most Powerful Empires in History|url=http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|website=The National Interest|date=22 កុម្ភៈ 2015|access-date=2021-08-29|archivedate=2018-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628153007/http://nationalinterest.org/feature/the-5-most-powerful-empires-history-12296?page=2|url-status=dead}}</ref><ref name="auto4">{{cite web|title=10 Greatest Empires in the History of World|url=http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|website=Top Ten Lists|date=24 មីនា 2010|access-date=29 សីហា 2021|archive-date=2 កុម្ភៈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|archivedate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202024450/http://www.smashinglists.com/top-10-greatest-empires-in-the-history-of-world/|url-status=dead}}</ref> ប្រទសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតសព្វថ្ងៃគឺបានគ្របដណ្តប់លើតំបន់ប្រវត្តិសាស្រ្តចំនួនបួនផ្សេងៗគ្នាគឺ [[ហេជហ្សា]] [[ណាដ]] និងផ្នែកខ្លះនៃទឹកដីអារ៉ាប់ខាងកើត (អាល់អាសា) និងទឹកដីអារ៉ាប់ខាងត្បូង (អាស៊ួរ)។<ref>{{cite book|author=Madawi Al-Rasheed|title=A Most Masculine State: Gender, Politics and Religion in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=JmafWmVNJAAC&pg=PA65|year=2013|page=65|isbn=978-0-521-76104-8|author-link=Madawi Al-Rasheed}}</ref> រាជាណាចក្រអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ ដោយស្តេច[[សម្តេចព្រះរាជាធិបតីអាប់ឌូឡាស៊ីស|អាប់ឌូឡាស៊ីស]] (ត្រូវបស្ចិមលោកស្គាល់ព្រះអង្គថា អ៊ីបនូ សាអ៊ូត)។ ព្រះអង្គបានបង្រួបបង្រួមតំបន់ទាំងបួនចូលទៅជារដ្ឋតែមួយតាមរយៈការធ្វើសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅឆ្នាំ១៩០២ ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងរីយ៉ាដដែលជារាជដំណាក់ដូនតារបស់រាជវង្សទ្រង់គឺ[[រាជវង្សសាអ៊ូត]]។ ចាប់ពីពេលនោះមក អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]តំណពូជដោយផ្អែកតាមច្បាប់ឥស្លាម។<ref name="HT2003: 14">[[#HT2003|Tripp, ''Culture Shock'', 2003]]: p. 14</ref><ref name="ReferenceA">[[#Malbouisson|Malbouisson]], p. 23</ref><ref>{{cite web|title=The Authoritarian Resurgence: Saudi Arabia's Anxious Autocrats|url=http://carnegieendowment.org/2015/04/15/authoritarian-resurgence-saudi-arabia-s-anxious-autocrats|website=Carnegie Endowment|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref name="EIU">{{cite book|title=Democracy index 2012 Democracy at a standstill|date=2012|publisher=The Economist Intelligence Unit|url=http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320185156/http://pages.eiu.com/rs/eiu2/images/Democracy-Index-2012.pdf |date=2017-03-20 }}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតពេលខ្លះត្រូវបានគេហៅថា"ទឹកដីនៃវិហារវិសុទ្ធពីរ" ពោលគឺ[[មហាវិហារមេក្កា|វាហារអាល់ម៉ាសជីដអាល់ហារ៉ាម]] (នៅមេក្កា) និង[[អាល់ម៉ាសជីដអានណាបាវី]] (នៅមេឌីណា) ជាទីកន្លែងសក្ការៈពីរដែលពិសិដ្ឋបំផុតនៅក្នុងសាសនាឥស្លាម។ ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋគឺ[[ភាសាអារ៉ាប់]]។ ប្រេងកាតត្រូវបានគេរកឃើញដំបូងនៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ហើយបន្តដោយការរកឃើញបន្ថែមទៀតនៅឯ[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តភាគខាងកើត]]។<ref>*{{cite web|last1=Caryl|first1=Sue|title=1938: Oil Discovered in Saudi Arabia|url=http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|website=National Geographic|publisher=National Geographic Society|access-date=29 សីហា 2021|date=20 កុម្ភៈ 2014|archive-date=12 ធ្នូ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|archivedate=2016-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161212182621/http://nationalgeographic.org/thisday/mar3/oil-discovered-saudi-arabia/|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Learsy|first1=Raymond|title=Oil and Finance: The Epic Corruption|date=2011|page=89}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានក្លាយជាអ្នកផលិតប្រេងកាតធំបំផុតទីពីរនៅលើលោក (នៅពីក្រោយតែអាមេរិកប៉ុណ្ណោះ) និងជាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាតធំបំផុតលើលោកដោយគ្រប់គ្រងទីបម្រុងប្រេងធំជាងគេទីពីរនិងទីបម្រុងឧស្ម័នធំជាងគេទីប្រាំមួយ។<ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/index.cfm?view=production|title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=eia.gov}}</ref> ប្រទេសនេះត្រូវបានគេដាក់ក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោក<ref name="UNDR2014">{{cite book|title=Human Development Report 2014|date=2013|publisher=United Nations|page=159|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf}}</ref>ជាមួយនឹងសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់បំផុតផងដែរ និងជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយគត់ដែលជាសមាជិកនៃ[[ហ្សេ២០]]។<ref>*{{cite book|first=James|last=Wynbrandt|title=A Brief History of Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=99M0zoSqsF0C&pg=PA242|year=2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0830-8|page=242}} * {{cite news |title=Saudi Arabia to overtake Russia as top oil producer-IEA |author1=Soldatkin, Vladimir |author2=Astrasheuskaya, Nastassia |url=https://www.reuters.com/article/russia-energy-iea-idUSL6E7M93XT20111109 |work=Reuters |date=9 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> តែក្រៅពីនេះ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានគេរិះគន់ទៅតាមហេតុផលផ្សេងៗនិងរួមទាំងតួនាទីរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងយេម៉ែន|សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន]] ការចោទប្រកាន់ថាជាអ្នកឧបត្ថមភេរវកម្មឥស្លាម និងកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេសមានដូចជា ករណីកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយហួសហេតុនិងជាញឹកញាប់ កង្វះវិធានការដើម្បីប្រឆាំងនឹងការជួញដូរមនុស្ស ការរើសអើងលើជនជាតិភាគតិច អ្នកកាន់សាសនាដទៃៗ និងអ្នកដែលមិនកាន់សាសនា ហើយនិងការអនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាដ៏តឹងរឹង។<ref>{{cite web|title=The death penalty in Saudi Arabia: Facts and Figure|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/08/the-death-penalty-in-saudi-arabia-facts-and-figures/|website=Amnesty International|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2017/09/26/saudi-arabia-official-hate-speech-targets-minorities|title=Saudi Arabia: Official Hate Speech Targets Minorities|date=26 កញ្ញា 2017|website=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.secularism.org.uk/news/2018/10/saudi-arabia-is-worst-country-to-be-an-atheist-report-says|title=Saudi Arabia is worst country to be an atheist, report says|date=29 តុលា 2018|website=National Secular Society|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/research/confronting-passive-sponsors-of-terrorism/|title=Confronting Passive Sponsors of Terrorism|last=Byman|first=Daniel L.|date=1 កុម្ភៈ 2005|website=Brookings|access-date=29 សីហា 2021}}</ref><ref name="Bjørgo2004">{{cite book|first=Tore|last= Bjørgo | author-link = Tore Bjørgo |title =Root Causes of Terrorism: Myths, Reality and Ways Forward|url=https://books.google.com/books?id=fsN_AgAAQBAJ&pg=PA193|date= 2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-26562-6|page=193}}</ref> ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលថ្មីៗនេះ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានណែនាំនូវកំណែទម្រង់ថ្មីៗក្រោមបញ្ជារបស់ស្តេចសាល់ម៉ានមានដូចជា៖ ការលើកតម្កើនសិទ្ធិនារី<ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/world/gcc/world-bank-ranks-saudi-arabia-as-top-reformer-on-women-s-rights-at-work-1.964935|title=World Bank ranks Saudi Arabia as top reformer on women's rights at work|date=15 មករា 2020|website=The National News|access-date=29 សីហា 2021}}</ref> លុបបំបាត់ទម្លាប់ផ្សំផ្គុំមនុស្សពីអាយុវ័យក្មេង<ref>{{Cite web|date=2019-12-24|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia bans under 18 marriage|url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/naija-fashion/369729-saudi-arabia-bans-under-18-marriage.html|access-date=2021-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia moves to ban child marriage with a new ruling|url=https://www.thenationalnews.com/world/gcc/saudi-arabia-moves-to-ban-child-marriage-with-a-new-ruling-1.955310|access-date=2021-08-29|website=The National}}</ref> លុបចោលផ្នែកប្រឆាំងសាសន៍និងជាតិសាសន៍យូដា សាសនាផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងវិស័យអប់រំ<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia textbooks revised to be more tolerant - study|url=https://www.jpost.com/middle-east/saudi-arabia-text-book-revised-to-be-more-tolerant-study-652256|access-date=2021-08-29|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com}}</ref><ref>{{Cite news|title=Saudi Arabia has been scrubbing its textbooks of anti-Semitic and misogynistic passages|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-textbooks-education-curriculum/2021/01/30/28ebe632-5a54-11eb-a849-6f9423a75ffd_story.html|access-date=2021-08-29|issn=0190-8286}}</ref> កំណែប្រែប្រព័ន្ធនីតិសាស្ត្រ<ref>{{Cite news|last=Rashad|first=Marwa|date=2021-02-08|title=(ភាសាអង់គ្លេស) Saudi Arabia announces new judicial reforms in a move towards codified law|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-judiciary-idUSKBN2A82E6|access-date=2021-08-29}}</ref> កាត់បន្ថយការអនុវត្តទោសប្រហារជីវិត<ref>{{Cite news|title=(អង់គ្លេស) Saudi Arabia says it executed 27 people in 2020, the lowest number in years, rights groups say|work=[[ដឹវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-death-penalty-executions/2021/01/18/1a98d694-5982-11eb-a849-6f9423a75ffd_story.html|access-date=2021-08-29|issn=0190-8286}}</ref> និងចេញច្បប់ការពារបុគ្គលនិងសិទ្ធិរបស់កម្មករចំណាកស្រុក។ល។<ref>{{cite web |title=Saudi Arabia’s labor reforms to ‘kafala’ sponsorship system come into effect |url=https://thefrontierpost.com/saudi-arabias-labor-reforms-to-kafala-sponsorship-system-come-into-effect/ |website=The Frontier Post |access-date=29 សីហា 2021 |archivedate=2021-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816183709/https://thefrontierpost.com/saudi-arabias-labor-reforms-to-kafala-sponsorship-system-come-into-effect/ |url-status=dead }}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនបានចង្អុលបង្ហាញថាអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបន្តណែនាំកំណែទម្រង់ថ្មីៗបន្ថែមដើម្បីឆ្ពោះទៅរកវឌ្ឍនភាពកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សខ្ពស់។<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/saudi-arabia|title=Saudi Arabia: Events of 2020|date=14 មីនា 2021|website=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|access-date=29 សីហា 2021}}</ref> ប្រទេសនេះបានចំណាយថវិកា ៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស) របស់ខ្លួនលើវិស័យយោធា<ref>{{Cite web|title=Country Comparison :: Military expenditures — The World Factbook – Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/330rank.html|access-date=29 សីហា 2021|website=www.cia.gov|archivedate=2020-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112015845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/330rank.html|url-status=dead}}</ref>ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសចំណាយលើយោធាធំបំផុតទីបី (នៅពីក្រោយអាមេរិកនិងចិន)<ref name=":2">[https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2020/02/global-defence-spending Global defence spending: the United States widens the gap] ([[International Institute for Strategic Studies|IISS]]) – 14 កុម្ភៈ 2020</ref> និងជាអ្នកនាំចូលគ្រឿងសព្វាវុធធំបំផុតពីឆ្នាំ២០១៥ ដល់ឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite web|title=USA and France dramatically increase major arms exports; Saudi Arabia is largest arms importer, says SIPRI {{!}} SIPRI|url=https://www.sipri.org/media/press-release/2020/usa-and-france-dramatically-increase-major-arms-exports-saudi-arabia-largest-arms-importer-says|access-date=29 សីហា 2021|website=www.sipri.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wezeman|first1=Pieter D.|last2=Kuimova|first2=Alexandra|date=ឧសភា 2019|title=MILITARY SPENDING AND ARMS IMPORTS BY IRAN, SAUDI ARABIA, QATAR AND THE UAE|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2019-05/fs_1905_gulf_milex_and_arms_transfers.pdf|journal=SIPRI Fact Sheet|pages=1}}</ref> យោងតាម ​​BICC អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសដែលមានកម្លាំងយោធាខ្លាំងបំផុតទី ២៨ នៅលើពិភពលោកហើយមានឧបករណ៍យោធាល្អបំផុតនៅក្នុងតំបន់បន្ទាប់ពីប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite journal|date=2019|title=GLOBAL MILITARISATION INDEX 2019|url=https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/BICC_GMI_2019_EN.pdf|journal=BICC|pages=8 and 14|accessdate=2021-08-29|archive-date=2021-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806002150/https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/BICC_GMI_2019_EN.pdf|dead-url=yes}}</ref> ប៉ុន្តែនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ គេបានអំពាវនាវជាបន្តបន្ទាប់ឱ្យបញ្ឈប់ការលក់គ្រឿងអាវុធទៅឱ្យអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតដែលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនៅយេម៉ែន។<ref>{{Cite web|date=15 កក្កដា 2020|title=The UK Is Greenlighting Arms Sales to Saudi Arabia Again. That's a Travesty.|url=https://www.hrw.org/news/2020/07/15/uk-greenlighting-arms-sales-saudi-arabia-again-thats-travesty|access-date=29 សីហា 2021|website=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស}}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតត្រូវបានគេចាត់ទុកជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់ផងនិងមហាអំណាចកណ្តាលផង។<ref name="The United States and the Great Powers">{{cite book | first =Barry | last =Buzan | title=The United States and the Great Powers | publisher=Polity Press | year=2004 | place=Cambridge | page =71 | isbn =978-0-7456-3375-6}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours |title=The erosion of Saudi Arabia's image among its neighbours |publisher=Middleeastmonitor.com |date=7 វិច្ឆិកា 2013 |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109115032/https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours |access-date=2021-08-29 |archivedate=2013-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109115032/https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/8207-the-erosion-of-saudi-arabias-image-among-its-neighbours |url-status=dead }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]មានភាពជឿនលឿនជាងគេនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានិងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១៩ នៅលើពិភពលោក។<ref name=imf2 /> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក៏មានកំណត់ត្រាប្រជាជនក្មេងជាងគេនៅលើពិភពលោកដែរដោយប្រមាណ ៥០ ភាគរយនៃប្រជាជនសរុបចំនួន ៣៤,២ លាននាក់របស់ខ្លួនមានអាយុក្រោម ២៥ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web|url=http://investsaudi.sa/en/node-1140/|title=Why Saudi Arabia|website=Invest Saudi|access-date=29 សីហា 2021|archivedate=2020-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200213113722/http://investsaudi.sa/en/node-1140/|url-status=dead}}</ref> ក្រៅពីជាសមាជិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក៏ជាសមាជិកសកម្មនិងស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[អង្គការកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] និង[[អង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] (OPEC)។ ==កំណត់សម្គាល់== {{notelist}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Stub}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យឥស្លាម]] 38ssxdfqd26syusx7wzvr2xanld4py3 2 24338 337923 313510 2026-08-01T23:51:59Z Pathoschild 242 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 337923 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|km-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> nohkaez0bwj9m3c3gq4u9vork35zics 3 24339 337922 313511 2026-08-01T23:10:41Z Pathoschild 242 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 337922 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn 0 26148 337912 337450 2026-08-01T15:05:05Z Jen0011 51633 337912 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីសក្ការៈឬរូបសំណាក់ == * លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល ផ្លូវជាតិលេខ៤ ភូមិត្រែងតាយាំង ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវឡើងទៅគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ​ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំចាស់ ភូមិមនោរម្យ ឃុំហោងសំណំ ស្រុកឱរ៉ាល់ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ភូមិល្អាង ឃុំល្អាង ស្រុកដងទង់ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទមាសលោកយាយម៉ៅ កំពូលភ្នំទ្វារ ក្នុងឃុំល្អាង ស្រុកដងទង់ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ល្អាងភ្នំក្រពះនាគ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ព្រែកចាក ព្រំដែនកម្ពុជា-វៀតណាម ស្រុក​កំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ជើងភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំកំពង់ត្រាច ឃុំដំណាក់កន្ទួតខាងត្បូង ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំ១៥០០ ស្រុកវាលវែង​ ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំខ្វាវ ​ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ ម្លប់ជ្រៃ សង្កាត់លេខ៣ ក្រុងព្រះសីហនុ (ជិតសាលាខេត្តព្រះសីហនុ) * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវល្បឿនលឿន ក្រុងព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ​ កំពង់សិលា ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តកែវផុស ស្រុកស្ទឹងហាវ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តទួលកែវ ស្រុកព្រៃនប់ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តឥន្ទញ្ញាណ ហៅវត្តក្រោម ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តឧត្តមវិញ្ញាណរាម ភូមិអុង សង្កាត់រាម ក្រុងកំពង់សោម ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ចំណោទលោកយាយម៉ៅ កំពង់សោម​ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រះពុទ្ធថ្មបាំង ស្រុកថ្មបាំង ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកែប * លោកយាយម៉ៅ បារមីដើមពោធិ៍​ ក្រុងប៉ោយប៉ែត ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ * លោកយាយម៉ៅ ឃុំសឿ ស្រុកមង្គលបុរី ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ * លោកយាយម៉ៅ មាត់ទន្លេ រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រះធាតុ ភូមិព្រះធាតុ សង្កាត់រលួស ខណ្ឌដង្កោ រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំព្រះធាតុ ឃុំពាម ស្រុកសាមគ្គីមានជ័យ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំដងរ៉ែក ច្រកជាំស្រងាំ ស្រុកអន្លង់វែង ខេត្តឧត្តរមានជ័យ * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រែកចង្ក្រានលើ ខេត្ត​ព្រៃវែង​ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឈើកាច់ ខេត្តព្រៃវែង * លោកយាយម៉ៅ វត្តកោះកុក ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម * លោកយាយម៉ៅ វត្តសុវណ្ណជលសា(ហៅវត្តកំពង់ចម្លង) ស្រុកកំពង់ស្វាយ ខេត្តកំពង់ធំ == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ]{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] cu4qyqx5avwd3gji726egp237e8nqzq 2 26776 337924 313521 2026-08-02T00:31:19Z Pathoschild 242 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 337924 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 3 26777 337926 313522 2026-08-02T01:00:36Z Pathoschild 242 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 337926 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 0 34929 337910 337885 2026-08-01T14:35:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337910 wikitext text/x-wiki '''[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្]]រព័ន្ធកុំព្យូទ័រ'''គឺជាឧបករណ៍ដែលអាចត្រូវបានណែនាំឱ្យអនុវត្តការសំណុំបំពានប្រតិបត្តិការដោយស្វ័យប្រវត្តិនព្វន្ធឬឡូជីខលមួយ។ សមត្ថភាពនៃកុំព្យូទ័រទៅតាមលំដាប់នៃការប្រតិបត្ដិការដែលហៅថាកម្មវិធីមួយដែលធ្វើឱ្យកុំព្យូទ័រយ៉ាងខ្លាំងអនុវត្តទៅជួរធំទូលាយនៃភារកិច្ច។ កុំព្យូទ័របែបនេះត្រូវបានប្រើជាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងមួយសម្រាប់ពូជធំទូលាយណាស់នៃឧបករណ៍ឧស្សាហកម្មនិងអតិថិជន។ នេះរួមបញ្ចូលទាំងឧបករណ៍គោលបំណងពិសេសធម្មតាដូចជាចង្ក្រានកំដៅម្ហូបនិងការត្រួតពិនិត្យពីចម្ងាយឧបករណ៍ដូចជាមនុស្សយន្តរោងចក្រឧស្សាហកម្មនិងការរចនាកុំព្យូទ័របានជួយនោះទេប៉ុន្តែនៅក្នុងឧបករណ៍គោលបំណងទូទៅដូចកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួននិងឧបករណ៍ចល័តដូចជាទូរស័ព្ទទំនើប។ អ៊ិនធឺណិត្រូវបានរត់នៅលើកុំព្យូទ័រហើយវាបានភ្ជាប់រាប់លាននាក់នៃកុំព្យូទ័រផ្សេងទៀត។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំដងបុរាណ, ឧបករណ៍ដោយដៃធម្មតាដូចជា abacus ដែលបានជួយប្រជាជនក្នុងការធ្វើការគណនា។ ដើមបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម, ឧបករណ៍មេកានិចមួយចំនួនត្រូវបានសាងសង់ឡើងដើម្បីប្រើភារកិច្ចធុញទ្រាន់យូរមកហើយ, ដូចជាការណែនាំលំនាំសម្រាប់កីតម្បាញ។ ម៉ាស៊ីនអគ្គិសនីទំនើបបានមានឯកទេសគណនាអាណាឡូកក្នុងដើមសតវត្សទី 20 ។ ម៉ាស៊ីនគណនាឌីជីថលដំបូងអេឡិចត្រូនិត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាមលោកលើកទី II ។ ល្បឿនអំណាចនិង versatile នៃកំព្យូទ័របានកើនឡើងច្រើននិងជាបន្តចាប់តាំងពីពេលនោះមក។<ref name=OEDComputer>{{Cite journal |title=computer, ''n.'' |series=Oxford English Dictionary |url=http://dictionary.oed.com/ |publisher=Oxford University Press |edition=2 |year=1989 |accessdate=10 April 2009 |ref=harv |archive-date=25 មិថុនា 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/ |dead-url=yes }}</ref> Conventionally, កុំព្យូទ័រសម័យទំនើបដែលមានធាតុយ៉ាងហោចណាស់មួយដំណើរការជាធម្មតាជាអង្គភាពដំណើរការកណ្តា (CPU) និងសំណុំបែបបទមួយចំនួននៃការចងចាំ។ ធាតុដំណើរការអនុវត្ដនព្វន្ធនិងប្រតិបត្តិការឡូជីខលនិងអង្គភាពលំដាប់លំដោយនិងការត្រួតពិនិត្យអាចផ្លាស់ប្តូរលំដាប់នៃការប្រតិបត្ដិការឆ្លើយតបទៅនឹងពត្រូវបានរក្សាទុក។ ឧបករណ៍គ្រឿងកុំព្យូទ័ររួមបញ្ចូលទាំងឧបករណ៍បញ្ចូល (ក្តារចុចកណ្តុរយ៉យស្ទីក, ល), ឧបករណ៍ទិន្នផល (អេក្រង់ម៉ូនីទ័រ, ម៉ាស៊ីនបោះពុម្ព, ជាដើម) និងឧបករណ៍បញ្ចេញ / បញ្ចូលដែលអនុវត្តមុខងារទាំងពីរ (ឧ, ការច់ស្គ្រីឆ្នាំ 2000 សម័យ) ។ ឧបករណ៍គ្រឿងកុំព្យូទ័រអនុញ្ញាតឱ្យពទៅនឹងត្រូវបានយកមកពីប្រភពខាងក្រៅហើយពួកគេបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រតិបត្ដិការនេះលទ្ធផលនៃការដើម្បីត្រូវបានរក្សាទុកនិងទៅយក។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាបណ្ដុំនៃសមាសភាគរាងកាយដែលបង្កើតប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រមួយ។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាផ្នែករាងកាយឬសមាសភាគនៃកុំព្យូទ័រដូចជាម៉ូនីទ័រ, ក្តារចុច, ការផ្ទុកទិន្នន័យកុំព្យូទ័រ, កាតក្រាហ្វិកកាតសំឡេង, motherboard និងដូច្នេះនៅលើទាំងអស់ដែលជាវត្ថុរូបីយ។ [1] ដោយផ្ទុយ, កម្មវិធីនេះគឺជាការណែនាំដែលអាចត្រូវបានរក្សាទុកនិងដំណើរការដោយផ្នែករឹង។ [[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|x81px]][[File:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|x81px]][[File:Intertec Superbrain.jpg|x81px]]<br />[[File:2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|x79px]][[File:Thinking Machines Connection Machine CM-5 Frostburg 2.jpg|x79px]][[File:G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|x79px]]<br />[[File:DM IBM S360.jpg|x77px]][[File:Acorn BBC Master Series Microcomputer.jpg|x77px]][[File:Dell PowerEdge Servers.jpg|x77px]] កុំព្យូទ័រ Desktop គឺជាកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួនបានរចនាឡើងសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ធម្មតានៅទីតាំងតែមួយនៅលើឬនៅជិតតុមួយឬតុដោយសារតែការតម្រូវឱ្យមានទំហំនិងអំណាចរបស់ខ្លួន។ ការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធទូទៅបំផុតមានករណីដែលជាម្ចាស់ការផ្គត់ផ្គង់ថាមពល, motherboard (ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលសៀគ្វីមួយដែលបានបោះពុម្ពដោយមានការ microprocessor ជាអង្គភាពដំណើរការកណ្តា (CPU), ការចងចាំ, រថយន្តក្រុង, និងសមាសធាតុអេឡិចត្រូនិផ្សេងទៀត), ការផ្ទុកថាស (ជាធម្មតាមួយឬថាសរឹងបន្ថែមទៀត ដ្រាយ, ដ្រាយឌីសអុបទិក, ហើយនៅក្នុងម៉ូដែលដ្រាយថាសមួយដើមថាសទន់); ក្តារចុចនិងកណ្តុរសម្រាប់ការបញ្ចូល; និងម៉ូនីទ័រកុំព្យូទ័រនិងជាញឹកញាប់ម៉ាស៊ីនបោះពុម្ពសម្រាប់លទ្ធផលមួយ។ ករណីនេះអាចនឹងត្រូវបានតម្រង់ទិសផ្ដេកឬបញ្ឈរនិងបានដាក់ទាំងក្រោម, នៅក្បែរឬនៅលើកំពូលនៃតុមួយ។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាបណ្ដុំនៃសមាសភាគរាងកាយដែលបង្កើតប្រព័ន្ធកុំព្យូទ័រមួយ។ ផ្នែករឹងកុំព្យូទ័រគឺជាផ្នែករាងកាយឬសមាសភាគនៃកុំព្យូទ័រដូចជាម៉ូនីទ័រ, ក្តារចុច, ការផ្ទុកទិន្នន័យកុំព្យូទ័រ, កាតក្រាហ្វិកកាតសំឡេង, motherboard និងដូច្នេះនៅលើទាំងអស់ដែលជាវត្ថុរូបីយ។ [1] ដោយផ្ទុយ, កម្មវិធីនេះគឺជាការណែនាំដែលអាចត្រូវបានរក្សាទុកនិងដំណើរការដោយផ្នែករឹង។ [[File:Typing example.ogv|thumb|upright=1.4|Typing on a computer keyboard.]] [[File:Backlit keyboard.jpg|thumb|upright=1.4|Backlit keyboard]] ==ក្តារចុចកុំព្យូទ័រ== នៅក្នុងកុំព្យូទ័រ, ក្តារចុចកុំព្យូទ័រមួយគឺជាឧបករណ៍ម៉ាស៊ីនអង្គុលីលេខបែបដែលប្រើការរៀបចំរបស់ប៊ូតុងឬគ្រាប់ចុចមួយដើម្បីធ្វើជាដងថ្លឹងមេកានិចឬប្តូរអេឡិចត្រូនិ។ បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃកាតកណ្តាប់ដៃនិងកាសែតក្រដាស, អន្តរកម្មតាមរយៈការក្តារចុច teleprinter បែបក្លាយជាឧបករណ៍បញ្ចូលសំខាន់សម្រាប់កុំព្យូទ័រ។ ក្តារចុចជាធម្មតាមានតួអក្សរឆ្លាក់ឬបោះពុម្ពលើគ្រាប់នេះ (ប៊ូតុង) ហើយចុចគ្នានៃកូនសោមួយជាធម្មតាត្រូវគ្នាទៅនឹងនិមិត្តសញ្ញាដែលបានសរសេរតែមួយ។ ទោះជាយ៉ាងណា, ដើម្បីផលិតនិមិត្តសញ្ញាមួយចំនួនតម្រូវឱ្យមានការបន្ទាន់និងកាន់កូនសោជាច្រើនក្នុងពេលដំណាលគ្នាឬក្នុងលំដាប់។ ខណៈពេលដែលគ្រាប់ចុចក្តារចុចភាគច្រើនផលិតតួអក្សរលេខឬសញ្ញា (តួអក្សរ), គ្រាប់ចុចផ្សេងទៀតឬចុចគ្រាប់ចុចដំណាលគ្នាអាចផលិតសកម្មភាពឬប្រតិបត្តិពាក្យបញ្ជាកុំព្យូទ័រ។ ទោះបីជាមានការអភិវឌ្ឍន៍នៃឧបករណ៍បញ្ចូលជាជម្រើសដូចជាការទទួលស្គាល់កណ្តុរ, អេក្រង់, ឧបករណ៍ប៊ិច, ការទទួលស្គាល់តួអក្សរនិងសំឡេង, ក្តារចុចនេះនៅតែជាឧបករណ៍ដែលបានប្រើជាទូទៅបំផុតសម្រាប់ (មនុស្ស) បញ្ចូលលេខដោយផ្ទាល់ពីទិន្នន័យចូលទៅក្នុងកុំព្យូទ័រ។ ក្នុងការប្រើប្រាស់ធម្មតា, ក្តារចុចត្រូវបានប្រើជាចំណុចប្រទាក់ធាតុអត្ថបទដើម្បីវាយអត្ថបទនិងលេខទៅជាកម្មវិធីវាយអត្ថបទ, កម្មវិធីនិពន្ធអត្ថបទឬកម្មវិធីផ្សេងទៀត។ នៅក្នុងកុំព្យូទ័រទំនើប, ការបកស្រាយការចុចគ្រាប់ចុចនោះត្រូវបានជាទូទៅបានចាកចេញទៅកម្មវិធី។ ក្តារចុចកុំព្យូទ័រមួយខុសប្លែកគ្នាពីការចុចគ្រាប់ចុចរាងកាយនិងរាយការណ៍រាល់ផ្សេងទៀតទាំងអស់ដើម្បីចុចគ្រាប់ចុចកម្មវិធីបញ្ជានេះ។ ក្តារចុចត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់ការលេងហ្គេមកុំព្យូទ័រទាំងជាមួយក្តារចុចទៀងទាត់ឬដោយប្រើក្តារចុចដែលមានលក្ខណៈពិសេសការលេងហ្គេមពិសេសដែលអាចពន្លឿនការបន្សំគ្រាប់ចុចខ្វាច់មួយចំនួនត្រូវបានគេប្រើជាញឹកញាប់។ ក្តារចុចត្រូវបានប្រើផងដែរដើម្បីផ្តល់នូវពាក្យបញ្ជាដើម្បីឱ្យប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការរបស់កុំព្យូទ័រដូចជាការរួមបញ្ចូលគ្នាជំនួស-ការត្រួតពិនិត្យលុប-ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Windows ", ដែលបាននាំមកនូវបង្អួចភារកិច្ចឬបិទម៉ាស៊ីន។ ការចំណុចប្រទាក់បន្ទាត់ពាក្យបញ្ជាគឺជាប្រភេទមួយនៃចំណុចប្រទាក់អ្នកប្រើប្រតិបតិ្តការទាំងស្រុងតាមរយៈក្តារចុចឬឧបករណ៍ផ្សេងទៀតធ្វើការងារមួយ។<ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/pictures/gallery-ibm-100-years-of-thinking-big/|title=Gallery: IBM: 100 Years of THINKing Big|author=Smith, Andy |publisher=''[[ZDNet]]''|date=15 June 2011|accessdate=20 October 2015}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} kobmcd4d0fjs9lhancbivuuiu33folc 0 35394 337909 336809 2026-08-01T12:08:49Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337909 wikitext text/x-wiki ក្រុមជំនុំ (អង់គ្លេស: Church) ជាមនុស្សទាំងឡាយណាដែលត្រូេវបានត្រាស់ហៅដោយព្រះគ្រីស្ទ និងត្រូេវបានត្រាស់ហៅឲ្យមកឯព្រះគ្រីស្ទ ដើម្បីឲ្យបានរួមប្រកបជាមួយនឹងសេចក្ដីសង្គ្រោះរបស់ព្រះអង្គ។ នៅក្នុងគំនិតរបស់ពួកយូដា ក្រុមជំនុំគឺជាសហធម្មាចារី ឬក្រុមមនុស្សដែលប្រមូលផ្ដុំគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំ។ [[ឯកសារ:Hortus_Deliciarum,_Das_Gebäude_der_Kirche_mit_den_Gläubigen.JPG|រូបភាពតូច|ការបង្ហាញនៅមជ្ឈឹមសម័យ ស្ដីអំពីក្រុមជំនុំ ពី the [[Hortus deliciarum]] of [[Herrad of Landsberg]] (សតវត្សទី១២)]] ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានគឺជាពាក្យមួយដែលត្រូវបានប្រើជាទូទៅដោយនិកាយប្រូតេស្តង់ និងក្រុមផ្សេងទៀត សំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សទាំងមូលដែលកាន់សាសនាគ្រីស្ទ។ នៅក្នុងការយល់ឃើញនេះ «ក្រមជំនុំគ្រីស្ទាន» មិនសំដៅទៅលើនិកាយគ្រីស្ទានជាក់លាក់ណាមួយឡើយ គឺសំដៅទៅលើរូកាយរបស់ពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>The four traditional notes of the Christian Church [http://www.google.com/search?num=100&hl=en&lr=&client=firefox-a&hs=D4c&rls=com.google%3Aen-US%3Aofficial&tbs=bks%3A1&q=traditional+notes+of+the+church%3A+unity%2C+holiness%2C+catholicity%2C+and+apostolicity.+&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= Google Link]</ref> មានការបកប្រែជាច្រើនជាភាសាអង់គ្លេស នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ជាទូទៅប្រើពាក្យ "church" ជាការបកប្រែពាក្យ "ἐκκλησία" (ដែលត្រូវបានសរសេរជាអក្សរផ្សេងទៀតគឺ "''ecclesia''") ត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងអត្ថបទដើមជាភាសាក្រិក ដែលជាទូទៅពាក្យនេះមានន័យថា "អង្គប្រជុំ"។<ref>[http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.14:1:160.lsj Liddell and Scott:ἐκκλησία]</ref> ពាក្យនេះឃើញប្រើនៅក្នុង២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរម៉ាថាយ ២៤ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរកិច្ចការ ៥៨ខក្នុងសំបុត្ររបស់ប៉ូល ២ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរហេព្រើរ ១ខក្នុងសំបុត្រយ៉ាកុប ៣ខក្នុង៣យ៉ូហាន និង១៩ខក្នុងកណ្ឌគម្ពីរវិវរណៈ។<ref>{{cite web|url=http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|title=Ekklesia: A Word Study|publisher=Acu.edu|date=|accessdate=3 September 2013|archivedate=3 កញ្ញា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903214339/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/1950s/vol_2_no_4_contents/ward.html|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី ពាក្យ ἐκκλησία ត្រូវបានប្រើសម្រាប់សហគមក្នុងតំបន់ ព្រមទាំងសំដៅទៅលើពួកអ្នកជឿទាំងអស់។<ref>McKim, Donald K., ''Westminster Dictionary of Theological Terms'', Westminster John Knox Press, 1996</ref> == ដើមកំណើតក្រុមជំនុំ == ពាក្យក្រិក ''[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G1577 ekklēsia]'', ន័យត្រង់គឺ "ហៅឲ្យមកជួយ" ឬ "ហៅឲ្យមកធ្វើអ្វីមួយ" ហើយជាធម្មតាពាក្យនេះត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សដែលត្រូវបានហៅមកឲ្យរួបរួមគ្នា ដើម្បីបំពេញមុខងារមួយចំនួន ជាពិសេសបណ្ដាលជននៅទីក្រុង ដូចមាននិយាយក្នុងកិច្ចការ ១៩:៣២-៤១ ជាពាក្យក្នុងព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មី សំដៅទៅលើក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន (ទាំងក្រុមក្នុងតំបន់ ឬរូបកាយរបស់ពួកអ្នកដែលមានជំនឿ)។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ពាក្យ "church" មកពីភាសាអង់គ្លេសសម័យដើម ''cirice'', ដែលមានប្រភពមកពីភាសាអាឡឺម៉ង់ខាងលិច ''*kirika'', ហើយមកពីពាក្យក្រិក {{lang|grc|κυριακή}} ''kuriakē'', មានន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់"។ ពាក្យ ''Kuriakē'' (ពាក្យកាត់របស់ {{lang|grc|κυριακὴ οἰκία}} ''kuriakē oikia)'' ដែលសំដៅលើ "ក្រុមជំនុំ" មានន័ថា "ដំណាក់របស់ព្រះអម្ចាស់" ឬ {{lang|grc|ἐκκλησία κυριακή}} ''ekklēsia kuriakē'' មានន័យថា "ក្រុមជំនុំរបស់ព្រះអម្ចាស់"។<ref name="etymonline">{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=O.E. ''cirice'' "church," from W.Gmc. *''kirika'', from Gk. ''kyriake'' (''oikia'') "Lord's (house)," from ''kyrios'' "ruler, lord."}}</ref> ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានជាច្រើនជួនកាលត្រូវបានហៅថា {{lang|grc|κυριακόν}} ''kuriakon'' (មាន័យថា "របស់ព្រះអម្ចាស់") នៅក្នុងភាសាក្រិក តាំងពីសតវត្សទី៤។<ref>{{cite encyclopedia|last=Harper|first=Douglas|encyclopedia=Online Etymology Dictionary|title=church|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=church|accessdate=2008-01-18|year=2001|quote=Gk. ''kyriakon'' (adj.) "of the Lord" was used of houses of [[Christian worship]] since c. 300, especially in the East, though it was less common in this sense than ''ekklesia'' or ''basilike''.}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រុមជំនុំ == ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានមានដើមកំណើតក្នុងពួកយូដាកាត់រ៉ូម ក្នុងសតវត្សទី១ ដែលត្រូវបានគេឃើក្នុងបទបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូវអ្នកណាសារ៉ែត ដែលព្រះអង្គបានប្រមូលក្រុមសាវ័កមុនដំបូង។ ក្រោយមកពួកសាវ័កទាំងនោះត្រូេវបានគេស្គាល់ថាជា "គ្រីស្ទាន"; យោងតាមបទគម្ពី ព្រះយេស៊ូវបានបង្គាប់ពួកគេឲ្យផ្សាយដំណឹងល្អទៅទូទាំងពិភពលោក។ ចំពោះគ្រីស្ទានភាគច្រើន ថ្ងៃសម្រាកនៃបុណ្យថ្ងៃទី៥០ (ជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលកើតឡើងក្រោយពិព្រះយេស៊ូវយាងឡើងទៅស្ថានសួគ៌) តំណាងឲ្យកំណើតនៃក្រុមជំនុំ <ref>{{cite web|author=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Pentecost {{!}} Christianity|url=https://www.britannica.com/topic/Pentecost-Christianity|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Religions - Christianity: Pentecost|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/pentecost.shtml|website=bbc.co.uk|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=7z7zojoOo94C&pg=PA90|title=Salvation is from the Jews (John 4:22): Saving Grace in Judaism and Messianic Hope in Christianity|last1=Milavec|first1=Aaron|date=2007|publisher=Liturgical Press|accessdate=4 November 2016|isbn=9780814659892|page=90|language=en}}</ref> និងការយាងចុះមកនៃព្រះវិញ្ញាណដ៏វិសុទ្ធលើពួកសាវ័កដែលព្រះយេស៊ូវបានត្រាស់ហៅ។<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/15614b.htm "Pentecost (Whitsunday)"]. ''[[Catholic Encyclopedia]]''. Accessed on 4 November 2016.</ref> ភាពដឹកនាំនៃក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានបានចាប់ផ្ដើមដោយពួកសាវ័ក។<ref name="Church as an Istitution">"Church as an Institution", ''Dictionary of the History of Ideas'', University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }}</ref><ref>''An Overview of Christian History'', Catholic Resources for Bible, Liturgy, and More [http://catholic-resources.org/Bible/History-Christian.htm]</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកសុសសាយបន្តិចម្ដងៗទូទាំងចក្រភពរ៉ូម និងតំបន់ផ្សេងៗទៀត ដោយទទួលបាននូវការសម្រេចបានយ៉ាងច្រើន ដូចជានៅយេរូសាឡិម អាន់ទីយ៉ូក និងអ៊ីដេសសា។<ref>{{CathEncy|wstitle=Acts of the Apostles}}</ref><ref>Donald H. Frew, ''Harran: Last Refuge of Classical Paganism'' Colorado State University Pueblo [http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194242/http://chass.colostate-pueblo.edu/natrel/pom/old/POM9a1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref>''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html]</ref>។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានគេបៀតបៀនជាខ្លាំង។ ក្រុមជំនុំគ្រីស្ទានត្រូវបានអាជ្ញាធរយូដាថ្កោលទោសថាជាក្រុមខុសឆ្គង (ពួកយូដាដែលបដិសេធព្រះយេស៊ូវ)។<ref>Sophie Lunn-Rockliffe, ''Christianity and the Roman Empire: Reasons for persecution'', Ancient History: Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_02.shtml]</ref> ក្រុមជំនុំបានរីកចំរើនបន្តិចម្ដងៗ រហូតបានក្លាយជាក្រុមស្របច្បាប់ ហើយបន្ទាប់មកត្រូវបានលើកកម្ពស់ដោយអធិរាជ[[Constantine the Great|Constantine]] និង [[Theodosius I]] ក្នុងសតវត្សទី៤។ <ref>Michael DiMaio, Jr., Robert Frakes, ''Constantius II (337-361 A.D.)'', De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and their Families [http://www.roman-emperors.org/constaii.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911021431/http://www.roman-emperors.org/constaii.htm |date=2017-09-11 }}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE">Michael Hines, ''Constantine and the Christian State'', Church History for the Masses [http://www.christianchronicler.com/history1/constantine.html]</ref><ref name="Louvel PA 517-518">François Louvel, "Naissance d'un vocabulaire chrétien" in ''Les Pères Apostoliques'' (Paris, Cerf, 2006{{ISBN|978-2-204-06872-7}}), pp. 517-518</ref><ref name="VTB">[[Xavier Léon-Dufour]] (editor), ''Vocabulaire de théologie biblique'' (Paris, Cerf, 1981{{ISBN|2-204-01720-5}}), pp. 323-335.</ref><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>{{bibleverse||Matthew|16:18|ESV}}</ref><ref>{{bibleverse||Matthew|18:17|ESV}}</ref><ref name="100 mots clés">Julienne Côté, ''Cent mots-clés de la théologie de Paul'' ({{ISBN|2-204-06446-7}}), pp. 157ff</ref><ref name="VTB" /><ref name="Louvel PA 517-518" /><ref>http://www.earlychristianwritings.com/text/ignatius-smyrnaeans-longer.html</ref><ref name="TheodosiusDecree">{{cite web|title=Theodosian Code XVI.i.2|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|work=Medieval Sourcebook: Banning of Other Religions|first=Paul|last=Halsall|date=June 1997|publisher=Fordham University|accessdate=2006-11-23|archivedate=2007-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070227120555/http://www.fordham.edu/halsall/source/theodcodeXVI.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{CathEncy|wstitle=Priscillianism|first=Patrick|last=Healy}}</ref> <ref>[[Ramsay MacMullen]], ''Christianity and Paganism in the Fourth to Eighth Centuries'', Yale University Press, September 23, 1997</ref><ref>''Christianity Missions and monasticism'', Encyclopædia Britannica Online [http://www.britannica.com/eb/article-67441/Christianity]</ref><ref>Deno Geanakoplos, ''A short history of the ecumenical patriarchate of Constantinople'', Archons of the Ecumenical Patriarch, retrieved May 20, 2007 [http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608070750/http://www.archons.org/patriarchate/history/pentarchy.asp |date=2018-06-08 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=MSN Encarta: Orthodox Church, retrieved May 12, 2007|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}}</ref><ref>Arias of Study: Western Art, Department of Art History, University of Wisconsin, retrieved May 17, 2007 [http://www.uwm.edu/Dept/ArtHistory/areas_study.html]</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY">''CHRISTIANITY IN HISTORY'', Dictionary of the History of Ideas, University of Virginia Library [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>{{Cite web |url=http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |title=''The Byzantine Empire'', byzantinos.com |access-date=2017-08-01 |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928042403/http://www.byzantinos.com/Byzantium/Legacy.html |url-status=dead }}</ref><ref>''BYZANTINE ICONOCLASM AND POLITICAL EARTHQUAKE OF ARAB CONQUESTS – AN EMOTIONAL ‘GUST’'', This Century's Review, retrieved May 24, 2007 [http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201172357/http://www.thiscenturyreview.com/BYZANTINE_ICONOCLASM_AND_POLITICAL.byzantineiconoclasm.0.html |date=2020-12-01 }}</ref><ref>''The History of the Copts'', California Academy of Sciences {{cite web|url=http://www.calacademy.org/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|title=Archived copy|accessdate=2007-10-28|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013191715/http://calacademy.org:80/research/anthropology/coptic/Copthist.htm|archivedate=2007-10-13|df=}}, retrieved May 24, 2007</ref><ref>''History of the Maronite Patriarchate'', Opus Libani, retrieved May 24, 2007 [http://www.opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013194405/http://opuslibani.org.lb/egliseeng/002/antioch1.html |date=2007-10-13 }}</ref><ref name="CHRISTIANITY IN HISTORY" /><ref>[[orthodoxwiki:Church_of_Russia#Autocephalous_Russian_Church|Autocephalous Russian Church]]</ref><ref>Aristeides Papadakis, John Meyendorff , ''The Christian East and the Rise of the Papacy: The Church 1071-1453 A.D.'', St. Vladimir's Seminary Press, August 1994,{{ISBN|0-88141-057-8}},{{ISBN|978-0-88141-057-0}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-67632/Christianity ''Christianity and world religions'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-208310 ''South America:Religion'', Encyclopædia Britannica]</ref><ref>''Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents'', Adherents.com [http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2010-01-29 }}</ref><ref>[http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html ''Lumen gentium''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906031754/http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|date=September 6, 2014}}, 8</ref><ref>In [https://books.google.com/books?id=j8-GHiYUSX8C&printsec=frontcover&dq=Dulles+catholicity#v=onepage&q=&f=false The Catholicity of the Church], p. 132, [[Avery Dulles]] noted that this document avoided explicitly calling the Church the "Roman" Catholic Church, replacing this term with the equivalent "which is governed by the successor of Peter and by the Bishops in communion with him" and giving in a footnote a reference to two earlier documents in which the word "Roman" is used explicitly.</ref><ref>Catholic Book of Prayers, Pg. 236, Large-Print Edition; Nihil Obstat and Impramatur. 2005 copyright. Catholic Book Publishing Corp., New Jersey.</ref><ref name="responses">[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine on the Church] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813100622/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|date=August 13, 2013}}</ref><ref name="CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN STATE" /><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-259978/Saint-Paul-the-Apostle "Paul, the Apostle: The body of Christ", ''Encyclopædia Britannica'']</ref><ref>Karl Adam, The Spirit of Catholicism, Eternal Word Television Network, retrieved May 24, 2007 [http://www.ewtn.com/library/THEOLOGY/SPIRCATH.HTM#07]</ref><ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9064970/communion-of-saints communion of saints]", Encyclopædia Britannica.</ref><ref name="Bartelby65">''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07.[http://www.bartelby.com/65/ap/apostSuc.html]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |title=Successors of the Apostles |access-date=2017-08-01 |archivedate=2009-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090523061801/http://www.catholic.com/thisrock/2001/0107bt.asp |url-status=dead }}</ref><ref name="Bartelby65" /><ref>''Nicene Creed'', The Seven Ecumenical Councils, Christian Classics Ethereal Library [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.vii.iii.html]</ref><ref>[http://www.ccel.org/creeds/apostles.creed.html ''Apostle's Creed'', Christian Classics Ethereal Library]</ref><ref>Kenneth D. Whitehead, Four Marks of the Church, EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2351864 Tufts University: Perseus Digital Library: A Greek-English Lexicon]</ref> <ref>[http://www.vatican.va/archive/compendium_ccc/documents/archive_2005_compendium-ccc_en.html#I%20Believe%20in%20the%20Holy%20Spirit Compendium of the Catechism of the Catholic Church, 162]</ref><ref>Note that it does '''not''' say, "''Only through this Church can one obtain salvation''"—it says, "''Only through this Church can one obtain the '''fullness''' of the '''means''' of salvation''", i.e., all the "helps" individual believers need to nurture, protect, cultivate, and grow to fruitful maturity the gift of salvation that has been given to them. —''see'' {{bibleverse||Matthew|25:13-30|ESV}}, {{bibleverse||John|15:4-8|ESV}}, {{bibleverse||Acts|2:42|ESV}}, {{bibleverse||Romans|12:4-8|ESV}}, {{bibleverse|1|Corinthians|1:10|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:7|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:20-21|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|12:25-28|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:12|ESV}}, {{bibleverse|1|Cor.|14:26-33|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|2:19-22|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:14|ESV}}, {{bibleverse||Ephesians|4:4-16|ESV}}, {{bibleverse||Philippians|2:12-15|ESV}}, {{bibleverse||Colossians|2:18-19|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|6:4-12|ESV}}, {{bibleverse||Hebrews|10:25|ESV}}, {{bibleverse||Heb.|13:17|ESV}}, {{bibleverse|1|Peter|2:2-3|ESV}}, {{bibleverse|2|Peter|3:9-18|ESV}}, {{bibleverse||Revelation|21:22-27|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|21:6-8|ESV}}, {{bibleverse||Rev.|22:14-15|ESV}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |title=What is the Orthodox Church? |access-date=2017-08-01 |archivedate=2008-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915123829/http://www.saintignatiuschurch.org/orthodoxchurch.html |url-status=dead }}</ref><ref>"The expression ''sister Churches'' in the proper sense, as attested by the common Tradition of East and West, may only be used for those ecclesial communities that have preserved a valid [[Apostolic succession|Episcopate]] and [[Eucharist]]" ([http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html Note on the expression "sister Churches")] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401153744/http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000630_chiese-sorelle_en.html|date=April 1, 2015}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goarch.org/en/archdiocese/|title=The Greek (Eastern) Orthodox Church in America|accessdate=2007-08-01|author=Robert G. Stephanopoulos|work=www.goarch.org|publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America|archivedate=2007-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804130121/http://www.goarch.org/en/archdiocese/|url-status=dead}}</ref>[[ឯកសារ:Leonardo_da_Vinci_(1452-1519)_-_The_Last_Supper_(1495-1498).jpg|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល|ពិធីលៀងព្រះអម្ចាស់ មានព្រះយេស៊ូវ និងសាវ័កទាំង១២របស់ព្រះអង្គ គូរដោយ [[Leonardo da Vinci]]។ ]] === ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ === [[ឯកសារ:AugsburgConfessionArticle7OftheChurch.jpg|រូបភាពតូច|"... ក្រុមជំនុំដ៏វិសុទ្ធមួយ នឹងនៅស្ថិតស្ថេរជារៀងរហូត។ ក្រុមជំនុំគឺជាក្រុមវិសុទ្ធជន ដែលត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងត្រឹមត្រូវដោយព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះ ហើយមានពិធីសាសនាដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងត្រឹមត្រូវ" – ពាក្យអះអាងរបស់ Augsburg<ref>See [http://www.bookofconcord.org/augsburgconfession.php#article7 Augsburg Confession, Article 7, Of the Church]</ref>]] ដូចដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ប្រូតេស្តង់ជាច្រើនជឿថាក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន មានចរិតលក្ខណៈពីរយ៉ាងដែលត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ និងជាក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ។ នៅក្នុងទស្សនៈបែបនេះ ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ មានមនុស្សទាំងអស់ពីគ្រប់សម័យកាល និងពីគ្រប់ទីកន្លែង ដែលមនុស្សទាំងនោះបានរួមជីវិតជាមួយព្រះគ្រីស្ទតាមរយៈការកើតជាថ្មី និងតាមរយៈសេចក្ដីសង្គ្រោះ ហើយជាអ្នកដែលនឹងរួមអស់កល្បជានិច្ចជាមួយព្រះគ្រីស្ទក្នុងជីវិតដ៏អស់កល្បជានិច្ច។ ជាសាកល ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញគឺសំដៅទៅលើរូបកាយដែលយើងមិនអាចមើលឃើញ របស់ពួកអ្នកដែលព្រះបានជ្រើសរើស ផ្ទុយពីក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ដែលសំដៅទៅលើស្ថាប័នណាមួយដែលប្រកាសដំណឹងល្អ និងបម្រើពិធីសាសនាផ្សេងៗ។ សមាជិកគ្រប់គ្នារបស់ក្រុមជំនុំដែលយើងមិនអាចមើលឃើញត្រូវបានចាត់ទុកថាបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ ខណៈដែលក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានអ្នកខ្លះបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះ និងអ្នកខ្លះទៀតមិនបានទទួលសេចក្ដីសង្គ្រោះទេ។<ref>{{Cite book|title=A History of Christian Thought: Volume 2 (From Augustine to the eve of the Reformation)|author=Justo L. Gonzalez|date=1970–1975|publisher=Abingdon Press}}</ref><ref>[http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/non-orthodox_ch7.pdf Patrick Barnes, The Non-Orthodox: The Orthodox Teaching on Christians Outside of the Church]</ref> ក្នុងទស្សនៈដូចគ្នានេះដែរ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ មានពួកអ្នកដែលចូលរួមប្រកាសជំនឿ និងប្រមូលគ្នាដើម្បីស្គាល់ និងបម្រើព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទដែលជាក្បាលនៃក្រុមជំនុំ។ ក្រុមជំនុំបែបនេះ មានទូទាំងសាកលលោកក្នុងពួកអ្នកដែលគិតថាខ្លួនជាគ្រីស្ទាន ហើយមានក្នុងតំបន់ផងដែរ គឺក្នុងទីកន្លែងជាក់លាក់មួយ ដែលពួកអ្នកជឿជាច្រើនប្រមូលគ្នាដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះ។ ក្រុមជំនុំដែលយើងអាចមើលឃើញ អាចសំដៅទៅលើសមាគមមួយនៃក្រុមជំនុំជាក់លាក់ជាច្រើនពីតំបន់ផ្សេងៗ ដែលរួមគ្នាក្រោមធម្មនុញមួយ និងគោលការណ៍គ្រប់គ្រងដែលគេបានកំណត់។ ក្រុមជំនុំដែលយើងមើលឃើញ ជាធម្មតាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកកាន់ការិយាល័យ ដែលមានងារជាអ្នកបម្រើ គ្រូគង្វាល គ្រូបង្រៀន ចាស់ទុំ និងជាអ្នកដឹកនាំ។ <ref>[https://books.google.com/books?id=e-uBWoO-e7oC Vladimir Lossky, The mystical theology of the Eastern Church] (St Vladimir's Seminary Press, 1976{{ISBN|0-913836-31-1}}) p. 186</ref><ref>[http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html Mystici corporis Christi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317235459/http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_29061943_mystici-corporis-christi_en.html|date=March 17, 2009}}</ref><ref>[http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513071628/http://www.therealpresence.org/archives/Church_Dogma/Church_Dogma_027.htm |date=2018-05-13 }}[[John Hardon]]<span>, Definition of the Catholic Church</span></ref><ref>Heribert Mühlen, ''Una Mystica Persona'', München, 1967, p. 51</ref><ref>Pius XII, ''Mystici corporis Christi'', 63</ref><ref>S Tromp, ''Caput influit sensum et motum'', Gregorianum, 1958, pp. 353-366</ref><ref>[http://www.vor.org/truth/1689/1689bc26.html 1689 London Baptist Confession]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |title=Savoy Declaration |access-date=2017-08-01 |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326030506/http://www.reformed.org/master/index.html?mainframe=/documents/Savoy_Declaration/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.lcms.org/doctrine/doctrinalposition A Brief Statement of the Doctrinal Position of the Missouri Synod]</ref><ref name="Walls2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hNq6BwAAQBAJ|title=Missionary Movement in Christian History: Studies in the Transmission of Faith|author=Andrew F. Walls|first=|date=1996|publisher=Orbis Books|year=|isbn=978-1-60833-106-2|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|title=Shifting Southward: Global Christianity Since 1945|first=Dana L.|last=Robert|pages=50-58|journal=International Bulletin of Missionary Research|date=April 2000|volume=24|issue=2|accessdate=2017-08-01|archive-date=2022-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130215756/http://www.internationalbulletin.org/issues/2000-02/2000-02-050-robert.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b-hUWm88QGkC|title=The Next Christendom: The Coming of Global Christianity|last=Jenkins|first=Philip|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=9780199767465|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|title=Christianity as a World Religion|date=2008|publisher=Continuum|location=London|page=2|author-last1=Kim|author-first1=Sebastian|author-last2=Kim|author-first2=Kirsteen}}</ref><ref name="Hanciles2008">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vmCDAwAAQBAJ|title=Beyond Christendom: Globalization, African Migration, and the Transformation of the West|author=Jehu Hanciles|publisher=Orbis Books|year=2008|isbn=978-1-60833-103-1}}</ref> == ឯកសារយោង == {{reflist|colwidth=30em}} == បញ្ជីឈ្មោះសៀវភៅ == * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Christianity in History'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909175126/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-49 |date=2006-09-09 }} * University of Virginia: Dictionary of the History of Ideas: ''Church as an Institution'', retrieved May 10, 2007 [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081839/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-50 |date=2006-10-24 }} * ''Christianity and the Roman Empire'', Ancient History Romans, BBC Home, retrieved May 10, 2007 [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/christianityromanempire_article_01.shtml] * ''Orthodox Church'', MSN Encarta, retrieved May 10, 2007{{cite encyclopedia|title=Orthodox Church - MSN Encarta|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572657_6/Orthodox_Church.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwQxJnKj?url=http%3A%2F%2Fencarta.msn.com%2Fencyclopedia_761572657_6%2FOrthodox_Church.html|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes|df=}} * Catechism of the Catholic Church [http://www.vatican.va/archive/catechism/p123a9p3.htm] * Mark Gstohl, Theological Perspectives of the Reformation, ''The Magisterial Reformation'', retrieved May 10, 2007 [http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726210702/http://www.reformationhappens.com/movements/magisterial |date=2013-07-26 }} * J. Faber, ''The Catholicity of the Belgic Confession'', Spindle Works, The Canadian Reformed Magazine 18 (Sept. 20-27, Oct. 4-11, 18, Nov. 1, 8, 1969)-[http://spindleworks.com/library/faber/008_theca.htm] * Boise State University: History of the Crusades: ''The Fourth Crusade''[http://crusades.boisestate.edu/4th] * United States Conference of Catholic Bishops: ARTICLE 9 "I BELIEVE IN THE HOLY CATHOLIC CHURCH": 830-831 [http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080717072513/http://www.usccb.org/catechism/text/pt1sect2chpt3art9p3.htm |date=2008-07-17 }}: Provides Catholic interpretations of the term ''catholic'' * Kenneth D. Whitehead, ''Four Marks of the Church'', EWTN Global Catholic Network [http://www.ewtn.com/faith/Teachings/churb2.htm] * {{CathEncy|wstitle=Unity (as a Mark of the Church)}} * ''Apostolic Succession'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-05.[http://www.bartleby.com/65/ap/apostSuc.html] * Gerd Ludemann, ''Heretics: The Other Side of Early Christianity'', Westminster John Knox Press, 1st American ed edition (August 1996),{{ISBN|0-664-22085-1}},{{ISBN|978-0-664-22085-3}} * ''From Jesus to Christ: Maps, Archaeology, and Sources: Chronology'', PBS, retrieved May 19, 2007 [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/maps/cron.html] * Bannerman, James, ''The Church of Christ: A treatise on the nature, powers, ordinances, discipline and government of the Christian Church', Still Waters Revival Books, Edmonton, Reprint Edition May 1991, First Edition 1869.'' * Grudem, Wayne, ''Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine'', Inter-Varsity Press, Leicester, England, 1994. * Kuiper, R.B., ''The Glorious Body of Christ'', The Banner of Truth Trust, Edinburgh, 1967 * Mannion, Gerard and Mudge, Lewis (eds.), ''The Routledge Companion to the Christian Church'', 2007 lde78t2oem1i4odp70da7761r4faj3k 0 38799 337927 337891 2026-08-02T02:32:39Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 337927 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៦ | current_titleholder = [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] & [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] | titleholder_represents = {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] & {{flagicon|ESP}} [[|អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] មកពី[[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]និងលោក [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] មកពី[[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា និង នៅថ្ងៃទី ០១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] | ៦៧ |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Top 24 | Supra Influencer |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | | | |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == b6q81ma90pduklun1ufislf5zp9w5ep 337928 337927 2026-08-02T02:33:04Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 337928 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៦ | current_titleholder = [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] & [[:en:Swann Lavigne|Swann Lavigne]] | titleholder_represents = {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] & {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] មកពី[[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]និងលោក [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] មកពី[[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា និង នៅថ្ងៃទី ០១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] | ៦៧ |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Top 24 | Supra Influencer |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | | | |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == kd5z40b53n66g4w7gjal4kc5sphoywe 337929 337928 2026-08-02T02:33:51Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* */ 337929 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៦ | current_titleholder = [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] & [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] | titleholder_represents = {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] & {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] មកពី[[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]និងលោក [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] មកពី[[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា និង នៅថ្ងៃទី ០១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] | ៦៧ |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Top 24 | Supra Influencer |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | | | |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == fj5fle9h623eefir0jjvhy78jbd8219 337930 337929 2026-08-02T02:38:40Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ */ 337930 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៦ | current_titleholder = [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] & [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] | titleholder_represents = {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] & {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] មកពី[[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]និងលោក [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] មកពី[[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា និង នៅថ្ងៃទី ០១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] | ៦៧ |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Top 24 | Supra Influencer |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Pedro Cordero | ៤១ |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | | |} == ឯកសារយោង == fb1scd7n3r6r7yv0sbal09d9fipf5f0 337931 337930 2026-08-02T02:41:42Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337931 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៦ | current_titleholder = [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] & [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] | titleholder_represents = {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] & {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] មកពី[[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]និងលោក [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] មកពី[[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា និង នៅថ្ងៃទី ០១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] | ៦៧ |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Top 24 | Supra Influencer |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Pedro Cordero | ៤១ |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឈ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Top 20 | Influencer |} == ឯកសារយោង == p9ubog8om1fbepe7t2hrnpgj29huj2j 337932 337931 2026-08-02T05:29:22Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា */ 337932 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant | name = បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ | image = | size = 200px | caption = | first = ២០០៩ (បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ) & ២០១៦ (បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ) | recent = ២០២៦ | current_titleholder = [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] & [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] | titleholder_represents = {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] & {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | type = '''ការប្រកួតប្រជែងសម្រស់''' | headquarters = [[វ៉ាសូវី|ទីក្រុងវ៉ាសូវី]], [[ប្រទេសប៉ូឡូញ]] និង [[ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]], [[ប៉ាណាម៉ា|ប្រទេសប៉ាណាម៉ា]] | location = | leader_title = ប្រធាន | leader_name = Gerhard Parzutka von Lipinski | key_people = | language = [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] | membership = | website = http://misssupranational.com/ & http://www.mistersupranational.com/ }} '''បវរកញ្ញាស៊ូប៉ាជាតិ ''' ({{Lang-en|Miss Supranational}}) គឺជាកម្មវិធី[[:en:Beauty_pageant|ប្រកួតសម្រស់]]អន្តរជាតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ហើយកម្មវិធីប្រឡងភាគច្រើនគឺធ្វើឡើងនៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1807394/crowning-glory-around-the-world|title=Crowning glory around the world!|newspaper=[[Bangkok Post]]|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|title=Beauty Pageants: Are the Crowns On the Right Heads? - – Nigerian News from Leadership News|work=Nigerian News from Leadership News|access-date=3 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|archive-date=22 December 2015|archivedate=22 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222085830/http://leadership.ng/entertainment/381814/beauty-pageants-crowns-right-heads|url-status=dead}}</ref>ចំណែកឯ'''បុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ '''({{Lang-en|Mister Supranational}}) ត្រូវបានដាក់ឲ្យដំណើរការនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅ[[ប្រទេសប៉ូឡូញ]]ដូចគ្នា។ '''បវរកញ្ញានិងបុរសឯកស៊ូប៉ាជាតិ'''បច្ចុប្បន្នគឺកញ្ញា [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] មកពី[[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]]និងលោក [[:en:Pedro Cordero|Pedro Cordero]] មកពី[[អេស្ប៉ាញ|ប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]ដែលបានគ្រងម្កុដនិងតំណែងនៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា និង នៅថ្ងៃទី ០១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ដោយឡែកពីគ្នានៅ[[ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ|ខេត្តឡេសសឺរប៉ូឡូញ]] [[ប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]។ == ម្ចាស់ម្កុដបវរកញ្ញាថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០០៩ | {{flagicon|UKR}} [[អ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] | Oksana Morya | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១០ | {{flagicon|PAN}} [[ប៉ាណាម៉ា|ប៉ាណាម៉ា]] | Karina Aracellys Pinilla Corro | ៦៦ |- | ២០១១ | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | [[:en:Monika Lewczuk|Monika Lewczuk]] | ៧០ |- | ២០១២ | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | Ekaterina Buraya | ៥៣ |- | ២០១៣ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Mutya Johanna Datul|Mutya Johanna Fontiveros Datul]] | {{flagicon|BLR}} [[បេឡារុស|បេឡារុស]] | ៨៣ |- | ២០១៤ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Asha Bhat|Asha Bhat]] | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៧១ |- | ២០១៥ | {{flagicon|PRY}} [[ប៉ារ៉ាហ្គាយ|ប៉ារ៉ាហ្គាយ]] | Stephanía Sofía Vázquez Stegman | ៨២ |- | ២០១៦ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Srinidhi Shetty|Srinidhi Ramesh Shetty]] | ៧១ |- | ២០១៧ | {{flagicon|KOR}} [[កូរ៉េ|កូរ៉េ]] | [[:en:Jenny Kim|Jenny Kim]] | ៦៥ |- | ២០១៨ | {{flagicon|PRI}} [[ព័រតូរីកូ|ព័រតូរីកូ]] | [[:en:Valeria Vázquez|Valeria Vázquez Latorre]] | ៧២ |- | ២០១៩ | {{flagicon|THA}} [[ថៃ|សៀម]] | [[:en:Anntonia Porsild|Anntonia Porsild]] | ៧៧ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|NAM}} [[ណាមីប៊ី|ណាមីប៊ី]] | [[:en:Chanique Rabe|Chanique Rabe Honeyborne]] | rowspan = "7" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៥៨ |- | ២០២២ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង|អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Lalela Mswane|Lalela Lali Mswane]] | ៦៩ |- | ២០២៣ | {{flagicon|ECU}} [[អេក្វាឌ័រ|អេក្វាឌ័រ]] | [[:en:Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Victoria Aguilera Paredes]] | ៩៥ |- | ២០២៤ | {{flagicon|IDN}} [[ឥណ្ឌូនេស៊ី|ឥណ្ឌូនេស៊ី]] | [[:en:Harashta Haifa Zahra|Harashta Haifa Zahra]] | ៦៨ |- | ២០២៥ | {{flagicon|BRA}} [[ប្រេស៊ីល|ប្រេស៊ីល]] | [[:en:Eduarda Braum|Eduarda da Silva Braum]] | ៦៦ |- | ២០២៦ | {{flagicon|PHL}} [[ហ្វីលីពីន|ហ្វីលីពីន]] | [[:en:Katrina Llegado|Ma. Katrina Llegado]] | ៦៧ |- |} == បេក្ខនារីតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០១៤ | លីនដា មូណា | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២២ | អ៊ិន លក្ខណា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | លីវ ជីលី | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | Unplaced | Miss Talent (Top 29) |- |២០២៤ | rowspan="2" | ឈុំ ចាន់ដារ៉ា | rowspan="2" | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | Unplaced | Miss Influencer Opportunity (Top 20) |- | ២០២៦ | ហុក សារិតុលា | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Top 24 | Supra Influencer |- |} == ម្ចាស់ម្កុដបុរសឯកថ្មីៗ == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំប្រកួត ! ប្រទេស ឬ ដែនដី ! ម្ចាស់ម្កុដ ! ទីកន្លែងនៃការប្រកួត ! ចំនួនប្រទេសចូលរួមប្រកួត |- | ២០១៦ | {{flagicon|MEX}} [[ម៉ិកស៊ិក|ម៉ិកស៊ិក]] | Diego Garcy | rowspan = "4" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | ៣៦ |- | ២០១៧ | {{flagicon|VEN}} [[វេណេហ្ស៊ុយអេឡា|វេណេហ្ស៊ុយអេឡា]] | [[:en:Gabriel Corvea (model)|Gabriel José Correa Guzmán]] | ៣៤ |- | ២០១៨ | {{flagicon|IND}} [[ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] | [[:en:Pratamesh Maulingkar|Prathamesh Maulingkar]] | ៣៩ |- | ២០១៩ | {{flagicon|USA}} [[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋអាមេរិក]] | Nate Crnkovich | ៤០ |- | ២០២០ | colspan = "9" | ''គ្មានការប្រកួតប្រជែង'' |- | ២០២១ | {{flagicon|PER}} [[ប៉េរូ|ប៉េរូ]] | Álvaro Alejandro Vargas Rueckner | rowspan = "6" | {{flagicon|POL}} [[ប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] | rowspan = "3" | ៣៤ |- | ២០២២ | {{flagicon|CUB}} [[គុយបា|គុយបា]] | Luis Daniel Gálvez |- | ២០២៣ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Iván Álvarez Guedes |- | ២០២៤ | {{flagicon|ZAF}} [[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] | [[:en:Fezile Mkhize|Fezile Thanda Mkhize]] | ៣៦ |- | ២០២៥ | {{flagicon|FRA}} [[បារាំង|បារាំង]] | Swann Lavigne | ៣៩ |- | ២០២៦ | {{flagicon|ESP}} [[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] | Pedro Cordero | ៤១ |} == បេក្ខជនតំណាងប្រទេសកម្ពុជា == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ឆ្នាំ ! បេក្ខភាព ! រាជធានី-ខេត្ត ! តំណែង ! រង្វាន់ពិសេស |- | ២០២២ | ឡៅ បញ្ញា | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Unplaced | |- | ២០២៣ | វន សិលា | [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] | Unplaced | |- | ២០២៤ | ជួប ចក្រាវុឌ្ឍ | [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | colspan="2" | ''មិនបានចូលរួមប្រកួត'' |- | ២០២៥ | ហ៊ាប ស៊ាងហ៊ុយ | [[ខេត្តបាត់ដំបង]] | Unplaced | |- | ២០២៦ | យូ ថនវណ្ណៈ | [[ខេត្តសៀមរាប]] | Top 20 | Influencer |} == ឯកសារយោង == 3r4x8nudqlycfkvyo7dumkn34uka435 0 42562 337920 337577 2026-08-01T17:10:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337920 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = បណ្ឌិតសភាចារ្យ | name = ​ ហ៊ាន សាហ៊ីប | honorific-suffix = សេដ្ឋវិទូ | image = | office = រដ្ឋលេខាធិការ, ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ | office1 = [http://csx.com.kh/en/about/chairman.jsp?MNCD=1000 ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល, ក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា] | birth_date = | birth_place = ខេត្តកំពត, [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | death_date = | death_place = | nationality = ខ្មែរ | alma_mater = សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋកៀវ​, អ៊ុយក្រែន (បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់, បណ្ឌិត) | website = {{url|http://mef.gov.kh/manager-profile/he-hean-sahib|ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុ}}| }} '''ហ៊ាន​ សាហុីប''' (ឡាតាំងៈ '''Hean Sahib''') គឺជាសេដ្ឋវិទូ, អ្នកអប់រំ, និង មន្រ្តីសាធារណៈ ជនជាតិខ្មែរ ដែលបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋលេខាធិការនៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ<ref>{{Cite web |title=ហ៊ាន សាហ៊ីប |url=https://mef.gov.kh/manager-profile/he-hean-sahib/}}</ref>, និងជាអនុប្រធានប្រចាំការឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ (SNEC) នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ ==អាជីពការងារ== ក្នុងអាជីពការងារដំបូងៗ, '''ហ៊ាន​ សាហ៊ីប''' បានទទួលភារកិច្ចជានាយកដំបូងបង្អស់ នៃវិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ (EFI) នៃក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ។ តាមរយៈការកសាងសមត្ថភាព, វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ បានចូលរួមចំណែកក្នុងដំណើរការនៃការធ្វើបរិវត្តកម្មប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ពីសេដ្ឋកិច្ចផែនការទៅជាសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ដោយរលូន ព្រមទាំងបានបណ្តុះបណ្តាលមន្ត្រីរាជការស៊ីវិលលើមុខជំនាញសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ ដើម្បីត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការធ្វើសមាហរណកម្មកម្ពុជាទៅក្នុងអាស៊ាននៅឆ្នាំ១៩៩៩ ។​ បន្ទាប់មក, លោកនៅបន្តមានតួនាទីដឹកនាំ ក្នុងការអភិវឌ្ឍមូលធនមនុស្សកម្ពុជា ក្នុងមុខជំនាញសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ តាមរយៈការទទួលភារកិច្ចជា ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃវិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ និង ប្រធានក្រុមការងារកសាងសមត្ថភាពមន្រ្តីរាជការ របស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។<ref>{{cite web|website=|url=https://efi.mef.gov.kh/about/|title=វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ|access-date=2026-07-22|archivedate=2025-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250509195851/https://efi.mef.gov.kh/about/|url-status=dead}}</ref> ជាមួយតួនាទីដឹកនាំទាំងនេះ, លោកបានត្រួសត្រាយផ្លូវឱ្យមានប្រព័ន្ធ និង យុទ្ធសាស្រ្តសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍធនធានមនុស្សរបស់ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក, វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ទទួលបានការគាំទ្រទាំងផ្នែកបច្ចេកទេស និង ហិរញ្ញវត្ថុ ពីសំណាក់ដៃគូអភិវឌ្ឍសំខាន់ៗ ដូចជា សហភាពអឺរ៉ុប (EU), ធនាគារពិភពលោក (World Bank), មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ (IMF), កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ (UNDP), ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី (ADB), ទីភ្នាក់ងារជប៉ុនសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (JICA), ទីភ្នាក់ងារស៊ុយអ៊ែតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍអន្តរជាតិ (SIDA), និង មូលនិធិតេម៉ាសេកអន្តរជាតិរបស់សិង្ហបុរី (Temasek Foundation International) ។​ វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ ក៏បានបង្កើតនូវកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និង កិច្ចសហការជិតស្និទ្ធជាមួយវិទ្យាស្ថានបណ្តុះបណ្តាល និង ស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិនានា រួមមាន សកលវិទ្យាល័យឆាលស្ទើត (Charles Sturt University) របស់អូស្ត្រាលី<ref>{{Cite web |title=សកលវិទ្យាល័យឆាលស្ទើត |url=https://study.csu.edu.au/international/study-with-us/with-a-partner-institution/economics-and-finance-institute}}</ref>, វិទ្យាស្ថានអភិវឌ្ឍកូរ៉េ (Korea Development Institute) របស់កូរ៉េខាងត្បូង, សកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាណានយ៉ាង (Nanyang Technological University) របស់សិង្ហបុរី, វិទ្យាស្ថានហិរញ្ញវត្ថុនិងអភិវឌ្ឍអាស៊ីប៉ាស៊ីភិច (Asia-Pacific Finance and Development Institute) របស់ចិន, និង មហាវិទ្យាល័យមុខងារសាធារណៈ (Civil Service College) របស់សិង្ហបុរី ។ លើសពីនេះ, លោកបាននិងកំពុងដឹកនាំគម្រោង​ថ្នាក់ជាតិ មានឈ្មោះថា គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ (FMIS)<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារគ្រប់គ្រងគម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ |url=https://fmis.gov.kh/storage/filepdf/212.pdf}}</ref> ដែលបានចូលរួមចំណែកក្នុងការលើកកម្ពស់ ភាពស័ក្តិសិទ្ធ, តម្លាភាព, គណនេយ្យភាព, និង អភិបាលកិច្ចល្អ ក្នុងការប្រើប្រាស់ថវិកាជាតិ ។ ជាលទ្ធផល, ធានាបាននូវចីរភាពនៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និង ការកាត់បន្ថយភាពក្រីក្រជូនប្រជាជនកម្ពុជា, ព្រមទាំងផ្តល់ការគំាទ្រដល់កម្មវិធីកែទម្រង់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ។<ref>{{Cite web |title=គម្រោងប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មានសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ |url=https://fmis.gov.kh/}}</ref> លោកក៏ជា​ប្រធានក្រុមការងារត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវគម្រោងវិនិយោគឯកជន<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារត្រួតពិនិត្យឡើងវិញនូវគម្រោងវិនិយោគឯកជន |url=https://www.information.gov.kh/articles/175865}}</ref> ដែលមានគោលបំណងគ្រប់គ្រងហិរញ្ញវត្ថុ និង ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ, រួមទាំងធានានូវតុល្យភាពរវាងការលើកទឹកចិត្ត, ជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និង កៀរគរចំណូលប្រកបដោយភាពស័ក្តិសិទ្ធ ។ នៅឆ្នាំ២០២៤, លោកត្រូវបានតែងតាំងឡើងវិញជាទីប្រឹក្សានាយករដ្ឋមន្រ្តី ដើម្បីដឹកនាំក្រុមការងារជំរុញការវិនិយោគក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារជំរុញការវិនិយោគក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ |url=https://kh.cc-times.com/posts/22119}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៤, និង ក្រុមការងារជំរុញការ វិនិយោគនៅភូមិភាគឦសាន<ref>{{Cite web |title=ក្រុមការងារជំរុញការ វិនិយោគនៅភូមិភាគឦសាន |url=https://www.postkhmer.com/national/2025-9-30-935-263384}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៥ ។ លើសពីនេះ, លោកក៏បានកាន់តួនាទីយុទ្ធសាស្រ្តជាច្រើន ក្នុងក្របខ័ណ្ឌគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា រួមទាំង អនុប្រធាន និងជាអគ្គលេខាធិការ នៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ។ បច្ចុប្បន្ន, លោកគឺជាអនុប្រធានប្រចាំការនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ មានឋានៈស្មើទេសរដ្ឋមន្រ្តី ។ លោកក៏មានតួនាទីជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា<ref>{{Cite web |title=ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុនផ្សារមូលប័ត្រកម្ពុជា |url=https://csx.com.kh/kh/about-csx/chairman-message}}</ref>, សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃសាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល និង សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា<ref>{{Cite web |title=ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា |url=https://rac.gov.kh/views2/manager}}</ref> ។ ==ការសិក្សា== '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' បានទទួលសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ និង សញ្ញាបត្របណ្ឌិត ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ពីសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋកៀវនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន (បច្ចុប្បន្ន Taras Shevchenko National University of Kyiv) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ និង ១៩៩៤ ។ ការងារស្រាវជ្រាវរបស់លោក ផ្តោតលើគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច, ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ និង យុទ្ធសាស្រ្តអភិវឌ្ឍវិស័យឯកជន។ លោកបាននិពន្ធសៀវភៅ និង ចងក្រងឯកសារស្រាវជ្រាវ ទាក់ទងនឹង សេដ្ឋកិច្ចសាធារណៈ និង តួនាទីរដ្ឋក្នុងសេដ្ឋកិច្ច ។<ref>{{Cite web |title=ស្នាដៃក្នុងវិស័យសិក្សាធិការ |url=https://books.google.com.kh/books?id=7ajHT3vmL6YC&q=%22Hean+Sahib%22+-wikipedia&redir_esc=y#v=snippet&q=%22Hean%20Sahib%22%20-wikipedia&f=false}}</ref> លោកគឺជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច នៅគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សាសាធារណៈកម្ពុជា រួមមាន សាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា និង វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងហិរញ្ញវត្ថុ, ជាកន្លែងដែលលោក បានបណ្តុះបណ្តាល និង ផ្តល់ឱវាទដល់ និស្សិត អ្នកស្រាវជ្រាវ សហគ្រិន អ្នកដឹកនាំវ័យក្មេង និង មន្រ្តីរាជការ ជាច្រើន ។ ដោយសារតែការរួមចំណែកដ៏លេចធ្លោទាំងនេះ, លោកទទួលបានការលើកទឹកចិត្ត និង ការតែងតាំងជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាមួយគោរមងារជា '''“បណ្ឌិតសភាចារ្យ”''' ពីព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>{{Cite web |title=ការតែងតាំងជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាមួយគោរមងារជា “បណ្ឌិតសភាចារ្យ” |url=https://pressocm.gov.kh/archives/32346}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ និង ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ក្នុងអាជីពការងារ, '''ហ៊ាន សាហ៊ីប''' គឺជា អ្នកស្រាវជ្រាវ សាស្រ្តាចារ្យ និង អ្នកនិពន្ធ ដ៏សកម្មមួយរូប ។ លោកបានបោះពុម្ពផ្សាយពាក់ព័ន្ធនឹងមុខជំនាញ សេដ្ឋកិច្ចអភិវឌ្ឍ, ហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ, អភិបាលកិច្ច, ទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋ និង ទីផ្សារ, និង ទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ។ ស្នាដៃលេចធ្លោរបស់លោក រួមមាន សៀវភៅស្តីពីការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ច និង ហិរញ្ញវត្ថុ, សៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច<ref>{{Cite web |title=អំណោយសៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច |url=https://efi.mef.gov.kh/efi-2021-6-7/ |access-date=2023-04-07 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609155022/https://efi.mef.gov.kh/efi-2021-6-7/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=សៀវភៅស្តីពីទស្សនៈសេដ្ឋវិទូ និង វិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច |url=https://books.scholarlibrary.com/km/shop/17966}}</ref>, និង ឯកសារសិក្សាជាច្រើនទៀតស្តីពីរដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ។ លោកបានលើកឡើងអំពីសារៈសំខាន់នៃ ស្ថាប័នស័ក្តិសិទ្ធ (Effective Institutions), ចក្ខុវិស័យយុទ្ធសាស្រ្តវែងឆ្ងាយ, ការអភិវឌ្ឍមូលធនមនុស្ស, និង អភិបាលកិច្ចល្អ ក្នុងការសម្រេចបាននូវការអភិវឌ្ឍជាតិប្រកប ដោយចីរភាព ។ លោកសង្កត់ធ្ងន់លើតួនាទីរដ្ឋខ្លាំង រឹងមាំ ក្នុងការដឹកនាំការអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាតិ, ពោលគឺ រដ្ឋត្រូវមានទស្សនៈអភិវឌ្ឍជាតិ និង ចក្ខុវិស័យវែងឆ្ងាយ ជាពិសេស វប្បធម៌ និង របៀបរបបក្នុងការដឹកនាំ; មានប្រព័ន្ធ យុត្តិធម៌ និង អភិបាលកិច្ច; ឈរលើគោលការណ៍គុណាធិបតេយ្យ ដោយមានធនធានមនុស្សជាកត្តាស្នូល; និង លើកទឹកចិត្តមន្រ្តីសាធារណៈ ផ្អែកលើសមត្ថភាពជាលក្ខខណ្ឌចម្បង ។ ស្ថាប័នសាធារណៈ ត្រូវមានប្រព័ន្ធដឹកនាំគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ, មានសិទ្ធិអំណាចក្នុងសមត្ថកិច្ចខ្លួន, អនុវត្តការងារប្រកបដោយ '''សហថាមពល''' (Synergy) (ការផ្គួបថាមពលដោយប្រទាក់ក្រឡា និង ស៊ីចង្វាក់គ្នា) ស្ថិតក្នុងអភិក្រម '''«ជវភាពនៃប្រព័ន្ធតួអង្គតែមួយ»''' មានសង្គតិភាព, មានកិច្ចសហការជិតស្និទ្ធ, បំពេញឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក, មានការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ ក្នុងបេសកកម្មអនុវត្តគោល-នយោបាយអភិវឌ្ឍជាតិ, ឆ្លើយតបបានទាន់ពេលវេលាទៅនឹងតម្រូវការសង្គម តាមរយៈ ដំណើរការរដ្ឋបាលសាធារណៈ ដែលមានការសម្របសម្រួល, មានចក្ខុវិស័យ ច្បាស់លាស់ និង មាននីតិរដ្ឋជាឆ្អឹងខ្នង ។ ការណ៍នេះ, នឹងទទួលបានការជឿទុកចិត្តលើគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍជាតិ ដែលជាបុរេលក្ខខណ្ឌ និង ជាកត្តាជំរុញការចូលរួម ប្រកបដោយ ប្រសិទ្ធភាព ពីសំណាក់ប្រជាជន, ធុរជន និង គ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធ ។ លោកជ្រើសយកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ '''«មាគ៌ាទីបី»''' ធ្វើជាទស្សនវិជ្ជាសេដ្ឋកិច្ច និង ចាត់ទុកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារមានយុត្តិធម៌ និង មានប្រសិទ្ធភាព, ប៉ុន្តែ ធ្វើឱ្យមានអសមធម៌ក្នុងសង្គម, ចំណែកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចផែនការធ្វើឱ្យមានសមធម៌សង្គម, ប៉ុន្តែ មានអយុត្តិធម៌ និង ប្រសិទ្ធភាពមានកម្រិត ។ ដើម្បីមានទាំងប្រសិទ្ធភាព, មានទាំងយុត្តិធម៌ និង សមធម៌សង្គម, អភិក្រមការអភិវឌ្ឍត្រូវបញ្ចូលនូវទស្សនៈ '''«រដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារដើរតួនាទីស្នូលទន្ទឹមគ្នា»''' ដែលជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ ។ ភាពស័ក្តិសិទ្ធនៃប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ ស្ថិតនៅចន្លោះ '''អភិក្រមវិចារវិទ្យា''' (Dialectical Approach) នៃ យន្តការសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ និង អន្តរាគមន៍រដ្ឋ ។ ជាក់ស្តែង, ក្នុងបរិការណ៍កម្ពុជា, រដ្ឋត្រូវ សកម្ម និង បុរេសកម្ម ក្នុងការអនុវត្តគោលនយោបាយអភិវឌ្ឍសង្គម-សេដ្ឋកិច្ចជាតិ, ក្នុងអភិក្រមវិចារវិទ្យា, ពោលគឺ ត្រឹមត្រូវក្នុងការជ្រើសជម្រើសវិធានការគោលនយោបាយ ដែលមានបរមភាវូបនីយកម្ម (Optimization) ចំពោះជាតិ និង ប្រជាជន ។ ជាមួយនេះ, លោកសង្កត់បញ្ជាក់ថា ដើម្បីអនុវត្តទស្សនៈខាងលើ បានដោយជោគជ័យ, គ្រប់ភាគី (រដ្ឋ និង សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ) ត្រូវអនុវត្តការងារដោយ '''សហថាមពល (Synergy)''' ដែលជាការផ្គួបថាមពល ក្នុងអភិក្រម '''«ជវភាពនៃប្រព័ន្ធតួអង្គតែមួយ»''', និង គ្រប់ភាគីត្រូវស្រុះស្រួលគ្នា ក្នុងស្មារតី '''«ឧត្តមនិយម»''' នៃផលប្រយោជន៍ជាតិ និង ប្រជាជន ។ ==ឯកសារយោង== o7nix87vh8hqaco8z4ejjur0kbxzkfs 0 47506 337918 320057 2026-08-01T16:41:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337918 wikitext text/x-wiki '''ការថែទាំសុខភាពនៅ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]]''' ត្រូវបានផ្តល់ដោយទាំងវិស័យឯកជន និង សាធារណៈ។ វា​នៅមាន​កម្រិត​បើ​ធៀប​នឹង​ប្រទេស​ផ្សេង​ទៀត។ <ref>{{Cite web|title=Laos International Travel Information|url=https://travel.state.gov/content/travel/en/international-travel/International-Travel-Country-Information-Pages/Laos.html|archivedate=2024-12-18|website=travel.state.gov|access-date=2022-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241218075918/https://travel.state.gov/content/travel/en/international-travel/International-Travel-Country-Information-Pages/Laos.html|url-status=dead}}</ref> ការថែទាំផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្ដលោកខាងលិចមាននៅតាមទីតាំងមួយចំនួន ប៉ុន្តែតំបន់ដាច់ស្រយាល និងក្រុមជនជាតិភាគតិចមិនបានទទួលសេវាឡើយ។ ការចំណាយសាធារណៈលើការថែទាំសុខភាពមានកម្រិតទាបបើធៀបនឹងប្រទេសជិតខាង។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី វឌ្ឍនភាពត្រូវបានធ្វើឡើងចាប់តាំងពីប្រទេសឡាវបានចូលរួមជាមួយ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] ក្នុងឆ្នាំ 1950៖ <ref name="WHO Report">{{Cite report|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/206907/9789290616016_eng.pdf|title=Fifty Years: Working for Health in the Lao People's Democratic Republic 1962–2012|isbn=978-92-9061-601-6|date=2013|page=ii|access-date=2021-02-19}}</ref> អាយុសង្ឃឹមរស់នៅពេលកើតបានកើនឡើងដល់ 66 ឆ្នាំនៅឆ្នាំ 2015 ។ ការស្លាប់ដោយសារ [[ជំងឺគ្រុនចាញ់]] និងអត្រាប្រេវ៉ាឡង់នៃ [[ជំងឺរបេង]] បានធ្លាក់ចុះ។ ហើយ [[សមាមាត្រមរណភាពមាតា]] (MMR) បានធ្លាក់ចុះ 75 ភាគរយ។ <ref name="LOC-Laos">{{Cite book|title=Laos; A Country Study|date=1995|isbn=0-8444-0832-8|pages=137–142|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/la/laoscountrystudy00sava_0/laoscountrystudy00sava_0.pdf|access-date=19 February 2021}}</ref> <ref name="WHO-2018">{{Cite book|title=Overview of Lao health system development 2009-2017|date=2018|location=Manila|isbn=978 92 9061 862 1|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274721/9789290618621-eng.pdf|access-date=19 February 2021}}</ref> {{Rp|2}} ទោះបីជារបបអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់ទាំងស្រុងក៏ដោយ កង្វះវីតាមីន និង [[ប្រូតេអ៊ីន]] កម្រិតមធ្យមរ៉ាំរ៉ៃគឺជារឿងធម្មតា ជាពិសេសក្នុងចំណោមក្រុមជនជាតិភាគតិច។ [[អនាម័យ]] មិនល្អ និងអត្រាប្រេវ៉ាឡង់នៃជំងឺត្រូពិចជាច្រើនបន្តបំផ្លាញសុខភាពប្រជាជន។ <ref name="LOC-Laos"/> គំនិតផ្តួចផ្តើមរង្វាស់សិទ្ធិមនុស្ស <ref>{{Cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|archivedate=2022-03-24|website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> រកឃើញថាឡាវកំពុងបំពេញ 78.7% នៃអ្វីដែលខ្លួនគួរបំពេញសម្រាប់សិទ្ធិទទួលបានសុខភាពដោយផ្អែកលើកម្រិតនៃប្រាក់ចំណូលរបស់ខ្លួន។ <ref name="Laos - HRMI Rights Tracker">{{Cite web|title=Laos - HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|archivedate=2022-03-24|website=rightstracker.org|language=en|access-date=2022-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324233849/https://rightstracker.org/|url-status=dead}}</ref> នៅពេលពិនិត្យមើលសិទ្ធិទទួលបានសុខភាពទាក់ទងនឹងកុមារ ឡាវសម្រេចបាន 88.2% នៃអ្វីដែលរំពឹងទុកដោយផ្អែកលើប្រាក់ចំណូលបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួន។ <ref name="Laos - HRMI Rights Tracker" /> ទាក់ទងនឹងសិទ្ធិទទួលបានសុខភាពក្នុងចំណោមប្រជាជនពេញវ័យ ប្រទេសនេះសម្រេចបានត្រឹមតែ 84.1% នៃអ្វីដែលរំពឹងទុកដោយផ្អែកលើកម្រិតប្រាក់ចំណូលរបស់ប្រទេស។ <ref name="Laos - HRMI Rights Tracker" /> ប្រទេសឡាវធ្លាក់ចូលទៅក្នុងប្រភេទ "អាក្រក់ណាស់" នៅពេលវាយតម្លៃសិទ្ធិទទួលបានសុខភាពបន្តពូជ ដោយសារតែប្រទេសជាតិកំពុងបំពេញតែ 63.7% នៃអ្វីដែលប្រទេសជាតិរំពឹងថានឹងសម្រេចបានដោយផ្អែកលើធនធាន (ប្រាក់ចំណូល) ដែលវាមាន។ <ref name="Laos - HRMI Rights Tracker" /> [[ឯកសារ:VientianeHospital.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/VientianeHospital.jpg/300px-VientianeHospital.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| [[មន្ទីពេទ្យមហាសុត]] នៅទីក្រុងវៀងចន្ទន៍។]] miv7bumi1put058aqe94xrfkwtq7hfx 0 47509 337919 334927 2026-08-01T16:56:21Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337919 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:柬埔寨 Tampochia - Couple from Cambodia - Boxer Codex (1590).jpg|រូបភាពតូច|គូស្វាមីភរិយាមកពីកម្ពុជាក្នុងចំណោមនោះសង្កេតឃើញស្ដ្រីខ្មែរនា[[បន្ទាយលង្វែក|សម័យលង្វែក]]ពាក់អាវគ្របដណ្ដប់ដោយស្បៃមានពណ៌ផ្កាឈូកស្រាលៗ ត្រូវបានសង្កេតឃើញដោយទេសាភិបាលអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅហ្វីលីភីននាឆ្នាំ១៥៩០ ។]] '''ស្បៃ''' ( {{Lang-lo|ສະໄບ}} ; [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] ៖ ''Sebai'' ; [[អក្ខរក្រម Jawi|ចាវី]] : ''سباي'' ; {{Lang-th|สไบ}} , សំឡេងអាន៖ {{IPA-th|sābāj|}} ) ឬ '''ផាបៀ''' {{Lang-lo|ຜ້າບ່ຽງ}} ; {{Lang-th|ผ้าเบี่ยง}} ; សំឡេងអាន៖ {{IPA-th|pʰâː bìa̯ŋ|}}) គឺជាសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬ ក្រណាត់គ្របលើដើមទ្រូងដែលពេញនិយមពាក់នៅ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]ដីគោក។ ស្បៃ គឺជា​ក្រណាត់​រុំ​សុដន់​របស់​ស្ត្រី​នៅក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] និង [[ថៃ|​ថៃ]] ខណៈ​នៅ​ឯឆ្នេរ​សមុទ្រ​ស៊ូ​ម៉ា​ត្រា និង​[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ឧបទ្វីប​ម៉ា​ឡេ]] ពាក្យ​ដូចគ្នា​នេះ​ត្រូវបាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​ពណ៌នា​ថា​ជា​ក្រណាត់​ស្មា​។ <ref name="Maxwell">{{Cite book|title=Textiles of Southeast Asia: Tradition, Trade and Transformation|year=2003|isbn=9780794601041|url-access=registration|url=https://archive.org/details/textilesofsouthe0000maxw}}</ref> ស្បៃ ត្រូវបានគេជឿថាវាអាចមានប្រភពមកពី[[សារី]]នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ដែលចុងបញ្ចប់ត្រូវបានពាក់នៅលើស្មាចំហៀងខ្លួន។ <ref name="Maxwell" /> [[ឯកសារ:Khmer women clothes Angkor.jpg|រូបភាពតូច|ស្ត្រីខ្មែរស្លៀកសំពត់ជាមួយស្បៃ នៅអង្គរវត្ត]] '''<ref name="Maxwell" />''' == និរុត្តិសាស្ត្រ == ''ស្បៃ'' ​ជា​ពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|​ខ្មែរ]] ​សំដៅ​លើ​សម្លៀក​បំពាក់​ស្តើង និង​ទន់​ប្រភេទ​ណា​ក៏​បាន ។ <ref>Chuon Nath Khmer Dictionary. 1966, Buddhist Institute, Phnom Penh</ref> នៅក្នុងសម្លៀកបំពាក់ វាសំដៅជាពិសេសទៅលើសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬក្រណាត់សុដន់ដែលភាគច្រើនត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយស្ត្រី <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thai2english.com/dictionary/1402943.html|title=สไบ - Thai / English dictionary meaning - สไบ ภาษาอังกฤษ แปล ความหมาย|website=www.thai2english.com|archivedate=2022-08-02|access-date=2022-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220802161422/https://www.thai2english.com/dictionary/1402943.html|url-status=dead}}</ref> និងចំពោះបុរសដែលកាន់សាសនាតិចជាង។ <ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.rfa.org/khmer/program/religion/unique-colors-of-buddhist-monks-robes-01212015031540.html|title=លក្ខណៈពិសេសនៃពណ៌ស្បង់ចីវររបស់ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា|date=2015-01-21|website=Radio Free Asia|language=km|archivedate=2019-09-07}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ស្បៃ មានប្រភពមកពី [[សារី]] ឥណ្ឌា ដែលអាចត្រូវបានណែនាំទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ តាមរយៈ [[មហាឥណ្ឌា|ព្រះរាជាណាចក្រឥណ្ឌា]] រួមជាមួយនឹងប្រពៃណី និងធាតុផ្សំផ្សេងទៀតនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ <ref name="Maxwell"/> {{Rp|153}} [[ឯកសារ:Khmer_Traditional_Costume.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Khmer_Traditional_Costume.jpg/220px-Khmer_Traditional_Costume.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច| នារីខ្មែរស្លៀកស្បៃ និង ''សំពត់'' ''[[សោមផត ចុងកាបិន|ចងក្បិន]]'']] === កម្ពុជា === ''ស្បៃ'' ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​គេ​ណែនាំ​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បុរាណ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង [[សារី|​សារី]] ​ឥណ្ឌា។ មានទេវកថាទាក់ទងគ្នាក្នុង [[វប្បធម៌កម្ពុជា|វប្បធម៌ខ្មែរ]] ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ ''ប្រាសាទ'' ដែលទំនងជាត្រូវបានណែនាំក្នុងសម័យ [[ហ៊្វូណន|អាណាចក្រហ្វូណន]] រួមជាមួយនឹង [[ចាងខេបិន|ចងក្បិន]] ក្នុងសតវត្សទី១នៃគ.ស។ ''ស្បៃ'' ​ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រឿងព្រេង​របស់ [[កុម៉ែរាជ (រឿងនិទាន)|​ព្រះថោង និង​នាង​នាគ]] ។ ក្នុង​ឈុត​មួយ ព្រះថោង​តោង​ក្រណាត់​ពាក់​លើ​នាគរាជ ដើម្បី​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​នគរ [[នាគ|​នាគ]] ។ ក្រណាត់​នោះ​ជា ''​ក្រណាត់'' ។ ក្នុង​រឿងនិទាន​នោះ ''ស្បៃ'' ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​កន្ទុយ​នាង​នាគ ព្រះនាង​នាគ ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=724|title=Custom & Tradition|website=www.cambodiancommunityday.org|archivedate=2020-01-30|access-date=2022-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200130074229/http://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=724|url-status=dead}}</ref> <ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|title=Traditional Thai Clothing-16 Beautiful Outfits From Thailand|date=2019-10-01|website=Outfit Trends - Ideas How to Wear & What to Wear|language=en-US|archivedate=2020-03-09}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ឯកសារ:Bas-relief at the 12th-century Bayon temple showing a woman wearing Sbai.jpg|រូបភាពតូច|227x227ភីកសែល|ចម្លាក់លៀននៅប្រាសាទបាយ័នសតវត្សរ៍ទី១២ ដែលបង្ហាញពីស្ត្រីម្នាក់ដណ្ដប់ស្បៃ ដែលជាសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីខ្មែរ]] នៅ [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរ]] ថ្វីត្បិតតែបុរស និងស្ត្រីស្លៀកពាក់ធម្មតាក៏ដោយ ក៏សម្លៀកបំពាក់សម្រាប់ដងខ្លួនខាងលើត្រូវបានពាក់៖ ចម្លាក់លៀននៃ [[ប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន|ព្រះខ័ន]] និងប្រាសាទអង្គរផ្សេងទៀតពណ៌នាស្ត្រីស្លៀកស្បៃដូច ''ស្បៃ'' រីឯរូបបុរសសាសនា។ ត្រូវបានតុបតែងដោយ ស្បៃ ''ទាន់សម័យ'' ។ នៅ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] មានរូបភាពនៃអប្សរាដែលពាក់ស្បៃតោងជាប់នឹង ''[[សំបុត|សំពត់]]'' រីឯជញ្ជាំងខាងជើងនៃប្រាសាទអង្គរវត្តបង្ហាញអំពីនារីមួយក្រុមដែលពាក់ ''ស្បៃ'' វែងកាន់ដង្វាយផ្សេងៗ។ សព្វថ្ងៃ ''ស្បៃ'' ​រួម​ជាមួយ​នឹង [[ចាងខេបិន|​ចង​ក្បិន]] និង [[សំបុត|​សំពត់]] ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​សំលៀកបំពាក់​ជាតិ​កម្ពុជា។ <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.betterworldbooks.com/product/detail/thai-clothing-1158488734|title=Buy New & Used Books Online with Free Shipping|website=Better World Books|archivedate=2020-02-24}}</ref> ស្បៃ​ច្រើន​ប្រើ​ក្នុង​ពិធី​មង្គលការ​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ប្រភេទ​និង​ការ​តុប​តែង​ផ្សេងៗ​គ្នា​ក្នុង​ពិធី {{Lang|km|ព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ}} ដែលតំណាងឱ្យរឿងព្រេងនៃគ្រឹះនៃនគរភ្នំ និងកន្លែងដែលកូនកំលោះកាន់ ''ស្បៃ'' កូនក្រមុំនៅពេលពួកគេទៅបន្ទប់របស់ពួកគេ។ កូនកំលោះក៏ពាក់ ''ស្បៃ'' ។ <ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.outfittrends.com/traditional-thai-clothing-16-beautiful-outfits-from-thailand/|title=Traditional Thai Clothing-16 Beautiful Outfits From Thailand|date=2019-10-01|website=Outfit Trends - Ideas How to Wear & What to Wear|language=en-US|archivedate=2020-03-06}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> សម្រាប់បុរស ជាពិសេសព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា ''ស្បៃ'' ហៅថា ''[[កាសាយ៉ា (សម្លៀកបំពាក់)|ស្បង់ ស្បៃត្រៃចីវរ]] ,'' <ref name=":5"/> ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាវផាយរបស់ព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃ។ <ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/civara|title=Civara, aka: Cīvara; 10 Definition(s)|date=2009-04-11|website=Wisdom Library|archivedate=2019-09-07}}</ref> សម្រាប់ស្ត្រី ''ស្បៃ'' អាចប្រើបានដោយសេរី និងក្នុងវិធីផ្សេងៗគ្នាដូចជា រុំវាជុំវិញខ្លួន គ្របស្មា និងជាទូទៅគ្របសុដន់ និងក្រពះលើស្មាខាងឆ្វេង។ ស្ទីល ''​ស្បៃ'' ​ខុសៗ​គ្នា​ត្រូវ​បាន​ស្ត្រី​ខ្មែរ​ប្រើ​តាម​ចំណូលចិត្ត និង​ប្រពៃណី​របស់​ពួកគេ។ === ឡាវ === [[ឯកសារ:Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg/220px-Traditional_dance_during_Baci_ceremeony_in_Lao.jpg|រូបភាពតូច| ស្ត្រី​ឡាវ​ស្លៀក​ឈុតស្បៃ ឬ ''​ផា​បៀង'' ​ចម្រុះ​ពណ៌​ក្នុង​របាំ​ប្រពៃណី។]] នៅប្រទេសឡាវ សម្លៀកបំពាក់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''''ផាបៀង''''' ឬសាបៃ។ វាជារឿងធម្មតាទេដែលស្ត្រីឡាវស្លៀកពាក់ ''ស្បៃ'' ព្រោះវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណី។ ''ស្បៃ'' ក៏អាចពាក់បានដោយបុរសក្នុងពិធីមង្គលការ ឬពេលចូលរួមក្នុងពិធីសាសនា។ ប្រភេទនៃ ''ស្បៃ'' ជាធម្មតាពាក់ដោយបុរសឡាវជាញឹកញាប់មានលំនាំគូស។ ''ស្បៃ'' ក៏អាចជាសូត្រមួយកំណាត់វែង ទទឹងប្រហែលមួយហ្វីត ដែលត្រូវបានប៉ាក់តាមអង្កត់ទ្រូងពីលើទ្រូង គ្របលើស្មាមួយ ដោយចុងម្ខាងទម្លាក់នៅខាងក្រោយខ្នង។ <ref>Bonnie Ghazarbekian, Jane Siegel, ''Sawaddi, 15 years'', p.130.</ref> === ម៉ាឡេស៊ី === នៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី សេបៃ គឺជាក្រណាត់ដែលរុំជុំវិញកដើម្បីគ្របដណ្តប់ស្មាដោយចុងទាំងពីរព្យួរនៅលើទ្រូងស្រដៀងទៅនឹងកន្សែងដែលព្យួរនៅលើស្មា។ <ref name="DBP-Sebai">{{Cite web|url=https://prpm.dbp.gov.my/cari1?keyword=sebai|title=Carian Umum - Sebai|website=prpm.dbp.gov.my|archivedate=2020-11-15}}</ref> === មីយ៉ាន់ម៉ា === [[ឯកសារ:20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG/220px-20200206_150859_Mon_Girls_in_Mawlamyaing_Myanmar_anagoria.JPG|ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្ត្រីជនជាតិមនស្លៀកសំលៀកបំពាក់ប្រពៃណីនៅ [[រដ្ឋមន]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]]]] [[ជនជាតិមន|ជនជាតិភាគតិចមន]] ក៏ត្រូវបានគេដឹងថាមានទំនៀមទំលាប់ស្រដៀងនឹងការស្លៀកពាក់បែប ''ស្បៃ'' ដែលហៅថា '''''យ៉ាត តូត''''' ជា [[ភាសាមន]] ដោយអង្កត់ទ្រូងលើទ្រូង បិទស្មាមួយ ដោយចុងម្ខាងទម្លាក់ទៅក្រោយដូចនារីឡាវដែរ។ ប្រពៃណី​នេះ​បាន​សម្គាល់​ពួកគេ​ពី​ក្រុម​ជនជាតិ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា។ ជនជាតិមន នៃប្រទេសភូមា និងថៃសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាកូនចៅនៃនយោបាយឥណ្ឌាផ្សេងៗ ជាពិសេសគឺ [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ។  វត្ថុបុរាណ ពី ទីតាំង [[ជនជាតិមន|មន]] [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ក្នុង អ្វី ដែល បច្ចុប្បន្ន ជា ប្រទេស ថៃ បង្ហាញ ពី ស្ត្រី មួយក្រុម ដែល ស្លៀកពាក់ ស្រដៀង ទៅនឹង ''ស្បៃ'' ។ === ប្រទេសថៃ === [[ឯកសារ:Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg|តំនភ្ជាប់=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg/220px-Silk_Loom_Jim_Thompson_House_photo_D_Ramey_Logan.jpg|រូបភាពតូច| ស្ត្រី​ថៃ​ពាក់ស្បៃ នៅ [[ផ្ទះ Jim Thompson|​ផ្ទះ ជីម ថមសន]] ។]] '''''សៈបៃ''''' ( {{Lang-th|สไบ}} , RTGS ៖ sabai, {{IPA-th|sābāj|pron}} ) ឬ '''ផាបៀង''' ( {{Lang-th|ผ้าเบี่ยง}} {{IPA-th|pʰâː.bìaŋ|pron}} ) គឺជាសម្លៀកបំពាក់ដែលមានរាងដូចកន្សែង ឬក្រណាត់សុដន់ ស្បៃច្រើន អាចប្រើបានទាំងបុរស និងស្ត្រី។ សៈបៃ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា​សូត្រ​វែង​មួយ​ទទឹង​ប្រហែល​មួយ​ហ្វីត​ដែល​មាន​អង្កត់ទ្រូង​ជុំវិញ​ទ្រូង​ដោយ​គ្រប​លើ​ស្មា​មួយ​ដែល​ចុង​របស់​វា​ធ្លាក់​ទៅ​ក្រោយ​ខ្នង។ សៈបៃ ច្រើនអាចត្រូវបានពាក់នៅជុំវិញទ្រូងអាក្រាតឬនៅលើក្រណាត់ផ្សេងទៀត។ ទម្លាប់នៃការស្លៀកពាក់ សៈបៃ រួមជាមួយនឹងក្រណាត់ វិចតូរៀ គឺជាទម្លាប់ធម្មតាក្នុងសម័យស្ដេចរាមាទី៥គឺនិងបន្តរហូតដល់រាមាទី៦៉ាវុធ នៅពេលដែលសម្លៀកបំពាក់បស្ចិមប្រទេសកាន់ឥទ្ធិពលនម៉ូត។ == សូម​មើល​ផង​ដែរ == •[[ក្រមា]]<br> •[[ចងក្បិន]]<br> •[[សំពត់]]<br> •[[សំពត់សម្លុយ]] == ឯកសារយោង == == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == as8mdr3fmkqgafapmrnn1w1cmemtn39 0 48671 337914 324493 2026-08-01T15:22:22Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337914 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ក្រុមហ៊ុន | name = ក្រុមហ៊ុន ភ្លេងច័ន្ទ ឯ.ក | logo = | image = Pleng Chan (BKK).jpg | image_caption = ភ្លេងច័ន្ទ (សាខាបឹងកេងកង) | trading_name = Pleng Chan | native_name = ភ្លេងច័ន្ទ | native_name_lang = khm | industry = {{Unbulleted list|ហាងកាហ្វេ|ភោជនីយដ្ឋាន}} | hq_location_city = [[រាជធានីភ្នំពេញ]] | hq_location_country = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] | brands = {{Hlist|Pleng Chan}} | website = {{URL|plengchan.com.kh}} }} [[Category:Pages using infobox company using trading name]] '''ភ្លេងច័ន្ទ''' ([[អង់គ្លេស]]៖ Pleng Chan) ជាហាងកាហ្វេមួយនៅប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានទីតាំងនៅរាជធានីភ្នំពេញ។ ភ្លេងច័ន្ទ ជាសហគមន៍មួយដែលបានរចនាឡើងជាទីប្រជុំប្រមូលផ្ដុំដោយសៀវភៅចម្រុះជាតិសាសន៍រាប់ពាន់ក្បាល និងមានឧបករណ៍តន្ត្រីបុរាណសម័យចម្រុះគ្នា។<ref name=":0" /> == ក្រុមហ៊ុន == '''ក្រុមហ៊ុន ភ្លេងច័ន្ទ ឯ.ក''' (អង់គ្លេស៖ Pleng Chan Co., Ltd.) ជាក្រុមហ៊ុននៃហាងកាហ្វេ ភ្លេងច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |title=PLENG CHAN CO., LTD. - Contact |url=https://www.plengchancoffee.com/contact |access-date=2023-10-12 |website=www.plengchancoffee.com |language=en-US}}</ref> ក្រុមហ៊ុន បានបង្កើតហាងកាហ្វេជាច្រើនសាខានៅក្នុងរាជធានី។<ref>{{Cite web |date=2022-04-29 |title=ហាងកាហ្វេក្នុងស្រុក Pleng Chan កំពុងទទួលបានចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង លើរសជាតិអាហារនិងភេសជ្ជៈ រួមជាមួយបរិយាកាសដ៏ស្រស់ស្អាត |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/sponsor/1524625.html |access-date=2023-09-24 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> ភ្លេងច័ន្ទ ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថាជា​ហាង​កាហ្វេ​ដែលមានការរចនាល្អ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​ទីក្រុង​ភ្នំពេញនៃប្រទេស​កម្ពុជា។<ref>{{Cite web |last=Andrew |date=2023-10-01 |title=Coffee Shop in Phnom Penh / Pleng Chan |url=https://bestcafedesigns.com/coffee-shop-in-phnom-penh-pleng-chan/ |access-date=2023-10-12 |website=Best Cafe Designs |language=en-US}}</ref> ហាងកាហ្វេ ភ្លេងច័ន្ទ ​ត្រូវ​បាន​ចុះ​ក្នុង​បញ្ជី​មគ្គុទ្ទេសក៍​ជា​កន្លែង​ទេសចរណ៍​ក្នុង​រាជធានី​ភ្នំពេញ។<ref>{{Cite web |date=2021-09-01 |title=A Local's Guide to Cambodia |url=https://www.cntraveler.com/story/cambodia-fonki-locals-guide |access-date=2023-03-16 |website=Condé Nast Traveler |language=en-US}}</ref> == ហាងកាហ្វេ == '''ហាងកាហ្វេ ភ្លេងច័ន្ទ''' (អង់គ្លេស៖ Pleng Chan Coffee and Eatery) ជាហាងកាហ្វេមួយដែលបង្កើតឡើងដោយកូនខ្មែរនៅប្រទេសកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |title=PLENG CHAN CO., LTD. - Location |url=https://www.plengchancoffee.com/location |access-date=2023-10-12 |website=www.plengchancoffee.com |language=en-US}}</ref> ភ្លេងច័ន្ទ ជាហាងកាហ្វេមួយដ៏ល្អបំផុតក្នុងចំណោមហាងកាហ្វេជាច្រើននៅរាជធានីភ្នំពេញ។<ref>{{Cite web |date=2023-08-08 |title=Best Coffee Shops in Phnom Penh, Cambodia |url=https://bestincambodia.com/best-coffee-shops-in-phnom-penh/ |access-date=2023-11-21 |language=en-US |archivedate=2023-11-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231121164011/https://bestincambodia.com/best-coffee-shops-in-phnom-penh/ |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២០ ភ្លេងច័ន្ទ បានបង្កើតហាងកាហ្វេសាខាដើមដំបូងរបស់ខ្លួនគឺ ភ្លេងច័ន្ទ (សាខាបឹងកេងកង)<ref>{{Cite web |last=ស្រីមាន |first=អុន |title=មកស្គាល់ហាងកាហ្វេតុបតែងទីតាំងស្អាតៗ ៥កន្លែង នៅរាជធានីភ្នំពេញ |url=https://www.kampucheathmey.com/entertainment/403099 |access-date=2023-03-16 |language=en-US}}</ref> ដែលមានទីតាំងនៅលើផ្លូវលេខ៦៣ ឬផ្លូវត្រសក់ផ្អែម [[សង្កាត់បឹងកេងកងទី១]] [[ខណ្ឌបឹងកេងកង]] រាជធានីភ្នំពេញ។<ref name=":0">{{Cite web |last=Sovanny |first=Soung |title=Pleng Chan, the cafe for bookworms and music apprentices |url=https://phnompenhpost.com/lifestyle-food-drink/pleng-chan-cafe-bookworms-and-music-apprentices |access-date=2023-06-13 |website=phnompenhpost.com |language=en |archivedate=2023-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230518111635/https://phnompenhpost.com/lifestyle-food-drink/pleng-chan-cafe-bookworms-and-music-apprentices |url-status=dead }}</ref> រហូតមកដល់ឆ្នាំ២០២២ ហាងកាហ្វេភ្លេងច័ន្ទ បានពង្រីកសាខាបន្ថែមទៀតដូចជា ភ្លេងច័ន្ទ (សាខាទួលទំពូង)<ref>{{Cite web |date=2021-08-14 |title=Pleng Chan opens in TTP - Khmer Nights |url=https://www.khmernights.com/pleng-chan-opens-in-ttp/ |access-date=2023-03-16 |language=en-US |archivedate=2022-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922053405/https://www.khmernights.com/pleng-chan-opens-in-ttp/ |url-status=dead }}</ref> និង ភ្លេងច័ន្ទ (សាខាអគារ Kampus)។<ref>{{Cite journal|title=Cambodia Real Estate|url=https://content.knightfrank.com/research/893/documents/en/cambodia-real-estate-highlights-h1-2022-9353.pdf|journal=|via=Knight Frank}}</ref> === ហាងកាហ្វេខ្មែរសហសម័យ === កាលពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ ភ្លេងច័ន្ទ ត្រូវបានអោយនាមថា "ហាងកាហ្វេកម្ពុជាសហសម័យ" ដោយ ឯកឧត្តម សាយ សំអាល់ ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និងសំណង់។<ref>{{Cite web |title=#តៀមកាហ្វេខ្មែរសហសម័យ |url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02GfEShpFfjzPVVhstuGLUGbNguyUFivv7doembmdrmyeeVUYMdV5YXaWnjUcAjqHtl&id=100044204750867 |access-date=2023-11-26 |website=www.facebook.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=តៀមកាហ្វេសហសម័យកម្ពុជា #PlengChanBKK |url=https://www.facebook.com/mlmupc.pressteam/posts/pfbid02NU36i5Vig1sPk7aGHjwjpn2JprxDKdgMVLJq9NkTBMtVS8GuhXWRB7cbVnatuYkrl |access-date=2023-11-26 |website=www.facebook.com}}</ref> === សិល្បៈ និងម្ហូបខ្មែរ === ភ្លេងច័ន្ទ ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​ហាង​កាហ្វេ​ខ្មែរមុន​ដំបូង​គេ​ដែល​ប្រើ​សិល្បៈ​របស់ខ្មែរ​ ដូច​ជា​ជើងពានខ្មែរ ដែលធ្វើឡើងពីដីឥដ្ឋ ​ដើម្បី​ប្រើជាកែវកាហ្វេសម្រាប់​អតិថិជន ​តាំងពីឆ្នាំ​២០១៧ មកម្ល៉េះ។<ref>{{Cite web |title=ប្លែក! ហាងមួួយប្រើកែវស្មូនពីដីឥដ្ឋ សម្រាប់ដាក់កាហ្វេបម្រើអតិថិជន |url=https://news.sabay.com.kh/article/981644 |access-date=2023-09-24 |website=news.sabay.com.kh}}</ref> ភ្លេងច័ន្ទ ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរលើការរចនាមុខម្ហូបច្នៃប្រឌិតដោយរក្សានូវរសជាតិបែបខ្មែរ។<ref name=":1">{{Cite web |last=សុវណ្ណនី |first=ស៊ុង |title=ភ្លេងច័ន្ទ បំពេញបំណងអ្នកនៅផ្ទះនឹកអាហារឆ្ងាញ់ៗ |url=https://www.postkhmer.com/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B/%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91-%E1%9E%94%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%81%E1%9E%89%E1%9E%94%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%84%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%87%E1%9E%93%E1%9E%B9%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B%E1%9F%97 |access-date=2023-09-24 |website=www.postkhmer.com |language=en |archivedate=2023-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231109082133/https://www.postkhmer.com/%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%94%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B/%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9F%81%E1%9E%84%E1%9E%85%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91-%E1%9E%94%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%81%E1%9E%89%E1%9E%94%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%84%E1%9E%A2%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%80%E1%9E%93%E1%9F%85%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%87%E1%9E%93%E1%9E%B9%E1%9E%80%E1%9E%A2%E1%9E%B6%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%86%E1%9F%92%E1%9E%84%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%8B%E1%9F%97 |url-status=dead }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ2023 [[ទូរទស្សន៍កងយោធពលខេមរភូមិន្ទកម្ពុជា]] បានអញ្ជើញ ហាងកាហ្វេ ភ្លេងច័ន្ទ មកក្នុងកម្មវិធី "តោះឆ្ងាញ់ជាមួយLyyon (អង់គ្លេស: Yummy with Lyyon" ដើម្បីបង្ហាញមុខម្ហូបច្នៃប្រឌិតបែបខ្មែរ និងកាហ្វេប្រចាំហាង។<ref>{{Citation|title=ហាង ភ្លេងច័ន្ទ តោះឆ្ងាញ់ជាមួយលីយ៉ុង YUMMY WITH LYYON|url=https://www.youtube.com/watch?v=JAxxNask-JM|access-date=2023-11-09|language=en}}</ref> == សហគមន៍ == '''សហគមន៍ ភ្លេងច័ន្ទ''' (អង់គ្លេស៖ Pleng Chan Community) ជាសហគមន៍មួយដែលបានបង្កើតឡើងដើម្បីចូលរួមធ្វើការងារស្ម័គ្រចិត្តតាមរយៈសកម្មភាពផ្សេងៗ ដើម្បីគាំទ្រទៅកាន់សហគមន៍នានានៅកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |title=PLENG CHAN CO., LTD. - Community |url=https://www.plengchancoffee.com/community |access-date=2023-10-12 |website=www.plengchancoffee.com |language=en-US}}</ref> ភ្លេងច័ន្ទ ជាហាងកាហ្វេមួយដែលបានរួមចំណែកជួយសង្គមតាមរយៈការបង្កើតកម្មវិធីសប្បុរសធម៌ និងកិច្ចការសង្គមជាច្រើន។ === យុវជនខ្មែរ និងវប្បធម៌ === ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២០មក ភ្លេងច័ន្ទ បានចាប់ផ្តើមកម្មវិធីសហគមន៍ដំបូងរបស់ខ្លួន តាមរយៈកម្មវិធី ថ្នាក់សិក្សាដោយភ្លេងច័ន្ទ (រួមមាន៖ ថ្នាក់សិក្សាអំណាន ថ្នាក់សិក្សាតន្ត្រី ថ្នាក់សិក្សាថតរូប និងថ្នាក់សិក្សាគំនូរ) និងបានផ្តល់ថ្នាក់សិក្សាទាំងអស់ដោយឥតគិតថ្លៃដល់យុវជនកម្ពុជា។<ref name=":02">{{Cite web |last=Sovanny |first=Soung |title=Pleng Chan, the cafe for bookworms and music apprentices |url=https://phnompenhpost.com/lifestyle-food-drink/pleng-chan-cafe-bookworms-and-music-apprentices |access-date=2023-06-13 |website=phnompenhpost.com |language=en |archivedate=2023-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230518111635/https://phnompenhpost.com/lifestyle-food-drink/pleng-chan-cafe-bookworms-and-music-apprentices |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Breath – Graduate Exhibition of Contemporary Art Class |url=https://aura-asia-art-project.com/en/exhibitions/breath-graduate-exhibition-of-contemporary-art-class/ |access-date=2023-03-16 |website=Aura Asia Contemporary Art Project |language=ja}}</ref> ហាងកាហ្វេ ភ្លេងច័ន្ទ បានរៀបចំសិក្ខាសាលាជាច្រើន ដោយធ្វើការចុះឈ្មោះចូលរួមកម្មវិធីដោយឥតគិតថ្លៃ។ <ref>{{Cite web |last=Engly |first=Tuy |title=Pleng Chan coffee shop hosted a seminar: "How to Influence People and How to be a Master of a Ceremony" |url=https://findyournews.media/2019/12/25/pleng-chan-coffee-shop-hosted-a-seminar-how-to-influence-people-and-how-to-be-a-master-of-a-ceremony/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128044425/https://findyournews.media/2019/12/25/pleng-chan-coffee-shop-hosted-a-seminar-how-to-influence-people-and-how-to-be-a-master-of-a-ceremony/ |archive-date=2023-01-28 |access-date=2023-03-16 |language=en-US |archivedate=2023-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230128044425/https://findyournews.media/2019/12/25/pleng-chan-coffee-shop-hosted-a-seminar-how-to-influence-people-and-how-to-be-a-master-of-a-ceremony/ }}</ref> ជាងនេះទៅទៀត ហាងកាហ្វេ បានចូលរួម និងផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌ខ្មែរជាមួយយុវជនផងដែរ។ <ref>{{Cite web |date=2017-10-03 |title=Emerging Talent - Khmer Times |url=https://www.khmertimeskh.com/84485/emerging-talent-87/ |access-date=2023-03-16 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=សហគ្រិន QRCode ហ៊ានបោះចោលប្រាក់ខែកន្លះម៉ឺន$ មកធ្វើមីនុយឌីជីថល ឥឡូវមានហាងរាប់រយកំពុងប្រើ |url=https://tech-cambodia.com/articles/Eco-Cambodia-News |access-date=2023-09-24 |website=Technology Cambodia |language=en}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ ភ្លេងច័ន្ទ ត្រូវបានស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំនៅកម្ពុជា និងលោក Antony Blinken មកទស្សនកិច្ច ដើម្បីចូលរួមជាមួយអតីតនិស្សិតនៃ Young Southeast Asia Leaders Initiative ក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិរបស់លោកមកកាន់ប្រទេសកម្ពុជា។ <ref>{{Cite web |title=At the YSEALI Environmental Responsibility Town Hall |url=https://www.state.gov/at-the-yseali-environmental-responsibility-town-hall/ |website=state.gov}}</ref><ref>{{Cite web |last=ឧកញ៉ាតូច |date=2022-09-06 |title=រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក ប្លីងគីន មកកម្ពុជា ពេញចិត្តការបម្រើសេវាកម្មម្ហូបអាហារ និងភេសជ្ជៈហាងខ្មែរមួយនេះ |url=https://www.oknha.news/social-eco/78018 |access-date=2023-03-16 |language=km}}</ref> === តន្ត្រីខ្មែរ និងការសហការ === ឈ្មោះហាងកាហ្វេ ភ្លេងច័ន្ទ ត្រូវបានបំផុសគំនិតឡើងពីបទចម្រៀងខ្មែរដែលមានចំណងជើងថា "លួចស្នេហ៍ដួងច័ន្ទ" ដែលត្រូវបានបកស្រាយជាន័យប្រៀបធៀបបែបថា ការលួចប៉ងប្រាថ្នាជូនពរឱ្យសុបិន្តរបស់មនុស្សគ្រប់គ្នាក្លាយជាការពិត។<ref name=":1" /> ចាប់ពីខែសីហា ដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៩ ក្រុមហ៊ុន Sabay បានសហការជាមួយ ភ្លេងច័ន្ទ រៀបចំការប្រគុំតន្ត្រី "Pleng Sessions" ដែលមានសិល្បករដូចជា SmallWorld SmallBand (SWSB),<ref>{{Citation|title=Pleng Sessions - SWSB ក្រុមតូច - ឆ្ងាយ (Acoustic Version)|url=https://www.youtube.com/watch?v=NlDiecd1KyM|access-date=2023-11-21|language=en|via=YouTube}}</ref> Adda,<ref>{{Citation|title=Pleng Sessions {{!}} Adda អេដា - តួកំសត់ (Acoustic Version)|url=https://www.youtube.com/watch?v=aTV562UOXdI|access-date=2023-11-21|language=en|via=YouTube}}</ref> Van Chesda,<ref>{{Citation|title=Van Chesda - Criminal {{!}} Pleng Sessions {{!}} Acoustic Version|url=https://www.youtube.com/watch?v=q-8hGFsahdg|access-date=2023-11-21|language=en|via=YouTube}}</ref> នាង គន្ធា។<ref>{{Citation|title=Pleng Sessions {{!}} នាង គន្ធា - បេះដូងចេះស្រវឹង (Acoustic Version)|url=https://www.youtube.com/watch?v=eusnz8uMbyw|access-date=2023-11-21|language=en|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web |title=នាង គន្ធា ត្រៀម ៦បទ ច្រៀងផ្ទាល់បែប acoustic នៅហាងកាហ្វេ Pleng Chan |url=https://news.sabay.com.kh/article/1177479 |access-date=2023-11-21 |website=news.sabay.com.kh |language=en}}</ref> === សហគមន៍ខ្មែរ និងកម្មវិធី === នៅដើមខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ភ្លេងច័ន្ទ បានរៀបចំកម្មវិធីមួយដែលមានឈ្មោះថា "ជួយគ្នា!" ដើម្បីជួយទៅដល់សហគមន៍ និងអង្គការនានាដែលត្រូវការជំនួយ។ ភ្លេងច័ន្ទ បាន​រៃអង្គាស​ប្រាក់​បាន​ខ្លះ​តាម​រយៈ​កម្មវិធី​សប្បុរសធម៌​ដើម្បី​ជួយ​ដល់ Paw Family Cambodia ដែលជា​អង្គការ​មិន​រក​ប្រាក់​កម្រៃ​ដែល​ជួយ​សង្គ្រោះ​ជន​អនាថា ការ​ជួញ​ដូរ​សាច់ និង​សត្វ​ដែល​គេ​បោះ​បង់​ចោល។<ref>{{Cite web |last=Mira |first=Kim |date=2023-09-14 |title=ជួយគ្នា! ដើម្បីស្នាមញញឹមរបស់សត្វចិញ្ចឹមជាទីស្រឡាញ់ |url=https://vachanamedia.com/news-entertainment/%E1%9E%87%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%89%E1%9E%89%E1%9E%B9%E1%9E%98 |access-date=2023-09-24 |website=Vachana Media |language=en-US |archivedate=2023-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231109082135/https://vachanamedia.com/news-entertainment/%E1%9E%87%E1%9E%BD%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%89%E1%9E%89%E1%9E%B9%E1%9E%98 |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ ភ្លេងច័ន្ទ បានរៀបចំកម្មវិធីបរិច្ចាគសៀវភៅមួយឈ្មោះថា "ចែកគ្នាអាន!" ដើម្បីជួយទៅដល់ក្មេងៗដែលកំពុងមានជីវភាពខ្វះខាតក្នុងការទិញសៀវភៅអាន ជួយលើកទឹកចិត្តដល់កុមារ និងជួយលើកកម្ពស់អក្សរសាស្ត្រខ្មែរផងដែរ តាមរយៈការសហការជាមួយយុទ្ធនាការ សៀវភៅមួយ សហគមន៍មួយ (អង់គ្លេស៖ One Book One Community)។<ref>{{Cite web |last=SovannPhalika |date=2023-12-01 |title=មានសៀវភៅចាស់ៗជាភាសាខ្មែរ កុំលក់ កុំបោះចោលអី អាចបរិច្ចាគឲ្យក្មេងៗទាំងនេះបាន ព្រោះពួកគេត្រូវការណាស់ |url=https://vachanamedia.com/news-entertainment/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%9C%E1%9E%97%E1%9F%85%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9F%97%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98 |access-date=2023-12-03 |website=Vachana Media |language=en-US |archivedate=2023-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203065437/https://vachanamedia.com/news-entertainment/%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%9C%E1%9E%97%E1%9F%85%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9F%97%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=SovannPhalika |date=2023-12-06 |title=បរិច្ចាគសៀវភៅចាស់ៗជាភាសាខ្មែរ ទៅកាន់ក្មេងៗដែលកំពុងត្រូវការ |url=https://vachanamedia.com/news-entertainment/%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%85%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%82%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%9C%E1%9E%97%E1%9F%85%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9F%97%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%97%E1%9E%B6 |access-date=2023-12-06 |website=Vachana Media |language=en-US |archivedate=2023-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231207180237/https://vachanamedia.com/news-entertainment/%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%85%E1%9F%92%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%82%E1%9E%9F%E1%9F%80%E1%9E%9C%E1%9E%97%E1%9F%85%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9F%97%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%97%E1%9E%B6 |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [https://www.plengchancoffee.com គេហទំព័រ​ផ្លូវការ] * [https://www.facebook.com/plengchancoffee ទំព័រហ្វេសប៊ុក] * [https://t.me/plengchan ឆានែលតេឡេក្រាម] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហាងកាហ្វេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហាងកាហ្វេនៅប្រទេសកម្ពុជា]] 08z3esoadhoomclux4qw5y7wcqjbkpm 0 53019 337911 331784 2026-08-01T14:58:10Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337911 wikitext text/x-wiki   '''ពុទ្ធសាសនិក''' គឺជាមនុស្សដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ដែលជាទំនៀមទំលាប់បែបសាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដែលបង្កើតឡើងដោយ [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធគោត្ដម]] ដែលជា [[ព្រះពុទ្ធ]] នៅសតវត្សទី ៥ ដល់ទី ៤ មុនគ.ស នៅ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ។ អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាអាចជាសាសនា វប្បធម៌ ឬខាងលោកិយ ដែលគ្របដណ្តប់លើ ព្រះសង្ឃ ឧបាសក ឧបាសិកា និងបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលប្រកាន់យកនូវសមាធិ និងក្រមសីលធម៌ ដោយគ្មានពិធីសាសនាផ្លូវការ។ <ref name=":0">{{Cite book|last=Gethin|first=Rupert|title=The Foundations of Buddhism|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0192892232|pages=23–25}}</ref> ពាក្យ​នេះ​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត ពៅទ្ធ (बौद्ध) ដែល​មាន​ន័យ​ថា "អ្នក​ប្រតិបត្តិ​តាម​ព្រះពុទ្ធ" ដែល​ខ្លួន​វា​បាន​មក​ពី [[ព្រះពុទ្ធ|​ព្រះពុទ្ធ]] ( [[ព្រះពុទ្ធ|बुद्ध]] ) ដែល​មាន​ន័យ​ថា "អ្នក​ដែល​បាន​ត្រាស់ដឹង" ។ <ref>{{Cite web |title=Sanskrit term for a Buddhist |url=https://buddhism.stackexchange.com/questions/22396/sanskrit-term-for-a-buddhist |website=Buddhism Stack Exchange}}</ref> នៅប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ពួកអ្នកកាន់តាមព្រះពុទ្ធបានកំណត់ខ្លួនឯងថាជា សក្យៈ (សក្យភិក្សុ) ដែលកើតចេញពីនាមត្រកូលរបស់ព្រះពុទ្ធគឺ សក្យៈ។ <ref>{{Cite web |title=Buddhist History |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism |website=Britannica}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ ជាមួយនឹងចំនួនប្រជាជនប៉ាន់ស្មានជិត ៤៨៨ លាននាក់ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] មានច្រើនជាង ៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់ពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |last=Hackett |first=Conrad |date=18 December 2012 |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |access-date=15 October 2025 |website=Pew Research Center}}</ref> តាមលំដាប់ចុះ ភាគរយនៃមនុស្សដែលសម្គាល់ថាជាពុទ្ធសាសនិកនៅលើផ្ទៃដីទ្វីបនីមួយៗគឺ៖ ភាគច្រើន (ប្រហែល ៩៨%) នៅ [[អាស៊ី]] និង [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|ប៉ាស៊ីហ្វិក]] ប្រហែល ១% នៅ [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] និងតិចជាង ១% នៅ [[អាហ្វ្រិក]] [[អូសេអានី]] និង [[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]] ជាសមូហភាព។ <ref name=":5">{{Cite web |title=Religion in Asia-Pacific Region |url=https://www.pewresearch.org/religion/2015/04/02/buddhists/ |access-date=15 October 2025 |website=Pew Research Center}}</ref> បន្ថែមពីលើនេះ នៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលបែងចែកជាផ្នែកតូចៗ តួលេខនេះមានប្រមាណ ៩៣% នៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ៦៧% នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] និង ២៩% នៅ [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ។ <ref name=":5"/> ខណៈពេលដែលមាន [[និកាយនៃព្រះពុទ្ធសាសនា|សាលាពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណី]] មួយចំនួន ក៏ដូចជា ពុទ្ធសាសនិកមិនមែននិកាយ ទំនៀមទំលាប់ធំបំផុតពីរគឺ [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] (ភាគច្រើននៅ [[ស្រីលង្កា]] [[ថៃ]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង [[ឡាវ]] ) និង [[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] (ភាគច្រើននៅក្នុង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[ជប៉ុន]] [[កូរ៉េ]] និង [[វៀតណាម]] )។ <ref>{{Cite web |title=Buddhism |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism |access-date=15 October 2025 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> បើ​គិត​តាម​ចំនួន​តិច​តួច [[ចិន]] ​មាន​ចំណែក​ធំ​ជាង​គេ​នៃ​ចំនួន​ពុទ្ធសាសនិក​ពិភពលោក តាម​ពី​ក្រោយ​ដោយ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] និង [[ជប៉ុន|​ជប៉ុន]] ។ <ref>{{Cite web |title=Global Distribution of Buddhists |url=https://www.pewresearch.org/religion/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |access-date=15 October 2025 |website=Pew Research Center}}</ref> នៅខាងក្រៅប្រទេសដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រជាជនសំខាន់ៗត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] និង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ។ ដោយ​សារ​មាន​ការ​ចាប់​អារម្មណ៍​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ទៅ​លើ [[ការតាំងសមាធិ|​ការ​ធ្វើ​សមាធិ]] និង​ការ​អនុវត្ត ​សតិអារម្មណ៍ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនា]] ​កំពុង​មាន​ឥទ្ធិពល​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើង​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក ជា​ពិសេស ​ប្រទេស​លោក​ខាង​លិច ។ <ref>{{Cite web |title=Growth of Buddhism and Meditation Practices in the West |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/11/21/u-s-religious-landscape-study/ |access-date=15 October 2025 |website=Pew Research Center }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == និរុត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:071_Lay_and_Monastics_Worship_the_Buddha.jpg|alt=|កណ្តាល|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល|ឧបាសក​ឧបាសិកា និង​ព្រះសង្ឃ​ថ្វាយបង្គំ [[ព្រះពុទ្ធ|​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ]]]] == វាក្យសព្ទ ==   ពាក្យ "ពុទ្ធសាសនា" ត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីពិពណ៌នាអំពីអ្នកណាដែលធ្វើតាមការបង្រៀនរបស់ [[ព្រះពុទ្ធ]] ដោយមិនគិតពីសាលា ឬតំបន់ជាក់លាក់ណាមួយឡើយ។ នៅក្នុងអត្ថបទ [[ឥណ្ឌា]] សម័យដើម អ្នកប្រតិបត្តិតែងតែត្រូវបានគេហៅថា ''[[សមណ|ស្រមណៈ]]'' មានន័យថាជាអ្នកបួស ឬ ''[[សមណ|ស្រមណ]]'' (ព្រះសង្ឃថ្មីថ្មោង) ដែលបង្ហាញពីការផ្តោតអារម្មណ៍របស់ពួកគេលើ [[ចរិយាមារយាទ|ការប្រព្រឹត្តិធម៌]] [[ការតាំងសមាធិ|សមាធិ]] និង ការលះបង់ ។ <ref name=":0"/> == ប្រវត្តិនៃអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា == នៅពេលដែល [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] បានរីករាលដាលហួសពីប្រទេសឥណ្ឌា តាមផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម ទៅកាន់ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ការសម្របខ្លួនតាមតំបន់ និងវប្បធម៌បានជះឥទ្ធិពលដល់ការបង្កើតអត្តសញ្ញាណពុទ្ធសាសនាខុសៗគ្នា។ នៅក្នុង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] ព្រះពុទ្ធសាសនារួមបញ្ចូលជាមួយ លទ្ធិខុងជឺ និង [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] ដែលនាំឱ្យមានការលេចចេញនូវទំនៀមទំលាប់ [[មហាយាន]] ខណៈដែលនៅក្នុង [[ទីបេ]] ការអនុវត្ត [[វិជ្រយាន|បែបវជ្រយាន]] បានក្លាយជាចំណុចកណ្តាល បង្កើតអត្តសញ្ញាណ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ពុទ្ធសាសនាទីបេ]] ដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវធាតុផ្សំនៃសាសនា វប្បធម៌ និងនយោបាយ។ <ref name=":2">{{Cite book|last=Gyatso|first=Tenzin|title=An Introduction to Tibetan Buddhism|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1998|isbn=978-1559392822|pages=7–9}}</ref> នៅ [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ព្រះពុទ្ធសាសនា [[ថេរវាទ]] បានភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងអត្តសញ្ញាណជាតិនៅក្នុងប្រទេសដូចជា [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] និង [[ស្រីលង្កា]] ជាកន្លែងដែលស្តេច និងរដ្ឋាភិបាលបានឧបត្ថម្ភ វត្តអារាម ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងលើកកម្ពស់តម្លៃ សីលធម៌ និងសង្គម។ <ref name=":4">{{Cite book|last=Swearer|first=Donald K.|title=The Buddhist World of Southeast Asia|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2010|isbn=978-1438432502|pages=45–50}}</ref> ក្នុង សម័យអាណានិគម អ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកគ្រប់គ្រងអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមចាត់ថ្នាក់អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថាជា "ពុទ្ធសាសនិក" ស្តង់ដារពាក្យនៅក្នុងសុន្ទរកថាសកល។ ការចាត់ថ្នាក់នេះជួនកាលមានភាពផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់ ដែលជារឿយៗផ្អែកលើ ជាតិសាសន៍ តំបន់ ឬភាពពាក់ព័ន្ធរបស់ព្រះសង្ឃ ជាជាងស្លាកសាសនាទូលំទូលាយ។ <ref name=":1">{{Cite book|last=Buswell|first=Robert E.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-1400848058|pages=115}}</ref> ក្នុងសម័យទំនើបនេះ អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាអាចជា [[សាសនា]] វប្បធម៌ ឬសូម្បីតែខាងលោកិយ ដែលគ្របដណ្តប់លើ អ្នកកាន់សាសនា ប្រពៃណី ឧបាសក ឧបាសិកា និងបុគ្គលដែលប្រកាន់យកនូវ [[ការតាំងសមាធិ|សមាធិ]] និង បដិបត្តិសីល ដោយមិនចូលរួមក្នុង ពិធី ផ្លូវការ។ <ref>{{Cite book|last=Lopez|first=Donald S. Jr.|title=Buddhism and Science: A Guide for the Perplexed|isbn=0226306821}}</ref> == ប្រភពដើម == ដើមកំណើតនៃពុទ្ធសាសនិកជាសហគមន៍ដាច់ដោយឡែកមួយអាចត្រូវបានគេតាមដានទៅកាន់ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ភាគឦសានក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ៦ ដល់ទី ៤ មុនគ.ស. ដែលជារយៈពេលសម្គាល់ដោយការផ្លាស់ប្តូរសង្គម នគរូបនីយកម្ម និងការសាកសួរទស្សនវិជ្ជា។ អ្នកដើរតាម [[ព្រះពុទ្ធ]] សម័យដើមបានបង្កើតសហគមន៍ទាំងព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថ ដោយប្រកាន់យកការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអង្គលើ [[ផ្លូវកណ្ដាល|មាគ៌ាមជ្ឈិម]] [[អរិយសច្ច៤|អរិយសច្ច ៤]] និង [[អរិយដ្ឋង្គិកមគ្គ|អរិយមគ្គ ៨ យ៉ាង]] ។ <ref>{{Cite web |title=Buddhism – Historical development |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism/Historical-Development |access-date=4 November 2025 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> ពុទ្ធសាសនិកសម័យដើម រួមមានសមាជិកនៃត្រកូល សក្យៈ ពាណិជ្ជករ កសិករ និងអ្នកស្វែងរកបញ្ញវន្តផ្សេងទៀត ដែលត្រូវបានទាញមករកការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាជម្រើសមួយចំពោះទំនៀមទំលាប់ [[ព្រះត្រៃបិដក|បាលី]] តាមឋានានុក្រម និងតាមឋានានុក្រម។ សហគមន៍ព្រះសង្ឃ ឬ ព្រះសង្ឃ បានក្លាយជាចំណុចកណ្តាលនៃអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា។ ព្រះសង្ឃ និង ដូនជី បានសង្កេតឃើញ វិន័យ (វិន័យសង្ឃ) ហើយដើរតួជាអ្នកថែរក្សាការប្រៀនប្រដៅ ខណៈដែលពុទ្ធសាសនិកជនបានជួយឧបត្ថម្ភដល់ព្រះសង្ឃតាមរយៈការបរិច្ចាគ និងអនុវត្តសិក្ខាបទ និងសមាធិ។ <ref>{{Cite web |title=The Origins of Buddhism |url=https://www.idp.bl.uk/learning/buddhism-on-the-silk-roads/articles/about-buddhism/the-origins-of-buddhism/ |access-date=4 November 2025 |website=International Dunhuang Programme }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ការឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះរាជា ជាពិសេសដោយអធិរាជ មៅយ៌ាន អសោក (គ.ស. ២៦៨-២៣២ មុនគ.ស.) បានជួយសម្រួលដល់ការរីកលូតលាស់នៃពុទ្ធសាសនិកលើសពីប្រទេសឥណ្ឌា។ អសោក បានឧបត្ថម្ភដល់ការសាងសង់ [[ចេតិយ]] វត្តអារាម និងស្ថាប័នអប់រំ ហើយបានបញ្ជូនអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាទៅកាន់ [[ស្រីលង្កា|ប្រទេសស្រីលង្កា]] [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ។ ក្រឹត្យ​របស់​ទ្រង់​បាន​លើក​កម្ពស់​ការ​មិន​ហិង្សា ( អហិង្ស ) មេត្តា និង​ការ​អត់ឱន​ខាង​សាសនា ដែល​បាន​ជួយ​ពង្រឹង​អត្តសញ្ញាណ​ពុទ្ធសាសនា​សហគមន៍។ <ref>{{Cite web |title=Buddhism: Origins, Development and Schools |url=https://www.theindosphere.com/religion/buddhism-explained/ |access-date=4 November 2025 |website=The Indosphere |archivedate=16 ធ្នូ 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251216091526/https://theindosphere.com/religion/buddhism-explained/ |url-status=dead }}</ref> នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនារីករាលដាល ទំនៀមទម្លាប់ក្នុងតំបន់ដាច់ដោយឡែក និងសាលានៃគំនិតត្រូវបានបង្កើតឡើង ដែលមានឥទ្ធិពលលើអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ និងសាសនារបស់ពុទ្ធសាសនិក។ [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] បានបង្កើតឡើងនៅក្នុង [[ស្រីលង្កា|ប្រទេសស្រីលង្កា]] និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការសិក្សាភាសាបាលីកាណុង និងវិន័យសង្ឃ ខណៈដែល [[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] បានរីកដុះដាលនៅក្នុង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[កូរ៉េ]] [[ជប៉ុន]] និង [[ទីបេ]] ដោយរួមបញ្ចូលនូវការអនុវត្តក្នុងស្រុក ពិធីសាសនា និងការច្នៃប្រឌិតបែបទស្សនវិជ្ជា។ <ref>{{Cite web |title=Mahayana Buddhism |url=https://www.britannica.com/topic/Mahayana |access-date=4 November 2025 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានបញ្ជាក់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រតាមរយៈសីលធម៌ សមាធិ ពិធីសាសនារួម សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្ម។ វត្តអារាមមានមុខងារជាមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សា ការអភិរក្សវប្បធម៌ និងសុខុមាលភាពសង្គម។ យូរ ៗ ទៅអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាបានសម្របតាមវប្បធម៌ក្នុងស្រុកខណៈពេលដែលរក្សាការបង្រៀនស្នូលដែលអនុញ្ញាតឱ្យសហគមន៍រស់រានមានជីវិតក្នុងអំឡុងពេលនៃការបៀតបៀនការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយនិងការធ្វើចំណាកស្រុក។ <ref>{{Cite web |title=Buddhism's Historical Development and Influence in India |url=https://www.sociology.institute/sociology-of-religion/buddhism-historical-development-influence-india/ |access-date=4 November 2025 |website=Sociology Institute}}</ref> ពុទ្ធសាសនិកបានចាប់ផ្តើមមានឥទ្ធិពលលើការគិត របស់លោកខាងលិច ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១៩ និងទី ២០ ជាពិសេសតាមរយៈការបកប្រែ អត្ថបទព្រះពុទ្ធសាសនា ការសិក្សាដោយអ្នកប្រាជ្ញ និងការចាប់អារម្មណ៍របស់ទស្សនវិទូ អ្នកចិត្តសាស្រ្ត និងអ្នកនិពន្ធ។ អ្នកកាន់សាសនាលោកខាងលិចតែងតែសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើសមាធិ ការសតិសម្បជញ្ញៈ និងគោលការណ៍សីលធម៌លើការអនុវត្តពិធីសាសនា ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីវិធីសាស្រ្តទស្សនវិជ្ជា ឬខាងលោកិយចំពោះអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា។ <ref>{{Cite web |title=Buddhism and Western Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/buddhism-western-philosophy/ |access-date=4 November 2025 |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅសតវត្សទី ២០ ការបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលព្រះពុទ្ធសាសនា និងវត្តអារាមនៅអឺរ៉ុប និង [[អាមេរិកខាងជើង]] បានជួយបង្កើតសហគមន៍ពុទ្ធសាសនាថ្មី។ តួលេខដូចជា Dalai Lama, Thich Nhat Hanh និង Chögyam Trungpa បានចូលរួមចំណែកក្នុងការសម្របខ្លួនទៅនឹងការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងបរិបទវប្បធម៌លោកខាងលិច ដោយសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការសតិសម្បជញ្ញៈ សមាធិ និង ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលចូលរួម ក្នុងសង្គម។ <ref>{{Cite web |title=Spread of Buddhism |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism/Spread-of-Buddhism |access-date=4 November 2025 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> ពុទ្ធសាសនិកលោកខាងលិចតែងតែរួមបញ្ចូលការអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាជាមួយនឹងគំនិតផ្តួចផ្តើមផ្នែកចិត្តវិទ្យា សុខភាព និងសុខុមាលភាព រួមទាំង កម្មវិធីកាត់បន្ថយភាពតានតឹងផ្អែកលើស្មារតី (MBSR) និងកម្មវិធីពាក់ព័ន្ធ។ ការបកស្រាយបែបទំនើបនេះបាននាំឱ្យមានអត្តសញ្ញាណពុទ្ធសាសនាពហុនិយម និងសាកលភាវូបនីយកម្ម ដោយរួមបញ្ចូលគ្នានូវការបង្រៀនខាងវិញ្ញាណតាមបែបប្រពៃណី ជាមួយនឹងសីលធម៌ខាងលោកិយ និងការអនុវត្តសមាធិ។ <ref>{{Cite journal|last=Palumbo|first=L.|last2=MacInska|first2=S. T.|last3=Jellema|first3=T.|date=2018|title=Mindfulness in Western Contexts|journal=Frontiers in Psychology|volume=9|page=1918|doi=10.3389/fpsyg.2018.01918|pmc=6196264|pmid=30374318|doi-access=free}}</ref> == ប្រជាសាស្រ្ត == [[ឯកសារ:Countries_by_percentage_Buddhist–Pew_Research_2010.svg|alt=China40.5/|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|ភាគរយនៃពុទ្ធសាសនិកតាមប្រទេស នេះបើយោងតាម មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Pew ឆ្នាំ 2010]] គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៥ មានពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ៥២០ លាននាក់ទូទាំងពិភពលោក ដែលតំណាងឱ្យប្រហែល ៦៦% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក។ <ref>{{Cite book|last=Johnson|first=Philip|title=World Religions in Figures|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2022|isbn=978-0470674543|pages=45}}</ref> ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនរស់នៅក្នុង [[អាស៊ី|ទ្វីបអាស៊ី]] ដែលមានចំនួនប្រជាជនសំខាន់ៗនៅក្នុង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[ថៃ]] [[ជប៉ុន]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] [[ស្រីលង្កា]] និង [[វៀតណាម]] ។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមានចំនួនពុទ្ធសាសនិកច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានប្រហែល ២៤៤ លាននាក់ រួមទាំងអ្នកប្រតិបត្តិ ព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថដែលគោរពតាមទំនៀមទម្លាប់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ពិធីសាសនាព្រះពុទ្ធ ។ <ref>{{Cite book|last=Robinson|first=Richard|title=Buddhism in Modern Asia|publisher=Routledge|year=2020|isbn=9780521859424|pages=12–15}}</ref> [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ​មាន​ប្រជាជន​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ច្រើន​ក្នុង​នោះ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ​មាន​ចំនួន​ប្រមាណ​៦៤​លាន​នាក់ [[មីយ៉ាន់ម៉ា|មី​យ៉ាន់​ម៉ា]] ៣៨​លាន​នាក់ [[ស្រីលង្កា]] ១៥​លាន​នាក់ និង [[វៀតណាម|​វៀតណាម]] ១៤​លាន​នាក់​។ <ref name=":4"/> [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] ក៏មានសហគមន៍ពុទ្ធសាសនិកសំខាន់ៗផងដែរ រួមទាំង [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]] ដែលមានអ្នកតាមដានប្រហែល ៤៥ លាននាក់ និង [[កូរ៉េខាងត្បូង]] ដែលមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ១១ លាននាក់។ <ref name=":3">{{Cite book|last=Williams|first=Paul|title=Buddhism: The Early Buddhist Schools and the Mahayana Traditions|publisher=[[Routledge]]|year=2005|isbn=9780415332262|pages=14–16}}</ref> [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានប្រតិបត្តិដោយមនុស្សដែលមានប្រវត្តិជនជាតិ និងវប្បធម៌ចម្រុះ។ <ref>{{Cite web |last=Powers |first=John |date=2007 |title=Introduction to Tibetan Buddhism |url=https://www.snowlionpub.com/collections/frontpage/products/introduction-to-tibetan-buddhism |access-date=2025-10-16 |website=[[Snow Lion Publications]] |publisher=Snow Lion Publications }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅ [[អាស៊ីខាងត្បូង]] ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមពួក សង្ហលេស ក្នុង [[ស្រីលង្កា|ប្រទេសស្រីលង្កា]] ជនជាតិ [[ជនជាតិភូមា|ភូមា]] ក្នុង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] និងក្រុមជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗនៅក្នុង [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] និង [[បង់ក្លាដែស]] ។ <ref>{{Cite web |last=Tikhonov |first=Vladimir Brekke |date=2019 |title=Buddhism and Violence: Militarism and Buddhism in Modern Asia |url=https://www.routledge.com/Buddhism-and-Violence-Militarism-and-Buddhism-in-Modern-Asia/Tikhonov-Brekke/p/book/9781138921894 |access-date=2025-10-16 |website=Routledge}}</ref> នៅ [[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]] និង [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ជនជាតិចិន|ចិន]] [[ជនជាតិជប៉ុន|ជប៉ុន]] [[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] [[ជនជាតិថៃ|ថៃ]] និងក្រុមជនជាតិផ្សេងទៀតរក្សាប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា។ <ref>{{Cite book|date=2013|title=Figures of Buddhist Modernity in Asia|isbn=978-0824858544}}</ref> នៅខាងក្រៅ [[អាស៊ី]] ប្រជាជនពុទ្ធសាសនិកពិភពលោករួមមានអ្នកប្រែចិត្តជឿ និងអ្នកកាន់សាសនានៅ [[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]] [[អាមេរិកខាងជើង]] [[អូស្ត្រាលី]] និងតំបន់ផ្សេងទៀត ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីទម្រង់សាសនា ឬសមាធិដែលផ្តោតលើអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាដែលកំពុងរីកចម្រើន។ <ref>{{Cite web |last=Lopez |first=Donald S. Jr. |title=Buddhism in the West |url=https://www.buddhisminamerica.org |access-date=14 October 2025 }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == វប្បធម៌ == វប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា មានវិសាលភាពទូលំទូលាយនៃការអនុវត្ត ជំនឿ ការបង្ហាញសិល្បៈ និងស្ថាប័នសង្គមដែលបានអភិវឌ្ឍជាងពីរសហស្សវត្សរ៍។ មជ្ឈិមនៃវប្បធម៌ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] គឺ សហគមន៍ព្រះសង្ឃ [[ការតាំងសមាធិ|ការអនុវត្តសមាធិ]] [[ចរិយាមារយាទ|សីលធម៌]] និង ការគោរពតាមពិធីសាសនា ។ <ref>{{Cite web |last=Rhys Davids |first=T.W. |year=1903 |title=Introduction to Pali Literature |url=https://www.sacred-texts.com/bud/pali.htm |access-date=2025-11-04 |publisher=Sacred Texts }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite book|title=Theravāda Buddhism: A Social History|year=1988|isbn=0415029451}}</ref> វត្តអារាម បម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការសិក្សា ការណែនាំខាងវិញ្ញាណ និងសេវាសហគមន៍ ដែលជារឿយៗដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុង [[ការអប់រំ]] ការថែទាំសុខភាព និងសុខុមាលភាពសង្គមនៅក្នុង ប្រទេសដែលភាគច្រើនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ។ <ref>{{Cite book|title=The Foundations of Buddhism|year=1998|isbn=978-0192892232|pages=45–50}}</ref> អក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនា រួមមាន គម្ពីរសាសនា ដូចជា [[ព្រះត្រៃបិដក|គម្ពីរបាលី]] សូត្រ មហាយាន និង អធិប្បាយ ដែលផ្តល់ការណែនាំអំពីទស្សនវិជ្ជា សីលធម៌ សមាធិ និងពិធីសាសនា។ ប្រពៃណីក្នុងស្រុកបានបង្កើតអក្សរសិល្ប៍យ៉ាងទូលំទូលាយជា [[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] ទីបេ [[ភាសាចិន|ចិន]] [[ភាសាជប៉ុន|ជប៉ុន]] និងភាសាផ្សេងៗទៀត។ <ref name=":1"/> ការអនុវត្ត [[ការតាំងសមាធិ|សមាធិ]] រួមមាន សតិសម្បជញ្ញៈ (សតិ) សមាធិ (សមាធិ) និង វិបស្សនា (ការយល់ឃើញ) ជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ពុទ្ធសាសនិកជាច្រើន មិនថាព្រះសង្ឃ ឬគ្រហស្ថ ហើយមានឥទ្ធិពលលើ ចលនាសតិសម្បជញ្ញៈ ពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |last=Lopez |first=Donald S. Jr. |title=Buddhism and Meditation |url=https://www.buddhismtoday.com/meditation |access-date=14 October 2025 }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> វប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏សង្កត់ធ្ងន់ទៅលើ ការអាណិតអាសូរ អហិង្សា និងការរស់នៅប្រកបដោយសីលធម៌ ដែលជារឿយៗឆ្លុះបញ្ចាំងនៅក្នុងសកម្មភាពសង្គម និងសប្បុរសធម៌។ <ref>{{Cite book|last1=Seneviratna|first1=Anuradha|title=Buddhist Monastic Architecture in Sri Lanka: The Woodland Shrines|last2=Polk|first2=Benjamin|publisher=Abhinav Publications|year=1992|isbn=978-8170172819|language=SL}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន អង្គការព្រះពុទ្ធសាសនាផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ កម្មវិធីអប់រំ និងការសង្គ្រោះគ្រោះមហន្តរាយ ដោយរួមបញ្ចូលការបង្រៀនខាងវិញ្ញាណជាមួយនឹងសេវាកម្មជាក់ស្តែងដល់សង្គម។ <ref name=":4"/> === ពិធីបុណ្យព្រះពុទ្ធសាសនា === ពិធីបុណ្យព្រះពុទ្ធសាសនា គឺជាពិធីបុណ្យខាងវិញ្ញាណ និងវប្បធម៌ ដែលរំលឹកដល់ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងជីវិតរបស់ [[ព្រះពុទ្ធ]] គោរពដល់ការបង្រៀនរបស់ព្រះអង្គ ( [[ព្រះធម៌]] ) និងពង្រឹងសហគមន៍ ពុទ្ធសាសនា ។ កាលបរិច្ឆេទ និងទំនៀមទម្លាប់ខុសគ្នាក្នុងចំនោមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗគ្នា - [[ថេរវាទ]] [[មហាយាន]] និង [[វិជ្រយាន|វជ្រយាន]] - សុទ្ធតែចែករំលែកនូវស្មារតីសតិសម្បជញ្ញៈ មេត្តា និងដឹងគុណ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |title=Full Moon Poya Days |url=https://www.srilanka.travel/poya-days |access-date=2025-10-17 |website=Sri Lanka Tourism Development Authority}}</ref> ភាគច្រើនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញតាមប្រតិទិនចន្ទគតិ និងរួមបញ្ចូលគ្នានូវការលះបង់ខាងសាសនាជាមួយនឹងភាពសុខដុមរមនាក្នុងសង្គម និងអំពើសប្បុរស។ ==== ថេរវាទ ==== នៅក្នុងទំនៀម [[ថេរវាទ]] ពិធីបុណ្យពេញបូណ៌មី ជាច្រើនរំលឹកដល់ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងជីវិត និងការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងឆ្នាំព្រះសង្ឃ។ [[ពិធីបុណ្យមាឃបូជា|បុណ្យមាឃបូជា]] ប្រារព្ធឡើងនៅពេញបូណ៌មី ខែមាឃ (កុម្ភះ ដល់ខែមីនា) រំលឹកដល់ការជួបជុំគ្នាដោយឯកឯងនៃ ព្រះអរហន្ត ចំនួន ១,២៥០អង្គ ដើម្បីស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនា អំពីសុខដុមរមនា និងវិន័យ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |title=Magha Puja Day |url=https://www.thaigov.go.th/ |access-date=2025-10-17 |website=Thai Government Public Relations Department}}</ref> អ្នកបូជាភ្លើងទៀន សូត្រធម៌ និងចូលរួមសមាធិ។ [[ពិធីបុណ្យអាសាឡ្ហបូជា|អាសាឡ្ហបូជា]] (ថៃធម៌) ប្រារព្ធនៅថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាធ (ខែកក្កដា) គឺជាការសំដែង [[ព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ|ព្រះធម្មទេសនាលើកដំបូងរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ]] នៅសួនសត្វក្នុង ក្រុងសារនាថ ដែលហៅថា “ការបង្វិលកងនៃព្រះធម៌”។ វេលា​សម្រាប់​ត្រិះរិះ​ពិចារណា​នូវ [[អរិយសច្ច៤|​អរិយ​សច្ច​៤]] និង​ដើម្បី​ធ្វើ​បុណ្យ។ <ref>{{Cite book|title=Buddhism and Festivals in Thailand|year=2019|isbn=978-0824833510|location=Bangkok}}</ref> [[វស្សា]] ឬ ខែភ្លៀង គឺជាការនិមន្តព្រះសង្ឃរយៈពេល ៣ ខែដែលចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែកក្កដាក្នុងអំឡុងពេលដែល ព្រះសង្ឃ គង់នៅក្នុង [[ព្រះវិហារ|វត្ត]] ដើម្បីធ្វើសមាធិនិងសិក្សា។ នៅចុងបញ្ចប់នៃការនិមន្តនោះ គឺក្នុង ថ្ងៃបុណ្យបវរនា ព្រះសង្ឃស្វែងរកការលើកលែងទោសគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយឧបាសក ឧបាសិកា ចូលរួមនៅក្នុងពិធី [[បុណ្យកឋិន]] ប្រគេនចង្ហាន់ថ្មី និងប្រគេនចង្ហាន់ដល់ ព្រះសង្ឃ ។ <ref>{{Cite web |title=Vassa {{!}} Rituals, Practices & Significance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/vassa |access-date=2025-10-17 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ពិធីបុណ្យថេរវាទក្នុងតំបន់ រួមមាន Poson Poya នៅក្នុង [[ស្រីលង្កា|ប្រទេសស្រីលង្កា]] ការប្រារព្ធពិធីសាសនាព្រះពុទ្ធទៅកាន់កោះដោយ Arahant Mahinda Thera និង ពិធីបុណ្យ Thadingyut of Lights នៅក្នុង [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]] ដែលប្រារព្ធពិធីដែលព្រះពុទ្ធមកពី [[ត្រៃត្រិង្ស|ស្ថានសួគ៌ តាវតិម្ស]] ។ <ref>{{Cite web |last=Norbu |first=Thubten |title=Losar: Tibetan New Year Traditions |url=https://www.tibetanreview.net/losar |access-date=2025-10-17 |website=Tibetan Review }}{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== មហាយាន ==== [[មហាយាន|ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] ប្រារព្ធពិធីបុណ្យមួយចំនួនដែលសង្កត់ធ្ងន់លើចំណុចសំខាន់ខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធនិងការអនុវត្តនៃមេត្តាករុណាដល់សត្វទាំងអស់។ បុណ្យ​ពោធិ៍ ​៨​ធ្នូ រំលឹក​ដល់​ការ​ត្រាស់​ដឹង​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​នៅ​ក្រោម ​ដើម​ពោធិ៍ ​នៅ ​ពុទ្ធ​គយា ។ អ្នកកាន់សីល ធ្វើសមាធិ សិក្សា ព្រះសូត្រ និងធ្វើចង្ហាន់តែ ទៀន និងអាហារសាមញ្ញ។ <ref>{{Cite web |last=Ikeda |first=Reverend Earl |date=2019-12-09 |title=O Bodhi Tree, O Bodhi Tree |url=https://tricycle.org/article/bodhi-day/ |access-date=2025-10-17 |website=Tricycle: The Buddhist Review |language=en}}</ref> បុណ្យបរិនិព្វាន ប្រារព្ធនៅថ្ងៃទី ១៥ កុម្ភះ ជាថ្ងៃចុងក្រោយរបស់ព្រះពុទ្ធចូល [[ព្រះនិព្វាន|បរិនិព្វាន]] ។ វាជាពេលវេលាសម្រាប់សមាធិលើ ភាពមិនស្ថិតស្ថេរ និងសម្រាប់ការអាន ''មហាបរិនិព្វានសូត្រ'' ។ <ref>{{Cite web |last=Berzin |first=Alexander |title=Bodhi Day and Its Significance in Mahayana Buddhism |url=https://studybuddhism.com |access-date=2025-10-17 |website=Study Buddhism}}</ref> Ullambana ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាពិធីបុណ្យ អូប៊ុន ឬ ''Ghost Festival'' ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងខែកក្កដាឬខែសីហាដើម្បីគោរពដល់បុព្វបុរសនិងបន្ធូរបន្ថយទុក្ខវេទនានៃវិញ្ញាណ។ ដោយបានបំផុសគំនិតដោយរឿងព្រេងរបស់ [[មហាមោគ្គលាន|Maudgalyayana]] ដែលជួយសង្គ្រោះម្តាយរបស់គាត់ មនុស្សម្នានាំគ្នាធ្វើតង្វាយ ចង្កៀងគោម និងសូត្រធម៌សូត្រ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |title=Vesak Day – Buddha's Birth, Enlightenment, and Parinirvana |url=https://www.ibc2015.com/vesak |access-date=2025-10-17 |website=International Buddhist Confederation }}{{Dead link|date=កុម្ភៈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅប្រទេសជប៉ុន ពិធីបុណ្យ [[វិសាខបូជា|Hana Matsuri]] ឬ "ពិធីបុណ្យផ្កា" នៅថ្ងៃទី ៨ ខែមេសា ប្រារព្ធពិធីប្រសូតរបស់ព្រះពុទ្ធ នៅពេលដែលរូបព្រះទារកត្រូវបានងូតដោយតែផ្អែម។ នៅក្នុងប្រទេសចិន ពិធីបុណ្យឡាប៉ា ដែលប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ៨ នៃខែទី ១២ តាមច័ន្ទគតិ (ខែធ្នូ - មករា) រំលឹកដល់ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធជាមួយនឹងការរៀបចំ ''បបរឡាប៉ា'' និងការបូជាព្រះវិហារ។ <ref>{{Cite web |last= |first= |title=Bodhi Day – Celebrating the Buddha's Enlightenment |url=https://tricycle.org/article/bodhi-day/ |access-date=2025-10-17 |website=Tricycle: The Buddhist Review}}</ref> ==== វជ្រយាន ==== នៅក្នុង [[វិជ្រយាន|វជ្រយាន]] ជាពិសេសនៅតំបន់ [[ទីបេ]] និងតំបន់ហិមាល័យ ពិធីបុណ្យបានបញ្ចូលគ្នានូវការអនុវត្តខាងវិញ្ញាណជាមួយនឹងប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប។ ឡោសារ ជា​ឆ្នាំ​ថ្មី​របស់​ទីបេ​ដែល​ប្រារព្ធ​ឡើង​ក្នុង​ខែ​កុម្ភៈ ដល់​ខែ​មីនា ជា​រយៈពេល​នៃ​ការ​បន្សុទ្ធ ការ​បន្ត និង​ភាព​រីករាយ។ គ្រួសារ​សម្អាត​ផ្ទះ ធ្វើ​ពិធី​សាសនា និង​ចូលរួម​ក្នុង​ការ​រាំ​ក្នុង​សហគមន៍ និង​ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី។ <ref>{{Cite book|last1=Earhart|first1=H. Byron|title=Japanese Religion: Unity and Diversity|publisher=Wadsworth|year=2013|isbn=978-1111343175}}</ref> Saga Dawa Duchen ប្រារព្ធនៅថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែទីបួន (ឧសភា-មិថុនា) រំលឹកដល់ការប្រសូត ត្រាស់ដឹង និង បរិនិព្វាន របស់ព្រះពុទ្ធ។ <ref>{{Cite book|last=Dorje|first=Gyurme|title=Tibetan Festivals|year=2009|isbn=978-1590303927}}</ref> វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាខែដ៏វិសុទ្ធបំផុតនៅក្នុងប្រតិទិនទីបេ ក្នុងអំឡុងពេលដែលមនុស្សធ្វើ ធម្មយាត្រា សូត្រមន្ត និងចូលរួមនៅក្នុងអំពើសប្បុរស។ <ref>{{Cite journal|last=Jorden|first=Anne|year=2015|title=Obon Festival and Ancestor Worship in Japan|journal=Asian Folklore Studies|volume=74|issue=2|pages=123–145}}</ref> Chökhor Düchen ប្រារព្ធនៅថ្ងៃទីបួននៃខែទីប្រាំមួយ (ខែកក្កដា - សីហា) គោរព "ការបង្វិលកង់នៃព្រះធម៌" ដែលជាការបង្រៀនដំបូងរបស់ព្រះពុទ្ធនៃ [[អរិយសច្ច៤|Noble Truss បួន]] ។ អ្នក​កាន់​សាសនា​ចូល​រួម​ក្នុង​ការ​សមាធិ ពិធី​សាសនា និង​ការ​សូត្រ​ធម៌។ <ref>{{Cite journal|last=Jorden|first=Anne|year=2015|title=Obon Festival and Ancestor Worship in Japan|journal=Asian Folklore Studies|volume=74|issue=2|pages=123–145}}</ref> == ការបៀតបៀន == [[ឯកសារ:The_end_of_Buddhist_Monks,_A.D._1193.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពនៅក្នុងជំពូកស្តីពីប្រទេសឥណ្ឌានៅក្នុង ''រឿងរបស់ Hutchison's Story of the Nations'' ដែលត្រូវបានកែសម្រួលដោយ James Meston បង្ហាញពីការសម្លាប់រង្គាលរបស់មេទ័ពទួគីមូស្លីម Muhammad Bakhtiyar Khilji លើព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនានៅ Bihar ។ Khaliji បានបំផ្លាញសាកលវិទ្យាល័យ Nalanda និង Vikramshila កំឡុងពេលវាយឆ្មក់របស់គាត់នៅទូទាំងវាលទំនាបឥណ្ឌាខាងជើង ដោយបានសម្លាប់អ្នកប្រាជ្ញ ពុទ្ធសាសនា និង [[ព្រាហ្មណ៍]] ជាច្រើន។ <ref name="Sanyal 130–1">{{Cite book|last=Sanyal|first=Sanjeev|title=Land of seven rivers: History of India's Geography|url=https://books.google.com/books?id=xu-O9eNmQXMC&pg=PT130|date=15 November 2012|isbn=978-81-8475-671-5|pages=130–1}}</ref>]] ពុទ្ធសាសនិក​បាន​ប្រឈម​នឹង​ការ​បៀតបៀន​នៅ​ចំណុច​ផ្សេងៗ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ជា​ញឹកញាប់​ដោយសារ​ជម្លោះ​នយោបាយ សាសនា ឬ​ជាតិសាសន៍។ នៅ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] ព្រះពុទ្ធសាសនាបានធ្លាក់ចុះក្រោយសតវត្សទី ១២ មួយផ្នែកដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់មេដឹកនាំ មូស្លីម និងការបំផ្លាញ វត្តអារាម និង សាកលវិទ្យាល័យ ដូចជា Nalanda និង Vikramashila ។ <ref>{{Cite book|last1=Keown|first1=Damien|title=A Dictionary of Buddhism|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0198605607|pages=254–256}}</ref> នៅ [[ទីបេ|ប្រទេសទីបេ]] ការលុកលុយរបស់ចិន នៅឆ្នាំ ១៩៥០ បាននាំឱ្យមានការគាបសង្កត់ស្ថាប័នសាសនា ការចាប់ដាក់គុកព្រះសង្ឃ និងការបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម ដែលបណ្តាលឱ្យមានការភៀសខ្លួនជាទ្រង់ទ្រាយធំនៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ពុទ្ធសាសនិកទីបេ]] ។ <ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=Evan|title=[[Tibet: A History]]|publisher=Yale University Press|year=1996|isbn=978-0300154047|pages=220–230}}</ref> ក្នុងរបប [[ខ្មែរក្រហម]] នៅ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]] (១៩៧៥-១៩៧៩) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ត្រូវបានកំណត់គោលដៅជានិមិត្តរូបនៃសង្គមចាស់។ ព្រះសង្ឃ​ត្រូវ​បាន​គេ​រុះរើ អារាម​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ និង​ការ​ប្រតិបត្តិ​សាសនា​ត្រូវ​បាន​ហាមប្រាម ដែល​បណ្តាល​ឲ្យ​ព្រះសង្ឃ​រាប់​ពាន់​អង្គ​ស្លាប់។ <ref>{{Cite book|title=A History of Cambodia|year=2000|isbn=978-0813343631|pages=250–255}}</ref> នៅ [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសភូមា]] ពុទ្ធសាសនិកជនបានជួបប្រទះម្តងម្កាលនូវអំពើហិង្សាក្នុងសហគមន៍ ទោះបីជាភាគច្រើនជាប្រជាជនលេចធ្លោក៏ដោយ។ ផ្ទុយទៅវិញ សហគមន៍ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនក៏បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងជម្លោះជនជាតិភាគតិច ជាពិសេសប្រឆាំងនឹង ជនជាតិរ៉ូហ៊ីងយ៉ា ដោយបង្ហាញពីសក្ដានុពលអន្តរសាសនាដ៏ស្មុគស្មាញ។ <ref>{{Cite book|title=Burma/Myanmar: What Everyone Needs to Know|year=2013|isbn=978-0199981687|pages=85–90}}</ref> ក្នុងសម័យទំនើបនេះ ពុទ្ធសាសនិកក្នុងប្រទេសដូចជា [[បង់ក្លាដែស|បង់ក្លាដែ]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និងផ្នែកខ្លះនៃ [[អាស៊ីកណ្ដាល|អាស៊ីកណ្តាល]] ប្រឈមមុខនឹងការរើសអើង និងការគំរាមកំហែងក្នុងនាមជាសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច។ <ref>{{Cite book|last=King|first=Sarah|title=Buddhism and Human Rights|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9780700709540|pages=77–80}}</ref> ទោះបីជាមានបញ្ហាប្រឈមទាំងនេះក៏ដោយ សហគមន៍ពុទ្ធសាសនិកតែងតែសង្កត់ធ្ងន់លើ អហិង្សា ភាពធន់ និងកិច្ចសន្ទនា ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការបង្រៀនស្នូលនៃ ការអាណិតអាសូរ និងការអត់ឱន ខណៈពេលដែលកំពុងស្វែងរកការការពារសេរីភាពសាសនា និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ <ref>{{Cite book|last=Queen|first=Christopher S.|title=Engaged Buddhism in the West|publisher=[[Wisdom Publications]]|year=2000|isbn=9780861718412|pages=15–18}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 4u872u0x5swgpcuknsad1ru7j6woebh 0 53383 337917 334573 2026-08-01T16:22:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337917 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = ការប្រឈមគ្នារវាងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី | partof = [[កិច្ចព្រមព្រៀងម៉ាឡេស៊ី|និម្មិតកម្មម៉ាឡេស៊ី]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់នៅអាស៊ី]] | image = [[File:British forces in Borneo during Confrontation.jpg|260px]] | image_upright = 1.0 | caption = ទាហានអង់គ្លេសម្នាក់កំពុងត្រូវបានឧទ្ធម្ភាគចក្រយោធាលើកឡើងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការយោធាលើ[[កោះបរណេអូ]], សីហា ១៩៦៤ | date = ២០ មករា ១៩៦៣ – ១១ សីហា ១៩៦៦<br>(៣ ឆ្នាំ, ៦ ខែ, ៣ សប្តាហ៍ និង ១ ថ្ងៃ) | place = [[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និង[[កោះបរនេអូ|បរណេអូ]] | territory = | result = | combatant1 = {{tree list}} * '''[[សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]]''' {{bulleted list| {{flag|សហរាជាណាចក្រ}}| {{flag|ម៉ាឡេស៊ី}}{{refn|group=ស|មុនពេលកើតជា[[ទិវាម៉ាឡេស៊ី|សហព័ន្ធ]] អង្គភាពទាំងបីគឺ [[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា|ម៉ាឡាយ៉ា]] [[រាជាណានិគមសារ៉ាវ៉ាក់|សារ៉ាវ៉ាក់]] និង[[រាជាណានិគមបរណេអូខាងជើង|បរណេអូខាងជើង]] បានប្រឡូកចូលជម្លោះនេះដោយដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។}}|{{flagicon image|Flag of Singapore.svg}} [[រដ្ឋសិង្ហបុរី (ម៉ាឡេស៊ី)|សិង្ហបុរី]]{{refn|group=ស|[[រដ្ឋសិង្ហបុរី (ម៉ាឡេស៊ី)#កាបណ្ដេញ|រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៥។]]}}|{{flag|ប្រ៊ុយណេ}}|{{flag|អូស្ត្រាលី}}|{{flag|នូវែលសេឡង់}}}} {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}}<br>'''សម្ព័ន្ធភាគី៖'''<br>{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Indonesia.svg}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី|ប.ក.ឥ.]]{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}}{{sfn|Conboy|2003|p=156}}<br>{{flagicon image|Flag of the North Kalimantan Communist Party.svg}} [[បក្សកុម្មុយនីស្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង|ប.ក.ក.ជ.]]<ref name="Fowler and Lyes 2006">{{harvnb|Fowler|2006|pp=11, 41}}</ref>{{sfn|Pocock|1973|p=129}}{{sfn|Corbett|1986|p=124}}<ref name="Fujio Hara" /><br>{{flagicon image|Flag of the Sarawak People's Guerilla Force.svg}} [[កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់|ក.ទ.ព.ប.ស]]<ref name="Fujio Hara">{{Cite journal |last=Hara |first=Fujiol |date=December 2005 |title=The North Kalimantan Communist Party and the People's Republic of China |journal=The Developing Economies |volume=XLIII |issue=1 |pages=489–513 |doi=10.1111/j.1746-1049.2005.tb00956.x |hdl-access=free |hdl=10.1111/j.1746-1049.2005.tb00956.x|s2cid=153955103 }}</ref><br>{{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[គណបក្សប្រជាជនប៊្រុយណេ|គ.ប.ប.]]<ref name="PRB Elections">Sejarah Indonesia : [http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah09.shtml "The Sukarno Years"]. Retrieved 30 May 2006.</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Malaysia}} [[ស្យ៉េដ បុត្រ|តួនគូ បុត្រ]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[អ៊ីស្មាអែល​ ណាស៊ីរូដឌីន]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់|ទូនគូ រ៉ះម៉ាន់]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[អាប់ឌូល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល ហ៊ូសេន]] * {{flagdeco|Malaysia}} [[ទូនគូ អូស្មាន់]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[មូស្តាហ្វា ហារុណ]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[ប៉ិនញីរ៉ាន អះម៉ាដ រ៉ាហ្វាអេ|ប៉ិនញីរ៉ាន រ៉ាហ្វាអេ]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of Sabah (1963-1982).svg}} [[ហ្វូះអាដ ស្ទីហ្វិនស៍]] * {{flagdeco|Malaysia}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Sarawak (1870).svg}} [[អាបាំង អូប៉ឹង]] * {{flagdeco|Singapore}} [[យូសូហ្វ អ៊ីសហាក]] * {{flagdeco|Singapore}} [[លី ក្វាន់យូ]] * {{flagdeco|Brunei}} [[អូមារ អាលីសៃហ្វូដឌីអ៊ីនទី៣|អូម៉ារ អាលីទី៣]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[ហារ៉ូលដ៍ ម៉ាកមីល្លាន]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[អាឡិក ដោក្លាស-ហូម]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[ហារ៉ូលដ៍ វីលសាន់]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[រ៉ដនី ម័រ]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[វ៉លធើរ វ៉កឃើរ (មន្ត្រីយោធាអង់គ្លេស)|វ៉លធើរ វ៉កឃើរ]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Indonesia}} [[ស៊ូកាណូ]] * {{flagicon|Indonesia}} [[ស៊ូប៊ែនឌ្រីអូ]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[ហៃរូល សាឡេហ៍]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អូមារ ដានី]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អះម៉ាដ យ៉ានី]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អែដឌី ម៉ារតាឌីណាតា]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[អាប់ឌុល ហារីស ណាស៊ូទីអន|អាប់ឌុល ណាស៊ូទីអន]] * {{flagdeco|Indonesia}} [[ស៊ូហារតូ]] * {{flagdeco|Indonesia}}{{flagicon image|Flag of the Communist Party of Indonesia.svg}} [[ឌីប៉ា នូសាន់តារ៉ា អៃឌីត|ឌីប៉ា អៃឌីត]] * {{flagicon image|Flag of the North Kalimantan Communist Party.svg}} [[បុង គីចុក]] * {{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[អា. អិម. អាហ្សាហារី]] * {{flagicon image|Flag of the PRB.svg}} [[យ៉ាស៊ីន អាហ្វាន់ឌី]] }} | strength1 = | strength2 = | casualties1 = '''សរុបយោធា៖''' * ១១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ១៨១ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}}<!-- Carver says 181 wounded, Moulton says 182 wounded --> '''សរុបជនស៊ីវិល៖''' * ៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ៥៣ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} ----{{flagdeco|United Kingdom}} ១៤០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (ក្នុងនោះមាន ៤៤ នាក់ ជាទាហាន[[ហ្គួរខា]])<ref name="MoD2015">{{Cite book |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/416474/20150326_UK_Armed_Forces_Operational_deaths_post_World_War_II_O.pdf |title=UK Armed Forces Operational deaths post World War II |date=2015 |publisher=Ministry of Defence |page=4}}</ref><br>៥២ នាក់បានរងរបួស{{Citation needed|date=February 2026}}<br> {{flagdeco|Australia}} ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="awm.gov.au-indonesian-confrontation">{{Cite web |title=Indonesian Confrontation, 1963–66 &#124; Australian War Memorial |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/indonesian-confrontation |website=www.awm.gov.au}}</ref><br>៨ នាក់បានរងរបួស<ref name="awm.gov.au-indonesian-confrontation"/><br> {{flagdeco|New Zealand}} ១២ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="govt.nz/war/confrontation-in-borneo">{{Cite web |title=NZ and Confrontation in Borneo – Confrontation in Borneo &#124; NZHistory, New Zealand history online |url=https://nzhistory.govt.nz/war/confrontation-in-borneo |website=nzhistory.govt.nz}}</ref><br>១៦ នាក់បានរងរបួស{{Citation needed|date=February 2026}}<br> {{flagdeco|Singapore}} ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Konfrontasi">{{Cite web |title=Speech by the President of the SAF Veterans' League, Brigadier-General (NS) Winston Toh, At the Konfrontasi Memorial Ceremony on 10 March 2016, 1825hrs &#124; |url=http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf |access-date=6 February 2026 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032730/http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf |url-status=dead |archivedate=26 មីនា 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326032730/http://www.safvl.org.sg/uploads/files/konfrontasi_speech.pdf }}</ref><br>របួសច្រើននាក់ទៀត | casualties2 = '''សរុប៖''' * ៥៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{sfn|Carver|1986|p=806}} * ២២២ នាក់បានរងរបួស{{sfn|Carver|1986|p=806}}{{sfn|Moulton|1967|p=349}} * ៧៧១ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន{{sfn|Carver|1986|p=806}} }} '''សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី'''​ ឬអាចហៅសាមញ្ញថា '''ការប្រឈមគ្នារវាងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី''' និងត្រូវបានប្រជាជននៅម៉ាឡេស៊ី សិង្ហបុរី និងឥណ្ឌូណេស៊ីស្គាល់ថា​ '''កុនហ្វ្រុនតាស៊ី''' (''Konfrontasi'') គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៣ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ដែលបានកើតចេញពីការប្រឆាំងរបស់[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]ចំពោះនិម្មិតកម្មនៃរដ្ឋ[[ម៉ាឡេស៊ី]]។ កត្តា​សំខាន់ៗ​ដែល​ជំរុញឱ្យ​​ជម្លោះ​នេះផ្ទុះឡើងរួម​មាន ​[[ជម្លោះនូវែលគីនេខាងលិច|គោលនយោបាយ​សម្មុខីកម្ម]]​របស់​ប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ប្រឆាំង​នឹង[[នូវែលគីនេហុល្លង់|​អាណានិគម​នូវែលគីនេ]]របស់​[[ហុល្លង់]]​ចាប់ពី​ខែមីនា​ដល់​ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦២ និង[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ|​ការបះបោរ​ប៊្រុយណេ]]​ដែល​គាំទ្រ​ដោយ​​ឥណ្ឌូណេស៊ី​នៅក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២។ ប្រទេស​ម៉ាឡេស៊ី​បានទទួល​ការ​គាំទ្រ​ផ្នែក​យោធា​ដោយ​ផ្ទាល់​ពីសហរាជាណាចក្រ អូស្ត្រាលី និង​នូវែលសេឡង់។ ចំពោះប្រទេស​ឥណ្ឌូណេស៊ី​វិញគឺទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ដោយ​ប្រយោល​ពី​សហភាព​សូវៀត និង​ចិន ដោយ​ហេតុនេះ​បានជាគេចាត់ទុកជម្លោះនេះជា​វគ្គ​ឈុតឆាកភូមិសាស្ត្រនយោបាយក្នុង[[​សង្គ្រាមត្រជាក់​នៅ​អាស៊ី|សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ ជម្លោះនេះផងដែរបានផ្ទុះឡើងដោយមិនមានការប្រកាសសង្គ្រាមអ្វីនោះទេ ដោយសកម្មភាពប្រយុទ្ធភាគច្រើនកើតឡើងនៅតំបន់ព្រំដែនរវាងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីខាងកើតលើ[[កោះបរណេអូ]] (គេស្គាល់ថា [[កាលីម៉ាន់តាន់]] នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី)។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានធ្វើសកម្មភាពសម្ងាត់កម្រិតទាបមួយចំនួននៅលើ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡេ]] និងនៅសិង្ហបុរីផងដែរ។ លក្ខណៈនៃជម្លោះនេះត្រូវបានកំណត់ដោយការប្រយុទ្ធគ្នាក្រោមកាលៈទេសៈរឹតត្បិត និងកឯង ពោលដោយប្រើកលសាស្ត្រយោធាកម្រិតទាប។ ប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធគ្នាជាធម្មតាត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រើទំហំទាហានជាក្រុមតូចៗ ឬកងអនុសេនាតូចដោយភាគីទាំងសងខាងនៃព្រំដែន។ យុទ្ធនាការ​ជ្រៀតចូល​ទៅក្នុង​ដែនបរណេអូ​របស់ម៉ាឡេស៊ីដោយ​ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺប្រព្រឹត្តិទៅក្រោមទស្សនៈថា ​រដ្ឋ​សាបះ និង​សារ៉ាវ៉ាក់គឺមានជាតិសាសន៍ និង​សាសនាចម្រុះច្រើនបើ​ប្រៀបធៀប​ទៅនឹង​រដ្ឋ​ម៉ាឡាយ៉ានិង​សិង្ហបុរី និងណាមួយ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺ​មាន​ចេតនាទាត់ចេញនូវផែនការបង្កើត​រដ្ឋ​ម៉ាឡេស៊ី​មួយ​ឡើង។ ដោយសារតែទឺកដីបរណេអូមានព្រៃក្រាស់ៗ និងកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវថ្នល់នៅតាមព្រំដែនម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី ដូច្នេះកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ដូចជាកងកម្លាំងចម្រុះសហធនរដ្ឋត្រូវបង្ខំធ្វើប្រតិបត្តិការដើរល្បាតជើងរយៈចម្ងាយឆ្ងាយៗ។ ភាគីទាំងពីរច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រតិបត្តិការប្រើកម្លាំងថ្មើរជើងកម្រិតស្រាល និងការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាស ក៏ប៉ុន្តែខុសពីកម្លាំងពួកសហធនរដ្ឋ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺខ្វះខាតឧទ្ធម្ភាគចក្រទំនើបៗដើម្បីធ្វើការផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារទៅកាន់មូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការជួរមុខរបស់ខ្លួន។ ផ្លូវទឹកដូចជាទន្លេក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូន និងយុទ្ធនាការជ្រៀតចូលដែនសត្រូវផងដែរ។ ថ្វីបើប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធភាគច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងជើងគោកក្ដី តែកម្លាំងអាកាសនៅតែបានដើរតួនាទីជាជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់ ហើយកម្លាំងជើងទឹកវិញត្រូវបានប្រើដើម្បីធានាសន្តិសុខនៃតំបន់ជាយសមុទ្រ។ ដំបូងឡើយ អង់គ្លេសគឺជាអ្នកដែលបានផ្តល់ជំនួយការពារម៉ាឡេស៊ីភាគច្រើន ប៉ុន្តែខណៈជម្លោះនេះបន្តអូសបន្លាយយូរទៅ ម៉ាឡេស៊ីក៏ចាប់ផ្ដើមពង្រឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាបង្កើនចំណែកចូលរួមនៅក្នុងជម្លោះ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងការពារម៉ាឡេស៊ីក៏មានការចូលរួមចំណែកជាប្រចាំពីកងកម្លាំងអូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ផងដែរ ដែលរួមគ្នាបង្កើតបានជា [[កងបម្រុងយុទ្ធសាស្ត្រចុងបូព៌ា]] ដែលមានមូលដ្ឋានឈរជើងនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរី។{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=25}} ដំបូងឡើយ ការវាយប្រហារដោយឥណ្ឌូណេស៊ីទៅលើទឹកដីម៉ាឡេស៊ីខាងកើតគឺអាស្រ័យពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើទាហានស្ម័គ្រចិត្តក្នុងតំបន់ដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺនពី[[កងទ័ពឥណ្ឌូណេស៊ី|យោធាឥណ្ឌូណេស៊ី]]។ យូរៗទៅ កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមមានការរៀបចំល្អជាងមុន រួមជាមួយនឹងការដាក់បញ្ចូលបន្ថែមនូវកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីអាជីព។ ដើម្បីរារាំង និងបង្អាកយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី អង់គ្លេសបានឆ្លើយតបវិញនៅឆ្នាំ១៩៦៤ ដោយបើកប្រតិបត្តិការសម្ងាត់ផ្ទាល់ខ្លួនចូលទៅក្នុងទឹកដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ក្រោមនាមកូដសម្ងាត់ថា [[ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត]]។ ក្លារ៉េតបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយជោគជ័យ ដោយវាបានបង្វែរកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមកប្រកាន់ជំហរការពារខ្លួនវិញ។ ស្របពេលនឹងការប្រកាសពី 'ឆ្នាំនៃជីវិតរស់នៅក្នុងភាពគ្រោះថ្នាក់' ដោយស៊ូកាណូ និង[[កុបកម្មជាតិសាសន៍នៅសិង្ហបុរីឆ្នាំ១៩៦៤|កុបកម្មជាតិសាសន៍ឆ្នាំ១៩៦៤ នៅសិង្ហបុរី]] ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ ប៉ុន្តែមិនបានទទួលជោគជ័យផ្នែកយោធាអ្វីឡើយ។{{sfn|Edwards|1992|p=306}} បន្ទាប់ពីឥណ្ឌូណេស៊ីបានបង្កើន​កម្លាំង​របស់ខ្លួននៅ​តាម​ព្រំដែន​កាលីម៉ាន់តាន់​ក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ អង់គ្លេសក៏បាន​បញ្ជូន​កម្លាំង​សំខាន់ៗ​ពី​[[ទីបញ្ជាការគោក|ទីបញ្ជាការ​យុទ្ធសាស្ត្រ​កងទ័ព]]​ដែល​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅសហរាជាណាចក្រ។ ប្រទេស​អូស្ត្រាលី និង​នូវែលសេឡង់​ក៏បាន​បញ្ជូនកម្លាំង​ប្រយុទ្ធ​បណ្ដោះអាសន្នពី​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ​មក​កោះ​បរណេអូ​នៅវាង​ឆ្នាំ១៩៦៥–៦៦។ ការសកម្មនៃជម្លោះនេះបានចាប់ផ្តើមថមថយចុះបន្ទាប់ពី[[ចលនា ៣០ កញ្ញា|ព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារ]]ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៥ និងការកាន់កាប់អំណាចស៊ូកាណូដោយឧត្តមសេនីយ៍[[ស៊ូហារតូ]]។ កិច្ចចរចាសន្តិភាពវាងភាគីទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៦ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចុងក្រោយត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៦ ដោយប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានទទួលស្គាល់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ីជាផ្លូវការ។{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=318}} ==ផ្ទៃរឿង== {{ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី}} ===ស្ថានភាពនយោបាយ=== នៅមុនពេលអនុវត្តគោលនយោបាយកុនហ្វ្រុនតាស៊ី បិតាឯករាជ្យជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីគឺ លោក[[ស៊ូកាណូ]]បាន​ស្វះស្វែងបង្កើតគោលនយោបាយ​ការបរទេស​ដែលឯករាជ្យ​មួយសម្រាប់ប្រជាជាតិលោក ដោយចាប់ផ្ដើមពីការបិទបញ្ចប់[[បដិវត្តន៍​ជាតិ​ឥណ្ឌូណេស៊ី]]តាមរយៈការកាត់ដែនដីអាណានិគម[[នូវែលគីនេហុល្លង់|នូវែលគីនេរបស់​ហុល្លង់]]ចូលជាទឹកដីឥណ្ឌូណេស៊ី​​ និង​បង្កើន​សមត្ថភាព​ឥណ្ឌូណេស៊ី​ក្នុងនាមជា​មហាអំណាច​អន្តរជាតិ​ដ៏លេចធ្លោ​ប្រកបដោយ​របៀបវារៈ​ផ្ទាល់ខ្លួនឯង​ មិនជ្រើសរើសដើរតាម​របៀបវារៈដឹកនាំរបស់[[គំរូលោកទាំងបី|លោក​ទីមួយ និង​ទីពីរ]]។ ដោយហេតុនេះ ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]ដែលទើបតែបង្កើតថ្មី និងបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃ[[សន្និសីទទីក្រុងបានឌុង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥។ ជាបន្ទាប់ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីបានបន្តទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យរបស់ខ្លួននៅលើទឹកដីនូវែលគីនេហុល្លង់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦២ ទោះបីជាត្រូវប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិនៅក្នុង[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពីវិបត្តិឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ១៩៥៨ ដែលរួមមានការបះបោរ[[ប៉ឺរមេស្តា]]នៅភាគខាងកើតឥណ្ឌូណេស៊ី និងការប្រកាសបង្កើត[[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍នៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូណេស៊ី|ចលនាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីជារួមនៅតែបន្តលេចខ្លួនឡើងជាមហាអំណាចយោធាដ៏ខ្លាំងមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។{{sfn|Cain|1997|p=67}} នៅក្នុងវិបត្តិនោះ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់កណ្តាល (សេអ៊ីអា) របស់អាមេរិក តាមរយៈក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធ [[ដំណឹកជញ្ជូនអាកាសស៊ីវិល]] (CAT) ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតៃវ៉ាន់ បានលួចផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាសម្ងាត់ទៅដល់ពួកក្រុមឧទ្ទាមនៅលើតំបន់កោះដាច់ស្រយាលក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ក្នុងគោលបំណងបង្កអស្ថេរភាព និងផ្តួលរំលំរបបប្រធានាធិបតីស៊ូកាណូ។ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៥៧ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា បានបង្កើនទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមមេដឹកនាំយោធានៅកោះ[[ស៊ូម៉ាត្រា]] និង[[ស៊ូឡាវីស៊ី|ស៊ូឡាវេស៊ី]] ដែលមានចិត្តគំនិតប្រឆាំងនឹងរបបស៊ូកាណូ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៧ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវផ្សេងៗទៅកាន់ស៊ូម៉ាត្រាដោយនាវាពាណិជ្ជកម្មនិងនាវាមុជទឹកនៅពេលយប់បានចាប់ផ្ដើមមមាញឹកខ្លាំង ប៉ុន្តែអាមេរិកជឿថា ដើម្បីឱ្យជំនួយសម្ងាត់របស់ខ្លួនមានប្រសិទ្ធភាពពិតប្រាកដ ប្រតិបត្តិការបែបនេះគឺតម្រូវឱ្យខ្ចីមូលដ្ឋានអង់គ្លេសនៅសិង្ហបុរីដើម្បីចាក់ប្រេង និងគាំទ្របេសកកម្ម CAT នានា ដែលអនុវត្តចេញពីទីក្រុងបាងកក តៃវ៉ាន់ ឬហ្វីលីពីន។<ref name="EnglishHistoricalReview-Nov99">{{Cite journal |last=Jones |first=M. |date=1999-11-01 |title='Maximum disavowable aid': Britain, the United States and the Indonesian rebellion, 1957–58 |url=https://academic.oup.com/ehr/article-lookup/doi/10.1093/ehr/114.459.1179 |journal=The English Historical Review |volume=114 |issue=459 |pages=1179–1216 |doi=10.1093/ehr/114.459.1179 |issn=0013-8266|url-access=subscription }}</ref> ដោយមានការហូរចូលនៃជំនួយសព្វាវុធពីសហភាពសូវៀត មហិច្ឆតារបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីលើដែនដីអាណានិគមនូវែលគីនេហុល្លង់ក៏បានហក់ឡើងខ្ពស់ជាងមុន ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ជម្លោះការទូតក៏បានឈានដល់កម្រិតកំពូល នៅពេលឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការបៀតបៀនចូលនូវែលគីនេតាមរយៈផ្លូវអាកាសផង និងផ្លូវទឹកផង។ ខណៈពេលដែលកងកម្លាំងបៀតបៀនរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានបរាជ័យក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែនេះគឺជាសញ្ហាប្រាប់បង្ហាញថា ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺខ្លាចការជ្រើសយកជម្រើសឈ្លានពានវាយយកនូវែលគីនេពីហុល្លង់ឡើយ។ ដូច្នេះ ប្រទេសហុល្លង់ដែលកំពុងប្រឈមនឹងកំណើនសម្ពាធការទូតពីឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក (ដែលខ្លាចឥណ្ឌូណេស៊ីធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្ត) ក៏បានសម្រេចចិត្តចុះចាញ់ និងយល់ព្រមសម្របសម្រួលតាមផ្លូវការទូតវិញ ជាហេតុអនុញ្ញាតឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីគ្រប់គ្រងលើទឹកដីនោះជាថ្នូរនឹងការសន្យាថានូវែលគីនេនឹងមានប្រជាសិទ្ធិជ្រើសរើសជោគវាសនារបស់ខ្លួន ([[ច្បាប់នៃជម្រើសសេរី]]) នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដូចនេះ គិតត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦២ ឥណ្ឌូណេស៊ីបានទទួលជោគជ័យផ្នែកការទូតយ៉ាងឱឡារិក ហើយដោយសារភាពជោគជ័យផ្នែកការទូត ក៏ដូចជាការមើលឃើញខ្លួនឯងជាមហាអំណាចតំបន់នេះហើយ​ ដែលជំរុញឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍ទៅសំណើរបស់អង់គ្លេសក្នុងការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីមួយ។ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានចាប់ផ្ដើមពិចារណាវាយតម្លៃឡើងវិញលើការរក្សាវត្តមានរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[ចុងបូព៌ា]]។ នៅក្នុងដំណើរដកខ្លួនចេញពីទឹកដីអាណានិគមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ចក្រភពអង់គ្លេស ឬសហរាជាណាចក្របានសម្រេចចិត្តដាក់បញ្ចូលដែនអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅបរណេអូខាងជើងរួមគ្នាជាមួយនឹង[[សហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ា]] (ដែលបានទទួលឯករាជ្យពីអង់គ្លេសកាលពីឆ្នាំ១៩៥៧) និងសិង្ហបុរី (ដែលបានទទួលសិទ្ធិស្វ័យគ្រប់គ្រងតាំងពីឆ្នាំ១៩៥៩)។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស និងម៉ាឡេយ៉ាបានរួមគ្នាស្នើនូវគម្រោងបង្កើតសហព័ន្ធធំជាងនេះទៅទៀតក្រោមឈ្មោះថា ម៉ាឡេស៊ី ដែលក្ដោបបញ្ចូលរដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា [[រាជាណានិគមបរណេអូខាងជើង|បរណេអូខាងជើង]] [[រាជាណានិគមសារ៉ាវ៉ាក់|សារ៉ាវ៉ាក់]] [[ប្រ៊ុយណេ]] និង[[សិង្ហបុរី]]។ ដំបូងឡើយ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីមានគោលជំហរគាំទ្របន្តិចបន្តួចចំពោះគម្រោងសហព័ន្ធថ្មីនោះ ថ្វីបើមានសំឡេងប្រឆាំងដាច់ខាតពី[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] (ប.ក.ឥ. ឬ PKI) ក្ដី។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} នៅ​ឯប្រ៊ុយណេវិញ ស្តេចស៊ុលតង់ ព្រះចៅ[[អូម៉ារ អាលីសៃហ្វូដឌីអ៊ីនទី៣]] បានកើតការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការដាក់បញ្ចូលនគររបស់ព្រះអង្គទៅក្នុងគម្រោងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មី ព្រោះវានឹងកាត់បន្ថយរាជអំណាចនយោបាយរបស់ទ្រង់ និងរួមទាំងប្រាក់ចំណូលដែលបានមកពីរ៉ែប្រេងកាតប្រ៊ុយណេទៀតផង។ លើសពីនេះ អ្នកនយោបាយប្រ៊ុយណេម្នាក់គឺលោកបណ្ឌិតអេអ៊ែម អាហ្សាហារីប៊ីន ស៊េកម៉ះមូដ លោកបានប្រឆាំងដាច់ខាតនឹងការចូលរួមក្នុងសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ី ដោយលោកមានទស្សនៈចង់ឃើញឯករាជ្យភាពបរណេអូខាងជើងដោយឯកឯង។ ដូច្នេះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ លោកបានស្នើសុំជំនួយពីប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានថ្មីនៃដែនកោះបរណេអូ។ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អាប់ឌុល ហារីស ណាស៊ូទីអន|អាប់ឌុល ណាស៊ូទីអន]]បានបង្ហើបពីបំណងគាំទ្រការបង្វឹកទាហាននោះ ចំណែកឯរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនិងជាប្រធានចារកម្មឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[ស៊ូប៊ែនឌ្រីអូ]]វិញបានបង្ហើបពីការផ្គត់ផ្គង់ផ្ដល់ជំនួយបន្ថែម។ លោកអាហ្សាហារីផងដែរគឺជាអ្នកប្រកាន់នយោបាយឆ្វេងនិយម ដែលធ្លាប់បានបម្រើប្រយុទ្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} បន្ទាប់ពីជួបប្រជុំគ្នារួច ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមបណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺនកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តតូចមួយដែលមានឈ្មោះថា កងទ័ពជាតិកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង (TNKU) នៅកាលីម៉ាន់តាន់។ នៅថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦២ កម្លាំងទាហានស្ម័គ្រចិត្តនោះក៏បានរៀបចំ[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ|ចលនារបះបោរមួយ]]នៅប្រ៊ុយណេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ចលនាបះបោរនោះបានបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តទាំងនោះមិនទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលគ្រប់គ្រាន់ និងបំពាក់ដោយអាវុធមិនសូវល្អ ដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចសម្រេចគោលដៅសំខាន់ៗរបស់ខ្លួនបានដូចជា ការចាប់ព្រះស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ និងជនជាតិអឺរ៉ុបធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ឬកាន់កាប់តំបន់រ៉ែប្រេងប្រ៊ុយណេផ្សេងៗជាដើម។ នៅប៉ុន្មានម៉ោងក្រោយការបះបោរបានផ្ទុះឡើង កងកម្លាំងអង់គ្លេសដែលមានមូលដ្ឋាននៅសិង្ហបុរីបានប្រមូលចល័តកម្លាំងភ្លាមៗ រួចក៏បានបញ្ជូនតាមផ្លូវអាកាសមកទម្លាក់ការពារទីក្រុងសំខាន់ៗនៅប្រ៊ុយណេ ក៏ដូចជាធានាសុវត្ថិភាពព្រះស៊ុលតង់ផង។ កម្រិតនៃការគាំទ្ររបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចំពោះ TNKU នៅតែជាប្រធានបទនៃការជជែកវែកញែកដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយ។ ខណៈដែលឥណ្ឌូណេស៊ីនាពេលនោះបានបដិសេធពីការចូលរួមរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ប៉ុន្តែសាមីខ្លួនគឺមានទស្សនៈស្របនឹងគោលដៅរបស់ TNKU ពោលគឺបង្កអស្ថេរភាព និងបង្ខាំងការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីមួយឡើង។ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរនៅប្រ៊ុយណេបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោកស៊ូប៊ែនឌ្រីអូបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ ថា ឥណ្ឌូណេស៊ីនឹងប្រកាន់យកគោលនយោបាយសម្មុខីកម្ម (''Konfrontasi'') ជាមួយនឹងម៉ាឡេស៊ី ហើយគោលនយោបាយឥណ្ឌូណេស៊ីដែលធ្លាប់បានអនុលោមតាមសំណើរបស់អង់គ្លេសពីមុនៗទាំងប៉ុន្មានគឺត្រូវបានលុបចោលទាំងអស់។ ជាបន្ទាប់ គេបានកត់សម្គាល់ឃើញសកម្មភាពបៀតបៀនដំបូងបង្អស់របស់កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ នៅពេលដែលស្ថានីយ៍ប៉ុស្តិ៍នគរបាលមួយកន្លែងនៅតេបេឌូ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ បានរងការវាយប្រហារ។{{sfn|Easter|2004|p=46}} ===ចលនាប្រឆាំងនៅសារ៉ាវ៉ាក់=== នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] បានបញ្ចប់ [[ព្រះរាជាណាចក្រសារ៉ាវ៉ាក់|ព្រះរាជាសារ៉ាវ៉ាក់]] ព្រះនាម[[ឆាលស៍ វ៉ាញន័រ ប៊្រុគ]]បានប្រគល់រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ទៅឱ្យរាជអំណាចអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដោយជឿថាវានឹងអាចទាញយកផលប្រយោជន៍បន្ថែមជូនប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់។ ដូចនេះ រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ក៏បានក្លាយជារាជាណានិគមអង់គ្លេស ដែលស្ថិតក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងពី[[ការិយាល័យអាណានិគម]]នៅឯទីក្រុងឡុងដ៍ និងជាស្ថាប័នមួយដែលតែងតាំងអភិបាលគ្រប់គ្រងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ យោងតាមលោកវែរណន អ៊ិល. ផររីត (Vernon L. Porritt) និងលោកហុងកាហ៍ ហ្វុង (Hong-Kah Fong) មនោគមវិជ្ជាឆ្វេងនិយម និងកុម្មុយនីស្តនិយមនៅសារ៉ាវ៉ាក់មានឬសគល់ចេញពីសហគមន៍ជនជាតិចិននៅតាមទីប្រជុំជននានាក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់តាំងពីកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងឆ្នាំ១៩៤០ មកម៉្លេះ។ ក្រុមកុម្មុយនីស្តជាច្រើនក៏បានលេចឡើង និងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមជប៉ុននៅសារ៉ាវ៉ាក់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ។ បក្សពួកក្រុមកុម្មុយនីស្តទាំងអស់នោះត្រូវបានប្រភពអង់គ្លេស និងបស្ចិមលោកផ្សេងៗសម្គាល់ឈ្មោះថា [[បក្សកុម្មុយនីស្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង|អង្គការកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់]] (CCO) ឬអង្គការកុម្មុយនីស្តសារ៉ាវ៉ាក់ (SCO, អ.ក.ស.)។{{sfn|Fong|2005|pp=183–192}} [[File:Members of the SPGF, NKNA and TNI taking picture together.jpg|thumb|រួបថតរួមគ្នារបស់សមាជិកនៃកងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) កងទ័ពជាតិកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើង (ក.ជ.ក.ជ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិឥណ្ឌូណេស៊ី]] (ក.ប.ជ.ឥ.) ក្នុងកំឡុងពេលប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងស្ថិតក្រោមរបប[[ស៊ូកាណូ]] និងជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងដ័ជិតស្និទរវាងក្រុមប្រដាប់អាវុធទាំងនេះ។|left]] អ.ក.ស. មានសមាជិកភាគច្រើនជាជនជាតិចិន និងក៏អ្នកគាំទ្រខ្លះៗមកពីក្រុម[[ជនជាតិដៃយ៉ាក]]ផងដែរ។ តែយ៉ាងណា ចំពោះប្រជាជនម៉ាឡេ និងជនជាតិដើមសារ៉ាវ៉ាក់ដទៃ គឺពួកគេមិនសូវជាពេញនិយមគាំទ្រ អ.ក.ស ឡើយ។ នៅចំណុចកំពូល អ.ក.ស. មានសមាជិករហូតដល់ទៅ ២៤,០០០ នាក់។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្តក៏បានជ្រៀតចូលទៅក្នុងសហគមន៍ពលករកម្មករ និង[[គណបក្សប្រជាជនរួបរួមសារ៉ាវ៉ាក់]] ដែលភាគច្រើនមានសមាជិកជាជនជាតិចិន និងត្រូវជាគណបក្សនយោបាយដំបូងគេនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ បង្កើតឡើងដំបូងនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៩។ កុបកម្មនៅសារ៉ាវ៉ាក់បានចាប់ផ្តើមភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅប្រ៊ុយណេក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ហើយ អ.ក.ស. ជាបន្ទាប់ក៏បានចូលដៃប្រយុទ្ធរួមគ្នាជាមួយនឹងក្រុមឧទ្ទាមប្រ៊ុយណេ និងកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅក្នុងជម្លោះប្រឈមគ្នានឹងម៉ាឡេស៊ី។{{sfn|Fong|2005|pp=183–192}}{{sfn|Kheng|2009|pp=132–152}} អ.ក.ស និងពួកឧទ្ទាមប្រ៊ុយណេបានគាំទ្រ និងខិតខំផ្សព្វផ្សាយគំនិតបង្រួបបង្រួមទឹកដីបរណេអូរអង់គ្លេសទាំងអស់ ដើម្បីបង្កើតចេញជារដ្ឋកាលីម៉ាន់តាន់ខាងជើងឯករាជ្យមួយ ដែលមានលក្ខណៈឆ្វេងនិយម។ គំនិតបង្កើតរដ្ឋបរណេអូខាងជើងនេះត្រូវបានស្នើឡើងដំបូងដោយលោក[[អា. អិម. អាហ្សាហារី]] ដែលជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សប្រជាជនប្រ៊ុយណេ ហើយរូប លោកបានបង្កើតខ្សែទំនាក់ទំនងដ៏តឹងរឹងជាមួយនឹងចលនាជាតិនិយមស៊ូកាណូ រួមជាមួយលោកអះម៉ាដ ហ្សៃឌីនៃជ្វាតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ មកម៉្លេះ។ សម្រាប់គណបក្សប្រជាជនប្រ៊ុយណេ ការដែលពួកគេអាចគាំទ្រការរួបរួមជាមួយប្រទេសម៉ាឡេស៊ីបាន លុះត្រាតែមានការបង្រួបបង្រួមទឹកដីទាំងបីនៃកោះបរណេអូខាងជើងឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចស្តេចស៊ុលតង់តែមួយគត។{{sfn|Pocock|1973|p=129}} គម្រោងបង្កើត[[សហព័ន្ធបរណេអូខាងជើង|រដ្ឋ​​កាលីម៉ាន់តាន់​ខាងជើង]]ដោយឯកឯងនេះ ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​អ្វីដែលប្រជាជនក្នុងស្រុកចង់បាននៅក្រោយសម័យអាណានិគម​កិច្ចច្រើនជាជាងការចុះចូលជាមួយ​រដ្ឋម៉ាឡាយ៉ា។ ចលនាប្រឆាំង​នឹងការចុះចូលក្នុងសហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ីដោយប្រជាជន​បរណេអូ​ខាងជើងនេះភាគច្រើន​ផ្អែក​ទៅលើ​ភាពខុសគ្នានៅក្នុងវិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​វប្បធម៌​រវាង​រដ្ឋ​បរណេអូ និង​ម៉ាឡាយ៉ា ក៏ដូចជា​ការមិន​ព្រម​ស្ថិតនៅក្រោម​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ​របស់​ម៉ាឡាយ៉ា​ជាដើម។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅប្រ៊ុយណេ សមាជិកនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មាននៃក្រុម TNKU បានរត់ទៅជ្រកកោននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។ ពួកចិនកុម្មុយនីស្តជាច្រើនប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ ក៏បានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីសារ៉ាវ៉ាក់ដូចគ្នា ដោយខ្លាចថាអាណានិគមអង់គ្លេសនឹងប្រតិកម្មដោយកំហឹងសកសឹកវិញ (ទាំងដែរអង់គ្លេសខ្លួនផ្ទាល់មិនដែលប្រតិកម្មអ្វីសោះ)។ ចំពោះសមាជិកកុម្មុយនីស្តដែលបន្តមានវត្តមាននៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់វិញ ពួកគេត្រូវបានអង់គ្លេសសម្ដៅហៅថា អង្គការកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់ (CCO) នោះឯង ហើយចំពោះឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ ពួកគេមានឈ្មោះសម្គាល់ថា កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) ឬជាភាសាឥណ្ឌូណេស៊ីថា ''Pasukan Gelilya Rakyat Sarawak'' (PGRS)។{{sfn|Conboy|2003|pp=93–95}} ក.ទ.ព.ប.ស. បានទទួលការហ្វឹកហ្វាត់ហ្វឹកហ្វឺនជាបន្តបន្ទាប់ដោយកងយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតំបន់ព្រំដែនពុះចែកកាលីម៉ាតាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី និងបរណេអូខាងជើងក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចំនួនកម្លាំង ក.ទ.ព.ប.ស. ក៏តោងឡើងដល់ ៨០០ នាក់ បូករួមនឹងបុគ្គលិកចំនួន ១២០ នាក់ទៀតមកពីទីភ្នាក់ងារចារកម្មឥណ្ឌូណេស៊ី និងមានក្រុមតូចមួយផងដែរដែលបានទៅទទួលការហ្វឹកហាត់នៅប្រទេសចិន។ ក.ទ.ព.ប.ស. បានត្រឹមធ្វើយុទ្ធនាការវាយឆ្មក់បានប៉ុន្មានដងប៉ុណ្ណោះចូលទៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ដោយខ្លួនជាប់ចំណាយពេលភាគច្រើនកេណ្ឌចំនួនអ្នកគាំទ្របន្ថែមពីក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ ចំពោះឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ ថ្វីបើបានបង្ហាញការគាំទ្រយោធាដល់ក្រុមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែតាមពិតគឺខ្លួនមិនពេញចិត្តនឹងចរិកលក្ខណៈកុម្មុយនីស្តនិយមរបស់ក្រុមនេះឡើយ ជាហេតុនាំឱ្យឥណ្ឌូណេស៊ីមិនបានគាំទ្រក្រុមនេះពេញមួយទំហឹង។{{sfn|Conboy|2003|p=156}} ==ជម្លោះ== ===ចំណាប់ផ្ដើម=== [[File:Soekarno.jpg|left|thumb|upright=.75|[[ស៊ូកាណូ]]]] [[File:Penggalan Pidato Presiden Sukarno Genta Suara Revolusi Indonesia pada HUT RI Tahun 1963.wav|thumb|ឃ្លីបសំឡេងខ្លីដែលបានដកស្រង់ចេញពីសុន្ទរកថាថ្លែងដោយលោកប្រធានាធិបតីស៊ូកាណូនៅក្នុងពិធីរំលឹកខួបបដិវត្តន៍ឥណ្ឌូណេស៊ី នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣]] ហេតុផលពីក្រោយការចាប់ផ្ដើមគោលនយោបាយកុនហ្វ្រុនតាស៊ីរបស់ស៊ូកាណូនៅតែជាប្រធានបទពិភាក្សាវែកញែកដ៏ក្ដៅគគុកនាបច្ចុប្បន្ន។ អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អ៊ីដេ អាណាក់ អាហ្គុង ហ្គីដេ អាហ្គុង]]បាននិយាយវែកញែកជាច្រើនឆ្នាំក្រោយប្រតិបត្តិការកុនហ្វ្រុនតាស៊ីមកថា លោកស៊ូកាណូដំបូងបានបំបិទក្រុមបក្សប្រឆាំងឥណ្ឌូណេស៊ីជុំវិញរឿងគម្រោងបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ខណៈចំពេលដែលឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងជាប់រវល់ជាមួយនឹងការទាមទារលើ[[នូវែលគីនេហុល្លង់|នូវែលគីនេខាងលិច]]។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះផ្នែកការទូតនៅក្នុងជម្លោះអធិបតេយ្យភាពនូវែលគីនេខាងលិចនោះ លោកស៊ូកាណូអាចជាកើតមានទឹកចិត្តចង់បន្តពង្រីកឥទ្ធិពលឥណ្ឌូណេស៊ីទៅលើបណ្ដាប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចខ្សោយជាងខ្លួន។ ប៉ុន្តែចំពោះការយល់ឃើញមួយផ្សេងទៀត គេបានសង្ស័យថា លោកស៊ូកាណូប្រហែលជាបានរងសម្ពាធខ្លាំងពីសកម្មភាពរបស់[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] ក៏ដូចជាអស្ថិរភាពនយោបាយដែលកំពុងវាតទីនៅឥណ្ឌូណេស៊ី ហើយទាំងនេះអាចជាមូលហេតុជំរុញឱ្យលោកបានសម្រេចចិត្តបង្វែរចំណាប់អារម្មណ៍មហាជនពីបញ្ហាក្នុងស្រុកទៅរកជម្លោះបរទេសថ្មីមួយទៀត។ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ លោកស៊ូកាណូបានអះអាងថា ម៉ាឡេស៊ីគឺគ្រាន់តែជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់អង់គ្លេសប៉ុណ្ណោះ និងជាយុទ្ធសាស្ត្រអាណានិគមថ្មីរបស់អង់គ្លេស ហើយការកកើតនៃរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនឹងបង្កើនអំណាចឥទ្ធិពលរបស់អង់គ្លេសបន្ថែមនៅក្នុងតំបន់ ដោយវាអាចនឹងប៉ះពាល់ដល់សន្តិសុខជាតិឥណ្ឌូណេស៊ី។ ដោយហេតុនេះ លោកស៊ូកាណូបានប្រឆាំងដាច់ខាតចំពោះដំណើរដកអាណានិគមកិច្ចរបស់អង់គ្លេសចេញពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពិសេសការប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យម៉ាឡេស៊ីនោះតែម្តង។<ref name="HirakawaShimizu1999">{{Cite book |last1=Hitoshi Hirakawa |url=https://books.google.com/books?id=PmCGAgAAQBAJ&pg=PA180 |title=Japan and Singapore in the World Economy: Japan's Economic Advance Into Singapore 1870–1965 |last2=Hiroshi Shimizu |date=24 June 1999 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-65174-0 |page=180}}</ref> ក្រៅពីនេះ គេសង្កេតឃើញថា យុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការបង្កើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ីរបស់ស៊ូកាណូអាចត្រូវបានជំរុញដោយគោលបំណងចង់បំបែកប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា បូរណេអូខាងជើង សារ៉ាវ៉ាក់ និងសិង្ហបុរីឱ្យទៅជាប្រទេសដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដូច្នេះហើយបានជាលោកមិនយល់ស្របនឹងសំណើរបស់អង់គ្លេស ដោយចាត់ទុកវាបន្ថែមទៀតថាជាទង្វើអាណានិគមនិយមថ្មី ដើម្បីរក្សាអំណាចអនុត្តរភាពរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web|url=https://asumsi.co/post/58218/juni-1964-peristiwa-konfrontasi-indonesia-malaysia/|title=Juni 1964: Konfrontasi Indonesia-Malaysia|publisher=Asumsi.co|date=4 March 2021|access-date=29 October 2024}}{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dio-tv.com/news/pr-5044822235/bukan-ingin-rebut-sabah-dan-sarawak-ini-alasan-presiden-soekano-perang-lawan-malaysia-1964?page=2|title=Bukan Ingin Rebut Sabah dan Sarawak, Ini Alasan Presiden Soekano Perang Lawan Malaysia 1964|publisher=Dayak International Organization|date=20 September 2022|access-date=11 February 2026}}</ref> ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ប្រទេសហ្វីលីពីនក៏បានទាមទារយកដែនភាគខាងកើតនៃកោះបរណេអូខាងជើងជារបស់ខ្លួនផងដែរ ដោយអះអាងថា រដ្ឋអាណានិគមបរណេអូធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាមួយនឹងហ្វីលីពីនតាមរយៈ[[ស៊ុលតង់ចក្រស៊ូលូ]]។ ចំពោះស៊ូកាណូវិញ ថ្វីបើលោកមិនដែលបានទាមទារដាក់បញ្ចូលតំបន់ភាគខាងជើងនៃកោះបរណេអូទៅក្នុងខេត្តកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីមែន តែលោកបានមើលឃើញរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីជាឧបសគ្គចំពោះ[[ម៉ាហ្វីលីនដូ]] ដែលត្រូវជាសហភាពមិននយោបាយមួយគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសម៉ាឡាយ៉ា ហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូណេស៊ី។{{sfn|Pocock|1973|p=113}} ដំបូងឡើយ [[ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីន]] លោក[[ចូសដាដូ ម៉ាកាប៉ា​ហ្កាល់]] មិនបានប្រឆាំងនឹងគម្រោងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនោះឡើយ ហើយថែមទាំងបានផ្តួចផ្តើម[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងម៉ានីល]]ទៀតផង។ ខណៈដែលហ្វីលីពីនមិនបានប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះមែន ប៉ុន្តែខ្លួនបានពន្យារពេលនៃការទទួលស្គាល់ម៉ាឡេស៊ីជារដ្ឋស្នងបន្តពីម៉ាឡាយ៉ា ហើយជាលទ្ធផល ម៉ាឡេស៊ីក៏បានកាត់ផ្តាច់ចំណងការទូតជាមួយនឹងហ្វីលីពីន។ នៅក្នុងកែវភ្នែកឥណ្ឌូណេស៊ី ការបើខ្លួនអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីកើតឡើង វាប្រៀបបានដូចជាបើកផ្លូវឱ្យអង់គ្លេសបន្តរក្សាឥទ្ធិពលយោធារបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍អញ្ចឹង ពិសេសតាមរយៈមូលដ្ឋានយោធាអង់គ្លេសនៅសិង្ហបុរី ហើយទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខ និងឯករាជ្យភាពឥណ្ឌូណេស៊ី។ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោកស៊ូប៊ែនឌ្រីអូបាននិយាយពន្យល់ទៅកាន់ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក លោក[[ហោវ៉ាដ ភី. ជនស៍]]ថា គោលនយោបាយសម្មុខីកម្មរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺផ្ដោតតែទៅលើម៉ាឡាយ៉ាប៉ុណ្ណោះនិងមិនប៉ះពាល់ដល់រដ្ឋម៉ាឡេស៊ីទាំងមូលឡើយ ហើយវាគឺជាការឆ្លើយតបវិញរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចំពោះសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងខ្លួនដោយម៉ាឡាយ៉ានិងអង់គ្លេស ពិសេសទាក់ទិននឹងការគាំទ្រក្រុមបះបោរឥណ្ឌូណេស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ និងបំណងចង់បំបែកស៊ូម៉ាត្រាពីឥណ្ឌូណេស៊ី។<ref name="EnglishHistoricalReview-Nov99" /> នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ ការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធដំបូងគេនៃជម្លោះនេះបានកើតឡើងនៅបរណេអូ ដោយការវាយប្រហារលើកទីមួយបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមួយក្រុមបានវាយកាន់កាប់ប៉ុស្តិ៍នគរបាលមួយកន្លែងនៅក្នុងក្រុង[[តេបេឌូ]] ប្រមាណ ៣.២ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែន។{{sfn|Pocock|1973|p=153}} កងកម្លាំងមួយក្រុមទៀតបានវាយប្រហារលើភូមិហ្គូមបាំងស្ថិតនៅប៉ែកនិរតីពីទីក្រុងឃូឈីង ប៉ុន្តែក្រោយបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការ កម្លាំងពួកគេតែពាក់កណ្ដាលប៉ុណ្ណោះបានវិលត្រឡប់ចូលឥណ្ឌូណេស៊ីវិញ។{{sfn|Conboy|2003|p=95}} មុនពេលឥណ្ឌូណេស៊ីបានប្រកាសគោលនយោបាយសម្មុខីកម្មប្រឆាំងនឹងម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៣ [[គណៈកម្មការកុបបូលដ៍]]បានធ្វើរបាយការណ៍អំពីលទ្ធភាពបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២ ហើយបានរកឃើញថាមានការគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមបរណេអូសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីនោះ។ តែយ៉ាងណា ដោយសារតែមានសំឡេងប្រឆាំងខ្លាំងពីឥណ្ឌូណេស៊ីនិងហ្វីលីពីនជុំវិញផែនការរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ដូច្នេះ កិច្ចចរចាមួយជុំថ្មីត្រូវបានស្នើឡើងដើម្បីស្តាប់ពីចំណុចជំទាស់ប្រឆាំងរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី និងហ្វីលីពីន។ ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនេះ តំណាងពីបណ្ដារដ្ឋអនាគតម៉ាឡេស៊ីបានជួបប្រជុំជាមួយតំណាងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី និងហ្វីលីពីននៅទីក្រុង[[ម៉ានីល]]អស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ ដោយចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៣។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនៅទីក្រុងម៉ានីលនោះ ប្រទេសហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូណេស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាជាផ្លូវការទទួលយកការបង្កើតប្រទេសម៉ាឡេស៊ីឡើង ប៉ុន្តែដំបូងឡើយត្រូវតែមានប្រជាមតិជាមុនសិននៅលើទឹកដីបូរណេអូខាងជើង និងសារ៉ាវ៉ាក់ក្រោមការរៀបចំរបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]។ ខណៈដែលបេសកកម្មស្វែងរកការពិតរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ប៉ុន្តែយុទ្ធសាស្ត្រពន្យារពេលរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីបានបង្ខំឱ្យបេសកកម្មនោះចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី២៦ ខែសីហាវិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា អង្គការសហប្រជាជាតិបានរំពឹងថារបាយការណ៍នៃបេសកកម្មនោះនឹងត្រូវបានប្រកាសផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name="Tun Hanif Omar 2007" /> [[File:Tunku abd rahman.jpg|thumb|លោក[[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡាយ៉ា|253x253px]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំទីក្រុងម៉ានីល រដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេយ៉ាបានលើកឡើងពីគោលបំណងប្រកាសរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីនៅថ្ងៃទី៣១ ខែសីហា (ព្រោះដោយសារវាជាន់ចំនឹងថ្ងៃឯករាជ្យភាពម៉ាឡាយ៉ា) ប៉ុន្តែត្រូវបានហ្វីលីពីននិងឥណ្ឌូណេស៊ីជំទាស់ និងសុំឱ្យលើកថ្ងៃប្រកាសនោះមកទី១៥ ខែកញ្ញាវិញ ពោលគឺមួយថ្ងៃក្រោយរបាយការណ៍ អសប ដែលគ្រោងនឹងប្រកាសថាតើទឹកដីអាណានិគមកោះបរណេអូទាំងពីរព្រមចុះចូលនឹងរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីឬអត់។{{sfn|Edwards|1992|p=260}} យ៉ាងណាក្ដី បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់កិច្ចចរចាទីក្រុងម៉ានីល នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡាយ៉ាគឺលោក[[ទូនគូ អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់]]បានប្រកាសថារដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មីនឹងកកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦​ ខែកញ្ញា ដោយមិនរង់ចាំលទ្ធផលរបាយការណ៍ អសប ទេ។{{sfn|Mackie|1974|pp=174–175}} រដ្ឋបរណេអូខាងជើង និងសារ៉ាវ៉ាក់ ដែលគេរំពឹងថាគាំទ្រចុះចូលនឹងម៉ាឡេស៊ី បានព្រមគ្នាប្រកាសឯករាជ្យភាពក្នុងនាមជារដ្ឋប្រទេសម៉ាឡេស៊ីថ្មីនៅថ្ងៃទី៣១ ខែសីហា ក្នុងថ្ងៃតែមួយនៃគម្រប់ខួបឯករាជ្យភាពម៉ាឡាយ៉ា នៅមុនកាលបរិច្ឆេទកំណត់ផ្សាយលទ្ធផលរបាយការណ៍ អសប ទៅទៀត។<ref name="Tun Hanif Omar 2007" /> នៅទីបំផុត របាយការណ៍ អសប ក៏បានបោះផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ដោយលទ្ធផលបានបង្ហាញឱ្យឃើញការគាំទ្រចំពោះការបង្កើតរដ្ឋម៉ាឡេស៊ីថ្មី រួចប្រទេសម៉ាឡេស៊ីក៏ចាប់មានអត្ថិភាពជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣។ ភ្លាមៗនោះ ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីក៏បានប្រតិកម្មដោយបណ្ដេញឯកអគ្គរាជទូតម៉ាឡេស៊ីចេញពីទីក្រុងចាកាតា។ ពីរថ្ងៃក្រោយមក កុបកម្មដែលរៀបចំនិងគាំទ្រដោយបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ីបានផ្ទុះឡើង ដោយមានមនុស្សម្នាជាច្រើនបានសម្រុកដុតបំផ្លាញស្ថានទូតអង់គ្លេសនៅចាកាតា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ មានក្រុមបាតុកររាប់រាយនាក់ទៀតបានចូលទៅគាស់កាយស្ថានទូតសិង្ហបុរីនៅចាកាតា និងព្រមទាំងទីគេហដ្ឋានរបស់អ្នកការទូតសិង្ហបុរីថែមទៀតផង។ នៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីថ្មី បុគ្គលិកភ្ញាក់ងារឥណ្ឌូណេស៊ីជាច្រើនត្រូវបានអាជ្ញាធរម៉ាឡេស៊ីចាប់ខ្លួន ហើយប្រជាជនម៉ាឡេស៊ីមួយហ្វូងបាននាំគ្នាសម្រុកទៅវាយប្រហារស្ថានទូតឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងទីក្រុង[[គូឡាឡាំពួ]]។{{sfn|Pocock|1973|p=173}} ===យុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែក=== ទោះជាកិច្ចចរចាសន្តិភាពបានកំពុងដំណើរការ ឬជាប់គាំងក៏ដោយ ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតែបន្តយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ខ្លួនចូលទៅក្នុងទឹកដីបរណេអូរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា របាយការណ៍បានរំលេចឡើងពីសកម្មភាពលុកលុយរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ដែលមានកម្លាំងទាហានប្រមាណ ៥០ នាក់។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់បានផ្ទុះឡើងរវាងកម្លាំងលុកលុយឥណ្ឌូណេស៊ីនឹងក្រុមទាហាន[[ហ្គួរខា​]]របស់អង់គ្លេស ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកល្បាត និងវាយតបតវិញ ហើយក្រោយមួយខែនៃការប្រយុទ្ធគ្នា ប្រភពពីហ្គួរខាបានឱ្យដឹងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីប្រមាណ ១៥ នាក់ និងបានចាប់ខ្លួនទាហានបីនាក់ទៀត។{{sfn|Pocock|1973|p=170}} មិនយូរប៉ុន្មាន [[សមរភូមិឡងចាវ៉ាយ]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅកណ្ដាលរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកជាសមរភូមិប្រយុទ្ធដ៏ធំដំបូងប្រចាំជម្លោះមួយនេះ។{{sfn|van der Bijl|2007|pp=80–85}}{{sfn|Conboy|2003|p=95}} ការវាយប្រហាររបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចូលក្នុងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាសកម្មភាពផ្ទុយពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងគោលនយោបាយប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយមតរបស់ស៊ូកាណូទាំងស្រុង។ ដើម្បីគេចពីការចោទប្រកាន់ទាំងនេះ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូណេស៊ីបានអះអាងថាសកម្មភាពវាយលុកទាំងនោះគឺបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ[[កងម៉ារីនឥណ្ឌូណេស៊ី]]តែឯកឯងប៉ុណ្ណោះដោយគ្មានស្ដាប់បង្គាប់បញ្ជាថ្នាក់លើរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីឡើយ។ ស៊ូកាណូបានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រផ្សេងទៀតដោយបន្លំធ្វើជាស្វះស្វែងរកច្រកចរចាសន្តិភាពនៅក្នុងខែមករានៃឆ្នាំ១៩៦៤ ហើយកិច្ចប្រជុំចរចាសន្តិភាពក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅទីក្រុងបាងកក ប៉ុន្តែដោយសារការប្រយុទ្ធនៅតាមព្រំដែននៅតែបន្តសកម្ម ដូច្នេះកិច្ចចរចានោះក៏ត្រូវបានបរាជ័យ។ ការសន្ទនាបានចាប់ផ្ដើមម្តងទៀតនៅប៉ុន្មានខែបន្ទាប់នៅទីក្រុងតូក្យូ ប៉ុន្តែនៅតែជួបលទ្ធផលបរាជ័យដដែរ ប៉ុន្តែលើកនេះ វាបានបើកឱ្យមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីឱ្យក្រុមសង្កេតការណ៍ថៃចុះទៅស្ទង់ស្ថានភាពនៅសារ៉ាវ៉ាក់។ នៅទីនោះ ក្រុមសង្កេតការណ៍ថៃបានប្រទះឃើញនូវសកម្មភាពដកថយពីកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្លងទៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនវិញ ដែលបញ្ជាក់ថា ពួកគេពិតជាបានឆ្លងចូលទៅក្នុងទឹកដីម៉ាឡេស៊ីដើម្បីបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួនមែន។{{sfn|Pocock|1973|pp=179–181, 188}} ទន្ទឹមនឹងនេះ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឥណ្ឌូណេស៊ីក្រោមបញ្ជាការឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[អះម៉ាដ យ៉ានី]] បានចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីព្រួយបារម្ភជុំវិញស្ថានភាពផ្ទៃក្នុងនៃប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ហើយក៏បានសម្រេចចិត្តទាក់ទងគ្នាដោយសម្ងាត់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី ខណៈសកម្មភាពយោធាបានថមថយចុះទៅវិញ ដោយបន្សល់នូវការប៉ះទង្គិចគ្នាជាម្តងម្កាលវិញ។<ref>{{Cite book |last=Weinstein |first=Franklin B. |url=https://books.google.com/books?id=1mXdDNqELTIC&q=Indonesia+army+secret+contact+malaysia&pg=PA325 |title=Indonesian Foreign Policy and the Dilemma of Dependence: From Sukarno to Soeharto |date=2007 |publisher=Equinox Publishing |isbn=9789793780566 }}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ីធ្វើបែបនេះគឺដើម្បីសម្រួលកម្លាំងដល់កងទ័ពរបស់ខ្លួនដែលទើបតែបញ្ចប់[[ប្រតិបត្តិការទ្រីកូរ៉ា]]នៅនូវែលគីនេខាងលិចហើយ និងម៉្យាង វាក៏អាចជួយពង្រឹងនយោបាយក្នុងស្រុកខ្លះដែរ ដែលកំពុងជួបវិបត្តិធ្ងន់ធ្ងររវាងរដ្ឋាភិបាល និងបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី។<ref>{{Cite book |last=Crouch |first=Harold |url=https://books.google.com/books?id=TJptHWc4i1EC&q=Indonesia+army+secret+contact+malaysia&pg=PA74 |title=The Army and Politics in Indonesia |date=2007 |publisher=Equinox Publishing |isbn=9789793780504 }}</ref> ===ការរាលដាលជម្លោះដល់ឧបទ្វីបម៉ាឡេ=== [[File:Malaysian Rangers, Malay-Thai border (AWM MAL-65-0046-01).JPG|thumb|right|[[កងល្បាតសារ៉ាវ៉ាក់]] (ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិអ៊ីបាន]]) កំពុងចុះពី[[កងកម្លាំងអាកាសភូមិន្ទអូស្ត្រាលី|ឧទ្ធម្ភាគចក្រអូស្ត្រាលី]] [[ប៊ែលយូហេច-១ អ៊ីរ៉ូក្វាស៍]] (Bell UH-1 Iroquois) ដើម្បីការពារ[[ព្រំដែនថៃ–ម៉ាឡេស៊ី]]។]] {{Listen | filename = President Sukarno announces Dwikomando Rakyat.ogg | title = សុន្ទរកថាស៊ូការណូ | description = សំឡេងលោក[[ស៊ូកាណូ]]កំពុងប្រកាសបង្កើត ''ឌ្វីកូម៉ានដូរ៉ាកយ៉ាត'', ៣ ឧសភា ១៩៦៤។ }} នៅថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈការប្រយុទ្ធគ្នានៅបន្តនៅឡើយ លោកស៊ូកាណូក៏បានប្រកាសបង្កើតកងទ័ពបញ្ជាការគូប្រជាជនឡើង (''Dwi Komando Rakyat'' ឬសរសេរកាត់ ''Dwikora'') ដើម្បីការពារបដិវត្តន៍ឥណ្ឌូណេស៊ី និងពង្រីកបដិវត្តន៍នោះចូលរដ្ឋប្រទេសជិតខាង ពិសេសម៉ាឡេស៊ីនោះឯង។ នៅក្នុងថ្ងៃប្រកាសនៃ '[[ឆ្នាំនៃជីវិតរស់នៅក្នុងភាពគ្រោះថ្នាក់]]' កំឡុងទិវាឯករាជ្យភាព កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីបានចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការយោធាតាមផ្លូវទឹក និងផ្លូវអាកាសចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី១៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤។ នៅក្នុងនោះ ទាហាននៃកម្លាំងជើងទឹកប្រមាណ ១០០ នាក់ (ក្នុងរួមមាន កងសកម្មរហ័ស កងម៉ារីនឥណ្ឌូណេស៊ី និងជនកុម្មុយនីស្តម៉ាឡេស៊ីមួយចំនួន) បានឆ្លង[[ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា]]តាមទូក ដោយឡើងឆ្នេរពុនធៀនទាំងកណ្ដាលយប់។{{sfn|Conboy|2003|p=161}} ខុសពីការស្មាន ពួកគេត្រូវប្រឈមប៉ះនឹងកម្លាំងចម្រុះសហធនរដ្ឋភ្លាមៗ ហើយក្នុងចំណោមក្រុមទាហានទាំងប៉ុន្មានជាង ១០០ នាក់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីនោះ មានតែបួននាក់ប៉ុណ្ណោះបានរត់គេចខ្លួនរួចពីការចាប់ខ្លួនរបស់ទាហានសហធនរដ្ឋ។{{sfn|James|Sheil-Small|1971|p=146}} នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឥណ្ឌូណេស៊ីបានលបបញ្ជូនយន្តហោះដំណឹកយោធារបស់ខ្លួនប្រភេទ[[ឡុកហ៊ីដស៊ី-១៣០ ហឺរខ្យូលីស]]ចំនួនបីគ្រឿង ហោះចេញពីចាកាតាសម្ដៅទៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី ដោយយន្តហោះពីរគ្រឿងបានសម្រេចគោលដៅរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីទាហានឆ័ត្រយោងចំនួន ៩៦ នាក់បានទម្លាក់ចេញពីយន្តហោះទាំងនោះ ខណៈយន្តហោះមួយទៀតបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកាក្រោយព្យាយាមគេចពីយន្តហោះចម្បាំងអង់គ្លេសពីសិង្ហបុរី។{{sfn|Conboy|2003|p=161}} កងកម្លាំងហ្គួរខារបស់អង់គ្លេសចូលដៃគ្នាជាមួយកងកម្លាំងនូវែលសេឡង់ និងកម្លាំងសហធនរដ្ឋដទៃទៀត ក្រោមការដឹកនាំរបស់កងពលតូចម៉ាឡេស៊ីបួនក្រុម បានចំណាយពេលរយៈពេលមួយខែទើបបានសម្លាប់ ឬចាប់ខ្លួនទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៩០ នាក់នៅក្នុងចំណោមទាហាន ៩៦ នាក់ដែលបានលោតតាមឆ័ត្រយោងនោះ។{{sfn|van der Bijl|2007|pp=135–138}}{{sfn|James|Sheil-Small|1971|pp=148–150}}{{sfn|Pugsley|2003|pp=206–213}} [[File:Proclamation of Emergency-Indonesia & Malaysia confrontation 1964 (L.N. 271 of 1964) (cropped).png|thumb|សេចក្ដីប្រកាសភាពអាសន្នដែលចេញដោយព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ីនៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៤]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីឥណ្ឌូណេស៊ីបានទម្លាក់ទាហានចូលឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី [[ព្រះមហាក្សត្រម៉ាឡេស៊ី|ព្រះប្រមុខរដ្ឋម៉ាឡេស៊ី]]ក្រោយការប្រឹក្សាជាមួយ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី]] បានប្រកាសភាពអាសន្នថ្នាក់ជាតិ។<ref>{{Cite news |date=4 September 1964 |title=It's Emergency |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640904-1.2.2 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 September 1964 |title=Jakarta Denial |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640904-1.2.3 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1, 20}}</ref> សេចក្ដីប្រកាសអាសន្នរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[ព្រឹទ្ធសភា (ម៉ាឡេស៊ី)|ព្រឹទ្ធសភា]]នៅថ្ងៃទី១០<ref>{{Cite web |date=10 September 1964 |title=Parliamentary Debates of the Dewan Rakyat (House of Representatives) [10 September 1964] |url=https://www.parlimen.gov.my/files/hindex/pdf/DR-10091964.pdf |access-date=23 February 2026 |website=Parliament of Malaysia}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 1964 |title=A Big, Big 'Yes' |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640911-1.2.3 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=1}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=11 September 1964 |title=The big debate: Applause as PMIP leader declares support of his party |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640911-1.2.78 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=10}}</ref> និង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ម៉ាឡេស៊ី)|សភាតំណាងរាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី]]នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា។<ref>{{Cite web |date=11 September 1964 |title=Parliamentary Debates of the Dewan Negara (Senate) [11 September 1964] |url=https://www.parlimen.gov.my/files/hindex/pdf/DN-11091964.pdf |access-date=23 February 2026 |website=Parliament of Malaysia}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |date=12 September 1964 |title=Emergency: Senate Give Big 'Yes' |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19640912-1.2.48 |access-date=23 February 2026 |work=The Straits Times |pages=6}}</ref> ក្នុងកំឡុងដែលឥណ្ឌូណេស៊ីបានពង្រីកជម្លោះចូលទៅក្នុងឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី នាវាដឹកយន្តហោះ និងនាវាពិឃាដអមដំណើរចំនួនពីរគ្រឿងរបស់អង់គ្លេសត្រូវបានឥណ្ឌូណេស៊ីគម្រាមបិទផ្លួវមិនឱ្យឆ្លង[ច្រកសមុទ្រស៊ុនដា]] បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រស៊ុនដា]]។ កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋបានទទួលបញ្ជាត្រៀមខ្លួនវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីនៅលើកោះស៊ូម៉ាត្រា ប្រសិនបើយុទ្ធនាការជ្រៀតជ្រែករបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ីននៅតែបន្ត។ យ៉ាងណា ភាពតានតឹងរវាងឥណ្ឌូណេស៊ី និងអង់គ្លេសបានបន្តអូសបន្លាយរយៈពេលបីសប្តាហ៍ មុនពេលត្រូវចុះធូរស្បើយវិញដោយសន្តិវិធី។{{sfn|Edwards|1992|p=319}} គិតមកត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ជម្លោះមួយនេះបានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលជាប់គាំងម្តងទៀត ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ ភ្ញាក់ងារចារកម្ម​​សហធនរដ្ឋ​បាន​រកឃើញពីវត្តមាននៃកម្លាំង​ទាហាន​ឥណ្ឌូណេស៊ីបន្ថែម​ដែលកំពុងប្រមូលផ្ដុំនៅ​កាលីម៉ាន់តាន់ មិនឆ្ងាយពី​ទីក្រុងឃូឈីងប៉ុន្មានទេ។ ជាលទ្ធផល អង់គ្លេសក៏បានបញ្ជូនករវរសេនាតូចចំនួនពីរក្រុមបន្ថែមដើម្បីការពារម៉ាឡេស៊ីពីលទ្ធភាពវាយប្រហារចេញពីកាលីម៉ាន់តាន់។{{sfn|Gregorian|1991|p=55}}{{sfn|Jones|2002|p=272}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅបរណេអូផងដែរនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៥។{{sfn|van der Bijl|2007|p=165}} ===ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត=== {{Main|ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត}} [[File:Queen's Own Highlanders searching for enemies during a patrol.jpg|thumb|ទាហាននៃកងវរសេនាតូចទីមួយកំពុងដើរល្បាតរកទីតាំងយោធាសត្រូវនៅក្នុងព្រៃបរណេអូ។]] នៅក្នុង[[ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត]] កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋបានធ្វើការវាយឆ្មក់ដោយសម្ងាត់ឆ្លងព្រំដែនដើម្បីកម្ចាត់ ឬកម្ទេចទីតាំងឈរជើងរបស់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីចាប់ពីខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៤ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៦៦។ ប្រតិបត្តិការវាយឆ្មក់នេះដែរគឺភាគច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងពិសេសមកពីអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់ និងក៏ដូចជាកងទ័ពទាហានធម្មតាខ្លះៗផងដែរ។ នៅដើមវគ្គនៃប្រតិបត្តិការក្លារ៉េត ទាហានសហធនរដ្ឋនិងម៉ាឡេស៊ីបានព្យាយាមកាន់កាប់ត្រឹមតែខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារប្រជាជនក្នុងស្រុកពីការវាយប្រហារផ្សេងៗដោយឥណ្ឌូណេស៊ី។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ពួកគេបានពង្រីកប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនឆ្លងព្រំដែនចូលក្នុងទឹកដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងគោលបំណងស្វែររកព័ត៌មានបន្ថែម និងតាមប្រមាញ់ទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីដែលកំពុងដកថយ។{{sfn|Dennis et al.|2008|p=152}}{{sfn|Pugsley|2003|p=255}} សកម្មភាពវាយឆ្មក់ទាំងនេះគឺត្រូវបានលាក់ជាការសម្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ ហើយភាគច្រើនវាត្រូវបានអនុវត្តដោយក្រុមទាហានតូចៗ ដែលត្រូវឆ្លងពីទឹកដីសារ៉ាវ៉ាក់និងសាបះរបស់ម៉ាឡេស៊ីចូលដែនដីកាលីម៉ាន់តាន់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ដោយមានគោលដៅស៊ើបនិងវាយបណ្ដេញទាហានឥណ្ឌូណេស៊ីដែលរៀបចំត្រៀមវាយចូលម៉ាឡេស៊ី។ ដំបូងឡើយ​ ជម្រៅឆ្មក់ចូលរបស់កម្លាំងសហធនរដ្ឋមានចម្ងាយប្រមាណត្រឹម ២,៧០០ ម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទាប់មក ពួកគេក៏បានពង្រីកដល់ ៥,៥០០ ម៉ែត្រ និងជាចុងក្រោយ ពួកគេបានឆ្លងរហូតដល់ចម្ងាយ ៩,១០០ ម៉ែត្រនៅក្រោយ[[សមរភូមិផ្លាម៉ានម៉ាពូ]]ក្នុងខែមេសា​ ឆ្នាំ១៩៦៥។{{sfn|Smith|1999|p=41}}{{sfn|Dennis|Grey|1996|pp=232–233}} ដោយសារប្រតិបត្តិការនេះមានលក្ខណៈប្រថុយ និងអាចជះផលវិបាកច្រើនបើគណនាខុស ដូច្នេះវាត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន និងម៉ឹងម៉ាត់បំផុតដោយផ្អែកទៅលើអ្វីដែលគេហៅថា "ច្បាប់មាស" ហើយទាហានទាំងឡាយដែលចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការនេះត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យស្បថលាក់ការឱ្យជិតបំផុតផងដែរ។{{sfn|Horner|2002|pp=83–84}} ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េតត្រូវបានចាត់ទុកជាជ័យជម្នះសម្រាប់កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋ មុនពេលពួកគេត្រូវបានរំសាយនៅចុងជម្លោះ។ ប្រតិបត្តិការនេះផងដែរបានបង្កឱ្យកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីមានទាហានស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន ហើយវាថែមទាំងបានបង្ខំឱ្យភាគីខាងឥណ្ឌូណេស៊ីប្ដូរមកប្រកាន់ជំហរការពារខ្លួនវិញនៅខាងក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនឯងទៀតផង។{{sfn|Pugsley|2003|p=255}}{{sfn|Dennis|Grey|1996|p=307}} ==ចុងបញ្ចប់នៃជម្លោះ== ===បម្លាស់ប្ដូរនយោបាយ=== [[File:Avro Vulcan Malaysia.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអង់គ្លេសប្រភេទ[[អាហ្វរ៉ូវ៉ុលខិន]] កំ​ពុងចុះចតនៅ[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសបាត់ធឺរវ៉ឺសធ៍]]ក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ប្រ. ១៩៦៥។ វត្តមាននៃយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះគឺជាគន្លឹះវាយបំបែកក្បួន និងការប្រមូលផ្ដុំទាំងឡាយរបស់កងកម្លាំងឥណ្ឌូណេស៊ីនៅតំបន់ព្រំដែនជម្លោះ។]] មកដល់ចុងឆ្នាំ១៩៦៥ ជម្លោះនេះបានឈានចូលដំណាក់កាលជាប់គាំងសារជាថ្មីម្តងទៀត។ ប្រធានាធិបតីហ្វីលីពីនថ្មីគឺលោក[[ហ្វឺឌីណាន់ ម៉ាកូស]]មានចំណងចង់កាត់បន្ធយភាពតានតឹង ហើយខុសពីមេដឹកនាំមុនៗ លោកមិនចង់បន្តការទាមទារតំបន់ភាគខាងជើងរដ្ឋសាបះខ្លាំងណាស់ណាដែរ។ ដូច្នេះហើយ រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់លោកក៏បានរៀបចំគម្រោងទទួលស្គាល់សហព័ន្ធម៉ាឡេស៊ីឡើងវិញ។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈ ប្រទេសហ្វីលីពីនបានប្រកាសថាខ្លួននឹងជូនដំណឹងដល់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីមួយថ្ងៃជាមុនអំពីការធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងរបស់ហ្វីលីពីនជាមួយទីក្រុងគូឡាឡាំពួ។ ទាំងនេះមានន័យថាឥណ្ឌូណេស៊ីលែងមានភាគីជួយគាំទ្រដូចមុនទៀតហើយ ចំណែកឯស៊ូកាណូវិញបានប្រតិកម្មដោយថ្កោលទោសសេចក្ដីសម្រេចរបស់ម៉ាកូសនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយរបស់លោក ជាហេតុធ្វើឱ្យទីក្រុងម៉ានីលមានការភ្ញាក់ផ្អើល។ សុន្ទរកថារបស់ស៊ូកាណូនោះបានបង្កើតរលកគាំទ្រថ្មីជុំវិញជម្លោះជាមួយម៉ាឡេស៊ី ដោយក្រុមយុវជន និងអង្គការសាសនាជាច្រើនបានរួមគ្នាចេញមុខថ្កោលទោសគម្រោងផែនការរបស់ម៉ាកូស។<ref name="Weinstein-2009">{{Cite book |last=Weinstein |first=Franklin B. |url=https://books.google.com/books?id=4xz8zHFfnDwC&q=offer&pg=PA34 |title=Indonesia Abandons Confrontation: An Inquiry Into the Functions of Indonesian Foreign Policy |date=2009 |publisher=Equinox Publishing |isbn=978-602-8397-45-2 ​}}</ref> {{Quote|text="ប្រសិនបើលោកម៉ាកូសចង់ជួយម៉ាឡេស៊ី នោះវាជារឿងរបស់គាត់ ប៉ុន្តែយើងនឹងបន្តកម្ទេចម៉ាឡេស៊ី ទោះបីជាយើងត្រូវតស៊ូតែម្នាក់ឯងក៏ដោយ។"|sign=មតិស៊ូកាណូចំពោះការសម្រេចចិត្តរបស់ហ្វឺឌីណាន់ ម៉ាកូស|source=<ref name="Weinstein-2009" />}} [[File:Volunteers_of_Dwikora.jpg|thumb|ទាហានស្ម័គ្រចិត្តឥណ្ឌូណេស៊ីឡើងនាវាត្រៀមចេញទៅកាលីម៉ាន់តាន់, កក្កដា ១៩៦៥។]] យ៉ាងណាមិញ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ដើមថមថយចុះវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បន្ទាប់ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិផ្ទៃក្នុងនយោបាយ ពោលគឺនៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៥ ឧត្តមសេនីយ៍ជាន់ខ្ពស់ឥណ្ឌូណេស៊ីជាច្រើនរូបត្រូវបានចាប់ជំរិត និងផ្ដាច់ជីវិតនៅក្នុង[[ចលនា ៣០ កញ្ញា|រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ង]]ធ្វើឡើងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ី]] មុនពេលត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយយោធាឥណ្ឌូណេស៊ីក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ស៊ូហារតូ]]។ ដោយស្ថិតក្នុងភាពច្របូកច្របល់ស្មុគស្មាញច្រើន ស៊ូកាណូក៏បានយល់ព្រមបើកសិទ្ធិឱ្យស៊ូហារតូកាន់កាប់អំណាចអាសន្ន និងបញ្ជាគ្រប់គ្រងទីក្រុងចាកាតា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទាំងឡាយដែលឈរជើងនៅទីនោះ។ បក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្រុមដែលរ៉ាប់រងទទួលខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាមបរាជ័យមួយនោះ ហើយនៅប៉ុន្មានសប្តាហ៍និងខែបន្ទាប់ [[ការសម្លាប់រង្គាលឥណ្ឌូណេស៊ីឆ្នាំ១៩៦៥–១៩៦៦|យុទ្ធនាការចាប់ខ្លួន និងសម្លាប់]]សមាជិក ក៏ដូចជាអ្នកគាំទ្របក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានអនុវត្តនៅទូទាំងទីក្រុងចាកាតា និងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីទាំងមូល។<ref name="nlb">{{cite web|url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=f950e04d-44d7-47ad-a10c-16dfb0cc9ce3|access-date=2026-02-25|title=Konfrontasi (Confrontation) ends|publisher=[[ក្រុមប្រឹក្សាបណ្ណាល័យជាតិ|National Library Board]]}}</ref> ដោយសារការក្តាប់អំណាចដោយលោកស៊ូហារតូនៅទីក្រុងចាកាតា និងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី កម្ដៅភាពតានតឹងនៅក្នុងយុទ្ធនាការវាយប្រហារនៅកោះបរណេអូខាងកើតក៏ចាប់ផ្តើមស្រុតចុះធូរស្រាល។{{sfn|Pocock|1973|p=215}} ក្រោយពី[[សម័យអន្តរកាលដល់បទបញ្ជាថ្មី|អំណាចដឹកនាំត្រូវបានផ្ទេរ]]ទៅអ្នកថ្មី ចំណាប់អារម្មណ៍របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីក្នុងការបន្តជម្លោះសម្មុខីកម្មនេះបានរសាត់បាត់ទៅបន្តិចម្តងៗ ហើយសកម្មភាពយោធាក៏ថយចុះទៅវិញដែរ។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៦ ថ្នាក់ដឹកនាំឥណ្ឌូណេស៊ីថ្មីបានចាប់ផ្ដើមបើកទ្វារកការចរចាសន្តិភាព។{{sfn|Goldsworthy|2001|p=342}} ===សកម្មភាពចុងក្រោយ=== [[File:Australian soldier Borneo.jpg|thumb|right|ទាហានអូស្ត្រាលីកំពុងបញ្ជាកាំភ្លើងយន្ត GPMG]] ខណៈស្ថានភាពនយោបាយនៅឥណ្ឌូណេស៊ីកំពុងប្រសើរឡើង កងកម្លាំងទ័ពព្រៃប្រជាជនសារ៉ាវ៉ាក់ (ក.ទ.ព.ប.ស.) និងកងវរសេនាធធំបញ្ជាការទ័ពប៉ារ៉ា (ក.ប.ទ.ប.) បានចាប់ដៃគ្នាព្យាយាមបង្កើតចលនាទ័ពព្រៃនៅក្នុងរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ និងសាបះរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ ថ្វីបើកិច្ចប្រឹងប្រែងនៅសាបះបានបរាជ័យ ប៉ុន្តែនៅសារ៉ាវ៉ាក់វិញ ទាហានចំនួនពីរក្រុមបានឆ្លងចូលតំបន់នេះនៅក្នុងខែកុម្ភៈ និងឧសភា ក្នុងគោលបំណងប្រមូលចំនួនអ្នកគាំទ្រនៅក្នុងស្រុក។ ក្រុមទីមួយត្រូវបរាជ័យនៅរាល់ការប៉ះទង្គិចទាំងឡាយជាមួយកម្លាំងសហធនរដ្ឋ ហើយបន្តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់ខែមិថុនា មុនពេលត្រឡប់ចូលឥណ្ឌូណេស៊ីវិញក្រោយពីដឹងលឺការប្រកាសបិទបញ្ចប់ជម្លោះសម្មុខីកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូណេស៊ី។ ចំពោះក្រុមទីពីរវិញ បន្ទាប់ពីបានទាក់ទងជាមួយកងកម្លាំងអូស្ត្រាលីហើយ ក៏បានវិលត្រឡប់ចូលមកឥណ្ឌូណេស៊ីវិញដូចគ្នា។{{sfn|Conboy|2003|pp=158–161}} សកម្មភាពវាយចូលរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ីចុងក្រោយបានកើតឡើងនៅក្នុងខែឧសភា និងមិថុនា ប៉ុន្តែត្រូវបានកម្លាំងសហធនរដ្ឋវាយបណ្ដេញចេញវិញពីម៉ាឡេស៊ីដោយជោគជ័យ។ ===សន្ធិសញ្ញា=== [[File:Signing_of_the_Jakarta_Accords_11_August_1966.jpg|thumb|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល រ៉ាសាក់]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អាដាំ ម៉ាលីគ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងបាងកក, ១១ សីហា ១៩៦៦។ ទីបញ្ចប់នៃជម្លោះសម្មុខីកម្មនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[សេចក្ដីថ្លែងការណ៍អាស៊ាន|ចំណុចចាប់ផ្តើម]]នៃ[[អាស៊ាន]]។]] នៅថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា នៅឯសន្និសីទមួយនៅទីក្រុង[[បាងកក]] រដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូណេស៊ីបានប្រកាសថាជម្លោះរវាងភាគីទាំងពីរបានឈានចូលមកដល់ទីបញ្ចប់ហើយ។ តែនៅចាកាតាវិញ គេមិនសូវទាន់បានប្រាកដច្បាស់ទេថាតើលោកស៊ូហារតូគឺជាអ្នកកំពុងគ្រប់គ្រងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីពេញសិទ្ធិឬអត់ (​ប្រៀបនឹងលោកស៊ូកាណូ) ហើយនៅបរណេអូវិញក៏ទាហាននៅបន្តរក្សាស្មារតីប្រុងប្រយ័ត្ននៅឡើយដែរ។ នៅខែមិថុនា ភាគីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងគ្នាជាគោលការណ៍ចំពោះដំណោះស្រាយសន្តិភាព បន្ទាប់ពីកិច្ចប្រជុំរវាងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាសាក់ ហ៊ូសេន|អាប់ឌុល រ៉ាសាក់]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសឥណ្ឌូណេស៊ី លោក[[អាដាំ ម៉ាលីគ]]។<ref name="nlb"/> ដោយមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពីស៊ូហារតូ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពមួយក៏ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា និងបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅពីរថ្ងៃបន្ទាប់{{sfn|Carver|1986|p=806}} ដោយនាំឱ្យសង្គ្រាមសម្មុខីកម្មនេះបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។​​​​​​​<ref name="HistoryGov">{{cite journal|journal=Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume XXVI, Indonesia; Malaysia-Singapore; Philippines|title=The Indonesia-Malaysia Accord: Possible Pitfalls Ahead|date=1966-08-12|access-date=2026-02-26|publisher=Office of the Historian|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v26/d218}}</ref><ref>{{cite news |title=Indonesia-Malaysia Pact Signed; Borneo States Will Vote on Tie |url=https://www.nytimes.com/1966/08/11/archives/indonesiamalaysia-pact-signed-borneo-states-will-vote-on-tie.html|newspaper=The New York Times |date=11 August 1966 |access-date=2026-02-26}}</ref><ref name="Historia">{{cite web |title=Jakarta Accord Bikin Indonesia dan Malaysia Tak Saling Ngotot |website=Historia.id |date=11 August 2020|language=id|access-date=2026-02-26|url=https://www.historia.id/article/jakarta-accord-bikin-indonesia-dan-malaysia-tak-saling-ngotot-P0KQO|author=M.F. Mukhti}}</ref> សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងអំពីការបញ្ឈប់អរិភាពនឹងគ្នា ស្ដារទំនាក់ទំនងការទូតជាបន្ទាន់ឡើងវិញ និងផ្ដល់ឱកាសសម្រាប់ប្រជាជននៃរដ្ឋសាបះ និងសារ៉ាវ៉ាក់ឱ្យបញ្ជាក់ពីជំហររបស់ពួកគេម្តងទៀតនៅក្នុងប្រទេសម៉ាឡេស៊ីតាមរយៈយន្តការប្រជាធិបតេយ្យ។ ==លទ្ធផល== ថ្វីបើឥណ្ឌូណេស៊ីបានព្យាយាមបញ្ជូនទ័ពមួយចំនួនទៅម៉ាឡាយ៉ាតាមផ្លូវទឹក និងអាកាសមែន ប៉ុន្តែសង្គ្រាមនេះទូទៅនៅតែមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ មានផ្ទុះអាវុធម្តងម្កាលដែលភាគច្រើនកើតឡើងនៅតាមតំបន់ព្រំដែនរវាងបរណេអូខាងជើង និងកាលីម៉ាតាន់។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ចំពោះស៊ូកាណូនិងឥណ្ឌូណេស៊ី សង្គ្រាមនេះមិនសូវជាផ្ដល់ផ្លែផ្កាអ្វីប៉ុន្មានទេ ពិសេសនៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្លួនត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយទាហានសហធនរដ្ឋនៅគ្រប់ពេលដែលពួកគេឆ្លងព្រំដែនចូលម៉ាឡេស៊ី។ ចំណែកម៉ាឡេស៊ីវិញ ជម្លោះមួយនេះបានជួញជំរុញស្មារតីជាតិនិយម និងអត្តសញ្ញាណជាតិម៉ាឡេស៊ីបន្ថែម ពិសេសប្រជាជនចំណូលថ្មីនៅកោះបរណេអូនោះតែម្តង។ ឥណ្ឌូណេស៊ីទៀតសោត ពួកគេត្រូវរងនឹងភាពឯកា​ ពិសេសឥទ្ធិពលខ្លួននៅក្នុងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ បន្ទាប់បីប្រកាសចាកចេញពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។{{sfn|Clark|Pietsch|2014|p=22}} ចំពោះអង់គ្លេស ជម្លោះនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជោគជ័យដ៏ធំធេង{{sfn|van der Bijl|2007|p=246}} ដូចដែលបានលើកឡើងដោយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិនាពេលនោះ គឺលោក[[ដេនីស ហ៊ាលីយ៍]] ដែលបានសម្ដៅលើយុទ្ធនាការអង់គ្លេសនៅម៉ាឡេស៊ីថាជា "ការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដ៏មានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក"។{{sfn|Pimlott|1984|p=99}} ម្យ៉ាងវិញទៀត សកម្មភាពយោធារបស់អង់គ្លេសនេះដែរបានបង្ក្រាបនិងរារាំងរដ្ឋប្រទេសមួយ (ឥណ្ឌូណេស៊ី)​ ដែលលទ្ធិកុម្មុយនីស្តកំពុងតែសាបព្រួសចាប់ឬសក្នុងសង្គម ពីការវាតទីរដ្ឋប្រទេសមួយទៀត (ម៉ាឡេស៊ី)។ ពីទស្សនៈយុទ្ធសាស្ត្រសុទ្ធវិញ កងទ័ពនិងមេបញ្ជាការអង់គ្លេសបានខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងមោះមុតរឹងមាំ ដោយសារពួកគេអាចគ្រប់គ្រងសង្គ្រាមព្រៃភ្នំមួយបានជាមួយនឹងកម្លាំងនិងចំណាយមនុស្សតិចតួច ហើយថែមទាំងបានស្ដារស្ថេរភាពនយោបាយដែលអាចបង្កហានិភ័យខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទៀតផង។{{sfn|Allen|2016|p=159}} សម្រាប់លោកខាងលិច ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមនេះបានផ្ដល់គុណសម្បត្តិដ៏សំខាន់មួយនោះគឺការបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តនៅឥណ្ឌូណេស៊ី។ ការក្ដោបអំណាចបន្តិចម្តងៗរបស់ស៊ូហារតូក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ៣០ កញ្ញា បានបើកផ្លូវឱ្យលោកអាចបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មី ហើយទីបំផុតនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៧ លោកក៏បានបង្កើតគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីដោយមិនមានវត្តមានលោកស៊ូកាណូ។ សម្រាប់ម៉ាឡេស៊ីនិងឥណ្ឌូណេស៊ី ការបញ្ចប់ជម្លោះសម្មុខីកម្មបាននាំមកនូវនិយតកម្មទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីនិងតំបន់រវាងរដ្ឋប្រទេសទាំងពីរ បង្កើតជាមូលដ្ឋានសណ្ដាប់ធ្នាប់ថ្មី និងការរួមរស់ជាមួយគ្នាដោយសន្តិភាព។ នៅក្នុងន័យនេះហើយទើបរដ្ឋទាំងពីរបានខិតខំប្រឹងប្រែងបង្កើតបរិយាកាសតំបន់មួយដែលភាពរួសរាយរាក់ទាក់ និងប្រកបដោយចសហប្រតិបត្តិការ ដោយបន្តបង្កើតបានជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់ រហូតដល់ការបង្កើតចេញជា[[អាស៊ាន]]ឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។<ref name="nlb"/><ref>{{cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/special-relationship-in-the-malay-world/beginning-of-a-special-relationship-indonesiamalaysia-relations-196684/AD15688A18141B4C3716B50D0C15D7FD|chapter=Chapter 6 - The Beginning of a Special Relationship: Indonesia–Malaysia Relations, 1966–84|title=Special Relationship in the Malay World Indonesia and Malaysia|pp=229 - 279|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|year=2018|author=Ho Ying Chan}}</ref> ប្រតិបត្តិការក្លារ៉េតត្រូវបានអង់គ្លេសបង្ហើបទម្លាយជាសាធារណៈនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤ ខណៈរដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលីវិញបានបដិសេដអន្តរាគមន៍របស់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះនេះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៦។<ref>{{Cite news |last=Forbes |first=Mark |date=23 March 2005 |title=Truth still a casualty of our secret war |work=The Age |url=http://www.theage.com.au/news/National/Truth-still-a-casualty-of-our-secret-war/2005/03/22/1111254025436.html |url-status=live |access-date=27 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902075629/http://www.theage.com.au/news/National/Truth-still-a-casualty-of-our-secret-war/2005/03/22/1111254025436.html |archive-date=2 September 2006}}</ref>{{sfn|Coates|2006|p=333}} ===គ្រោះខូចខាតបង់=== ចំនួនកងកម្លាំងអង់គ្លេសនៃសហធនរដ្ឋដែលមានវត្តមាននៅបរណេអូបានហក់ឡើងដល់កម្រិតកំពូលក្នុងចំនួន ១៧,០០០ នាក់ និងមាន ១០,០០០ នាក់ផ្សេងទៀតបានឈរជើងនៅម៉ាឡាយ៉ា និងសិង្ហបុរី។{{sfn|Carver|1986|p=806}} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="float: right; margin-right: 0; margin-left: 1em; text-align: right;" |- ! scope="col" | ដើមកំណើត ! scope="col" | ស្លាប់ ! scope="col" | របួស |- ! scope="row" | [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៊្រិថេន|សហរាជាណាចក្រ]]<br>[[កងពលតូចហ្គួរខា|ហ្គួរខា]] | ១៤០<ref name="MoD2015" /> | ៤៤<br>៨៣ |- ! scope="row" | [[កងទ័ពអូស្ត្រាលី]] | ២៣<ref name="awm.gov.au-indonesian-confrontation" /> | ៨ |- ! scope="row" | [[កងទ័ពនូវែលសេឡង់]] | ១២<ref name="govt.nz/war/confrontation-in-borneo" /> | ៨ |- ! scope="row" | ផ្សេងទៀត | ២៩ | ៣៨ |- class="sortbottom" ! scope="row" | សរុប | '''២៤៨''' | '''១៨០''' |} [[File:Withdrawal of Naval Forces in Malaysian Borneo (AWM P02429.002).JPG|thumb|right|ព្យុហយាត្រាដកទ័ពរបស់កងកម្លាំងជើងទឹកអង់គ្លេស អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់នៅ[[ឡាប័ន]]។]] កងកម្លាំងសហធនរដ្ឋមានចំនួនស្លាប់យោធាប្រមាណ ២៨០ នាក់ និងរងរបួស ១៨០ នាក់ ដោយអង់គ្លេសមានចំនួនទាហានស្លាប់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងនោះ។{{sfn|Carver|1986|p=806}} កម្លាំងហ្គួរខាមានទាហានស្លាប់ចំនួន ៤៣ នាក់ និងរបួសចំនួន ១៩ នាក់ ខណៈកងកម្លាំងអង់គ្លេសផ្សេងទៀតមានទាហានស្លាប់ ១៩ នាក់ និងអ្នករបួស ៤៤ នាក់។ អូស្ត្រាលីមានអ្នកស្លាប់សរុប ១៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះមាន​ ៧ នាក់បានស្លាប់កំឡុងពេលប្រយុទ្ធ និងមាន ៩ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|{{harvnb|van der Bijl|2007|p=241}}}}<ref name="AWM war_casualties" /> នូវែលសេឡង់វិញមានទាហានស្លាប់ចំនួន ៧ នាក់ និងរបួសចំនួន ៧ នាក់ដូចគ្នា។ ចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្រៅពីនេះគឺនៅខាងម៉ាឡេស៊ី មានកម្លាំងយោធា នគរបាល និងកម្លាំងឈ្លបតាមព្រំដែន។ ជនស៊ីវិលសរុប ៣៦ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឯ ៥៣ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅក្នុងជម្លោះនេះ ដែលពួកគេភាគច្រើនជាប្រជាជនក្នុងស្រុក។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ចំនួនស្លាប់របួសខាងឥណ្ឌូណេស៊ីវិញត្រូវបានគេស្មានថាមានទាហានប្រមាណ​ ៥៩០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត អ្នករបួសមាន ២២២ នាក់ និង ៧៧១ នាក់ទៀតត្រូវបានចាប់ខ្លួន។{{sfn|Carver|1986|p=806}} ==មើលផងដែរ== *[[ឧទ្ទាមកម្មប៊្រុយណេ]] *[[សង្គ្រាមត្រជាក់នៅអាស៊ី]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រប៊្រុយណេ]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ាឡេស៊ី]] *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី]] ==ឯកសារយោង== {{reflist|group=ស}} {{reflist | colwidth = 20em | refs = <ref name="Tun Hanif Omar 2007">Tun Hanif Omar. Merdeka and Malaysia Day. [[The Star (Malaysia)|''The Star'']]. 8 April 2007.</ref> <ref name="AWM war_casualties">For Australian casualty figures see: {{Cite web |title=Australians at war: casualties as a result of service with Australian units |url=http://www.awm.gov.au/research/infosheets/war_casualties.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090702163332/http://www.awm.gov.au/research/infosheets/war_casualties.asp |archive-date=2 July 2009 |access-date=2 March 2026 |publisher=Australian War Memorial}}</ref> }} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== {{refbegin}} * {{Cite book |title=The Savage Wars Of Peace: Soldiers' Voices, 1945–89 |last=Allen |first=Charles |publisher=Little, Brown Book Group |year=2016 |isbn=978-0751565317}} * {{Cite book |last=Cain |first=Frank |title=Menzies in War and Peace |date=1997 |publisher=Allen & Unwin |isbn=9781864485738 |location=St Leonards, New South Wales}} * {{Cite book |last=Carver |first=Michael |title=The Makers of Modern Strategy: From Machiavelli to the Nuclear Age |publisher=Princeton University Press |year=1986 |isbn=9780691027647 |editor-last=Paret |editor-first=Peter |location=Princeton |chapter=Conventional Warfare in the Nuclear Age |quotation=Casualties were 114 killed and 181 wounded, a high proportion Gurkha. There were also 36 civilians killed, 53 wounded, and 4 captured, almost all local inhabitants. It was estimated that 590 Indonesians were killed, 222 wounded, and 771 captured.<!-- p806 -->}} *{{cite book |last1=Clark |first1=Marshall |last2=Pietsch |first2=Juliet |title=Indonesia-Malaysia Relations Cultural Heritage, Politics and Labour Migration |date=2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781317808886}} * {{Cite book |last=Conboy |first=Ken |title=Kompassus&nbsp;– Inside Indonesia's Special Forces |publisher=Equinox Publishing |year=2003 |isbn=9789799589880 |location=Jakarta}} * {{Cite book |last=Corbett |first=Robin |title=Guerilla Warfare: from 1939 to the Present Day |publisher=Orbis Book Publishing Corporation |year=1986 |isbn=978-0-85613-469-2 |location=London}} * {{Cite book |last1=Dennis |first1=Peter |title=Emergency and Confrontation: Australian Military Operations in Malaya and Borneo 1950–1966 |last2=Grey |first2=Jeffrey |publisher=Allen and Unwin |year=1996 |isbn=978-1-86373-302-1 |location=St Leonards }} * {{Cite book |last1=Dennis |first1=Peter |title=The Oxford Companion to Australian Military History |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Morris |first3=Ewan |last4=Prior |first4=Robin |last5=Bou |first5=Jean |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-551784-2 |edition=Second |location=South Melbourne |ref=CITEREFDennis_et_al.2008}} * {{Cite book |last=Easter |first=David |title=Britain and the Confrontation with Indonesia, 1960–1966 |publisher=I.B.Tauris |year=2004 |isbn=978-1-85043-623-2 |location=London}} * {{Cite book |last=Edwards |first=Peter |title=Crises and Commitments: The Politics and Diplomacy of Australia's Involvement in Southeast Asian Conflicts 1948–1965 |publisher=Allen and Unwin |year=1992 |isbn=978-1-86373-184-3 |series=The Official History of Australia's Involvement in Southeast Asian Conflicts 1948–1975 |volume=One |location=St Leonards}} * {{Cite journal |last=Fong |first=Hong-Kah |year=2005 |title=Book Review: Vernon L. Porritt "The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940–1990" |url=http://www.cseas.ncnu.edu.tw/journal/v02_no1/5.pp183-192%E6%9B%B8%E8%A9%95new.pdf |url-status=dead |journal=Taiwan Journal of Southeast Asian Studies |volume=2 |issue=1 |pages=183–192 |issn=1811-5713 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224123919/http://www.cseas.ncnu.edu.tw/journal/v02_no1/5.pp183-192%E6%9B%B8%E8%A9%95new.pdf |archive-date=24 December 2013 |access-date=2 March 2026 |df=dmy-all }} * {{Cite book |last=Fowler |first=Will |url=https://books.google.com/books?id=GFpPF9tDgZkC |title=Britain's Secret War: The Indonesian Confrontation 1962–66 |publisher=Osprey |year=2006 |isbn=9781846030482 |series=Men-at-Arms |location=Oxford }}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite journal |last=Gregorian |first=Raffi |date=1991 |title=CLARET Operations and Confrontation, 1964–66 |url=http://journals.hil.unb.ca/index.php/JCS/article/download/14933/16002 |journal=Conflict Quarterly |volume=11 |issue=1 |pages=46–72 |issn=0227-1311 }} * {{Cite book |last1=James |first1=Harold |title=The Undeclared War: The Story of the Indonesian Confrontation 1962–1966 |last2=Sheil-Small |first2=Denis |publisher=Rowman and Littlefield |year=1971 |isbn=978-0-87471-074-8 |location=Totowa}} * {{Cite book |last=Jones |first=M. |title=Conflict and Confrontation in South East Asia, 1961–1965: Britain: the United States and the Creation of Malaysia |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.magisterseniusu.com/uploads/1/8/0/0/1800340/buku-matthew_jones-conflict_and_confrontation_in_south_east_asia_1961-1965.pdf |year=2002 |isbn=978-0-521-80111-9 |location=Cambridge |access-date=2 March 2026 |archive-date=20 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720190715/http://www.magisterseniusu.com/uploads/1/8/0/0/1800340/buku-matthew_jones-conflict_and_confrontation_in_south_east_asia_1961-1965.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |last=Kheng |first=Cheah Boon |year=2009 |title=The Communist Insurgency in Malaysia, 1948–90: Contesting the Nation-State and Social Change |url=http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-June09/14_Cheah_3.pdf |journal=New Zealand Journal of Asian Studies |volume=11 |issue=1 |pages=132–152 |issn=1174-8915 |access-date=2 March 2026 |archive-date=20 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220110219/http://nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-June09/14_Cheah_3.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Mackie |first=J.A.C. |title=Konfrontasi: The Indonesia-Malaysia Dispute 1963–1966 |publisher=Oxford University Press |year=1974 |isbn=978-0-19-638247-0 |location=Kuala Lumpur}} * {{Cite book |editor1-last=Moulton |editor1-first=J.L. |editor2-last=Barclay |editor2-first=C.N. |editor3-last=Yool |editor3-first=W.M. |title=Brassey's Annual, the Armed Forces Year-Book, 1967 |publisher=William Clowes & Sons Ltd. |year=1967 |location=London |chapter=Extracts from: Statement on the Defence Estimates 1967 (Cmd. 2902) |ref={{harvid|Moulton|1967}} }} * {{Cite book |last=Goldsworthy |first=David |url=https://archive.org/details/facingnorthcentu00davi |title=Facing North: A Century of Australian Engagement with Asia |publisher=Melbourne University Press |year=2001 |isbn=9780522850086 |volume=One, 1901 to the 1970s |location=Carlton South, Victoria |url-access=registration }} * {{Cite book |last=Horner |first=David |title=The Gunners: A History of Australian Artillery |publisher=Allen and Unwin |year=1995 |isbn=978-1-86373-917-7 |location=St Leonards }} * {{Cite book |title=British Military Operations 1945–1985 |publisher=Bison |year=1984 |isbn=978-0-86124-147-7 |editor-last=Pimlott |editor-first=John |location=London}} * {{Cite book |last=Pocock |first=Tom |title=Fighting General&nbsp;– The Public and Private Campaigns of General Sir Walter Walker |publisher=Collins |year=1973 |isbn=978-0-00-211295-6 |edition=First |location=London}} * {{Cite book |last=Pugsley |first=Christopher |title=From Emergency to Confrontation: The New Zealand Armed Forces in Malaya and Borneo 1949–66 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=9780195584530 |location=South Melbourne, Victoria}} * {{Cite book |last=Smith |first=Neil |title=Nothing Short of War: With the Australian Army in Borneo 1962–66 |publisher=Mostly Unsung Military History |year=1999 |isbn=978-1-876179-07-6 |location=Brighton}} * {{Cite book |last=van der Bijl |first=Nick |title=Confrontation, The War with Indonesia 1962–1966 |publisher=Pen & Sword Military Press |year=2007 |isbn=978-1-84415-595-8 |location=Barnsley}} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{refbegin}} * [https://web.archive.org/web/20110728142629/http://unyearbook.un.org/unyearbook.html?name=1960index.html General Assembly 15th Session&nbsp;– The Trusteeship System and Non-Self-Governing Territories (pages: 509–510)] * [https://web.archive.org/web/20110728142634/http://unyearbook.un.org/1963YUN/1963_FOREWORD.pdf General Assembly 18th Session&nbsp;– the Question of Malaysia (pages: 41–44)] * Anonymous. 1964. ''Gelora Konfrontasi Mengganjang Malaysia''. Djakarta: Departemen Penerangan. (Contains Joint Statements of the Manila Agreements, Indonesian presidential decrees and all transcripts of Sukarno's public speeches from July 1963 to May 1964 pertaining the Konfrontasi) * {{Cite book |last=Doohan |first=J.T. |title=Mud Sweat & Tears: An account of 24 Construction Squadron Royal Australian Engineer's Borneo Tour of Duty 1965 |publisher=John Doohan |year=2004 |isbn=978-0-646-43718-7 |location=Brisbane}} * {{Cite journal |last=Easter |first=David |date=February 2005 |title='Keep the Indonesian Pot Boiling': Western Covert Intervention in Indonesia, October 1965&nbsp;– March 1966 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/keep-the-indonesian-pot-boiling(4f5c0b6b-73ef-4608-b795-f38f10ebffde).html |journal=Cold War History |volume=5 |issue=1 |pages=55–73 |doi=10.1080/1468274042000283144 |issn=1468-2745 |s2cid=153555254 |accessdate=2026-03-02 |archive-date=2023-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151651/https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/keep-the-indonesian-pot-boiling(4f5c0b6b-73ef-4608-b795-f38f10ebffde).html |dead-url=yes }} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Ralph |title=Jungle Conflict: The Durham Light Infantry in Borneo 1965–66 |last2=Heron |first2=John |publisher=Business Education Publishers |year=2007 |isbn=978-1-901888-55-3 |location=Sunderland}} * {{Cite book |last=Horner |first=David |title=The Gunners: A History of Australian Artillery |publisher=Allen and Unwin |year=1995 |isbn=978-1-86373-917-7 |location=St Leonards }} * {{Cite book |last=Jackson |first=Robert |title=The Malayan Emergency and Indonesian Confrontation: The Commonwealth's Wars 1948–1966 |publisher=Pen & Sword |year=2011 |isbn=9781848845558 |location=Barnsley, South Yorkshire |orig-year=1991}} * {{Cite web |last1=Paul |first1=James |last2=Spirit |first2=Martin |year=2008 |title=Britains Small Wars&nbsp;– Plaman Mapu |url=http://www.britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509170831/http://britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html |archive-date=9 May 2012 |access-date=1 August 2012 |publisher=Britains-SmallWars.com |df=dmy-all |archivedate=9 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509170831/http://britains-smallwars.com/Borneo/Plaman.html }} * {{Cite book |last=Porritt |first=V.L. |title=The Rise and Fall of Communism in Sarawak 1940–1990 |publisher=Monash Asia Institute |year=2004 |isbn=978-1-876924-27-0 |location=Victoria}} * {{Cite book |last=Poulgrain |first=G. |title=The Genesis of Konfrontasi: Malaysia, Brunei, Indonesia 1945–1965 |publisher=C. Hurst & Co. |year=1998 |isbn=978-1-85065-510-7 |location=London}} * {{Cite web |last=Rees |first=Simon |title=The Gurkha battle in Borneo |url=http://www.historicaleye.com/sukarno.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html |archive-date=15 March 2010 |access-date=1 June 2009 |publisher=Historical Eye.com |df=dmy-all |archivedate=15 មីនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html }} * {{Cite book |last=Smith |first=E. |title=Counter-Insurgency Operations. 1, Malaya and Borneo |publisher=Ian Allan |year=1985 |isbn=9780711014626 |location=London}} * {{Cite news |first1=Jackie |last1=Sam |first2=Philip |last2=Khoo |last3=Cheong |first3=Yip Seng |first4=Abul |last4=Fazil |first5=Roderick |last5=Pestana |first6=Gabriel |last6=Lee |date=11 March 1965 |title=Terror Bomb kills 2 Girls at Bank |work=The Straits Times |format=reprint |url=http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article/straitstimes19650311.2.3.aspx |access-date=1 August 2012 }} * {{Cite book |last=Squire |first=Thomas A. |title=Always a Commando : the life of Singapore army pioneer Clarence Tan |year=2018 |isbn=978-9814779319 |pages=163–199 |publisher=Marshall Cavendish Editions}} * {{Cite book |last=Subritzky |first=J. |title=Confronting Sukarno: British, American, Australian and New Zealand Diplomacy in the Malaysian-Indonesian Confrontation, 1961–1965 |publisher=Palgrave |year=2000 |isbn=978-0-312-22784-5 |location=London}} * {{Cite thesis |last=Tan Ming |first=Jean |title=Singapore's Role in Indonesia's Confrontation of Malaysia and the Impact of Confrontation on Singapore-Indonesia Relations |degree=PhD |publisher=National University of Singapore |url=http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/34483 |year=2011 }} * {{Cite journal |last=Tuck |first=C. |date=2004 |title=Borneo 1963–66: Counter-insurgency Operations and War Termination |journal=Small Wars and Insurgencies |volume=15 |issue=3 |pages=89–111 |doi=10.1080/0959231042000275588 |issn=1743-9558 |s2cid=143480227}} {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Commons|Indonesia–Malaysia confrontation|សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * [https://web.archive.org/web/20060920164119/http://www.britains-smallwars.com/Borneo/index.html Britain's Small Wars&nbsp;– Borneo] * [https://web.archive.org/web/20100315093603/http://www.historicaleye.com/sukarno.html Scourge of Sukarno: the Gurkhas in Borneo] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម្មុខីកម្មម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសិង្ហបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាសិង្ហបុរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្របរណេអូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃកងសមុទ្រភូមិន្ទ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បាតុកម្មនៅម៉ាឡេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមប្រយោល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី–ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ូកាណូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានឥណ្ឌូណេស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានម៉ាឡេស៊ីជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរាជាណាចក្រជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមាគមប្រជាជាតិនៃសហធនរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធានៅមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] piro2ddjip7ojrr3uqu6xhzhvqlln1d 0 53678 337916 335505 2026-08-01T15:52:17Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 337916 wikitext text/x-wiki [[File:Liev_Tuk.jpg|រូបភាពតូច|319x319ភីកសែល|លីវ ទឹក ពីបទ​ថត​លើ​គម្រប​ថាស​មួយ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ៧០។]] '''លីវ ទឹក''' គឺជាតន្ត្រីករ[[រ៉ុកកម្ពុជា|រ៉ុក និងសូល]][[ប្រជាសាស្ត្រនៃកម្ពុជា|កម្ពុជា]] ម្នាក់ដែលសកម្មមុនសម័យ [[ខ្មែរក្រហម]] ។ == រចនាប័ទ្មតន្ត្រី == តន្ត្រីរបស់លោក បញ្ចូលធាតុផ្សំពីប្រភេទតន្ត្រីពេញនិយមរបស់អាមេរិកជាច្រើនប្រភេទ ដូចជា [[ចង្វាក់ និងប៊្លូស]], [[តន្ត្រីសូល|សូល]] និង [[តន្ត្រីរ៉ុក|រ៉ុក]] ។ អ្នករិះគន់ និងអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានធ្វើការប្រៀបធៀបជាមួយ [[វីលសុន ភីកឃីត]] និង [[ជេមស៍ ប្រោន]] ដែលទាំងពីរនាក់ជាឥស្សរជនសំខាន់ៗនៅក្នុងតន្ត្រីសូលអាមេរិក។ <ref name="saphan2017">{{Cite book|title=Sounds from the Periphery: Modernity and Development of Asia Pop 1960-2000|publisher=Chaeryun|location=Seoul, South Korea|date=2017|editor=Shin, Hyunjoon|author=Saphan, LinDa|url=https://www.researchgate.net/publication/321686547|access-date=2018-07-19|archive-date=2018-07-19}}</ref> <ref name="dtif">{{Cite video|date=2015|title=[[Don't Think I've Forgotten]]|publisher=Argot Pictures}}</ref> គាត់គឺជាអ្នកសម្ដែងគាត់គឺជា "តារាចម្រៀងរ៉ុក" ដ៏មានចលនា ដោយរួមបញ្ចូលគ្នានូវតន្ត្រីខ្លាំងៗ និងលឿនរបស់គាត់ជាមួយនឹងចលនាចម្រុះពណ៌ និងការរាំ។ <ref name="saphan2017"/> <ref name="cambodianrockband">{{Cite web |last=Knight |first=Andy |date=March 2018 |title=The Sound Before the Silence |url=https://www.scr.org/docs/default-source/media/17-18season/programs/cambodia_prog.pdf?sfvrsn=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719235631/https://www.scr.org/docs/default-source/media/17-18season/programs/cambodia_prog.pdf?sfvrsn=2 |archive-date=2018-07-19 |access-date=2018-07-19 |website=South Coast Repertory |archivedate=2018-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719235631/https://www.scr.org/docs/default-source/media/17-18season/programs/cambodia_prog.pdf?sfvrsn=2 }}</ref> [[លីនដា សាផាន់|លីនដា សាផាន]] បានពិពណ៌នាគាត់ថាមាន "រូបរាងទាក់ទាញ ដៃញ័រ និងស្ទីលសំលេងដ៏ស្វាហាប់ [ដែល] ធ្វើឱ្យអ្នកស្តាប់វ័យជំទង់ចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង"។ <ref name="saphan2017" /> == មរតក == លោក បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងខ្សែភាពយន្តឆ្នាំ ១៩៦៨ របស់ព្រះបាទ [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ដែលមានចំណងជើងថា''[[The Joy of Life (film)|រស់នៅដោយសប្បាយ]]'' ។ ការសម្តែងមួយពីខ្សែភាពយន្តនោះក្រោយមកត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងខ្សែភាពយន្តឯកសារឆ្នាំ ២០១៥ ដែលមានចំណងជើងថា''[[កុំស្មានបងភ្លេច]]'' ដែលត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងឈុតខ្លីៗរបស់ វីលសុន ភីកឃីត ដើម្បីបង្ហាញពីឥទ្ធិពល និងភាពស្រដៀងគ្នា។ <ref name="folio">{{Cite web |last=Citrone |first=John E. |date=22 July 2015 |title=Rock and Rouge |url=http://folioweekly.com/stories/rock-and-rouge,13138 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719233502/http://folioweekly.com/stories/rock-and-rouge,13138 |archive-date=19 July 2018 |access-date=19 July 2018 |website=[[Folio Weekly]] |archivedate=19 កក្កដា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719233502/http://folioweekly.com/stories/rock-and-rouge,13138 }}</ref> បទចម្រៀងពីរបទរបស់លោក បានបង្ហាញខ្លួននៅលើអាល់ប៊ុម ''[[រ៉ុកកម្ពុជា]]'' ឆ្នាំ ១៩៩៦ គឺ "ចង្វាក់សូល" ("Dance Soul Soul") ដែលត្រូវបានគេប្រដូចទៅនឹង "Hip-Hug-Her" ដោយ [[Booker T និង MG's]] និង "សូលស្លាប់ក្រោមកម្ពោតស្រី" ("Rather Die Under the Women's Sword") ដែលសម្តែងជាមួយ [[យស អូឡារាំង]] ។ <ref name="adventures">{{Cite web |last=Nutt |first=Kevin |title=First They Killed the Musicians: Cambodian Rocks (Parallel World CD-6) |url=http://wlt4.home.mindspring.com/adventures/reviews/cambodian.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160229111834/http://wlt4.home.mindspring.com/adventures/reviews/cambodian.htm |archive-date=29 February 2016 |access-date=5 March 2016 |website=Adventures In Sound |archivedate=29 កុម្ភៈ 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160229111834/http://wlt4.home.mindspring.com/adventures/reviews/cambodian.htm }}</ref> ការចងក្រងតន្ត្រី psychedelic និង garage rock កម្ពុជាពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៦០ និង ៧០ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយចម្រូងចម្រាសថាជា [[បទលួចចម្លង]] ដោយមិនផ្តល់ការបញ្ជាក់ពីសិល្បករនោះទេ សូម្បីតែបន្ទាប់ពីពួកគេត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណក៏ដោយ។ <ref name="allmusic">{{Cite web |last=Samuelson |first=Sam |title=Various Artists - Cambodian Rocks |url=http://www.allmusic.com/album/cambodian-rocks-mw0000010619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720022456/https://www.allmusic.com/album/cambodian-rocks-mw0000010619 |archive-date=2018-07-20 |access-date=2018-07-19 |website=[[AllMusic]]}}</ref> វាបានបង្កឱ្យមានចំណាប់អារម្មណ៍មួយផ្នែកទៅលើតន្ត្រីរបស់លោកខាងលិច ហើយត្រូវបានបន្តដោយការចងក្រងស្រដៀងគ្នាមួយចំនួន ដែលភាគច្រើនមាន ទឹក ក្នុងចំណោមសហសម័យដូចជា [[យស អូឡារាំង]], [[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ិន ស៊ីសាមុត]], [[មាស សាម៉ន]], [[រស់ សេរីសុទ្ធា]] និង [[ប៉ែន រ៉ន]] ។ <ref name="nytimes">{{Cite web |last=Sisario |first=Ben |date=9 April 2015 |title='Don't Think I've Forgotten,' a Documentary, Revives Cambodia's Silenced Sounds |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/movies/dont-think-ive-forgotten-a-documentary-revives-cambodias-silenced-sounds.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617142626/https://www.nytimes.com/2015/04/12/movies/dont-think-ive-forgotten-a-documentary-revives-cambodias-silenced-sounds.html |archive-date=17 June 2019 |access-date=19 July 2018 |website=[[The New York Times]]}}</ref> == ភាពយន្ត == គាត់បានបង្ហាញខ្លួនដោយមិនត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះជាអ្នកចម្រៀងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្ត ''រស់នៅដោយសប្បាយ'' ។ == ឯកសារយោង == p8ldqeo3s21w5gru9tk0tz11nim6p2n