វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12070 339975 336970 2026-08-30T10:13:26Z ~2026-47159-49 52721 /* */ sex 339975 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ|ភាសាអង់គ្លេស}} [[ឯកសារ:QR code for mobile English Wikipedia.svg‎|thumb|150px|QR code for the URL of the English Wikipedia Mobile main page. Note that the white border is part of the encoding.]] '''[[កូ]]ដ ASD''' គឺជា បារកូដ matrix មួយប្រភេទ ដែលមានសណ្ឋាន២ជ្រុង ឬ២D, កូដនេះអាចអានបានដោយ ម៉ាស៊ីនអានកូដ កម្មវិធី ឬ កាំមេរ៉ាក្នុងទូរស័ព្ទដៃ។ លក្ខណៈរបស់កូដQRនេះគឺមានចំនុចពណ៌ខ្មៅ ដែលគេអោយឈ្មោះថា module មានរាងការេនៅលើផ្ទៃពណ៌ស ដែលអាចកំណត់ពីអក្សរ លេខ អាស័យដ្ឋាន អ៊ីម៉ែល ជាដើម។ កូដនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយនៅប្រទេសជប៉ុន ដែលបង្កើតដោយ [[Toyota]] subsidiary [[Denso|Denso-Wave]] នៅឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាកូដមានប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមកូដដែលមានលក្ខណៈ2D។ ''QR'' មកពីពាក្យថា ''Quick Response'', ដែលអ្នកបង្កើតកូដនេះមានគោលបំណង អោយការអានព័ត៌មានដែលមានក្នុងកូដនេះមានលក្ខណៈលឿន។ នៅប្រទេសកម្ពុជា នៅឆ្នាំ២០១២ ខែមិថុនា មានកិច្ចប្រជុំមួយដែលនាំបច្ចេកវិទ្យាថ្មីនេះជាមួយនឹងបច្ចេកវិទ្យា NFC (Near Field Communication) ដែលអាចប្រើប្រាស់បំរើដល់ផលប្រយោជន៍នៅវិស័យជាច្រើនដូចជា វិស័យអប់រំ វិស័យពាណិជ្ជកម្ម វិស័យទេសចរណ៍ ជាដើម។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៣ នឹងចាប់ផ្ដើមមានគំរោងបន្ដបន្ទាប់ដែលទាក់ទងនឹងបច្ចេកទេសមួយនេះ ដែលគំរោងមួយកំពុងសិក្សាគឺ ផ្ដោតទៅលើវិស័យអប់រំស្រាវជ្រាវ និង វិស័យទេសចរណ៍។ កូដQR នេះមិនកំណត់ត្រឹមតែពណ៌ខ្មៅសប៉ុណ្ណោះទេ អ្នកអាចធ្វើការរចនាកែប្រែកូដនេះដោយធ្វើការប្ដូរពណ៌ ឬ ដាក់បន្ថែមរូបភាព ធ្វើយ៉ាងណាអោយតែម៉ាស៊ីនអានកូដនេះនៅអានបាន។ សមត្ថភាពរបស់កូដនេះអាចធ្វើការកែប្រែកំហុសដល់ទៅ៣០ភាគរយ ប្រសិនបើកូដនោះមានការបាត់បង់ទំរង់ ឬ ដូចជាយើងដាក់បន្ថែមរូបភាពចូលជាដើម។ តំបន់នៃពពួកម៉ៃយ៉ា == ទិដ្ឋភាពទូទៅ == [[ឯកសារ:QR Code Structure Example.svg|300px|right|Structure of a QR code, highlighting functional elements.]] Although initially used for tracking parts in vehicle manufacturing, QR codes are now used in a much broader context, including both commercial tracking applications and convenience-oriented applications aimed at [[mobile phone]] users (known as [[mobile tagging]]). QR codes can be used to display text to the user, to add a [[vCard]] contact to the user's device, to open a [[Uniform Resource Identifier|URI]] or to [[E mail#Message format|compose an email]] or text message. Users can also generate and print their own QR codes for others to scan and use by visiting one of several free QR code generating sites. Frank C. Hudetz, a US Marketing Services Professional, claims to have invented the idea of mapping bar codes to a URL.<ref>[http://www.linkedin.com/in/frankchudetz Frank C. Hudetz lists himself as the QR code inventor on LinkedIn</ref><ref>Frank C. Hudetz patent for connecting UPC codes to URLs: [http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=/netahtml/PTO/srchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=6,199,048.PN.&OS=PN/6,199,048&RS=PN/6,199,048 USPTO #6,199,048] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910000911/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=6%2C199%2C048.PN.&OS=PN%2F6%2C199%2C048&RS=PN%2F6%2C199%2C048 |date=2016-09-10 }}</ref> QR codes storing addresses and [[Uniform Resource Locator|URLs]] may appear in magazines, on signs, buses, business cards, or on just about any object about which users might need information. Users with a [[camera phone]] equipped with the correct reader [[Software#Application software|application]] can scan the image of the QR Code to display text, contact information, connect to a [[WLAN|wireless network]], or open a web page in the phone's browser. This act of linking from physical world objects is known as a [[Hardlink (homonymy)|hardlink]] or [[physical world hyperlinks]]. [[ហ្គូហ្គល|Google]]'s mobile [[Google android|Android operating system]] supports QR codes by natively including the barcode scanner (ZXing) on some models, and the browser supports [[Uniform Resource Identifier|URI]] redirection, which allows QR Codes to send [[metadata]] to existing applications on the device. Nokia's [[Symbian]] operating system is also provided with a barcode scanner, which is able to read QR codes,<ref>{{cite web|url=http://europe.nokia.com/support/product-support/nokia-n80/phone-software/smartphone|title=Nokia Europe - Nokia N80 - Support|access-date=2011-02-11|archivedate=2011-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714030851/http://europe.nokia.com/support/product-support/nokia-n80/phone-software/smartphone|url-status=dead}}</ref> while mbarcode <ref>{{cite web |url=http://maemo.org/packages/view/mbarcode/ |title=package overview for mbarcode |publisher=Maemo.org |accessdate=2010-07-28 |archivedate=2019-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407120644/http://maemo.org/packages/view/mbarcode/ |url-status=dead }}</ref> is a QR code reader for the [[Maemo]] operating system. In the Apple iOS, a QR code reader is not natively included, but over 50 free Apps are available with reader and metadata browser URI redirection capability. == បទដ្ឋាន == There are several standards documents covering the physical encoding of QR codes:<ref name="qrstandard1">{{cite web|url=http://www.denso-wave.com/qrcode/qrstandard-e.html |title=QR Code Standardization &#124; QR Code.com |publisher=Denso-wave.com |date= |accessdate=2009-04-23}}</ref> * October 1997&nbsp;— AIM (Association for Automatic Identification and Mobility) International<ref>{{cite web |url=https://www.aimglobal.org/estore/ProductDetails.aspx?ProductID=31 |title=AIM GLOBAL Online Store |publisher=Aimglobal.org |date= |accessdate=2009-04-23 |archivedate=2012-09-15 |archiveurl=https://archive.is/20120915/https://www.aimglobal.org/estore/ProductDetails.aspx?ProductID=31 |url-status=dead }}</ref> * January 1999&nbsp;— [[Japanese Industrial Standards|JIS]] X 0510 * June 2000&nbsp;— [[International Organization for Standardization|ISO]]/IEC 18004:2000 ''[http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=30789 Information technology&nbsp;— Automatic identification and data capture techniques&nbsp;— Bar code symbology&nbsp;— QR Code]'' (now withdrawn) <br /> Defines QR Code Model 1 and QR Code Model 2 symbols. * 1 September 2006&nbsp;— ISO/IEC 18004:2006 ''[http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=43655 Information technology&nbsp;— Automatic identification and data capture techniques&nbsp;— QR Code 2005 bar code symbology specification]'' <br /> Defines QR Code 2005 symbols, an extension of QR Code Model 2. Does not specify how to read QR Code Model 1 symbols, or require this for compliance. At the application layer, there is some variation between implementations. [[NTT DoCoMo]] has established de facto standards for the encoding of URLs, contact information, and several other data types.<ref>{{cite web | url = http://www.nttdocomo.co.jp/english/service/imode/make/content/barcode/function/application/ | title = Synchronization with Native Applications | publisher = [[NTT docomo]] | accessdate = 17 February 2009 | archivedate = 2 ធ្នូ 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202175421/http://www.nttdocomo.co.jp/english/service/imode/make/content/barcode/function/application/ | url-status = dead }}</ref> The open-source "ZXing" project maintains a list of QR code data types.<ref>{{cite web | url = http://code.google.com/p/zxing/wiki/BarcodeContents | title = Barcode Contents | work = zxing&nbsp;– A rough guide to standard encoding of information in barcodes | accessdate = 17 February 2009}}</ref> == អាជ្ញាបណ្ឌ == The use of QR codes is free of any license. The QR code is clearly defined and published as an ISO standard. Denso Wave owns the [[patent]] rights on QR codes, but has chosen not to exercise them.<ref name="qrstandard1"/> The term ''QR code'' itself is a [[registered trademark]] of Denso Wave Incorporated.<ref>{{cite web|url=http://www.denso-wave.com/qrcode/index-e.html |title=QR Code.com |publisher=Denso-wave.com |date=2003-11-06 |accessdate=2009-04-23}}</ref> == Storage == {| !QR code data capacity<ref name=About2DCode/> |- |[[Numeric code]] only||Max. 7,089 characters |- |[[Alphanumeric]]||Max. 4,296 characters |- |[[Binary numeral system|Binary]] (8 bits)||Max. 2,953 bytes |- |[[Kanji]]/[[Kana]]||Max. 1,817 characters |} {| |- ! Error correction capacity |- |Level L||7% of codewords can be restored. |- |Level M||15% of codewords can be restored. |- |Level Q||25% of codewords can be restored. |- |Level H||30% of codewords can be restored. |} QR codes use the [[Reed–Solomon error correction]]. [[ឯកសារ:MicroQR Example.png|thumb|50px|Example of ''Micro QR'']] == Variants == ''Micro QR code'' is a smaller version of the QR code standard for applications with less ability to handle large scans. There are different forms of Micro QR codes as well. The highest of these can hold 35 numeric characters. == ការប្រើប្រាស់ជាស្នាដៃសិល្បៈ == [[ឯកសារ:De Nola-Bottom up.jpg|thumb|right|210px|''Bottom up'', oil on canvas by [[Fabrice de Nola]], 2006.]] Since 2006, the [[Italian people|Italian]] artist [[Fabrice de Nola]] has used QR codes in [[oil painting]]s<ref>[http://www.palazzoriso.it/en/node/343 Fabrice de Nola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722045015/http://www.palazzoriso.it/en/node/343 |date=2011-07-22 }} at the [[Palazzo Riso]]. Retrieved 2011-01-30.</ref> or embedded in [[photographs]].<ref>[http://mediamorfosi.sudlab.com/fabrice-de-nola.html Fabrice de Nola]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at ''Mediamorfosi'' - Sud Lab {{it}}. Retrieved 2010-07-25.</ref> In 2007 the [[British people|British]] pop group [[Pet Shop Boys]] used QR code for the artwork of their [[download]]-only single ''[[Integral (song)|Integral]]''. The videoclip for the song also features a QR code. When the codes are scanned, users are directed to the Pet Shop Boys website, and web pages about the [[British national identity card]] plans, respectively. In 2008, the Australian born artist Simone O'Callaghan created a series of screenprinted artworks called RGB, based on QR codes. Here, she challenged the latitudes of scanning technologies by altering the codes to take on more organic and less pixelated forms, whilst still ensuring that they could be scanned by a mobile phone.<ref>http://www.flickr.com/photos/28389830@N05/3637645109/in/set-72157606292052115/</ref> They link to quotes about media. She also exhibited another series of works called home.html featuring QR codes linking the photographic prints to online content about the places in which the images were taken. They were exhibited as part of an exhibition called Signals in the City at the Hannah McLure, Abertay University, Dundee, Scotland.<ref>{{Cite web |url=http://hannahmaclurecentre.abertay.ac.uk/archive.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303201049/http://hannahmaclurecentre.abertay.ac.uk/archive.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://elusivesprite.squarespace.com/exhibitions/signals-in-the-city/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110113125319/http://elusivesprite.squarespace.com/exhibitions/signals-in-the-city |url-status=dead }}</ref> In March 2008, [[software engineer]] Duncan Robertson embedded the [[BBC]] logo inside a QR code. <ref>{{Cite web |url=http://whomwah.com/2008/03/12/more-fun-with-qr-codes-and-the-bbc-logo/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219072002/http://whomwah.com/2008/03/12/more-fun-with-qr-codes-and-the-bbc-logo/ |url-status=dead }}</ref> In 2009, [[Japanese people|Japanese]] artist [[Takashi Murakami]], in collaboration with creative agency SET and [[Louis Vuitton]], created a ''design QR'' featuring the ''LV'' pattern and one of the artist’s characters.<ref>[http://creativity-online.com/news/designer-barcodes/136346 ''Designer QR Codes: Beyond Black and White. The Murakami-inspired Louis Vuitton QR code''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402094714/http://creativity-online.com/news/designer-barcodes/136346 |date=2010-04-02 }}. «Creativity», April 29, 2009. Retrieved 2010-07-25.</ref> [[ឯកសារ:QR Waffle.jpg|thumb|left|180px|Edible, and scanable, QR code [[waffle]] created at [[NYC Resistor]] in 2010]] In 2010, musician and artist [[Dj spooky|DJ Spooky]] used a QR code in a fine art print exhibited at Experimenta Biennale, [[Melbourne]]. Scanning the code takes users to an experiential web based artwork called ''the Nauru Ellegies'',<ref>[http://www.djspooky.com/nauruelegies/ DJ Spooky - ''Nauru Elegies''] Retrieved 2010-07-25.</ref> about the complexities of the South Pacific island of [[Nauru]]. A QR code which scans to produce the word "LOVE" was also featured prominently in [[Australian people|Australian]] artist [[Kylie Minogue]]'s music video for her 2010 single ''[[All The Lovers]]''. In June 2010, Design Exchange, Canada's National Design Centre, unveiled a large QR code installation created by Rollout Wallpaper. Rollout Wallpaper is a custom wallpaper company operating in Vancouver. The installation is part of the 'Bent Out of Shape' exhibit, curated by Design Exchange staff. In July 2010, [[SYCO]] Music recording artist [[Labrinth]] started using QR codes as part of a campaign to promote his debut single "Let The Sun Shine". As well as a cartoon video to educate users on how to use QR codes,<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=3KILnXj1Fj0 ''Labrinth QR Code Transmission''] YouTube 26-07-2010</ref> they were placed in different media ranging from street posters & stickers to music videos, websites and social networks. The QR codes take users through to Labrinth's [[YouTube]] videos, website and social network profile. The webcomic QR Comic is made entirely out of QR codes. The first 28 entries are [[Isaac Asimov]]'s short story ''[[The Last Question]]'' converted into QR codes. The 2010 comic, [[Carnivale De Robotique]] uses a QR code to reveal a subplot in its third issue.<ref>{{Cite web |url=https://comics.comixology.com/#/series/4793/Carnivale-De-Robotique |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2011-02-11 |archivedate=2012-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120216184958/https://comics.comixology.com/#/series/4793/Carnivale-De-Robotique |url-status=dead }}</ref> In October 2010, at the [[Toronto International Art Fair]], artist Jeff Tallon displayed [[Canada's]] first QR code [[painting]] in collaboration with the Engine Gallery. The work was a [[diptych]] that, when scanned, provided information about the adjoining panel.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=EaKL9MEjzZw Jeff Tallon - 2010 TIAF] YouTube. Retrieved 01-11-2010.</ref> == ការប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យទីផ្សារ == [[ឯកសារ:Japan-qr-code-billboard.jpg|thumb|A giant QR Code linking to a website, to be read with a mobile phone.]] Recently, QR codes have become more prevalent in marketing circles and have been integrated into both traditional and interactive campaigns. Media where QR codes have been deployed include: billboard ads, guerilla marketing campagns<ref>{{cite news|url=http://www.thirdreport.com/third-report.asp?storyid=244|title=New Owners re-Launch PayPoster as QR-Based Guerilla Marketing Site|Author=Corporate Press Release|publisher=www.thirdreport.com|accessdate=2010-12-14|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717051006/http://www.thirdreport.com/third-report.asp?storyid=244|url-status=dead}}</ref>, in-store displays, event ticketing and tracking, trade-show management, business cards, print ads, contests, direct mail campaigns, websites, email marketing, and couponing just to name a few. QR codes are of particular interest to marketers, giving them the "ability to measure response rates with a high degree of precision"<ref name="Printers Can Demonstrate ROI to Clients Using Interactive Marketing">[http://www.outputlinks.com/html/general/gcworld_Interactive_Marketing_101410.aspx Printers Can Demonstrate ROI to Clients Using Interactive Marketing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113093318/http://www.outputlinks.com/html/general/gcworld_Interactive_Marketing_101410.aspx |date=2010-11-13 }}, OutputLinks.com referenced 2010-10-22</ref> allowing for easier ROI (return on investment) calculation, thus helping justify spending on marketing budgets. QR codes have also been used at trade shows and in conferences. QR codes can be seen on an art festival map for Canton Ohio's "First Friday". The QR code was designed by Think Roth, a multi-media marketing company from Ohio. The QR code on the festival's map takes you to a "phone friendly" map with coupons for free coffee and art discounts around town. In the property market QR codes can replace brochure boxes and are used to promote properties as well as online search engines. Approximately 50% of all homes are sold to first time buyers.{{Citation needed|date=February 2011}} With the advent and acceptance of mobile technology, it is thought{{By whom|date=February 2011}} that adding QR codes will enhance their experience and deliver information instantly. In street art, La Pluma Eléctri*k (street art collective based in Madrid) and Space Invader (from [[បារាំង|France]]) are two examples of artists who use it in the street for art purposes. In July 2009, QR codes were created for character design and promotional materials in the [[Shane Acker]] film ''[[9 (2009 film)|9]]''. The use of QR codes was part of the characters in the movie and culminated into a promotional campaign with unique QR code cards, posters and street advertisements on billboards or public transportation for major popular art events. These advertisements were largely focused upon the attendees of the 2009 [[San Diego Comic Con]] and 2009 [[Oscars]]. QR codes were integrated into the artwork and symbolized individual characters in the movie. Instructional pamphlets and videos were released to explain how the codes could be retrieved and deciphered. QR-coded artwork could be read with QR-capable cellphones for prizes and access to exclusive online content. This was one of the first major integrations of QR codes with [[Hollywood]] studios and urban environments.<ref>[http://filminfocus.com/article/find_the_hidden_codes_for_9 ''Find the hidden QR-Codes for Nine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302165417/http://filminfocus.com/article/find_the_hidden_codes_for_9 |date=2011-03-02 }}. «Focus Features», July 10, 2009. Retrieved 2010-08-15.</ref> In January 2011, the Memphis Rock 'n' Soul Museum launched a line of museum t-shirts and apparel which feature museum logos and designs on the fronts, and a QR code screened on the right back shoulder, which directs to the museum's web site or artist interviews. QR codes are also widely used in the tourism. For example in Lviv (Ukraine), Lviv Tourism Movement that consolidates businessmen have placed QR codes on more than 80 tourism objects. QR codes are in several languages, which helps individual tourist easily to get the information on the city. <ref>{{Cite web |url=http://www.zaxid.net/newsua/2010/10/18/144539/ |title=У Львові на туристичних об’єктах встановили понад 80 QR-кодів - ZAXID.NET<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2011-02-11 |archivedate=2011-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110418105027/http://zaxid.net/newsua/2010/10/18/144539/ |url-status=dead }}</ref> == ការប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យបកប្រែ == QR codes have been used to interpret natural and historical points of interest on nature trails and walking tours, adding to or replacing expensive signs.<ref>[http://www.augustacanal.com/Images/V1/Uploads/PDF_Files/NEWS%20RELEASE-Canal%20DigiTrail.pdf Augusta Canal Smartphone DigiTrail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504102134/http://www.augustacanal.com/Images/V1/Uploads/PDF_Files/NEWS%20RELEASE-Canal%20DigiTrail.pdf |date=2011-05-04 }} Retrieved 2010-11-20.</ref><ref>[http://www2.wjbf.com/special_section/2010/oct/08/you-want-augusta-canal-history-theres-ap-ar-937112/ Augusta Canal App] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518150026/http://www2.wjbf.com/special_section/2010/oct/08/you-want-augusta-canal-history-theres-ap-ar-937112/ |date=2011-05-18 }}. Retrieved 2010-11-20.</ref> == ការប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យកំសាន្ត == QR codes are becoming increasingly more innovative and more and more ideas for their use are becoming a reality. [[LBP.me]] has created a QR code for every user generated level in [[LittleBigPlanet 2]] for the [[PlayStation 3]], and all you have to do is print that QR code out and hold it in front of the PlayStation 3's dedicated camera, the [[PlayStation Eye]], while the game is running and the game will automatically take you that level on the community page. == Standalone applications == While the adoption of QR codes in some markets has been slow to take off (particularly in markets like the United States where competing standards like [[Data Matrix]] exist), the technology is gaining some traction in the smartphone market. Many Android, Nokia, and Blackberry phones come with QR code readers pre-installed. QR reader software is available for most mobile platforms. == មើលផងដែរ == {{div col|cols=2}} * [[Bokode]] * [[Aztec Code]] * [[Data Matrix]] * [[CueCat]] * [[Microsoft Tag]] * [[PDF417]] * [[Semacode]] * [[ShotCode]] * [[Object hyperlinking]] * [[Touchatag]] * [[SPARQCode]] * [[SQR codes]] * [[Social QR Code]] {{div col end}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|2}} == Bibliography == * {{cite book |title=BS ISO/IEC 18004:2006. Information technology. Automatic identification and data capture techniques. Bar code symbology. QR code |location=[[Geneva]] |publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]] |year=2000 |pages=114 |url=http://www.worldcat.org/title/information-technology-automatic-identification-and-data-capture-techniques-bar-code-symbology-qr-code-technologies-de-linformation-techniques-didentification-automatique-et-de-capture-de-donnees-symboles-de-codes-a-barres-code-qr/oclc/60816353?lang=en }} at [[Online Computer Library Center|OCLC]] * {{cite book |title=BS ISO/IEC 18004:2006. Information technology. Automatic identification and data capture techniques. QR Code 2005 bar code symbology specification |location=[[London]] |publisher=[[British Standards Institution|BSI]] |year=2007 |pages=126 |isbn=978-0-580-67368-9 |url=http://shop.bsigroup.com/en/ProductDetail/?pid=000000000030201420 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322084850/http://shop.bsigroup.com/en/ProductDetail/?pid=000000000030201420 |date=2015-03-22 }} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Commons category|QR code}} * [http://www.denso-wave.com/qrcode/index-e.html QR Code - Official website] by QR Code's creator [[Denso|Denso-Wave]] * {{QR code}} <!-- Do NOT add links to external sites which generate QR Codes, or provide QR solutions. Wikipedia is not a directory of links. If you really believe you have something to link which is utterly unique, please bring it up on the discussion page. --> {{Barcodes}} {{ISO standards}} {{DEFAULTSORT:Qr Code}} fv8ahvqu574obm018t6twz68lxn0igo 0 18687 339976 336699 2026-08-30T10:17:36Z ~2026-47159-49 52721 /* ដើមកំណើតពាក្យ[កែប្រែ] */ ដូលីស្មល 339976 wikitext text/x-wiki {{Good article}} <noinclude>{{pp-protected|small=yes}}</noinclude> {{pp-move-indef}} =='''១-[[សាសនា សកល|សា]]សនាព្រះពុទ្ធ(Buddha Religion)'''== -ព្រះពុទ្ធសាសនា​​​​​​ មានដើមកំណើតនៅប្រទេសឥណ្ឌាក្នុង​សតវត្ស​ទី៦មុន​គ.ស​ គឺប្រហែលគ្នានឹងការចាប់កំណើតលទ្ធិព្រហហ្មណ៏សាសនានាសម័យកាលទី២ដែរ។ លុះក្រោយមក​ ក្មុងរជ្ជកាលព្រះបាទកនិស្ក:ក្នុង​ស.វទី១​នែ​គ.ស ព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏បានចែកជា''ពីរនិកាយ:'' === '''<u>១​- និកាយហិនយាន:</u>''' === និកាយហិនយាន​ចែកចេ[[សាសនា សកល|ញ]]ទៅទិសខាងត្បូងនែប្រទេសឥណ្ឌា​ ហៅថាទក្ខិណនិកាយ គឺជាយានតូចចង្អៀតអាចផ្ទុកសត្វលោក​ទៅកាន់និព្វានបានចំនួនតិច​ '''''វិន័យតឺងតែង'''''​​ ពីបាកប្រតិបត្តិតាម​​ ក្រសំរេចបាននិព្វាន និកាយនេះនិយមធម៌ចាស់ គោរពតាមពុទ្ធោវាទព្រះសមណគោតម​ ដែលត្រាស់ដឹងសម្តែងរួចមកហើយ ក្នុងគម្ពីរត្រៃបិដក។​ ប្រទេសកាន់និកាយហិនយានរួមមាន កម្ពុជា​ ឡាវ ភូមា​ ឥណ្ឌា​​​​​​ នេប៉ាល់​ សិរីលង្កា។ '''ទ្រឹស្តី​គោល នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី(មហាយាន)''' ទ្រឹស្តី​សំខាន់បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ទស្សនវិជ្ជា ​នៃ​ការ​​វិភាគ ឥតឈប់ឈរ នៃដំណើរជីវិត ពោល​គឺ​មិន​មែន​ជា​ការ​គោរព​ត្រឹម​តែ​​ច្បាប់សីលធម៌ ឬ ពិធីបុណ្យ​ខាង​សាសនា​នោះ​ទេ ។ ទ្រឹស្តីចម្បង​បំផុត នៃពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ​ អរិយសច្ចៈ​ ៤ (ចតុរារិយសច្ច) ។ អរិយសច្ច គឺ​ ការពិត​ដ៏​ប្រពៃ​បំផុត ​ឥត​ក្លែង​បន្លំ​កើត ពោល​គឺ ទុក្ខ, ទុក្ខសមុទយ, ទុក្ខនិរោធ, និង ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា ។ បើ​និយាយ​តាម​ភាសា​សាមញ្ញ អរិយសច្ចៈ ៤ គឺ ការ​ស្គាល់​​​បញ្ហា, ការ​រក​​មូល​ហេតុ​នៃ​បញ្ហា, ការ​ដឹង​ថា​បញ្ហា​អាច​ដោះ​ស្រាយ​បាន, និង ការ​រក​​​វិធី​ដោះស្រាយបញ្ហា និង ការ​អនុវត្តន៍​​តាម​វិធី​នោះ(ប្រតិបត្តិ)​ ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ លុះ​ត្រា​តែ​​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​រួច ។ ចំណុច​សំខាន់​បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ​ម្ចាស់​បញ្ហា ​ជា​ អ្នក​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា ដោយ​ខ្លួន​ឯង ពោល​គឺ ​មិន​ទំលាក់​កំហុស​​ឲ្យ​អ្នក​ដទៃ​ដោះ​ស្រាយ ឬ​ ពឹង​អាទិទេព (God) ឬ ព្រះ​ពោធិសត្វ ណា​មួយ ឲ្យ​​ជួយ​ដោះស្រាយទេ ។ ដូច​ជា​ពុទ្ធភាសិត​ នៅ​ក្នុង​ គាថា​ធម្មបទ ថា '''"អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា ។ អត្តនា ហិ សុទន្តេនា នាថំ លភតិ ទុល្លភំ"''' "ខ្លួន​ជា​ទីពឹង​របស់​ខ្លួន អ្នក​ដទៃ​ជា​ទីពឹង​ដូច​ម្តេច​បាន ព្រោះ​បុគ្គល​អ្នក​មាន​ខ្លួន​ហ្វឹកហ្វឺន​ល្អ​ហើយ រមែង​បាន​នូវ​ទីពឹង ដែល​គេ​បាន​ដោយ​កម្រ" ។ '''ប្រភពនៃការបង្រៀន''' គ្រឹះនៃការបង្រៀនព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីបែកចេញមកអំពី [[វិភជ្ជវាទ]] Vibhajjavada (ទ្រឹស្តីនៃការធ្វើវិភាគ) ដែលតមកអំពីស្ថាវិរៈ (ឬការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ) ក្នុងជំនាន់ពេលធ្វើសង្គាយនាលើកទី៣ ព.ស២៩៤ ក្នុងរជ្ជកាលមហាអធិរាជអសោក នៃប្រទេសឥណ្ឌា។ វិភជ្ជវាទិន (អ្នកកាន់វិភជ្ជវាទ) សំគាល់ខ្លួនថាជាអ្នកបន្តប្រពៃណីស្ថាវិរៈ ហើយបន្ទាប់ពីសង្គាយនាលើកទី៣មក ក៏នៅតែបន្តហៅការរៀនសូត្រ ថាជាស្ថាវិរថេរៈ (ព្រឹទ្ធាចារ្យ) ។ ទ្រឹស្តីរបស់វិភជ្ជវាទិន ប្រហែលគ្នានឹងស្ថាវិរៈជំនាន់ចាស់ដែរ ប៉ុន្តែមិនដូចគ្នាទាំង ស្រុងទេ ។ ក្រោយពេលធ្វើសង្គាយនាលើកទី៣មក ដោយមកមានពីទីតាំងឆ្ងាយ ៗ ពីគ្នា ជាហេតុបណ្តាលឲ្យវិភជ្ជវាទិន អភិវឌ្ឍន៍បន្តិចម្តងៗជា៤ពួកៈ [[មហីសាសកៈ]]១ Mahisasaka [[កាស្យបីយៈ]]១ Kasyapiya [[ធម្មគុប្តកៈ]]១ Dharmakuptaka និងតាម្របនីយៈ១ Tamraparniya ។ ថេរវាទីចុះមកអំពីតាម្របនីយៈ ដែលមានន័យថា ពូជពង្សជនជាតិស្រីលង្កា ។ ប្រភពខ្លះអះអាងថា មានតែថេរវាទីទេដែលអភិវឌ្ឍន៍មកពីវិភជ្ជវាទិនផ្ទាល់ ។ តាមរយៈអ្នកស្រាវជ្រាវព្រះពុទ្ធសាសនា អា.កា វរដេរ A.K. Warder ថេរវាទីរីកដុះដាលទៅខាងត្បូងទាំងពីអវន្តិ (Avanti) ទៅក្នុងមហារស្រ្ត (Maharastra) និងអន្ធរៈ (Andhra) ដល់ចូឡាប្រទេសកន្ចិ (Kanchi) ហើយនិងសីឡន (Ceylon)។ គេបានរក្សា ទីកន្លែងនៅអវន្តិហើយ និងទឹកដីថ្មីរបស់គេមួយរយៈពេល ប៉ុន្តែគេប្រមូលគ្នាបន្តិចម្តងៗ នៅតំបន់ខាងត្បូង គឺ មហាវិហារ ក្នុងអនុរទ្ធបុរៈធានីរបស់ប្រទេសសីឡន ដែលក្លាយទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ នៃប្រពៃណីរបស់គេ អវន្តិជាមណ្ឌលទី២ ហើយតំបន់ខាងជើង ត្រូវបោះបង់ចោល ទៅឲ្យក្រុមសិក្សាដទៃទៀត ។ មានពត៌មានតិចតួចណាស់ ដែលប្រាប់អំពីព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយ ហើយគេមិនដឹងថាថេរវាទីត្រូវបាត់បង់ពីប្រទេសដើម តាំងពីពេលណាមកទេ ។ ឈ្មោះតាម្របនីយៈបានដាក់ឲ្យពូជពង្សស្រីលង្កានៅឥណ្ឌា ប៉ុន្តែគ្មានសញ្ញាណាមួយ បង្ហាញថាមានការផ្លាស់ប្តូរទ្រឹស្តី ឬគម្ពីរដីកាអំពីវិភជ្ជវាទិនទេ ដោយហេតុថា ឈ្មោះគ្រាន់តែចង្អុលប្រាប់ ទីកន្លែងតែប៉ុណ្ណោះ។ ដោយយោងទៅតាមប្រភពដើម នៃថេរវាទីរបស់គេ គេរំលឹកថា គេបានទទួលការបង្រៀន ដែលត្រូវបានគេយល់ព្រម នៅពេលប្រជុំ[[សង្គាយនា]]លើកទី៣ ហើយគេស្គាល់ការបង្រៀននេះថាជាវិភជ្ជវាទ ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៧ អ្នកធ្វើដំណើរសាសនាជនជាតិចិន (Xuanzang) និង (Yijing) នៅក្នុងស្រីលង្កា គេស្គាល់ថាជាពួកស្ថាវិរៈ ។នៅក្នុងឥណ្ឌាជំនាន់ចាស់ អ្នកសិក្សា ដែលប្រើភាសាសំស្រ្កឹតសម្រាប់សាសនា គេហៅថាស្ថាវិរៈ ប៉ុន្តែអ្នកដែលប្រើភាសាបាលីវិញ គេហៅថាថេរៈ ។ ស្ថាវិរៈនិងថេរៈមានន័យដូចគ្នាថា ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ គេបានប្រើពាក្យថេរវាទីក្នុងការសរសេរ សម្រាប់ការហាត់រៀនរបស់គេ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៤ នៅពេលដែលពាក្យនេះ ឃើញមាននៅក្នុងគម្ពីរទិបវង្ស ។ តាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយផ្នែកធំ នៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅស្រីលង្កា ថេរវាទីក្នុងស្រីលង្កាចែកជាចំណែក៣គឺ ពួកភិក្ខុនៃមហាវិហារ, អភយគីរីវិហារ និងជេតវនវិហារ ។ តាមពាក្យរបស់លោកអា.កា វរដេរ A.K Warder ថា និកាយពីឥណ្ឌា មហីសាសកៈ ក៏បានតាំងឡើងនៅស្រី លង្កាទន្ទឹមគ្នានឹងថេរវាទីដែរ ហើយក៏រលាយចូលជាមួយថេរវាទីទៅ ។ ភូមិភាគខាងជើងនៃស្រីលង្កា ហាក់ដូចជាមានការទាក់ទង ជាមួយនឹងនិកាយផ្សេងៗ ពីឥណ្ឌា ក្នុងពេលខ្លះដែរ ។ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃចិន (Faxian) បានធ្វើទស្សនកិច្ចនៅកោះនេះក្នុងដើមសតវត្សរ៍ទី៥ ព្រះអង្គកត់សំគាល់ថាមានភិក្ខុ៥,០០០អង្គ នៅអភយគីរី ភិក្ខុ៣,០០០អង្គនៅមហាវិហារ ហើយនិងភិក្ខុ២,០០០អង្គនៅចេតយបព្វតវិហារ ។ អស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍ ថេរវាទីិននៃអភយគីរី បានរក្សាមិត្តភាពជិតស្និតជាមួយនឹងអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅឥណ្ឌា ថែមទាំងទទួលយកការបង្រៀនថ្មីជាច្រើនពីឥណ្ឌា ទៀតផង ដែលមានផ្នែកជាច្រើននៃនិកាយ[[មហាយាន]] ។ចំណែកឯថេរវាទីិននៃជេតវនៈក៏បានទទួលយកចំណែកនៃមហាយានដែរ ប៉ុន្តែមានចំនួនតិចជាង ។ Xuanzang បានសរសេរថា មានផ្នែកធំ២នៃថេរវាទីនៅក្នុងស្រីលង្កា ថាប្រពៃណីអភយគីរីជាមហាយានស្ថាវិរៈ ហើយប្រពៃណីមហាវិហារជា[[ហីនយាន]]ស្ថាវិរៈ ។ Akira Hirakawa សរសេរថា សេចក្តីបរិយាយ ពន្យល់ អដ្ឋកថា នៃនិកាយមហាវិហារ នៅពេលដែលបានពិនិត្យមើលដោយច្បាស់ ឃើញថាមានបញ្ចូលគោលជំហរមួយចំនួន ដែលស្របគ្នានឹងការបង្រៀនផ្នែកមហាយានដែរ ។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ គេដឹងថាមហាយាន និងព្រះពុទ្ធសាសនាប្រចាំ ក្រុមឯកជន (មិនសម្រាប់សាធារណជនទូទៅទេ) ទាំងពីរនេះត្រូវបានគេបតិបត្តិនៅក្នុងស្រីលង្កា ។ ព្រះសង្ឃឥណ្ឌា២អង្គគឺ វជ្រពោធិ (Vajrabodhi) និងអមោឃវជ្រៈ (Amoghavajra) ដែលជាអ្នកបានផ្សាយ ព្រះពុទ្ធសាសនាប្រចាំក្រុមឯកជននេះ នៅប្រទេសចិន បានចូលមកកាន់កោះស្រីលង្កានៅពេលនេះដែរ ។ អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវមួយចំនួន បានអះអាងថា អ្នកគ្រប់គ្រងស្រីលង្កាលើកតំកើងប្រពៃណីសាសនា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ថាថេរវាទី នៅតែជាទំនៀមប្រពៃណី និងឲ្យមានលក្ខណៈផ្សេងគ្នាពីព្រះពុទ្ធសាសនាឥណ្ឌា ។ ប៉ុន្តែមុនសតវត្សរ៍ទី១២ អ្នកគ្រប់គ្រងស្រីលង្កាផ្សេងទៀត ឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់ថេរវាទីិននៃអភយគីរី ហើយអ្នកដំណើរសាសនាដូចជា Faxian កត់សំគាល់ថាថេរវាទីិននៃអភយគីរី ជាប្រពៃណីសំខាន់ជាងគេ ។ ការផ្លាស់ប្តូរបានកើត ឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ នៅពេលដែលមហាវិហារទទួលការគាំទ្រអំពីព្រះ រាជា បរក្កមពាហុ Parakkamabahu (1153-1186 CE) ពេលនោះប្រពៃណីអភយគីរី និងជេតវនៈត្រូវបានហាមឃាត់ក្នុងស្រីលង្កា ។ ភិក្ខុថេរវាទីនៃប្រពៃណីទាំង២នេះ ត្រូវសម្រេចចិត្តសឹកពីភាពបុព្វជិត ឬរកការបួសជាថ្មីក្នុងប្រពៃណីមហាវិហារ ។ ចំពោះវិវាទរវាងថេរវាទីិន គម្ពីរចូឡវង្ស (កត់ត្រាប្រវត្តិរបស់ស្តេច) សម្តែងការសោកស្តាយថាៈ “ ពិតមែនតែមានការប្រឹងប្រែង គ្រប់មធ្យោបាយ អំពីព្រះរាជាជំនាន់មុនរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពួកភិក្ខុប្រកាន់អាកប្បកិរិយាបែកបាក់ចេញពីគ្នា ហើយបង្កើតជំលោះទាស់ទែងគ្នាគ្រប់យ៉ាង ។” មុននឹងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីរួបរួមគ្នាក្នុងស្រីលង្កា តំបន់នៃប្រទេស ថៃ ភូមា លាវ និងខ្មែរ ទទួលការដុះដាលដោយ និកាយព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សេងៗ ពីឥណ្ឌា រួមទាំង ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានផង ។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ យីជិង Yijing បានកត់ក្នុងដំណើររបស់គាត់ថា ក្នុងតំបន់ទាំងនេះ និកាយព្រះពុទ្ធសាសនាធំៗពីឥណ្ឌា មានការរីកចម្រើន ។ ពិតមែនតែមានការបកស្រាយពីមុនមកថា ជាថេរវាទីក្នុង ប្រទេសភូមា ឯកសារដែលសេសសល់បានបង្ហាញថា ព្រះពុទ្ធសាសនាភូមាភាគច្រើន រួមបញ្ចូលមហាយានដែរហើយប្រើសំស្រ្កឹតជាងបាលី ។ បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះអន់ថយនៃព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុង ឥណ្ឌា សមណទូតពីស្រីលង្កា បានកែប្រែបន្តិចម្តងៗព្រះពុទ្ធសាសនាភូមា ទៅជាថេរវាទីហើយ២សតវត្សរ៍បន្ទាប់មក ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីក៏ត្រូវបាននាំចូល ទៅក្នុងតំបន់ប្រទេសថៃ លាវ និងខ្មែរ ដែលប្តូរជំនួសបែបព្រះពុទ្ធសាសនាពីពេលមុន ។ '''ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃទស្សនវិជ្ជា''' ថេរវាទីបង្កើតនូវគំនិតនៃ វិភជ្ជវាទ ពាក្យនេះមានន័យថា ការបង្រៀនពីការវិភាគ (teaching of analysis) ។ ទ្រឹស្តីនេះនិយាយថា បញ្ញាត្រូវតែកើតមកពីការពិសោធន៍ របស់អ្នកស្វែងរក ការស៊ើបអង្កេតល្អិតល្អន់ ហើយវិនិច្ឆ័យ ជាជាងសទ្ធាងងឹតងងល់។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គម្ពីរប្រពៃណីថេរវាទីសង្កត់ខ្លាំង ទៅលើការប្រុងប្រយ័ត្ន ចំពោះដំបូន្មានរបស់អ្នកវៃឆ្លាត ដោយគិតថាដំបូន្មាននោះនិងការពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវយកមកប្រៀបធៀប ដើម្បីវិនិច្ឆ័យសម្រាប់ការប្រតិបត្តិ ។ នៅក្នុងថេរវាទី ហេតុនៃការកើតឡើងនិងសេចក្តីទុក្ខរបស់មនុស្ស គឺតណ្ហាដែលផ្ទុកទៅដោយ[[កិលេស]] ។ កិលេសទាំងនោះដែលចងមនុស្ស ឲ្យជាប់ក្នុងការវិលកើតវិលស្លាប់ ចាត់ថ្នាក់ចូលទៅក្នុង[[សំយោជនៈ|សំយោជនៈ១០]] (ten fetters) ហើយកិលេសដែលរារាំងមិនឲ្យសមាធិកើតឡើង មាន៥គឺ [[នីវរណធម៌|នីវរណធម៌៥]] Five hindrances ។ ថ្នាក់របស់កិលេសអាច គ្រោតក្រាត មធ្យម ឬសុខុម ។ វាជាបាតុភូតដែលកើតឡើង ស្ថិតនៅមួយរយៈ ហើយវិនាសសានសូន្យទៅវិញ ជាញឹកញយ ។ អ្នកកាន់ថេរវាទីយល់ឃើញថា កិលេសមិនត្រឹមតែឲ្យទុក្ខទោសដល់ខ្លួនឯង ប៉ុណ្ណោះទេ វាឲ្យទុក្ខទោសដល់អ្នកដទៃទៀតផងដែរ វាជាកម្លាំងរុញច្រាន ឲ្យមនុស្សធ្វើអំពើអមនុស្សធម៌ទាំងអស់ ។ អ្នកកាន់ថេរវាទីជឿថា កិលេសជាទម្លាប់កើតឡើង ដោយសារអវិជ្ជា Avijja ដែលផ្តល់ ការឈឺចាប់ ដល់ចិត្តរបស់អ្នកមិនត្រាស់ដឹង ដែលជាប់ជំពាក់ទៅលើវា និងឥទ្ធិពលរបស់វាក្នុងសេចក្តីមិនយល់ដឹងនូវសេចក្តីពិត ។ ប៉ុន្តែតាមការពិត កិលេសទាំងនោះ គ្រាន់តែជាគ្រឿងពិសពុលដល់ចិត្ត បង្កើតឲ្យមានសេចក្តីឈឺចាប់ និងការចង្អៀតចង្អល់តែប៉ុណ្ណោះ ។ អ្នកគ្មានការត្រាស់ដឹង ជាប់ជំពាក់ចិត្តទៅលើរូបកាយ ក្នុងការសន្មត់ថាកាយនេះជារបស់ខ្លួន តែតាមការពិតកាយនេះ ជាបាតុភូតមិនទៀង (មិនស្ថិតស្ថេរ) កើតឡើងដោយសារ [[មហាភូតរូប|មហាភូតរូប៤]] four basic elements ។ ក្នុងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាជំនាន់ដើម មហាភូតរូប៤នេះជាញឹកញយ មានលក្ខណៈជាដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ ត្រូវគេផ្តល់អត្ថន័យតាម ការដឹងដោយវិញ្ញាណថា រឹង កំដៅ រាវ កំរើក ។ គេជឿថាជារឿយៗ កិលេសដែលបង្ខិតបង្ខំ និងចាត់ចែងចិត្តរបស់គេ រារាំងមិនឲ្យគេមើលឃើញ នូវធម្មជាតិពិតនៃសេចក្តីពិត ។ អាកប្បកិរិយាឆ្គាំឆ្គងនឹងជួយ ពង្រឹងកិលេស ឲ្យកាន់តែមាំមួនថែមទៀត ប៉ុន្តែការប្រតិបត្តិតាម [[អរិយដ្ឋង្គិកមគ្គ|អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ]] Noble Eightfold Path អាចធ្វើឲ្យកិលេសចុះអន់ថយ ឬក៏ផ្តាច់ឫសរបស់វាបាន ។ គេជឿថាបុគ្គលគ្មានការត្រាស់ដឹង ពិសោធន៍ឃើញលោកនេះ តាមទ្វារវិញ្ញាណមិនសុក្រិត៦របស់គេ (ទ្វារភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្តាត កាយ និងចិត្ត) ហើយប្រើប្រាស់ចិត្ត ដែលស្រអាប់ទៅដោយកិលេស សម្រាប់ការបកស្រាយ ការដឹង និងការទាញយក យោបល់ ។ ក្នុងសភាពការបែបនេះ ការដឹងនិងយោបល់ត្រូវធ្វើឡើង តាមតែមាយាការនៃសេចក្តីពិត របស់បុគ្គលនោះ ។ ពេលស្ថិតនៅក្នុង[[ឈាន]] (ចិត្តចុះស៊ប់ក្នុងសមាធិ) ទ្វារវិញ្ញាណ របស់រូបនឹងមិនសកម្ម កិលេសរបស់ចិត្តនឹងត្រូវកំចាត់បង់ ហើយកុសលចិត្តនឹងត្រូវកើនកម្លាំង ។ ពេលនេះចិត្ត (mind) អាចយកមកប្រើ ដើម្បីពិនិត្យនិងកើតបញ្ញា ក្នុងការរកធម្មជាតិពិតនៃសេចក្តីពិត ។ កិលេសមាន៣ជាន់ ក្នុងជាន់អសកម្ម វាដេកសម្ងំស្ងៀមនៅបាតនៃសន្តានចិត្ត រង់ចាំឱកាសល្អ ([[អនុសយកិលេស]]) ប៉ុន្តែកាលណាមានការកំរើករញ្ជួយ លើផ្ទៃវិញ្ញាណ វានឹងបង្ហាញខ្លួននៅផ្ទៃខាងលើនៃចិត្ត ជាអកុសលចិត្ត ជាអារម្មណ៍ ជាចេតនា ។ កាលបើវាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ កិលេសនឹងដល់នូវការប្រព្រឹត្តកន្លង (វិតិក្កមៈ) ប្រកបដោយគ្រោះថ្នាក់ ដែលបណ្តាលឲ្យគេ ធ្វើអំពើដោយកាយ ឬ ដោយវាចា ។ ដើម្បីរំដោះចេញពីការឈឺចាប់ និងសេចក្តីតានតឹងចិត្ត អ្នកកាន់ថេរវាទី មានជំនឿថាត្រូវតែផ្តាច់ឫសកិលេស ឲ្យវិនាសរហូត ។ ជាដំបូងគេត្រូវធ្វើសតិចំពោះការអត់ធ្មត់ ដើម្បីការពារកុំឲ្យវាត្រួតត្រាលើអំពើ ដោយចិត្តនិងកាយ ។ បន្ទាប់មក គេនឹងផ្តាច់ឫសរបស់វា តាមរយៈនៃការស្រាវជ្រាវផ្ទៃក្នុងនៃចិត្ត ការពិចារណា ការពិសោធន៍ និងសេចក្តីយល់ដឹងនូវធម្មជាតិពិតរបស់វា ដោយប្រើឈាន ។ ពិធីការនេះ តម្រូវឲ្យគេធ្វើសារឡើងវិញ ចំពោះកិលេសនិមួយៗ ។ ការអនុវត្តន៍នឹងនាំអ្នកធ្វើឈាន ឲ្យដល់នូវអរិយសច្ចៈ៤ ការត្រាស់ដឹង និងព្រះ[[និព្វាន]] ។ និព្វានជាគោលបំណងទីបំផុត របស់អ្នកកាន់ថេរវាទី ហើយគឺជាទីបរមសុខ ដែលបុគ្គលបានរួចរំដោះ ពីសង្សារវដ្តនៃការកើត ឈឺចាស់ ស្លាប់ អ្នកកាន់ថេរវាទីមានជំនឿថា បុគ្គលម្នាក់ៗទទួលខុសត្រូវដោយខ្លួនឯង ចំពោះការ ត្រាស់ដឹងនិងការរំដោះខ្លួន ព្រោះថាគេជាទទួលខុសត្រូវ លើកម្មផលរបស់គេ ។ ដោយគ្រាន់តែសិក្សានិងជឿតាមសេចក្តី ពិតនៃសច្ចធម៌ ដែលព្រះពុទ្ធបានពន្យល់ប្រាប់ មិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ ការត្រាស់ដឹងអាចសម្រេចបាន តែតាមការពិសោធន៍និងការយល់ ដឹងផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ។ បុគ្គលម្នាក់ៗត្រូវប្រតិបត្តិ អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តាមការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ ដើម្បីរកឃើញសេចក្តីពិតសម្រាប់ខ្លួនគេ ។ តាមជំនឿក្នុងថេរវាទី ព្រះពុទ្ធ ព្រះអាទិទេព ឬទេព្តា មិនអាចឲ្យការត្រាស់ដឹង ដល់មនុស្សណាមួយ ឬរំដោះអ្នកនោះឲ្យផុតពីការ វិលវល់នៃការកើត ឈឺ ចាស់ ស្លាប់ Samsara បានឡើយ ។ ចំពោះអ្នកកាន់ថេរវាទី ព្រះពុទ្ធគ្រាន់តែជាអ្នកបង្រៀនអដ្ឋង្គិកមគ្គ ចំណែកឯអាទិទេពនិងទេព្តានៅតែមានកំហឹង សេចក្តីច្រណែន សេចក្តីស្អប់ ការព្យាបាទ តណ្ហា លោភៈ មោហៈនិងសេចក្តីស្លាប់ ។ គេជៀថាបុគ្គលខ្លះដែលបតិបត្តិដោយវិរិយភាព និងថាមពល អាចសម្រេចព្រះនិព្វានបានតែក្នុង១ជាតិ ដូចជាសាវ័ករបស់ព្រះពុទ្ធជាច្រើនរូប នៃជំនាន់ដំបូងពីរបីជំនាន់ ។ ចំពោះអ្នកដទៃទៀត ដំណើរទៅកាន់ ព្រះនិព្វាន ត្រូវការពេលអស់ជាច្រើនជាតិ តាមលំដាប់លំដោយ ម្នាក់ៗនឹងឡើងថ្នាក់កាន់តែខ្ពស់ទៅ ។ អ្នកបានសម្រេចព្រះនិព្វាន គេហៅថា [[អរហន្ត]] ។ ដោយមានជំនឿថា ព្រះបរមសម្ពុទ្ធមានបញ្ញាញាណ ដ៏បរិសុទ្ធក្នុងការបង្ហាញ ផ្លូវទៅកាន់សេចក្តីត្រាស់ដឹង អ្នកកាន់ថេរវាទីជឿថា សាវ័កផ្ទាល់របស់ព្រះពុទ្ធ សម្រេចការត្រាស់ដឹងបានយ៉ាងឆាប់បំផុត ។ តាមគម្ពីរដីកាបូរាណ និព្វានដែលព្រះអរហន្តសម្រេច ក៏ដូចគ្នានឹងនិព្វានរបស់ព្រះពុទ្ធដែរ ព្រោះនិព្វានមានតែមួយប្រភេទ ។ ព្រះពុទ្ធប្រសើរជាងព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ព្រោះព្រះអង្គបានរកឃើញមគ្គដោយ ផ្ទាល់ខ្លួនព្រះអង្គ ហើយបង្រៀនមគ្គដល់អ្នកដទៃម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរហន្តសម្រេចព្រះនិព្វានបាន ក៏ដោយសារការប្រៀនប្រដៅ របស់ព្រះពុទ្ធមួយភាគដែរ ។ អ្នកកាន់ថេរវាទីគោរពបូជាព្រះពុទ្ធ ក្នុងភាពព្រះអង្គ ជាមហាបុរសតែមួយ ប៉ុន្តែទទួលស្គាល់ថាមានព្រះពុទ្ធផ្សេងទៀតដូចគ្នា ក្នុងអតីតកាលនិងអនាគតកាលដ៏យូរអង្វែង ។ ដូចជាក្នុងគម្ពីរបាលី មានការរៀបរាប់យ៉ាងខ្លីថា ព្រះមេត្តេយ្យ (សិអារ្យមេត្រី) នឹងមកកាន់លោកនេះជាព្រះពុទ្ធ ក្នុងអនាគតយ៉ាងយូរ ។ ជាប្រពៃណី អ្នកកាន់ថេរវាទីអាចមានសទ្ធា ចំពោះការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ ហើយរក្សាសីលថ្នាក់ក្រោម ដោយសង្ឃឹមថានឹងបានកុសលខ្លះ ឬក៏គេអាចធ្វើការស្រាវជ្រាវ ដោយការពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន បញ្ជាក់សេចក្តីពិតនៃការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ ដោយការបំពេញឈាន Jhana ដែលជាផ្នែកមួយក្នុងអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ដើម្បីការត្រាស់ដឹងរបស់ខ្លួន ។ '''ទ្រឹស្តី​គោល នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី''' ទ្រឹស្តី​សំខាន់បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ទស្សនវិជ្ជា ​នៃ​ការ​​វិភាគ ឥតឈប់ឈរ នៃដំណើរជីវិត ពោល​គឺ​មិន​មែន​ជា​ការ​គោរព​ត្រឹម​តែ​​ច្បាប់សីលធម៌ ឬ ពិធីបុណ្យ​ខាង​សាសនា​នោះ​ទេ ។ ទ្រឹស្តីចម្បង​បំផុត នៃពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ​ អរិយសច្ចៈ​ ៤ (ចតុរារិយសច្ច) ។ អរិយសច្ច គឺ​ ការពិត​ដ៏​ប្រពៃ​បំផុត ​ឥត​ក្លែង​បន្លំ​កើត ពោល​គឺ ទុក្ខ, ទុក្ខសមុទយ, ទុក្ខនិរោធ, និង ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា ។ បើ​និយាយ​តាម​ភាសា​សាមញ្ញ អរិយសច្ចៈ ៤ គឺ ការ​ស្គាល់​​​បញ្ហា, ការ​រក​​មូល​ហេតុ​នៃ​បញ្ហា, ការ​ដឹង​ថា​បញ្ហា​អាច​ដោះ​ស្រាយ​បាន, និង ការ​រក​​​វិធី​ដោះស្រាយបញ្ហា និង ការ​អនុវត្តន៍​​តាម​វិធី​នោះ(ប្រតិបត្តិ)​ ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ លុះ​ត្រា​តែ​​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​រួច ។ ចំណុច​សំខាន់​បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ​ម្ចាស់​បញ្ហា ​ជា​ អ្នក​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា ដោយ​ខ្លួន​ឯង ពោល​គឺ ​មិន​ទំលាក់​កំហុស​​ឲ្យ​អ្នក​ដទៃ​ដោះ​ស្រាយ ឬ​ ពឹង​អាទិទេព (God) ឬ ព្រះ​ពោធិសត្វ ណា​មួយ ឲ្យ​​ជួយ​ដោះស្រាយទេ ។ ដូច​ជា​ពុទ្ធភាសិត​ នៅ​ក្នុង​ គាថា​ធម្មបទ ថា '''"អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា ។ អត្តនា ហិ សុទន្តេនា នាថំ លភតិ ទុល្លភំ"''' "ខ្លួន​ជា​ទីពឹង​របស់​ខ្លួន អ្នក​ដទៃ​ជា​ទីពឹង​ដូច​ម្តេច​បាន ព្រោះ​បុគ្គល​អ្នក​មាន​ខ្លួន​ហ្វឹកហ្វឺន​ល្អ​ហើយ រមែង​បាន​នូវ​ទីពឹង ដែល​គេ​បាន​ដោយ​កម្រ" ។ ចូឡសុញ្ញតសូត្រ (Cula-suññata Sutta) (សៀវភៅភាគ២៧ ទំព័រ​ទី ៣ ដល់ ១៦) [១] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងប្រាសាទរបស់មិគារមាតា (ប្រាសាទរបស់នាងវិសាខា) ក្នុងបុព្វារាម ទៀបក្រុងសាវត្ថី ។ នៅរាត្រីនោះ [[អានន្ទ|ព្រះអានន្ទ]] បានចេញមកពីទីសមាធិស្ងាត់មួយ ហើយចូលគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ។ លុះចូលទៅដល់ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ ហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះព្រះអានន្ទ គង់ក្នុងទីសមគួរហើយ ក៏ទូលស្នើនឹងព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា ៖ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងនគរនាគារកៈ (Nagaraka) ដែលជានិគមរបស់ពួកសក្យៈ (Sakyans) ក្នុងសក្កជនបទ (Sakyan town) ។ នៅទីនោះ ខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ, បានរៀនក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ នៃព្រះមានព្រះភាគ ថា ៖ ម្នាលអានន្ទ “ឥឡូវនេះតថាគតតាំងនៅស៊ប់ក្នុងសុញ្ញតា ” (I now remain fully in a dwelling of emptiness) ។ តើខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ពាក្យនោះដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានយកចិត្តទុកដាក់ដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយឬ ?” [២] ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ “អើអានន្ទ អ្នកបានស្តាប់ពាក្យនោះដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានយកចិត្តទុកដាក់ដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយ ។ កាលពីដើមក្តី ឥឡូវនេះក្តី “តថាគតតាំងនៅស៊ប់ក្នុងសុញ្ញតា” (I remain fully in a dwelling of emptiness) ។ ការនោះមានឧបមាដូចជាប្រាសាទរបស់មិគារមាតានេះ ដែលឥតមានដំរី គោ សេះ លា, ឥតមានមាស និង ប្រាក់, ឥតមានការជួបជុំស្រី និង ប្រុស ។ នៅទីនេះ មានវត្ថុដែលមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយគត់ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ដោយសារតែវត្តមានភិក្ខុសង្ឃ ។ ពេលភិក្ខុមួយរូបមិនខ្វល់យកចិត្តទុកដាក់លើគាមសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាស្រុក), មិនខ្វល់យកចិត្តទុកដាក់លើមនុស្សសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាមនុស្ស), ភិក្ខុនោះយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (perception of wilderness) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុរូបនោះសប្បាយ ស្កប់ តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងអរញ្ញសញ្ញា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ “ការរំខាន (disturbance) ទាំងឡាយ ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យគាមសញ្ញា មិនមានវត្តមានក្នុងទីនេះទេ ។ ការរំខានទាំងឡាយ ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺជាសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (wilderness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានគាមសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះ គឺគ្មានមនុស្សសញ្ញា ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (wilderness) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុក ការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ បឋវីសញ្ញា (Perception of Earth) [៣] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើមនុស្សសញ្ញា, មិនយកចិត្តទុកដាក់លើអរញ្ញសញ្ញា (perception of wilderness), ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាដី) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ប្រៀបដូចជាស្បែកគោ ដែលគេទាញលាតសន្ធឹងឲ្យបាត់រួញ ដោយភ្ជាប់នឹងស្នឹងមួយរយ ភិក្ខុមិនយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះទីខ្ពស់និងទីទាប, ទន្លេក្នុងជ្រោះជ្រៅ, ផ្លូវមានដង្គត់និងបន្លាច្រូងច្រាង, ទួលមានថ្មរដិបរដុប នៅលើផែនដីនេះ, ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ដែលអាស្រ័យលើបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា (perception of human) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (wilderness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានមនុស្សសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះ គឺគ្មានអរញ្ញសញ្ញាទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (Perception of Space) [៤] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើអរញ្ញសញ្ញា (perception of wilderness), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើបថវីសញ្ញា (perception of earth) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាអាកាស) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអរញសញ្ញា (perception of wilderness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួច ដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានអរញ្ញសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺគ្មានបឋវីសញ្ញាទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុក ការរំខាននោះថា គ្មានអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (Perception of Consciousness) [៥] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើបឋវីសញ្ញា (perception of earth), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាវិញ្ញាណ) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខាន ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួច ដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of Consciousness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានបឋវីសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺគ្មាន អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of Consciousness) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (Nothingness) [៦] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាភាពទទេ) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខាន ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មាន អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺ គ្មានវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (Neither Perception nor Non-Perception) [៧] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (មិនខ្វល់ចំពោះការមានសញ្ញា ឬ គ្មានសញ្ញា) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (dimension of neither perception nor non-perception) ។ ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (dimension of neither perception nor non-perception) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺគ្មានអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Theme-Less Concentration) [៨] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) អាស្រ័យដោយ អនិមិត្តចេតោសមាធិ (សមាធិចិត្តដែលគ្មាននិមិត្ត) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Theme-Less Concentration of awareness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) មិនមានវត្តមានទេ ។ ហើយមាននៅសល់តែការរំខាន (disturbance) បន្តិចបន្តួច ដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងសឡាយតនៈ (six sensory spheres) ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះគឺ គ្មានអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះ គឺគ្មាន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងសឡាយតនៈ (six sensory spheres) ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ការរំខានដែលនៅសេសសល់ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថាវាកំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ ការរស់នៅដោយសុញ្ញតៈ (Release) [៩] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) មិនយកចិត្តទុកដាក់លើនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) ភិក្ខុរូបនោះយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ ព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ(1) (theme-less concentration of awareness) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ (theme-less concentration of awareness របស់វា។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា អនិមិត្តចេតោសមាធិ (theme-less concentration of awareness) នេះ អាត្មាអញបានតាក់តែង (fabricated) ហើយ បានរិះគិតសន្សំ (fashioned) ហើយ ។ ភិក្ខុនោះដឹងទៀតថា អ្វីៗដែលបានតាក់តែងហើយ បានរិះគិតសន្សំហើយ គឺមិននៅស្ថិតស្ថេរ (inconstant) ហើយត្រូវរលត់រលាយ (cessation) ជាធម្មតា ។ ពេលភិក្ខុរូបនោះដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះហើយ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះក៏រួចចាកកាមាសវៈ (effluent of sensuality), រួចចាកភវាសវៈ (effluent of becoming) និង រួចចាកអវិជ្ជាសវៈ (effluent of ignorance) ។ ពេលចិត្តរួចស្រឡះ (release) ហើយ ញាណ (knowledge) ក៏កើតឡើង ភិក្ខុក៏បន្លឺថា “អាត្មាអញមានចិត្តរួចស្រឡះហើយ” (released) ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ៖ ជាតិ (birth) ឈប់មានទៀតហើយ, អាត្មាអញបានបំពេញចប់ហើយនូវព្រហ្មចារ្យ (holy life), អាត្មាអញក៏បានធ្វើកិច្ចដែលត្រូវធ្វើស្រេចបាច់ហើយ ។ គ្មានកិច្ចដទៃសម្រាប់លោកិយនេះទៀតទេ ។ ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខាននៅមាន ព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ (effluent of sensuality) … ភវាសវៈ (effluent of becoming) … អវិជ្ជាសវៈ (effluent of ignorance) មិនមានទៀតទេ ។ នៅមានតែការរំខានបន្តិចបន្តួច ដែលភ្ជាប់នឹងសឡាយតនៈ ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានកាមាសវៈ … ភវាសវៈ … អវិជ្ជាសវៈ ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងសឡាយតនៈ (six sensory spheres) ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ដោយដឹងច្បាស់ថា “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។ [១០] ម្នាលអានន្ទ ក្នុងអតីតកាល សមណៈ (contemplatives) ឬ ព្រាហ្មណ៍ (priests) ណាមួយ បានចូលកាន់ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតា (emptiness) ណាមួយ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង, ពួកគេបានចូលកាន់ និង ស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតាដដែលនេះ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង ។ ក្នុងអនាគតកាល ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ នឹងចូលកាន់ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតាណាមួយ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង, ពួកគេនឹងចូលកាន់សុញ្ញតាដដែលនេះ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង ។ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ចូលកាន់ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតា ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង, ពួកគេចូលកាន់ និង ស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតាដដែលនេះ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង ។ ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះ ក្នុង​សាសនា​នេះ ភិក្ខុ​ត្រូវ​គិត​ថា យើងរាល់គ្នា នឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏​បរិសុទ្ធ ប្រសើរ​ក្រៃលែង ម្នាល​អានន្ទ អ្នក​ទាំងឡាយ គប្បី​សិក្សា​យ៉ាង​នេះ​ឯង ។ លុះ​ព្រះ​មាន​ប្រភាគ បាន​ត្រាស់​ព្រះ​សូត្រ​នេះ​ចប់​ហើយ​ ព្រះ​អានន្ទ​មាន​អាយុ ក៏​មាន​ចិត្ត​ត្រេកអរ រីករាយ​នឹង​ភាសិត​​របស់​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ​ឯង ។ (1) សំគាល់៖ អនិមិត្តចេតោសមាធិ គឺ​ជា​សមាធិចិត្ត​ដែល​ប្រកបដោយ​វិបស្សនា ។ ព្រោះ​សមាធិ​នោះ​ប្រាសចាក​និមិត្ត មាន​សេចក្តី​មិន​ទៀង​ជា​ដើម បាន​ជា​លោក​ហៅ​ថា​អនិមិត្ត ។ (ចប់ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី ១) ==='''<u>២-​​​​​និកាយមហាយាន</u>'''=== និកាយមហាយាន​ ចែកចេញទៅទិសខាងជើង ហៅថា​ ឧត្តរនិកាយ គឺជាយានធំ អាចផ្ទុកសត្វលោកបានច្រើនគ្នាទៅកាន់គោលដៅ។​និកាយនេះ​និយមធម៌ថ្មី គឺធម៌ដែលមានវិន័យធូស្រាល​​​ ហើយគោរពប្រតិបត្តិតាមលទ្ធិអាចរិយវាទ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ លទ្ធិអាចរិយវាទ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ប្រតិបត្តិតាមគ្រូអាចារ្យរបស់ខ្លួន​​តៗគ្នា​ ពុំតាមពុទ្ធោវាទជាធំទេ។ ហើយប្រទេសដែលនិយម​ពុទ្ធសាសនាមហាយាន​ រួមមាន ជប៉ុន​ ទីបេ​ ឥណ្ឌូនេស៊ី​ វៀតណាម ចិន​​​​ ​កូរេ ជាដើម។ -ក្នុង​ស.វ​ទី៣មុន គ.សក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអសោក ពុទ្ធសាសនាបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញក្នុងនឹងក្រៅប្រទេសឥណ្ឌា។​ ​ តាមប្រវត្តិសាស្ត្របានអោយដឹងថានៅ ព.ស២៣៤ ទ្រង់បានបញ្ជូនព្រះថេរ​២អង្គគឺ ​ព្រះសោណត្ថេរ​ នឹង​ព្រះឧត្តរត្ថេរ អោយនាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ​ ដែលហៅថាហិនយាន មកផ្សាយលើទឺកដីសុវណ្ណភូមិ គឺអាស៊ីអាគ្នេយ៏សព្វថ្ងៃ។​ ​ តាមសិលាវ៉ូកាញ់នៅយួនខាងត្បួង​ ​រៀបរាប់ថា​ពុទ្ធសាសនា ទំនងជាចូលមកប្រតិស្ឋានក្នុងប្រទេសខ្មែរនៅ​ស.វទី២នៃគ្រឹស្តសករាជ​ ស្ថិតក្នុង រជ្ជកាលព្រះបាទសីមារ: ឬ​ ហ្វាន់ចេម៉ាន។ '''តើ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​គឺជា​អ្វី ?''' '''មហាយាន''' (ភាសាសំស្រ្កឹត: महायान, mahāyāna, ប្រែថា"យានធំ ឬសំពៅធំ" គឺជា[[ទស្សនវិជ្ជា]]​​[[ពុទ្ធសាសនា]] ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នា​សម័យកាល​ក្រោយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សមណគោតម​​បាន​[[បរិនិព្វាន]]​ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​​ទៅ​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។ ទស្សនវិជ្ជា​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​ពី​ទស្សនវិជ្ជា​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​[[ថេរវាទ|ថេរវាទី]]​យ៉ាង​ច្រើន​អន្លើ ក៏​ប៉ុន្តែ​​គេ​​ឃើញ​មាន​​សេចក្តី​ជំនឿ​រួម​គ្នា​មួយ​ចំនួន​​ ដែល​​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​លទ្ធិ​ទាំងពីរ​អាច​យក​មក​ជជែក​គ្នា​បាន ។ គោលការណ៍​សាមញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន គឺ​ទាក់​ទង​​នឹង​​កម្រិត​​នៃ​​ការ​​យល់​​ពី​​ហេតុផល​ និង​ ការ​ប្រតិបត្តិ​​ ដូច​ជា​ពោធិសត្វ​យាន ឬ យាន​ជំនិះ​​​នៃ​ព្រះ​ពោធិសត្វ ។ ពុទ្ធសាសនា​​មហាយាន មាន​​ទស្សនៈ​​របស់​​និកាយ​​វជរយាន ([[Vajrayana]]) ឬ​​ យាន​ពេជ្រ​​​ដែល​​គ្រប់​​ដណ្តប់​​ទាំង​​ស្រុង​​ ហើយ​​បាន​​បែក​​ជា​​និកាយ​ផ្សេងៗ​ទៀត​តាម​តំបន់​ និង ​ប្រជាជន​ដែល​កាន់​សាសនា​មហាយាន ។ ពាក្យ​ថា ​មហាយាន​ បាន​ចាប់​កំណើត​ឡើង​នៅ​ក្រោយ​​​ទំនាស់​​រវាង​ក្រុម​ភិក្ខុ​​​ជា​សាវ័ក​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​​ ដែល​មាន​ការ​បកស្រាយ​ ​ជជែក​វែកញែក​​ខុសគ្នា​ ទៅ​លើ​​[[ធម្មវិន័យ]]​​របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម ​ដោយ​ចោទ​សួរ​ថា​ តើ​អ្វី​គឺ​ជា​ពុទ្ធវចនៈ​ពិត​? អ្វី​មិន​មែន​ជា​ពុទ្ធវចនៈ​ពិត ? អ្វី​ជា​វិន័យ​ ឬ បញ្ញត្តិ ពិត ? អ្វី​មិន​មែន​ជា​វិន័យ ឬ បញ្ញត្តិ​ពិត ? ពុទ្ធសាសនិកជន​​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​​​និកាយ​មហាយាន​ក៏​​បាន​អះអាង​​ដែរ​ថា ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ពុទ្ធ​សាសនា​និកាយ​មហាយាន គឺ​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​ពិត​ ដែល​​​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​​​បាន​សំដែង​ទុក ។ មាន​​​ភស្តុតាង​មួយ​ចំនួន​បាន​​បង្ហាញ​​ថា ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​ មាន​ប្រភព​​​ចេញ​ពី​ភូមិ​ភាគ​ទក្សិណ ​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ នា​សតវត្សទី ១ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ហើយ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​ដំបូង​ទៅ​ប្រទេស​ចិន​ដោយ​កុសាន លោក​ក្សេម (ភាសាចិនៈ 支谶, Zhi Chen, ឈ្មោះពេញថា 支樓迦讖 / 支婁迦讖 ជី លូជាឈិន, ចាប់ពី​​ឆ្នាំ​​ ១៦៤ ទៅ​ឆ្នាំ​ ១៨៦ នៃ​គ្រិស្តសករាជ) ដែល​គាត់​ជា​​​មនុស្ស​ទី​ ១ ដែល​បាន​​​បក​​ប្រែ​ព្រះ​សូត្រ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​​មហាយាន ឲ្យ​ទៅ​​ជា​ភាសាចិន ។ ការ​ពណ៌នា​លើក​ដំបូង​បង្អស់​នៃមហាយាន បាន​កើត​ឡើង​ក្នុង​ [[ឧទុម្ពរិកសូត្រ]]​ ចន្លោះ​សតវត្សទី ១ មុន​គ្រិស្តសករាជ និង សតវត្សទី ១ នៃ គ្រិស្តសករាជ ។ ពុទ្ធ​សាសនា​មហាយាន​ដំបូង​បំផុត​ប្រហែល​ជា​មាន​ដើម​កំណើត​រវាង​គ្រិស្តសតវត្សទី ១ ក្នុង​ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ នៅ​​គ្រិស្តសតវត្ស​ទី ៥ ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយាន​បាន​មាន​ឥទ្ធិពល​តាម​​សាលារៀន​​មួយ​ចំនួន​នៅ​[[ប្រទេស​ឥណ្ឌា]] ។ ឯកសារ​ប្រវត្តិ​សាស្ត្រ​ជា​ច្រើន​បាន​បង្ហាញ​ថា [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]បាន​រីក​សាយ​ភាយ​នៅ​បណ្តា​ប្រទេស​​អាស៊ី​​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា ប្រទេស​​ [[នេប៉ាល]], [[ទីបេ]] (សព្វថ្ងៃ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន), [[ភូតាន]], [[ចិន]], [[ម៉ុងហ្គោល]], សាធារណៈ​រដ្ឋ​[[​កាល់​មីគា|កាល់​មីគា]] (នៃ​សហព័ន្ធ​[[រុស្ស៊ី]]), [[តៃវ៉ាន់]], [[ជប៉ុន]], [[កូរ៉េ]] និង [[ ]] ។ កាល​ពី​អតីតកាល ប្រជាជន​នៃ​បណ្តា​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​នៅ​តំបន់​អាស៊ី​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ដូច​ជា [[អាប់ហ្គានីស្ថាន]], [[ប៉ាគីស្ថាន]], ប្រទេស​[[​កម្ពុជា|កម្ពុជា]], នេប៉ាល, ភូតាន, [[ស្រី​លង្ការ]] និង [[បង់ក្លាដែស]] ព្រម​ទាំង​ប្រទេស​នៅ​តំបន់​អាស៊ី​ភាគ​អគ្នេយ៍ ដូច​ជា​ [[ខ្មែរ]], [[ថៃ]], [[ឡាវ]], [[ភូមា]] (សព្វ​ថ្ងៃ​ហៅ​ថា មីយ៉ាន់ម៉ា), [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ធ្លាប់​ជឿ​តាម​ទស្សន​វិជ្ជា​ នៃ​ពុទ្ធសាសនា​​​និកាយ​មហាយាន​ ។ សព្វ​ថ្ងៃ​​ នៅ​ក្នុង​បណ្តា​ប្រទេស​ទាំង​នោះ​​ ក៏​នៅ​មាន​ពុទ្ធសាសនិកជន​ នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​​មួយ​ចំនួន​ផង​ដែរ ។ សូម្បី​តែ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​អារាម​​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​មួយ​ចំនួន​នៅ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​មាន​ការ​សាងសង់​រូប​សំណាក​ផ្សេងៗ​​​​ សម្រាប់​ពុទ្ធសាសនិកជន​​ ដែល​គោរព​ជឿ​តាម​ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន ចូល​​មក​គោរព និង បូជា​ផង​ដែរ ។ ការ​ធ្វើ​ដូច្នោះ​​ប្រហែល​​ជា​វិធី​ទាក់ទាញ​រក​អតិថិជន​ឲ្យ​បាន​ចំនួន​​ច្រើន ដោយ​ជួយ​សម្រួល​ពួក​គាត់​កុំ​ឲ្យ​ពិបាក​បើក​បរ​ទៅ​រក​ទីវត្ត​ (មហាយាន) ផ្សេង​ៗ​ទៀត​​ដែល​នៅ​​ទីកន្លែង​ឆ្ងាយ​ៗ ។ យើង​​​អាច​ប្រដូច​ចំណុច​នេះ​​​ ​ទៅ​នឹង​ពាក្យ​ថា "មជ្ឈមណ្ឌល​លក់​ដូរ​​ងាយ​រក​​​ទំនិញ​គ្រប់ប្រភេទ" (one-stop shopping center) ។ លទ្ធិ​វជ្រយាន (Vajrayana)​ ​​​គ្រប់​ដណ្តប់​លើ​ធម៌វិន័យ​​របស់​ ១៨ និកាយធំៗ ក្នុង​អតីតកាល ។ គម្ពីរ (ឬ​សូត្រ) ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​​សំខាន់ៗ​មួយ​ចំនួន​ ត្រូវ​បាន​គេ​​ចងក្រង​ជា​ភាសា​សំស្រ្កឹត ដែល​មិន​បាន​​រស់​រាន​​យូរ​លង់ ​ហើយ​​បាន​​បាត់​បង់​​ទៅ​វិញ​​យ៉ាង​​ឆាប់​រហ័ស ។ មាន​​កំណែ​ប្រែ​​ក្រោយៗ​មក​​ត្រូវ​​បាន​​គេ​​ប្រែ​​ជា​​ភាសា​ទីបេ និង ភាសា​ចិន ​ដែល​បាន​បន្ត​រហូត​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ។ ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​និកាយធំៗ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ​គោរព​ប្រតិបត្តិ​​តាម​ទស្សនវិជ្ជា​​ ហ្សិន (Zen) បែប​ជប៉ុន, ទស្សនវិជ្ជា​ ចាន់ បែប​ចិន (Chinese Chan), លទ្ធិ​​ដែនដី​​បរិសុទ្ធិ (Pure Land), លទ្ធិ​ធានថៃចុង (Tiantai zong) ដែល​ជឿ​លើ​គម្ពីរ​បទុមសូត្រ (Lotus Sutra)​ ឬ បក្ស​ផ្កា​ឈូក (The Lotus School), លទ្ធិ​និឈិរ៉ិន (Nichiren) បែប​ជប៉ុន, លទ្ធិ​វជ្រយាន (Vajrayana) នៃ​និកាយ​ស្ហ៊ិនហ្គុន (Shingon), លទ្ធិ​ថិនដាយ (Tendai) និង ពុទ្ធសាសនា​បែប​ទីបេ (Tibetan Buddhism) ដែល​​បន្ថែម​សេចក្តី​បង្រៀន​ដ៏​អាថ៌​កំបាំង​ (esoteric teachings) មួយ​ចំនួន ទៅ​លើ​ប្រពៃណី​នៃ​ជំនឿ​បែប​​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន ។ '''តើ​ភិក្ខុ​នៅ​ក្នុង​និកាយ​មហាយាន​សំអាង​គម្ពីរ​អ្វី​ខ្លះ​សម្រាប់​សិក្សា និង ​យោង​​ក្នុង​ការ​ចោទ​ឆ្លើយ​មតិ​គ្នា ?''' ដូច​ជា​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​ ([[Theravāda]] Buddhism) ដែរ ពុទ្ធសាសនា​​និកាយ​មហាយាន​ (Mahāyāna Buddhism) ប្រើប្រាស់​សេចក្តី​បង្រៀន​ជា​មូលដ្ឋាន​ (basic teachings) របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម ដែល​​ត្រូវ​បាន​​កត់ត្រា​ទុក​តាំង​ពី​សម័យ​ដើម ធ្វើ​ជា​ចំណុច​ចាប់​ផ្តើម​​នៃ​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ពួក​គេ ដូច​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​អំពី​ទ្រឹស្តី​​អំពី​កម្ម (karma, kamma) និង ការត្រឡប់​មក​ចាប់​កំណើត​វិញ (rebirth), ចតុរារិយសច្ច (Four Noble Truths), មជ្ឈិមបដិបទា (Middle Way) និង អដ្ឋង្គិកមគ្គ (Eightfold Path) ។ ទោះ​បី​សេចក្តី​បង្រៀន​ជា​មូលដ្ឋាន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សមណគោតម​​ ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ជា​ភាសា​បាលី​ () និង ផ្សព្វផ្សាយ​បន្ត​ដោយ​​មនុស្ស​កាន់​តាម​និកាយ​ថេរវាទី​ក៏​ដោយ ក៏​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​និកាយ​មហាយាន​ បាន​កែប្រែ​សេចក្តី​បង្រៀន​ទាំង​នោះ​ជា​ច្រើន​អន្លើ​ ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា អាគមៈ​ ([[Agama]]) ឬ​ អាគម (អានថា​ អាគុំ ប្រែ​ថា គម្ពីរ ឬ សេចក្តី​បង្រៀន) ដែល​​មាន​សេចក្តី​បង្រៀន​មួយ​ចំនួន​ធំ​ជាន់​គ្នា​ ជា​មួយ​នឹង​សេចក្តី​បង្រៀន​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ភាសា​បាលី ។ គម្ពីរ អាគមៈ ដែល​ត្រូវ​បាន​បក​ប្រែ​ជា​ភាសា​ចិន និង នៅ​សល់​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គឺ​ជា​គម្ពីរ​ដែល​ពុទ្ធសាសនិក​និកាយ​មហាយាន​ពីរ​ក្រុម​យក​ទៅ​សិក្សា ចំណែក​ឯ​គម្ពីរ​អាគមៈ​មួយ​ចំនួន​ធំ​​ មិន​ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​​បក​ប្រែ​ទៅ​ជា​ភាសា​ទីបីទេ ។​ ក្រៅ​ពី​ទទួល​យក​គម្ពីរ​ជាច្រើន​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​ ធ្វើ​ជា​គម្ពីរ​សម្រាប់​សិក្សា​ប្រចាំ​និកាយ​របស់​ខ្លួន ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ក៏​​រក្សា​ទុក​កម្រង​សូត្រ (គម្ពីរ)​ ជា​ច្រើន​ទៀត​ ដែល​​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​ មិន​​ធ្លាប់​ប្រទះ ឬ មិន​ទទួល​ស្គាល់ ។ នៅ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន គម្ពីរ (សូត្រ) នៃ​មហាយាន ដើរ​តួ​សំខាន់​ជាង​​គម្ពីរ​ អាគមៈ ។ ទោះ​បី​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​​អះអាង​ថា​គម្ពីរ​ទាំង​នោះ​ជា​​សេចក្តី​បង្រៀន​ពិត​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សមណគោតម​បាន​សំដែង​ទុក​ក៏​ដោយ អ្នក​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ជា​ច្រើន​​ជឿ​ថា គម្ពីរ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​បាន​ភិក្ខុ​ជាច្រើន​តាក់តែង​ឡើង ដោយ​សារ​​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​ការ​​ពោល​សារ​ជា​ថ្មី​​ឡើង​វិញ និង ផ្លាស់​ប្តូរ​​នូវ​គោលលទ្ធិ​​ទាំង​ឡាយ របស់​ពុទ្ធសាសនា​សម័យ​ដើម ។ អ្នក​និពន្ធ AK Warder នៃ​សៀវភៅ​ "Indian Buddhism" កំណែ​​លើក​ទី ៣ ត្រង់​ទំព័រ ៣៣៥ បាន​អះអាង​ថា "សម័យ​មួយ​បន្ទាប់​ពី​ការ​បង្កើត​ឡើង​នូវ​សាលា​រៀន​ឈ្មោះ បុវ៌សេលៈ (Purva Saila school) ឬ អបរសេលៈ និង ឧត្តរសេលៈ (ប្រហែល​ជា​បុព្វសេលៈ ឬ ភ្នំ​ខាង​កើត ឬ ភ្នំ​ថ្ងៃ​រះ) កាល​ពី​សតវត្ស​ទី ១ មុន​គ្រិស្តសករាជ ពួក​ភិក្ខុ​មួយ​ចំនួន​​មិន​ត្រឹម​តែ​ត្រូវការ​​ឲ្យ​មាន​ការ​បកស្រាយ​ជាថ្មី​នូវ​គម្ពីរ (សូត្រ)​ ច្បាប់​ដើម​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ (ដូច​ជា អត្ថបទ​អភិធម្ម​របស់​សាលា​នោះ) ប៉ុន្តែ​​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​ថែម​ទាំង​ត្រូវ​ការ​សរសេរ​​ជា​ថ្មី​នូវ​គោល​លទ្ធិ​ជា​ច្រើន ។ នៅ​ក្នុង​គោលបំណង​នេះ ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​បាន​ចាប់​សរសេរ​សាជាថ្មី​នូវ​គម្ពីរ (សូត្រ) ជាច្រើន ឬ សរសេរ​បន្ថែម​សូត្រ​ថ្មី​ៗ​​ច្រើន​ទៀត ។" អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ជាច្រើន​ក៏​បាន​ជឿ​ដូច​គ្នា​ផង​ដែរ​ថា គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​​ជា​ភាសា​បាលី​ មួយ​ភាគ​ធំ​ត្រូវ​បាន​កែប្រែ ឬ សរសេរ​បន្ថែម ទោះ​ជា​យ៉ាង​នោះ​ក៏​ដោយ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ទាំង​នោះ​មិន​មាន​ទស្សនៈ​ដូច​គ្នា​ទេ​ នៅ​ត្រង់​ចំណុច​ថា តើ​មាន​ការកែប្រែ​ប៉ុន្មាន​ភាគ និង នៅ​ត្រង់​សៀវភៅ​ណា​ ។ '''តើ​មាន​ភស្តុតាង​លើ​សិលាចារិក នៅ​ទី​ណា​ខ្លះ​សម្រាប់​អះអាង​ដើម​កំណើត​នៃ​និកាយ​មហាយាន ?''' សិលាចារិក​ដំបូងៗ​ ដែល​មាន​ព័ត៌មាន​រៀបរាប់​ អំពី​ការស្ថាបនា​​គោលលទ្ធិ​​ របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន និង ការ​និយាយ​យោង​ទៅដល់​តួអង្គ​ព្រះពុទ្ធ​ អមិតាភៈ​ (Buddha Amitabha) ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌា នៅ​ក្រុង​មធុរា (Mathura) (រដ្ឋ​ឧត្តរប្រទេស នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បច្ចុប្បន្ន) ដែល​​បាន​ចាប់​ផ្តើម​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៨០ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ។ នៅ​ឯ​សារមន្ទីរ​ក្រុង​មធុរា (Mathura Museum) សំណល់​​នៃ​បំណែក​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​ មាន​សិលាចារិក​អក្សរ​ព្រាហ្មី (Brahmi) ដែល​សរសេរ​ថា ៖ "បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ ២៨ នៃ​ការ​គ្រង​រាជ្យ​របស់​ស្តេច​ ហ៊ុវិស្កា (Huvishka), ... ដើម្បី​បូជា​ដល់​ព្រះពុទ្ធ​ អមិតាភៈ ។" ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ រូបភាព​នេះ​មិន​តំណាង​ឲ្យ​ផ្នត់​គំនិត​របស់​មនុស្ស​ភាគ​ច្រើន ជា​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​បរិបទ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា រូបភាព​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​មិន​រាប់រក​នៅ​សម័យកាល​នោះ ហើយ​វា​ក៏​គ្មាន​ឥទ្ធិពល​អ្វី​ជា​ដុំកំភួន​ឡើយ ។ ភស្តុតាង​ផ្នែក​សិលាចារិក​សម្រាប់​និកាយ​មហាយាន នៅ​សម័យកាល​មុន​សតវត្ស​ទី ៥ មាន​ចំនួន​តិចតួច​បំផុត បើ​ប្រៀបធៀប​ជា​មួយ​នឹង​អត្ថបទ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក​នៃ​និកាយ​មហាយាន ដែល​ត្រូវ​បាន​ចម្លង​បញ្ជូន​ពី​តំបន់​អាស៊ី​កណ្តាល ទៅ​កាន់​ប្រទេស​ចិន នៅ​សម័យ​នោះ។ [[ឯកសារ:Dharma Wheel (2).svg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញា]] [[ឯកសា|alt=នៅក្ពុជា|កណ្តាល|រូបភាពតូច|ប្រាសាទបាយ័នសាងឧទ្ទិសព្រះពុទ្ទសាសនា]] =='''២-សាសនាព្រហ្មញ្ញ (Hindu Religion)'''== [[ឯកសារ:ចំលាក់ទេវរាជ (ព្រះព្រហ្ម ព្រះឥសូរ ព្រះនាងឧមា លិង្គព្រះឥសូរ យោនីព្រះនាងឧមា).jpg|រូបភាពតូច]] '''១-ប្រវត្តិ''' ព្រហ្មញ្ញសាសនាជាសាសនាមានប្រវត្តិកេរ្ត៌កាលយូរអង្វែងលើសាសនាទាំងអស់ក្នុងលោក​​ មានការវិវត្តិច្រើនសម័យកាល ចាប់តាំងពីកាលចាប់ផ្តើមពីការបង្កើតទឹកដីជារបស់ ជនជាតិអារ្យ័នលើទឹកដីជម្ពូទ្វីបនឹងបន្ទាប់មក នៅក្រោយសម័យពុទ្ធកាល​ ព្រហ្មញ្ញសាសនាក៏បានវិវត្តិជាសាសនាហិណ្ឌូដែលមានគោលធម៌ប្រណិបត្តិខុសប្លែកពីអ្វីដែលជាប្រភព ដើមរបស់សានានេះ​ សាសនាហិណ្ឌូជាសាសនាមានលក្ខណខុសប្លែកពីសាសនាផ្សេងៗទៀតក្នុងពិភពលោកសាសនាដែលមិនមានសាស្តាអក្នបង្កើត ព្រោះមានចំនុចចាប់ផ្តើម ចេញពីជំនឿដែលគេជឿថាមានព្រះអាទិទេពដែលមានឫទ្ធិនុភាពអំណាចលើធម្មជាតិ ជាអក្នង្កើតអ្វីៗទាំងអស់​ ក្រោយមកជនជាតិអារ្យ័នដែលជាអក្នបំពេញតួនាទីជាអក្នទាក់ ទងជាមួយព្រះអាទិទេព​ បានបង្ហាត់បង្រៀនមេរៀនតំណើរកើតឡើងនៃអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងថាព្រះអាទិទេពឬព្រះព្រហ្មជាអក្នបង្កើតអ្វីៗទាំងក្នុងទំរង់លក្ខណផ្សេងៗ​​​ ហើយក្រោយមក អ្វីៗទាំងអស់ដែលព្រះព្រហ្មបានបង្កើតនោះក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអាទិទេពផ្សេងៗដែរ ជាហេតុដែលធ្វើអោយសាសនានេះមានព្រះអាទីទេពច្រើនមានតួនាទិ ផ្សេងៗគ្នាដាច់ដោយឡែក ទើបព្រហ្មមញ្ញសាសនា​ឬសាសនាហិណ្ឌូជាសាសនាបែបពហុទេវនិយមរហូតមកដល់ទល់សព្វថ្ងៃនេះ ហើយសាសនាហិណ្ឌូមានប្រវត្តិនៃការកើតឡើងដោយ យូរអង្វែងនឹងការវិវត្តច្រើនសម័យកាលធ្វើរអោយការសិក្សានឹងប្រវត្តិនឹងតំណើរវិវត្តិរបស់សាសនានេះអាចធ្វើរការបែងវែកជាយុគសម័យផ្សេងៗ​ ដូចជា ​​'''សម័យអរិយកៈ''' '''សម័យព្រះវេទ''' '''សម័យព្រាហ្មណ៏​​ សម័យហិណ្ឌូបុរាណ សម័យឧបនិស័ទ​​ សម័យសូត្រ​ សម័យអវតា សម័យចុះខ្សោយ សម័យងើបឡើងវិញ'''​ នឹង​ '''សម័យភក្តិ'''​ យើងអាចសរុបបានថា ព្រហ្មមញ្ញសាសនាមានប្រភពមកពីលិទ្ធិប្រចាំកុលសម្ព័ន្ធ ហើយក៏បានវិវត្តិមកកាន់ជាសានាប្រចាំកុលសម្ព័ន្ធអារ្យ័នដែលភាសខ្លួនមកច្បាំងឈ្នះកុលសម្ព័ន្ធម្ចាស់ស្រុកដែលគេហៅថា ពួក DRAVIDIAN​ដោយបានដេញម្ចាស់ស្រុកអោយចេញអស់​ រួចហើយពួកគេក៏បានរស់នៅគ្រប់គ្រេងទឹកដីទន្លេ '''សិន្ធុ'''​​ នឹងទន្លេ '''គង្គ័ា''' បន្ទាប់ពីនុះក៏បានរួមផ្សំជំនឿរបស់ម្ចាស់ស្រុក មានស្រាប់អោយចូលជាមួយនឹងជំនឿរបស់ខ្លួនធ្វើរអោយកើតគំនិតរឿងវណ្ណៈថែមទៀត​ ក្រោយមកនៅសម័យព្រះវេទជាសម័យដែលមានការវិវត្តការគោរពបូជាព្រះអាទិទេពអោយ មានរបៀបរៀបរយល្អ​ប្រពៃ​ ទើបមានការរួបរួមគាថាសូត្របូជាដល់ព្រះអាទិទេពផ្សេងៗរហូត្រដល់បង្កើតបានជា'''គម្ពីរវេទ'''ឡើង។ === ២-និមិត្តសញ្ញា === និមិត្តសញ្ញាដ៏សំខាន់របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនានុះគឺ​​តួអក្សរ '''<big>ૐ</big>''' ​ ដែលមានប្រភពមកពី '''អ​​ ​​ ឧ​​​ ​​ ​ ម''' ជាអក្សរតំណាងអោយ ​​ ​'''ត្រីមូរតិ''' ឬព្រះអាទិទេពធំៗទាំង៣ មានក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា ដូចជា '''អ=ព្រះសិវៈ ឬព្រះឥសូរ​​ ​​ ​​ ឧ=ព្រះវិស្ណុ​​ ឬព្រះនរាយណ៏​​​​ ម=ព្រះព្រហ្ម''' ពេលរួមអក្សរទាំង៣នេះចូលគ្នា​ទើបបង្កើតបានទៅជាថា '''អូមૐ''' តំណាងអោយ'''ព្រះបរមាត្ម័ន''' ជាព្រះ អាទិទេពកំពូលដែលមិនមានរូបរាងពិតប្រាកដ និមិត្តសញ្ញានេះ​'''ૐ''' ត្រូវបានគ្រប់និកាយគ្រប់លិទ្ធិទាំងអស់នៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនាយកមកប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ។ [[ឯកសា|ធ្វេង|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញា]] === ៣-សាស្តា​​នឹង​សាវក === ព្រហ្មញ្ញសាសនាមិនមានសាស្តានុះទេ មានត្រឹមតែចំណេះដឹង​ឬព្រះវេទដែលកើតឡើងតាមរយៈការបង្ហាត់បង្ហាញពីព្រះអាទិទេពមកកាន់មនុស្សក្នុងលក្ខណៈ '''ស្រុតិ'''​ ឬការបានស្តាប់ បានឮ អក្នបានឮក្នុងទីនេះគឺសំដៅក្រុមអក្នបួសក្រុមប្រភេទឥសីដែលប្រើប្រាស់ជីវិតនៅក្នុងព្រៃនឹងប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តិក្នុងព្រះធម៌រួចចេះហើយក៏នាំយកទៅបង្ហាត់បង្រៀនអក្ន ផ្សេងទៀតតាមអ្វីដែលខ្លួនបានស្តាប់ដោយមិនមានការបន្ថែមបន្ថយឡើយ ទើបព្រះវេទក្លាយជាអមតៈធម៌​​ ឬជាខ្យល់ដង្ហើមរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដោយខ្លួនឯង​ ចំនែកសាវកក្នុង សាសនាហិណ្ឌូគឺជាអក្នប្រតិបត្តិតាមព្រះវេទដែលជាទូទៅគេតែងស្គាល់ក្នុងនាមថាជាឥសី ហេតុដូច្នេះព្រហ្មញ្ញសាសនាឬសាសនាហិណ្ឌូគឺមិនមានសាស្តាពិតប្រាកដដូចជា សាសនា​​​ផ្សេងៗនុះទេ​ តែក៏មានមេលិទ្ធិអក្នតាក់តែងគម្ពីរក្បួនច្បាប់ដែលបំពេញតួនាទីប្រហាក់ប្រហែលនឹងសាស្តាដែរដូចជា​ ៖ '''- វ្យាសៈ'''​​ លោកគឺជាអក្នរួបរួមរៀបរៀងគម្ពីព្រះវេទ ​គម្ពីរឥតិហាសៈ នឹងគ្ពីរបុរណៈ។ -'''វាលឃីកិ''' គឺជាឥសីតែងមហាកាព្យ​'''រាមាយណៈ'''​លោកកើតក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៏តែម្តង ប៉ុន្តែត្រូវឪពុកម្តាយបោះបង់ចោលតាំងពីក្មេង​តែបានកសិករនាំយកទៅចិញ្ចឹម។ '''-គោតមៈ'''​​​​ ជាអក្នបង្កើតលិទ្ធិ​នយាយៈ។ '''-នាថមុនី''' ជាបុគ្គលតំបូងរបស់លិទ្ទ​វេសនៈ។ === ៤-គម្ពីរ === '''គម្ពីរត្រៃវេទ''' ពាក្យ​ថា វេទៈ (Vedas) ឬ​សំស្ក្រឹត​សរសេរ​ថា वेद​(អានថា វេដៈ) ប្រែថា ចំណេះ (knowledge) គឺ​ជា​កម្រង​អត្ថបទ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក​ដែល​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បុរាណ​​បាន​ចងក្រង​ទុក ។ ដំបូង​ឡើយ ចំណេះ​ដឹង​ទាំងឡាយ​ត្រូវ​បាន​ចងក្រង​​ជា​កំណាព្យ​សម្រាប់​ងាយ​ទន្ទេញ តែ​ក្រោយ​មក​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បាន​សរសេរ​គម្ពីរ​ ឬ​សៀវភៅ​ទាំង​នោះ​​ដោយ​ប្រើ​ភាសា​សំស្ក្រឹត​បែបបុរាណ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​យក​ទៅ​ធ្វើ​ជា​គម្រូ សម្រាប់​បង្កើត​ជា​សាសនា​ហ៊ិណ្ឌូ​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ ។ ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បុរាណ​អះអាង​ថា​ គម្ពីរ​វេទ​​មិន​មែន​ជា​ការ​បង្កើត​ដោយ​មនុស្ស​ទេ ប៉ុន្តែ​ព្រះ​អាទិទេព​បាន​បើកបង្ហាញ​ដល់​ពួកព្រាហ្មណ៍ ហេតុនោះ​ហើយ​ទើប​ពួក​គេ​ហៅ​គម្ពីរ​វេទ​ថា ស្រុតិ (អ្វីៗ​ដែល​ពួក​គេ​បាន​ឮ) ។ ការ​អះអាង​នេះ​មាន​លំនាំ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ការ​អះអាង​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីវ (Jews) ដែល​កាន់​ជំនឿ​សាសនា​យូដា (Judaism) ឬ​ពួក​គ្រិស្តបរិស័ទ (Christians) ដែល​កាន់​សាសនា​គ្រិស្ត (Christianity) ឬ​ពួក​ឥស្លាមបរិស័ទ (Muslims) ដែល​កាន់​សាសនា​ឥស្លាម (Islam) ដែល​អួតអាង​ថា​ គម្ពីរ​របស់​ពួក​គេ​គឺ​ជា​ពាក្យ​របស់​ព្រះ​អាទិទេព​ (God) ឬ​ព្រះ​ម្ចាស់​លោក ឬ​ព្រះ​ជា​ម្ចាស់ ។ ពាក្យ​ថា​ ស្រុតិ (sruti) ខុស​ពី​ពាក្យ​ថា សម្រឹតិ ឬ សម្មតិ (smrti) ដែល​ប្រែថា​ អ្វីៗ​ដែល​ត្រូវ​ចងចាំ ។ តាម​ជំនឿ​របស់​ព្រាហ្មណ៍បរិស័ទ គម្ពីរ​វេទ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ព្រះព្រហ្ម (Brahma) ។ គម្ពីរត្រៃវេទ ឬ ត្រ័យវេទ ជា​គម្ពីរ​សម្រាប់​ប្រតិបត្តិ​ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ '''គម្ពីរក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា​អាចចែកចេញជាពីរផ្នែកសំខាន់ៗគឺ៖''' '''<big><u>ក-ស្រុតិ</u></big>''' ​ពាក្យថាស្រុតិ​ប្រែថាបានស្តាប់បានឮមានន័យថាជាគម្ពីរដែលគេបានស្តាប់បានឮដោយផ្ទាល់មកពីអាទិទេពពុំមានអក្នតាក់តែងឡើងជាសច្ចៈធម៌ដ៏ពិតប្រាកដច្បាស់ លាស់ព្រោះជាមេរៀនរបស់ព្រះអាទិទេពជាការប្រមែប្រមូលចំនេះវិជ្ជាផ្សេងៗដែលជាចំនេះដឹងផ្នែកសាសនានឹងវត្ថុស័ក្តសិទ្ទិនឹងជាគាថាសូត្រនៅក្នុងពិធីកម្មដើម្បីបូជាដល់ព្រះ អាទិទេព ជាគាថាពាក្យឆ័នដ៏ពិរោះរណ្តំ ដែលត្រូវកត់ត្រាឡើងជាភាសាសំស្ក្រឹតនឹងត្រូវបានគេហៅឈ្មោះថាគម្ពីរព្រះវេទឬគម្ពីរវេទ​ចែកចេញជាបួនគម្ពីរមានដូចជា៖ '''១-ឫត្វេទ(RIG VEDA)'''​​​​ ​មានតំណើសេចក្តីជាពាក្យឆ័នសំរាប់សូត្រសសើរពួកទេវតាសំដែងអំពីវិធីទស្តីឬសេចក្តីអំណរសុំអោយព្រះវិសកម្ម ព្រះមេរុត​នឹងព្រះព្រហ្ម ប្រទានពរអោយ សំរេចកិច្វការខាងហត្ថកម្ម​​​ ពាណិជ្ជកម្ម នឹងលាភសការៈផ្សេងៗតាមតំរូវការ ។ '''២-យជុវេ៌ទ''' ជាគម្ពីរដែលពួកព្រាហ្មប្រើសំរាប់ប្រកបពីធីកម្មផ្សេងៗ មានតំណើសេចក្តីពាក្សរាយរណ្តំសំរាប់សូត្របួងសួងនឹងបូជា'''យញ្ញ'''​ សំដែងអំពីពិធីកថិពលីកម្មដល់ព្រះឥសូរ ព្រះនរាយណ៏ ព្រះអាទិត្យ ព្រះអគ្គីជាដើមសូមអោយមានឫទ្ធីតេជៈជោគជ័យ។ '''៣-សាមវេទ''' ជាគម្ពីររួបរួមគាថាដែលមានតំនើសេចក្តីជាពាក្យឆ័នសំរាប់សូត្រក្នុងពិធីថ្វាយ'''ទឹកសោម'''សំដែងអំពីពិធីអត្ថពលីកម្មបួងសួងសូមអោយព្រះឥន្ទនឹងព្រះភិរុណជួយ អភិបាលមនុស្សលោកអោយមានភ្លៀងតាមរដូវកាល។ '''៤-អថវ៌វេទ''' ជាគម្ពីរដែលគេតាក់តែងឡើងថ្មីនៅចុងសម័យព្រាហ្មជាគាថាសំរាប់សូត្រហៅឬបណ្តេញខ្មោចព្រាយបីសាច ឧបទ្រព្យចង្រៃ នឹងសូត្រកែប្រែរឿងអពមង្គលអោយក្លាយជា រឿងមង្គលឬក៏នាំគ្រោះភ័យទៅកើតលើសត្រូវជាដើម ។តំបូងឡើងគម្ពីរវេទមានតែបីប៉ុណ្ណោះដែលគេហៅថាគម្ពីរត្រៃវេទ ទោះបីជាពេលក្រោយមកមានការតាក់តែងគម្ពីរទីបួនគឺ អថវ៌វេទនេះមួយទៀតគេក៏នៅតែហៅថាគម្ពីរត្រៃវេទដដែល។ '''<big><u>ខ-សម្រឹតិ</u></big>'''​​​​​​ <small>ពាក្យថាសម្រឹតិប្រែថាអ្វីៗដែលអាចចងចាំបានទើបវាជាគម្ពីរដែលវាធ្វើការរៀនសូត្រចេះចាំហើយភ្ទេរបន្តរគ្នារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដូចជាគម្ពីរអក្នប្រាជ្ញសាសនាបានតាក់តែងឡើងដើម្បីអធិប្បាយ</small> អំពីខ្លឹមសារនឹងជួយសំរួលការសិក្សាគម្ពីរព្រះវេទអោយប្រព្រឹត្តទៅបានយ៉ាងល្អត្រឹមត្រូវដូចជា គម្ពីរ​​ឧបនិស៏ទ គម្ពីរមនូសាស្ត្រ គម្ពីរបុរាណៈ គម្ពីរភគវ័តតីតា មហាកាព្យមហាភារតៈ នឹងមហាកាព្យមហារាមាយណៈ ជាដើម។ === ៥- គោលការណ៏ប្រតិបតិ្ត === ការប្រតិបត្តិនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសានាមានច្រើនប្រការណាស់ តែយើងសុំលើកយកចំណុចសំខាន់ៗចំនួនបីគឺ៖ '''១-អាស្រម'''​ ឬគោលការណ៏ប្រតិបត្តិរបស់ព្រាហ្មបួនយ៉ាងគម្ពីរព្រាហ្មណ៏ឬអនន្តរិយកៈបានបញ្ញាត្តិគោលប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គលដែលជាព្រាហ្មយ៉ាងពេញលេញដោយកំណត់អាយុមនុស្ស ត្រឹមមួយរយឆ្នាំបែងចែកពេលវេលាប្រើប្រាស់ជីវិតជាបួនតំណាក់កាល​ ក្នុងតំណាក់កាលនិមួយៗមានរយៈពេល២៥ឆ្នាំ ហើយតំណាក់កាលជីវិតនិមួយៗនុះគេហៅថាអាស្រមនិយាយ អោយងាយស្តាប់ទៅគឺវ៏យនឹងឯង​។ ១-១-តំណាក់កាល'''ព្រហ្មចរិយៈ''' នៅក្នុងតំណាក់កាលនេះក្មេងប្រុសនៅក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៏ ត្រកូលក្សត្រ នឹងត្រកូលវេស្សៈ ដែលមានអាយុគ្រប់៨ឆ្នាំត្រូវចូលទៅធ្វើពិធីឧបអារិយ័ន្យ ដោយមានព្រហ្មណ៏ជាអក្នចងខ្សែរសង្វាឬយញ្ញយោប្រវិទដើម្បីថាខ្លួនជាអក្នព្រហ្មចារីជាអក្នរៀនសូត្រឬប្រែតាមពាក្សថាអក្នមានការប្រព្រឹត្តិដ៏ប្រសើររហូតដល់អាយុ២៥ឆ្នាំព្រហ្ម ចារីឬអក្នដែលត្រូវប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈធម៌មានតួនាទីដូចតទៅ យកចិត្តទុកដាក់រៀនសូត្រចំនេះវិជ្ជាក្នុងវណ្ណៈខ្លួន ស្តាប់បង្គាប់នឹងប្រតិបត្តិតាមពាក្សអប់រំទូន្មានរបស់គ្រូអាចារ្យ មិនពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងផ្លូវភេទ​មិនសេពគប់ជាមួយអក្នដែលមានភេទភ្ទុយគ្នាពេលបញ្ចប់ការសិក្សាហើយត្រូវធ្វើពិធីកេសានត្តសាន្កាឬពិធីកាត់សក់នឹងពិធីគរុកសិណាប្រគល់របស់ តបស្នងដល់គ្រូអាចារ្យ។ ២-១តំណាក់កាល'''គ្រហស្ថ'''នៅតំណាក់កាលនេះអក្នប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈដែលបានឆ្លងតំណាក់កាលទីមួយរួចហើយក៏ដល់ពេលត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញដើម្បីជួយធ្វើការឪពុកម្តាយ​រៀបការ ប្រកបរបររកស៊ីចិញ្ចឹមគ្រួសារធ្វើការបូជាគោរពទេវតាព្រឹកល្ងាចជីវិតស្ថិតក្នុងការឃុំគ្រងថែរក្សារបស់ព្រះអាទិទេពដូច្នេះទើបត្រូវប្រព្រឹត្តតែអំពើល្អនៅកំឡុងអាយុ២៦ដល់៥០ឆ្នាំ។ ៣-១តំណាក់កាល'''វនប្រ័ស្ថ''' គ្រហ័សឬអក្នត្រូវការស្វែងរកសេចក្តីសុខស្ងប់ផ្លូវចិត្តក៏នឹងត្រូវចេញពីគ្រួសារទៅរស់នៅក្នុងព្រៃដើម្បីធ្វើសមាធិបំពេញបុណ្យភាវនានឹងអាចត្រឡប់វិលមក រកគ្រួសារវិញបាននៅកំលុងអាយុ៥១ឆ្នាំដល់៧៥ឆ្នាំ។ ៤-១តំណាក់កាល '''ស័នយាសី''' នៅតំណាក់កាលនេះព្រាហ្មដែលប្រាថ្នារួចផុតចាកទុក្ខឬគេហៅ​មោក្សៈត្រូវចេញពីគ្រួសារទៅបួសរស់នៅក្នុងព្រៃដើម្បីប្រតិបត្តធម៌ជាន់ខ្ពស់នឹងមិនត្រ ឡប់មកកាន់លោកីវិស័យទៀតឡើយ ពេលបួសហើយគឺមិនសឹកវិញទេមានតែបំពេញសីលសមាធិស្វែងរកផ្លូវរួចផុតចាកទុក្ខនៅក្នុងកំឡុងអាយុចាប់ពី៧៦ឆ្នាំឡើងទៅ។ '''២-ត្រីមូរតិ''' យើងដឹងហើយព្រហ្មញ្ញសានាកើតមុនព្រះពុទ្ធសានារាប់ពាន់ឆ្នាំឯណុះ​ហើយសាសនាទាំងពីរនេះក៏តែងមានការពាក់ព័ន្ធគ្នារហូតមក​ សូម្បីតែព្រះសមាសម្ពុទ្ធដែលព្រះអង្អ នៅជាព្រះពោធិសត្វទ្រង់ក៏ធ្លាប់សិក្សានៅក្នុងៃណក់ព្រាហ្មគឺអាឡារតាបសនឹងឧទកតាបសរបស់ព្រហ្មញ្ញសានារហូតចប់ត្រែវេទនឹងការបង្រៀនសព្វគ្រប់ដែរ។ '''ព្រហ្មញ្ញសាសនា'''ជាសាសនាធម្មជាតិកើតឡើងពីជំនឿមិនមានសាស្តាជាមនុស្សដូចសាសនាផ្សេងៗនុះទេ​តែក្រោយមកចូលដល់សម័យព្រាហ្មណ៏ក៏កើតមានការបង្រៀនថាមានព្រះ អាទិទេពមួយអង្គជាអាទិទេពធំបំផុតដែលគ្មានអង្គណាអាចប្រៀបផ្ទឹមស្មើបានឡើយនុះគឺ'''ព្រះព្រហ្ម'''ពេលវេលាចេះតែកន្លងផុតទៅពីមួយសតវត្សទៅមួយសតវត្សអាទិទេពថ្មីៗក៏ ចេះកើតឡើងបន្តរបន្ទាប់ដូចជា'''ព្រះវិស្ណុ​ន'''​នឹង​'''ព្រះសេវៈ'''​ជាដើមធ្វើរអោយអាទិទេពក្នុងសម័យព្រះវេទ​ដូចជា​ព្រះឥន្ទ ព្រះអគ្គី​នឹងព្រះភិតុណជាដើម លែងសូវមានអក្នបូជាហើយសូម្បី ព្រះព្រហ្មក៏មានការថមថយឥទ្ធិពលខ្លាំងដែរ នៅសម័យក្រោយមកទៀត​សង្ក្រ័ាចារ្យដែលជាអក្នប្រាជ្ញដ៏សំខាន់របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា យល់ឃើញថាបើនៅតែបែបនឹងទៀតព្រហ្មញ្ញ សាសនាមុខជារលាយមិនខាន ព្រោះមនុស្សភាគច្រ់ើនក៏បាននាំគ្នាងាកទៅគោរពប្រតិបត្តិតាមការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទុ្ធក្នុងនុះរួមមានពួកព្រាហ្មល្បីៗផងដែរទើបសង្ក្រ័ាចារ្យបាន បដិរូបសាសនាដោយការតាក់តែងគម្ពីរបូរណៈដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាព្រមទាំងនាំយកគោលការណ៏ប្រតិបត្តិរួមទាំងមេរៀនព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា មហាយានផ្នែកខ្លះទៅប្រើប្រាស់នឹងលើកស្ទួយស្រោចស្រង់ព្រហ្មញ្ញសាសនាអោយក្លាយជា'''សាសនាហិណ្ឌូ''' ដោយពាក្យថាហិណ្ឌូនេះប្រើសំដៅហៅជនជាតិអារយ័ន្យដែលធ្វើចំណាក ស្រុក ​ចូលទៅរស់តាមតំបន់ដងទន្លេសន្ធុឬហៅក្លាយមកជាពាក្យហិណ្ឌូនឹងជាពាក្យប្រើសំរាប់ហៅកូនកាត់់រវាងជនជាតិអរយ័ន្យជាមួយអក្នម្ចាស់ស្រុកក្នុងដែនដីជម្ពូទ្វីបហើយ អក្នទាំងអស់នុះក៏បានធ្វើការវិវត្តិសាសនាហិណ្ឌូដោយការដាក់បញ្ចូលព្រះអាទិទេពដែលខ្លួនគោរពបូជានៅក្នុងសានានេះ ក្រោយមកគេបានធ្វើការបង្រួបបង្រួមព្រះអាទីទេព តាមស្រុកតំបន់និមួយៗចូលរួមគ្នាតែមួយក្នុងព្រហ្មញ្ញសានាគេបង្កើតបានជាអាទិទេពធំៗបីអង្គឬគេហៅថា'''ត្រីមូរតិ''' គឺមួយ '''ព្រះព្រហ្ម''' គឺជាអក្នសាងមនុស្សនឹងអ្វីៗគ្រប់បែប យ៉ាងនៅលើលោកនេះ។ ទស្សនៈគតិតំបូងៗគេយល់ថាព្រះព្រហ្មមិនមានរូបរាងពិតប្រាកដនុះទេតែនៅពេលក្រោយមកទៀតពួកព្រាហ្មណ៏បានរកឃើញចំនុចខ្វាះខាតថាកាលបើព្រះព្រហ្មមិន មានរូបរាងពិតប្រកដប្រជាជនអក្នមានជំនឿទាំងឡាយក៏មិនអាចគោរពបូជាបានដែរព្រោះមិនដឹងថាអ្វីអោយពិតប្រាកដទើបពួកព្រាហ្មណ៏បានកំណត់អោយព្រះព្រហ្មមាន រូបរាងឡើងគឺមានព្រះភ៏ក្របួនអាចមើលឃើញគ្រប់ទិសទីនឹងដើម្បីអោយប្រជាជនបានគោរពបូជាហេតុដូច្នេះទើលក្ខណៈរបស់ព្រះព្រហ្មមានទាំងនាមធម៌នឹងរូបធម៌ពោលគឺ ព្រះព្រហ្មមានលក្ខណៈជានាមធម៌នុះគឺសំដៅទៅលើអ្វីដែលប្រសើរបំផុតជាប្រភពនៃអ្វីគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងចក្រវាលនេះ ចំណែកឯព្រះព្រហ្មដែលមានលក្ខណៈជារូធម៌វិញគឺមានន៏យថា ជាព្រះអាទិទេពដ៏មហិមាជាអក្នសាងលោកនឹងអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង។ព្រះព្រហ្មមានអគ្គមហេសី'''ព្រះនាមសរវតី'''ជាព្រះទេវីដែលគ្រប់គ្រងលើវាចានឹងការសិក្សារៀនសូត្រនឹងជាអក្នឧបត្ថម្ភ លើសិល្បៈវិជ្ជាទាំងពួង។ទីពីរ​ '''ព្រះសិវៈ''' គឺជាព្រះអាទិទេពអក្នបំផ្លាញព្រះអង្គមានព្រះនាមជាច្រើនទៀតដូចជា​ព្រះឥសូរ ព្រះរុទ្រ្ទៈព្រះនារាជ្យជាដើម ព្រះសិវៈប្រថាប់នៅលើកំពូលភ្នំ កៃលាស​មានគោនន្ទីជាយានជំនិះនឹងមានសិវលឹង្គជានិមិត្តរូបនៃកំលាំងក្នុងការបង្កើត លក្ខណៈរបស់ព្រះសិវៈ​ មានលក្ខណៈជាឥសីស្លៀកដណ្តប់ស្បែកសត្វប្រថាប់នៅលើស្បែក ខ្លាកាន់អាវុធត្រីសូទ្រង់ខ្សែអង្កាំដែលក្រងដោយលលាក្បាលមានពស់ជាសង្វាព្រះសុរង្គសម្បុរខៀវនឹងភ្នួងព្រះកេសាមានព្រះច័ន្ទមួយចំណិតហើយនៅត្រង់កណ្តាលថ្ងាសមានព្រះនេត្រ ទីបីដែលបិទជាប់ជានិច្ច​ បើកាលណាព្រះសិវៈបើកព្រះនេត្រទីបីភ្លាមនឹងកើតបានជាភ្លើងឆេះប្រល័យលោកនេះភ្លាម ព្រះសិវៈមានអគ្គមហេសី​មាន'''ព្រះនាមឧមា'''ដែលមានច្រើន លក្ខណៈច្រើនព្រះនាមផងដែរដូចជាបរាវត្តីទេវី ទុរគាទេវី នឹងកាឡីទេវីជាដើម។​ ទីបី'''ព្រះវិស្ណុ''' ឬព្រះនរាយណ៏គឺជាព្រះអាទិទេពអក្នថែរក្សានឹងឃុំគ្រងពិភពលោកអោយស្ថិតនៅប្រកប សេចក្តីសុខព្រះអង្គ​គឺជាព្រះអាទិទេពដែលមានអំណាចលើការថែរក្សាពិភពលោកនៅពេលណាពិភពលោកកើតមានភ័យវិបត្តិដោយសារការអុកឡុករបស់ពួកអសុរឬបញ្ហាទាំងឡាយ ដែលមិនមានរណាដែលអាចដោះស្រាយបានព្រះអង្គតែងតែយាងទៅជួយកំចាត់បង្រ្កាបនៅហេតុការណ៏អាក្រក់ទាំងអស់នុះអោយវិនាសសូន្យបង់តាមរយៈអវតាឬការបែងភាគ សំខាន់ៗមានទៅដល់ដប់អង្គឯណុះ ព្រះវិស្ណុប្រថាប់នៅក្នុងសមុទ្រទឹកដោះដោយមានអនន្តនាគរាជជាបល្ល័ង្គទ្រង់មានគ្រុឌជាយានជំនិះមានព្រះអគ្គមហេសី'''ព្រះនាមលក្ម្សី'''ជាព្រះទេវី នៃសោភ័ណភាពអក្នផ្តល់លាភយសទ្រព្យសម្បត្តិនឹងមានព្រះទ័យមេត្តាសណ្តោសប្រណី ពេលព្រះវិស្ណុទ្រង់អវតាមកជាព្រះសុរាមឬជាព្រះរាមព្រះនាងលក្ម្សីក៏អវតាមកជាព្រះនាងបទុមា នឹងព្រះនាងសិតាជាបន្តរបន្ទាប់ផងដែរ។អក្នគោរពព្រហ្មញ្ញសានាជឿថាពិភពលោកមានការកើតឡើងតាំងនៅនឹងរលាយទៅវិញនៅទីបំផុតដូច្នេះការគោរពបូជាព្រះអាទិទេពធំៗ ទាំងបីនេះចាត់ទុកថាជាលក្ចណៈបុគ្គលាទិដ្ឋានជាការបូជាដើម្បីអោយដឹងតំណើរទាំងបីប្រការនុះគឺ​ ការកើតឡើង ការតាំងនៅ នឹងការសាបសូន្យទៅវិញនៃពីភពលោកនឹងឯង។ '''៣-គោលប្រតិបត្តិរួចផុតចាកទុក្ខឬមោក្សៈ''' ព្រហ្មញ្ញសានាជឿថាវិញ្ញាណគឺអមតៈមិនចេះស្លាប់ទៅតាមរាងកាយនុះទេ ការស្លាប់គឺគ្រាន់តែវិញ្ញាណចេញពីរាងកាយទេប៉ុណ្ណុះព្រោះតែរាង កាយមិនអាចអាស្រ័យនៅបានទៀតនុះទើបវិញ្ញាណចេញពីរូរាងកាយទៅរករូបរាងថ្មីឬគេហៅថាកើតថ្មីប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលពាក់អាវរហែកហើយទៅរកអាវថ្មីមកពាក់ទៀត វាគឺ ជាសង្សារវត្ត​កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ វិលទៅវិលមករហូតដ៏រាបណាមិនទាន់បានសំរេចធម៌រួចផុតចាកទុកឬមោក្សៈទេនុះ​ សាសនិកជនហិណ្ឌូជឿថាមោក្សៈគឺជាគោលដៅខ្ពស់បំផុតនៃ ជីវិត អក្នដែលចូលទៅដល់មោក្សៈនឹងបានទៅនៅជាមួយព្រះព្រហ្មអស់កាលជានិច្ចនិរន្តមិនបាច់វិលវល់កើតចាស់ឈឺស្លាប់ទៀតទេ ការប្រតិបត្តីដើម្បីអោយបានសំរេចធម៌មោក្សៈ នុះមានបួនយ៉ាងគឺ ៖ '''១-កម្មៈមគ្គឬកម្មយោគៈ'''​ជាការប្រតិបត្តិតាមរយៈការប្រកបការងារតាមតួនាទីដោយភាពឧស្សាហ៏ប្រឹងប្រែងតស៊ូក្រាញននៀលតែធ្វើរដោយចិត្តស្ងប់មិន រំពឹង លើផលតបស្នងណាៗទាំងអស់អក្នប្រតិបត្តិត្រូវបានគេហៅថាកម្មយោគិន ។ '''២-ជយានមគ្គឬជយានយោគៈ''' ជាការប្រតិបត្តិដើម្បីអោយកើតចំនេះដឹងឃើញច្បាស់ថា បរម្ថត័្មនជារបស់តែមួយគត់ដែលមានវិញ្ញាណដែលមាននៅក្នុងបុគ្គលនិមួយៗគឺជារបស់មួយដែលនៅជាគូរជាមួយបរម្ថត្ម័នឬអាត្ម័នខ្ពស់បំផុតដែលជាប្រភពនៃកំណើតនឹងជា ចំណុចរួមរបស់អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងចក្រវាលនេះ។ '''៣-ភ័កទមៈឬភក្តិយោគៈ''' គឺជាការស្មោះស្ម័គ្រស្វាមីភក្តិចំពោះព្រះអាទិទេពដែលខ្លួនគោរពបូជាអក្នប្រតិបត្តិត្រូវបានគេហៅថា ភក្តិយោគិន។​ '''៤-រាជមៈឬរាជយោគៈ'''គឺជាការប្រតិបត្តិទាក់ទងនឹងការហ្វឹកហាត់ផ្លូវចិត្តអប់រំអោយស្ថិតនៅក្នុងអំណាចបង្គាប់បញ្ជារតាមរយៈការបំពេញយោគៈ អក្នប្រតិបត្តិត្រួវ បានគេហៅថារាជយោគិន។ === ៦-និកាយផ្សេងៗ === និកាយធំៗនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសានាមានចំនួនបួននិកាយគឺ៖ '''១-វៃស្ណវៈនិកាយ'''និកាយនេះបង្កើតឡើងដោយឥសីនាថមុនីដោយលោកបានតំណើការផ្សព្វផ្សាយលិទ្ធិនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឥណ្ឌា​ ជានិកាយដែលបូជាព្រះវិស្ណុឬ ព្រះនរាយណ៏ជឿលើការអវតាឬការបែងភាគរបស់ព្រះវិស្ណុដើម្បីចុះមកសង្គ្រោះមនុស្សលោកដូចជាការអវតាជាព្រះរាមនៅក្នុងមហាកាព្យរាមាយណៈឬរឿងរាមកេរ្តិ៏៏ អវតាជា ព្រះគ្រឹស្នៈក្នុងគម្ពីរភគ្គវត្តិតាជាដើម។ និកាយនេះផ្តោតសំខាន់ទៅលើការគោរពបូជាព្រះវិស្ណុឬព្រះនរាយណ៏ថាសំខាន់ជាងព្រះអាទិទេពផ្សេងៗទាំងអស់ដោយតួនាទីរបស់ព្រះនរាយណ៏មិនមែនត្រឹមតែការថែរក្សា ពិភពលោកប៉ុណ្ណុះទេតែព្រះអង្គក៏ជាអក្នសាងលោកនឹងជាអក្នបំផ្លាញលោកផងដែរដូច្នេះទើបនិកាយនេះមានលក្ខណៈជាឯកទេវៈនិយមពោលគឺគោរពបូជាព្រះវិស្ណុតែមួយអង្គ គត់ដោយបានរួបរួមជំនឿនៅក្នុងព្រះអាទិទេពធំៗទាំងបីដូចជាព្រះព្រហ្ម ព្រះសិវៈ ព្រះវិស្ណុថាជាអង្គតែមួយប៉ុណ្ណោះគឺព្រះវិស្ណុនេះឯង។​នៅពុទ្ធសតវត្សទី១៩និកាយវៃស្ណវៈបានបែង ចែកទៅជាពីរនិកាយធំៗទឿតគឺ​តំកាឡៃជានិកាយនៅភាគខាងត្បូងវឌ្ឍកាលៃជានិកាយនៅភាគខាងជើងមិនតែប៉ុណ្ណុះនិកាយវៃស្ណវៈក៏ថែមបានចែកចេញជានិកាយតូចៗ ចំនួនបីទៀតគឺ៖និកាយរាមានិជៈ និកាយមាថវៈនឹងនិកាយវលភៈផងដែរ។ '''២-សៃវៈនិកាយ''' និកាយនេះគោរពបូជាព្រះសិវៈឬព្រះឥសូថាជាអក្នបង្កើតលោកជាកំលាំងអមតៈដ៏មហិមាក្នុងចក្រវាលក្នុងការគោរពរបស់សាសនិកជនក្នុងនិកាយនេះមានលក្ខណៈ ពីរយ៉ាងគឺ៖​ ១-ការគោរពបូជាលឹង្គឬសេវលឹង្គដែលជាអវយវៈភេទរបស់បុរសជានិមិត្តរូបតំណាងអោយព្រះសិវៈក្នុងឋានៈជាអក្នបង្កើតលោកនឹងអ្វីៗនៅក្នុងលោកនេះ ។​ ២-គោរពបូជា គោន្តទិដែលជាពាហណៈរបស់ព្រះសិវៈជាផ្តល់ទឹកដោះសាច់ដល់មនុស្សប្រៀបដូចជាមាតារបស់ជនជាតិឥណ្ឌាជាសត្វស័កសិទ្ធិរបស់អក្នកាន់សាសនាហិណ្ឌូក្រោយមកសៃវៈនិកាយក៏ បានចែកចេញជានិកាយតូចៗពីរទៀតគឺនិកាយកសិស្មាវៈជានិកាយភាគខាងជើងកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋកាស្មៀដែលគេជឿថាព្រះសិវៈគឺព្រះអាទិទេពធំបំផុតតែមួយអង្គគត់ហើយ ទ្រង់ឋិតនៅគ្រប់ទីកន្លែងទូទាំងចក្រវាលយើងនេះ។​ និកាយលឹង្គយតៈជានិកាយភាគខាងត្បូងមានសិវលឹង្គជានិមិត្តរូបនិកាយនេះបង្កើតឡើងដោយលោកលគ្គលិសៈហើយសាស និកជននៅក្នុងនិកាយនេះជឿថាព្រះមហេសូរឬព្រះមហេស្វារៈគឺជាព្រះអវតាចុងក្រោយបង្អស់របស់ព្រះសិវៈ។ '''៣-សក្តិនិកាយ''' ពាក្យថាសក្តិប្រែថាសមត្ថភាព កំលាំង អំណាច ភាពខ្ពង់ខ្ពស់អក្នដែលមានកំលាំងអំណាចនេះគឺ'''ទេវី'''ឬព្រះអាទិទេពផ្នែកនារី ទើបនិកាយនេះគោរពបូជាព្រះអគ្គ មហេសីរបស់ព្រះអាទិទេពធំៗទាំងបីហើយការគោរពបូជាសក្តិឬព្រះមហាទេវីទាំងបីអង្គនុះគឺមិនមានបែងចែកដូចជាអាទិទេពផ្នែកបុរសនុះទេពោលគឺបានមកបង្គប់នៅក្នុង សៃវៈនឹងក្នុងនិកាយវៃស្ណវៈនឹងតែម្តងដូចជាក្នុងសៃវៈនិកាយក៏គោរពបូជាព្រះមេសីរបស់ព្រះសិវៈដែលមានតែមួយព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែមានច្រើនព្រះនាមដូចជាព្រះនាមបរាវត្តី ព្រះនាងឧមា ព្រះនាងកាឡី នឹងព្រះនាងទុរគ្គាជាដើមចំនែកឯក្នុងនិកាយវៃស្ណវៈក៏គោរពបូជាព្រះនាងលក្ម្សីដែលជាព្រះអគ្គមហេសីព្រះវុស្ណុ​ រីឯនិកាយដែលគោរពបូជាព្រះព្រហ្មក៏គោ រពបូជាព្រះនាងសរាវត្ទិដែលជាព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះព្រហ្មផងដែ តែបើគិតទៅមនុស្សភាគច្រើនគឺគោរពបូជាព្រះនាងឧមាច្រើនជាងគេព្រោះថាព្រះនាងគឺជាព្រះអគ្គមហេសី របស់ព្រះសិវៈដែលជាព្រះអាទិទេពដែលមនុស្សភាគច្រើនគោរពកោតខ្លាចហេតុដូចនេះទើបព្រះនាងឧមាមានព្រះនាមជាច្រើនគូជាមួយព្ឬះសិវៈដូចជា មហាទេវី គូជាមួយមហាទេព យោគីនីគូជាមួយមហាយោគី ទូរគាឬផៃរវីគូជាមួយផៃរវៈនឹងកាឡីទេវីគូជាមួយមហាកាល ជាដើម ការបូជារបស់និកាយសក្តិមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីការបូជារបស់និកាយផ្សេងៗ ដូចជាកាត់ក្បាលពពែដើម្បីបូជាដល់ព្រះម៉ែកាឡីឬការប្រកបពិធីកម្មរបស់និកាយនេះចែកចេញជាពីរប្រភេទគឺ​៖ '''១-ទក្សិណាចារី''' គឺពួកបូជាខាងស្តាំសំដៅដល់អ្នកបូជានិកាយសក្តិ ដែលបូជាព្រះសិវៈ ព្រះវិស្ណុ ព្រះគ្រឹស្នៈនឹងព្រះអគ្កមហេសីក្នុងឋានៈជាព្រះអាទិទេពមិនមែនក្នុងន័យបំពេញកាមារម្មណ៏ដល់ព្រះទេវីនុះទេ មានការធ្វើពិធីដោយបើកចំហសមរម្យត្រឹម ត្រូវតាមការបង្រៀនក្នុងគម្ពីរបុរាណៈមិនចំអេសចំអាសមិនអានាចារ្យនុះឡើយ។ '''២-វាមចារី''' គឺពួកបូជាខាងឆ្វេងសំដៅដល់អ្នកគោរពនិកាយសក្តិដែលបូជាព្រះនាងទូរគាខ្លាំងជាង ព្រះសិវៈ បូជាព្រះនាងរាធាខ្លាំងជាងព្រះគ្រឹស្នៈ នឹងបូជាព្រះនាងលក្ម្សីខ្លាំងជាងព្រះវិស្ណុ និកាយនេះបូជាព្រះនាងទូរគាមិនមែនក្នុងឋានៈជាព្រះអគ្គមហេសីព្រះមហាទេពនុះទេតែ ក្នុងឋានៈជាព្រះទេវីដែលជាប្រធាននៃការួមភេទនឹងពិធីអោយកើតមានឫទ្ធីតេជៈ​ ដូច្នេះទើបការធ្វើពិធីត្រូវធ្វើរឡើងក្នុងទីកន្លែងអាថ៌កំបាំងទៅតាមពិធីដែលគេហៅថា​ '''បញ្ចម''' '''ការៈ''' ឬ​'''ម'''ប្រាំប្រការមានដូចជា​៖ ១-ំមទ្យៈឬមជ្ជៈ គឺទឹកស្រវឹង ២-មំសៈ​ សាច់សត្វរួមទាំសត្វមត្យសាច់ត្រី ៣-មន្រ្តៈ ការសូត្រគាថាធ្វើរអោយកើតតំរេគ ៤-មុទ្រៈ ការសំដែងកាយវិការ ទាក់ទាញ ៥-មេថុនៈ ការសេពមេថុនឬការរួមភេទព្រោះគេជឿថាព្រះម៉ែទូរគាឬព្រះម៉ែកាឡីទ្រង់សព្វព្រះទ័យជាមួយកាបូជាយញ្ញនឹងការសេពមេថុនដូច្នេះទើបគេប្រារព្ធពីធីខាង លើនេះឡើងដើម្បីធ្វើអោយព្រះម៉ែពេញព្រះទ័យហើយគោលបំណងមួយទៀតនុះគឺដើម្បីអោយធុញទ្រាន់ក្នុងកាម ការបំពេញតាមតម្រូវការអោយស្កប់ស្កល់រហូតដល់តំណាក់កាលអស់ ចំណង់។ '''៤-និកាយត័នត្រៈ''' ពាក្យថាត័នត្រៈប្រែថាពីធីការបែបផែនឬច្បាប់ទំលាប់សំដៅទៅលើបែបផែននៃពីធីកម្មផ្សេងៗរបស់សានាហិណ្ឌូនៅសម័យពុទ្ធកាលនិកាយនេះកើតឡើងគឺការ គោរពបូជានិកាយសក្តិប៉ែកខាងឆ្វេងផ្តោតសំខាន់ទៅលើកាមារម្មណ៏ ការបូជាសក្តិដែលមានលក្ខណៈលេចធ្លោប្រចាំនិកាយនេះនុះគឺការធ្វើពីធីអោយសក្តិឬមហាទេពដែលជាព្រះ ស្វាមីពេញព្រះទ័យដូចជាការចាប់ផ្តើមពីការពិពណ៌នាពីគុណនែសេចក្តីស្រលាញ់នឹងសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បានរបស់ស្រ្តីនឹងបុរសហើយបញ្ចប់ដោយការសេពមេថុនពីធីកម្មនេះគឺជារបស់ ពួកវាមចារិនឬកាឡាចៈគឺត្រូវប្រកបនៅពេលយប់ខាងខែរនោចដោយសានិកជននាំគ្នាមកជួបជុំនៅខាងមុខទេវរូបព្រះម៉ែឧមាទេវីឬព្រះម៉ែទូរគាហើយក៏ចាប់ផ្តើមប្រារព្ធពីធីតាម លំដាប់លំដោយនែ​​ '''ម'''​ ប្រាំប្រការដូចដែលបានជម្រាបជូនខាងលើ។ === ៧-វណ្ណ:ទាំង៤ === រឿងមួយដ៏សំខាន់នៅសម័យព្រះវេទនុះការបែងចែកមនុស្សនៅក្នុងសង្គមជាបួនប្រភេទឬគេហៅថាវណ្ណៈដោយពាក្យថាវណ្ណៈប្រែថាពណ៌សម្បុរហើយគេបានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា ការបែងចែកកំរឹតជាន់ថ្នាក់មនុស្សនៅក្នុងសង្គមតំបូងឡើងប្រហែលជាកំណត់តាមសម្បុរស្បែកដែលកាលពីមុនមានតែពីរវណ្ណៈប៉ុណ្ណោះគឺពួកស្បែកខ្មៅសំដៅទៅលើពួកដ្រាវីដ ឬដ្រាវីដឌៀននឹងពួកស្បែកសសំដៅទៅលើពួកជនជាតិអារ័ន្យហើយក្រោយមកទៀតកើតបានជាវណ្ណៈទាំងបួននៅក្នុងសង្គម នៅសម័យព្រះវេទព្រះព្រហ្មគឺជាព្រះអាទីទេពកំពូល របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនាដែលអ្នកគោរពសានានេះជឿថាព្រះអង្គគឺជាអ្នកសាងលោកជាផ្តល់កំណើតអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងចក្រវាលនេះហើយទ្រង់គឺជាអ្នកកំណត់ជោគជតាមនុស្សដូច ដែលយើងបានឮហើយថាព្រហ្មលិខិតមានន័យថាអ្វីៗព្រះព្រហ្មជាអ្នកចាជាអ្នកកំណត់មកព្រមទាំងវណ្ណៈទាំងបួនដែលមានប្រកដនៅក្នុងគម្ពីររបស់ព្រហ្មញ្ញសាសនាក៏គេជឿថាកើត ឡើងពីអវយវៈផ្សេងៗរបស់ព្រះព្រហ្មផងដែរ វណ្ណៈទាំងបួននៅក្នុងជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនាត្រូវបានគេបែងចែកតួនាទីដាច់ដោយឡែកនៅក្នុងសង្គមចាប់ពីថ្នាក់ខ្ពស់ចុះមកដល់ថ្នាក់ ទាប។ឥឡូវយើងស្វែងយល់ពីវណ្ណៈទាំងបួន៖​​ '''១-វណ្ណៈព្រហ្មណ៏''' មានតួនាទីទំនាក់ទំនងជាមួយព្រះអាទិទេពបង្រៀនពីសាសនានឹងប្រកបពីធីកម្មផ្សេងៗដល់ប្រជាជននៅគ្រប់វណ្ណៈ ទាំងអស់លើសពីនេះក៏មានតួនាទីសិក្សារៀនសូត្រចងចាំបន្តរវេនគម្ពីរវេទនឹងជាបុរោហិតសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រផងដែ ព្រហ្មណ៏តែងតែប្រកាន់ជំនឿថាខ្លួនគឺជាវណ្ណៈខ្ពស់បំផុត នៅក្នុងសង្គមព្រោះបានកើតចេញពីព្រះឳស្ឋឬមាត់របស់ព្រះព្រហ្មដូចដែលមានចារទុក្ខនៅក្នុងគម្ពីរវេទ '''២-វណ្ណៈក្សត្រ'''​គឹជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងដឹកនាំប្រទេសជាអ្នកចំបាំងរៀន សូត្រយុទ្ធពិធីគ្រប់បែបយ៉ាងនឹងមានទួនាទីធ្វើសឹកសង្គ្រាមដើម្បីពង្រីកដែនដីរបស់ខ្លួន នៅក្នុងគ្ពីរឬគ្វេទបានបញ្ជាក់ថាវណ្ណៈក្សត្របានកើតចេញពីព្រះពាហាឬកំភួនដៃរបស់ ព្រះព្រហ្ម។'''៣-វណ្ណៈវេស្សៈ'''ជាវណ្ណៈកណ្តាលដែលមានចំនួនភាគច្រើនក្នុងសង្គមជាតិប្រជាពលរដ្ឋទូទៅមានសិល្បៈករ សិប្បករ កសិករ ពួកឈ្មួយជាដើម វណ្ណុៈវៃស្សៈឬវេស្សៈកើតចេញ ពីព្រះសោណីឬត្រគៀករបស់ព្រះព្រហ្ម។ '''៤-វណ្ណៈសូទ្រៈ'''ជាវណ្ណៈពួកកម្មករអ្នកធ្វើការស៊ីឈ្នួលដែលត្រូវប្រើកំលាំងរែកពុនលីសែងឬបំរើការដល់វណ្ណៈផ្សេងៗវណ្ណៈសូទ្រៈត្រូវបានចាត់ទុកថា វណ្ណៈទាបបំផុតនៅក្នុងសង្គមព្រោះកើតចេញពីព្រះបាទាឬបាតជើងរបស់ព្រះព្រហ្ម។ ក្រៅពីវណ្ណៈទាំងបួនខាងលើនេះទៅក៏នៅមានពួកក្រៅវណ្ណៈដូចជា'''ពួកចណ្ឌាល ដាលីដ'''ជាដើម ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាពួកទាបបំផុតជាងវណ្ណៈសូទ្រៈទៅទៀតព្រោះកើតមកពីការរៀបការបំពានវណ្ណៈពោលគឺឪពុកម្តាយជាមនុស្សនៅក្នុងវណ្ណៈផ្សេងគ្នាតែជំនៈរៀបការនៅជា មួយគ្នាទើបបង្កើតបានជាកូនដែលគ្មានវណ្ណៈហើយត្រូវបានគេមើលងាយរើសអើងនឹងស្អប់ខ្ពើមយ៉ាងខ្លាំងពីគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់នៅក្នុងសង្គម ទោះបីជាឥណ្ឌាបានបោះបង់ចោល ប្រព័ន្ធការបែងចែកវណ្ណៈជាផ្លូវកាយូណាស់មកហើយក្តីប៉ុន្តែការប្រកាន់វណ្ណៈក៏នៅតែមានដិតដាមជាប់ស្ថិតនៅក្នុងស្រទាប់មនុស្ស​យ៉ាងច្រើនជាពិសេសនៅតាមជនបទដែលមិន សូវមានការអភិវឌ្ឍរីកចំរើននៅតែមានការប្រកាន់ស្អប់ខ្ពើមចំពោះមនុស្សក្នុងវណ្ណៈទាបដដែលដូចជាហាមចូលទីកន្លែងគោរពសការៈហាមប្រើប្រាស់អណ្តូងឬផ្លូវរួមជាមួយមនុស្ស ក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់ជាដើម។តាមឯកសារផ្សេងទៀត '''មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ'''ទោះ​បី​នៅ​ក្នុង​គម្ពី​មនុ សស្ត្រៈ (Manu Shastra) ពួក​ព្រាហ្មណ៍​អួតអាង​ថា​មនុស្ស​ទេព​ឈ្មោះ​ មនុ​ (Manu) ផ្តល់​កំណើត​ឲ្យ​ដល់​មនុស្ស​ទាំង​ ៤ វណ្ណៈ​ដូច​បាន​រៀបរាប់​ហើយ​នោះ​ក៏​ដោយ ក៏​យើង​សង្កេត​ឃើញ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ក្រុម​ទៀត​ដែល​មិន​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ចូល​ក្នុង​វណ្ណៈ​ណា​មួយ​ខាង​លើ​សោះ ។ ពួក​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​គឺ​ជា​ជន​នៅ​ក្រៅ​វណ្ណៈ ហើយ​ត្រូវ​បាន​​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ដាក់​ឈ្មោះ​ផ្សេងៗ​ឲ្យ​ពួក​គេ ឧទាហរណ៍​ វណ្ណៈ​ទី ៥ ហារិជន (harijan) ដាលីត (dalit) មនុស្ស​មិន​អាច​ឲ្យ​គេ​ប៉ះពាល់​បាន (the untouchables) ​។ ពួក​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​បាន​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ទាំង ៤ ខាង​លើ មើលងាយ ជិះជាន់ ធ្វើបាប កេងប្រវ័ញ្ច និង រើសអើង​នៅ​គ្រប់​ទី​កន្លែង ។ ឧទាហរណ៍ មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ​មិន​អាច​ដង​ទឹក​ពីអណ្តូង​ក្នុង​ភូមិ​បាន​ទេ ពួក​គេ​ត្រូវ​រង់ចាំ​សុំ​ឲ្យ​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ព្រហ្មណ៍ ឬ​វណ្ណៈ​ផ្សេង​ទៀត​ដង​ទឹក​ចាក់​ក្នុង​ក្អម​ឲ្យ​ ។​ មនុស្ស​វណ្ណៈ​ផ្សេង​យល់​ថា​ បើ​មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ​ដង​ទឹក​ពី​អណ្តូង​ដោយ​ខ្លួន​គេ នោះ​ទឹក​ក្នុង​អណ្តូង​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឲ្យ​ក្លាយ​ជា​មិន​បរិសុទ្ធ ឬ​ប្រឡាក់ប្រឡូស ។ ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ដើរ​ឬ​ជិះកង់​មក​ដល់​មុខ​ផ្ទះ​មនុស្ស​ក្នុង​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ ពួក​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ត្រូវ​ចុះ​ពី​កង់​រួច​ដោះស្បែក​ជើង​កាន់​ យួរ​ដើរ ឬ បណ្តើរ​កង់​ឲ្យ​ឆ្លង​ផុត​ពី​មុខ​ផ្ទះ​នោះ​សិន​សឹម​ចាប់​ពាក់​ស្បែក​ជើង ឬ​ជិះកង់​បន្ត​ទៀត ។ នៅ​ឯ​តៀម​កាហ្វេ មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ត្រូវ​បាន​អ្នក​លក់​ចាក់​តែ​ឬ​កាហ្វេ​​ក្នុង​ពែង​ធ្វើ​ពី​កែវ ពួក​គេ​មិន​អាច​ផឹក​តែ​ឬ​កាហ្វេ​ពី​ពែង​ធ្វើ​ពី​ប្រាក់​ឬ​ដែក​ថែប​ទេ ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​តែ​ដោះ​ស្បែក​ជើង​ទុក​នៅ​ក្រៅ​ហាង​កាហ្វេ​នោះ​មុន​នឹង​ចូល​ក្នុង​ហាង ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​តែ​លាង​ពែង​តែ​ឬ​ពែង​កាហ្វេ​នោះ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ។ ដោយសារ​ពួក​គេ​គ្មាន​ដីធ្លី​សម្រាប់​ដាំដំណាំ គ្មាន​ចំណេះ​វិជ្ជា​ និង គ្មាន​ការ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​ពី​រដ្ឋាភិបាល មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​រកស៊ី​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​យក​សាកសព​មនុស្ស​ឬ​សត្វ​ទៅ​ដុត​ចោល ឬ​បោះ​ចោល​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​ទីប្រជុំជន ។ ពួក​គេ​ស៊ីឈ្នួល​កើប​លាមក​មនុស្ស​រួច​ទូល​យក​ទៅ​ចោល​នៅ​ក្រៅ​ភូមិ ដើម្បី​ដូរ​យក​ដុំបាយ​សេសសល់​ពី​មនុស្ស​នៃ​វណ្ណៈ​ទាំង​ ៤ ខាង​លើ ។ នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​ឧទាហរណ៍​មួយ​ចំនួន​តូច​ដែល​មនុស្ស​ក្រៅវ​ណ្ណៈ​ទាំង​នោះ​បាន​និង​កំពុង​រង​ការមើលងាយ ជិះជាន់ ធ្វើបាប​​​ ទោះ​បី​ពួក​គេ​ប្តូរ​សាសនា​ចេញ​ពី​សាសនា​ហិណ្ឌូ (Hinduism) ទៅ​ជា​សាសនា​គ្រិស្ត (Christianity) សាសនា​ឥស្លាម (Islam) សាសនា​ស៊ិខ (Sikh) រួច​ហើយ​ក៏​ដោយ ។ បណ្ឌិត អាំបិដការ (Dr. B. R. Ambedkar) គឺ​ជា​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ដ៏​ល្បី​មួយ​រូប​ដែល​បាន​ដឹកនាំ​​តាក់តែង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​​នៃ​សាធារណៈរដ្ឋ​ឥណ្ឌា​​នៅ​ពេល​ដែល​ចក្រភព​អង់គ្លេស​បាន​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ដល់​ឥណ្ឌា​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៧ ។ បណ្ឌិត​ អាំបិដការ​គឺ​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ​នៃ​មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ ។ លោក​គឺ​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ​ជិត​កន្លះ​លាន​នាក់​ឲ្យ​ប្តូរ​ចេញ​ពី​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍​ទៅ​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​វិញ ព្រោះ​លោក​បាន​សិក្សា​ល្អិតល្អន់​អំពី​ទ្រឹស្តី​និង​ការ​អនុវត្តន៍​សេចក្តី​ជំនឿ​របស់​សាសនា​ទាំង​អស់ និង​បាន​រក​ឃើញ​ថា​ មាន​តែ​ពុទ្ធសាសនា​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​គ្មាន​ការ​រើសអើង​ឬ​ប្រកាន់​វណ្ណៈ ។ សព្វថ្ងៃ​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ចាត់​ទុក​រូប​លោក​ដូច​ជា​ឪពុក​ឬ​ជា​គ្រូ​ដ៏​ធំ​ដែល​បាន​ជួយ​ទាមទារ​សិទ្ធិ​សេរីភាព​ឲ្យ​ពួក​គេ ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ​ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ទាំង​ ៤ ខាង​លើ​នៅ​តែ​បន្ត​រំលោភ​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ឥណ្ឌា ហើយ​បន្ត​គាប​សង្កត់ ជិះជាន់ កេងប្រវ័ញ្ច ធ្វើ​ទុក្ខ​បុកម្នេញ មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​នៅ​គ្រប់​ទី​កន្លែង ។ === ៨-ពិធីកម្ម === ព្រហ្មញ្ញសាសនាឬសានាហិណ្ឌូគឺជាសានាដែលមានពិធីកម្មជាអង្គប្រកបដ៏សំខាន់មួយសំរាប់សាសនាព្រោះសាសនិកជនគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់តែងតែមានទំនាមទំលាប់ប្រពីណៃដែល ត្រូវគោរពប្រតិបត្តិតាមការកំណត់សំរាប់វណ្ណៈរបស់ខ្លួន ហើយច្បាប់ប្រពៃណីរួមដែលគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់ត្រូវគោរពប្រតិបត្តិតាមនុះត្រូវបានបែងចែកជាបួនចំនុចគឺ៖ '''១-ច្បាប់ប្រតិបត្តិសម្រាប់វណ្ណៈ'''​​​ សាសនាហិណ្ឌូមានច្បាប់សំរាប់វណ្ណៈប្រតិបត្តិយ៉ាងតឹងរឹងច្រើនយ៉ាងដូចជា​៖១-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងការរៀបការមិនអាចរៀបការជាមួយមនុស្សក្រៅវណ្ណៈ ដាច់ខាត តែបើមនុស្សប្រុសជាវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏អាចរៀបការជាមួយមនុស្សវណ្ណៈផ្សេងៗបានហៅថាអនុលោម តែមនុស្សស្រីវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏មិនអាចរៀបការជាមួយប្រុសវណ្ណៈផ្សេងបាន ទេគេហៅថាបដិលោម។​២-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងការហូបចុកក៏មានកំណត់ថារបស់ណាហូបបានរបស់ណាហូបមិនបាននឹងបុគ្គក្នុងវណ្ណៈណាចំអិនហើយបុគ្គលក្នុងវណ្ណៈណាហូបបាន នឹងហូបមិនបានដែរ​ ដូចជាវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏មិនបរិភោគអាហារដែលមនុស្សក្នុងវណ្ណៈផ្សេងចំអិនដែ។៣-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងការប្រកបមុខរបរ ត្រូវប្រកបរបរតាមដែលកំណត់ទុក សំរាប់មនុស្សក្នុងវណ្ណ់ៈនុះៗប៉ុណ្ណោះ។៤-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងទីកន្លែងរស់នៅ នៅសម័យបុរាណមានច្បាប់ហាមមិនអោយជនជាតិហិណ្ឌូមានផ្ទះសម្បែងនៅក្រៅទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌានុះ ឡើយនឹងហាមចុះទូកតាមសមុទ្រ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគេលែងប្រកាន់បែបនេះទៀតហើយ។ '''២-ពិធីសំស្ការ''' ជាពិធីកម្មដែលមនុស្សនៅក្នុងវណ្ណៈក្សត្រ វណ្ណៈព្រាហ្មណ៏នឹងវណ្ណៈវេស្សៈត្រូវធ្វើដោយមានព្រាហ្មណ៏ឬបុព្វជិតអ្នកប្រារព្ធពិធីចំនួន១២ប្រការគឺ​៖១-ពិធីធាន ជាពិធីដែល រៀបចំឡើងពេលគេដឹងថាមានផ្ទៃពោះបន្ទាប់ពីរៀបការរួច។២-ប៉ុងសវណ្ណ ជាពិធីបដិបត្តិចំពោះក្មេងនៅក្នុងគភ៌ដែលគេយល់ថាភេទប្រុស ។៣-សីមុនតុលយ័ន ជាពិធីកាត់សក់ ស្ត្រីមានគភ៌ពេលពរពោះបាន៤ទៅ៦ឬ៨ខែ។ ៤-ជាតិកម្មឬពិធីប្រសូត្របុត្រ។ ៥-នាមកម្ម ជាពិធីតាំងឈ្មោះក្មេងនៅក្នុងថ្ងៃទី១២ឬ១៤ក្រោយពេលសំរាលរួច។ ៦-និសករមណៈ ជា ពិធិនាំក្មេងចេញទៅមើលពន្លឺព្រះអាទិត្យពេលព្រឹកពេលក្មេងអាយុបាន៤ខែ។ ៧-អនប្រាស័ន ជាពិធីបញ្ចុកបាយដល់ក្មេងពេលអាយុបាន៧ឬ៨ខែ។៨-ចូនាកម្ម ពិធីកោរសក់ទុក កំប៉ោយពេលក្មេងអាយុបាន៣ឆ្នាំ។៩-កេសានតកម្មពិធីកាត់សក់​ បើជាវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏កាត់នៅអាយុ១៦ឆ្នាំ បើវណ្ណៈក្សត្រត្រូវកាត់នៅអាយុ២២ឆ្នាំ បើវណ្ណៈវេស្សៈត្រូវកាត់នៅអាយុ ២៤ឆ្នាំ។​ ១០-ឧបានិយ័ន ពីធីចូលសិក្សា ពួកវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏ ក្សត្រ វេស្សៈ ត្រូវធ្វើពីធីចូលសិក្សារៀនសូត្រហើយពេលគ្រូនៅសាលានុះៗទទួលបានសិស្សហើយក៏ចាប់ផ្តើមបំពាក់ខ្សែសង្វា ឬយនញោប្រវិតដោយអ្នកបានបំពាក់ខ្សែនេះហើយក៏ត្រូវបានគេហៅថាទ្វិជៈឬទ្វិជាតិ មានន័យថាកើតពីរដងគឺលើកទីមួយកើតពីផ្ទៃមាតានឹងកើតលើកទីពីរគឺកើតចេញពីពាក់ ខ្សែយនយោប្រវិត ចំណែកឯពួកវណ្ណៈសូទ្រៈនឹងច័ណ្ឌាលកើតតែម្តងប៉ុណ្ណោះមិនអាចជាទ្វិជាតិបានទេ។​១១-សមាវត្ត ពិធីវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញពេលក្មេងបានបញ្ចប់ការសិក្សានឹង ត្រៀមខ្លួនត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ១២-វិវាហ៏ ពិធីរៀបមង្គលការ ពិធីស័ង្កា១២ប្រការដែលបានរៀបរាប់យកមករៀបរាប់ខាងលើនេះគឺមានលក្ខខ័ណ្ឌហាមប្រាមផងដែរគឺបើសិនជាមនុស្ស ស្រីហាមមិនអោយធ្វើពិធីឧបនិយ័នឬពិធីចូលទទួលការសិក្សានុះទេក្រៅពីនុះគឺធ្វើបានទាំងអស់ ហើយមួយទៀតគឺហាមសូត្រគម្ពីរព្រះវេទព្រោះគម្ពីរព្រះវេទត្រូវបានចាត់ទុកថាជា គម្ពីរស័ក្តសិទ្ធដែលរក្សាទុកសំរាប់តែមនុស្សប្រុសនឹងមនុស្សក្នុងវណ្ណៈខ្លះប៉ុណ្ណោះ បច្ចុប្បន្ននេះសាសនិកជនហិណ្ឌូដែលជាទិ្វជាតិក៨មានការប្រតិបត្តិតែបួនចំនុចប៉ុណ្ណោះគឺពិធីនាម កម្មឬពីធីដាក់ឈ្មោះអោយកូនពីធីអនប្រាស័នឬពីធិបញ្ចុកបាយក្មេងពីធីឧបនិយ័នឬពីធីចូលទទួលការសិក្សានឹងចុងក្រោយគឺពិធីវិវាហ៏ឬពិធីរៀបការដែលនៅបន្តរធ្វើរហូតមក ដល់សព្វថ្ងៃឬីឯចំនុចក្រៅពីនេះគឺសូវនាំយកមកប្តតិបត្តិទេលើកលែងតែអ្នកណាដែលមានការគោរពតឹងរឹងខ្លាំងបំផុតប៉ុណ្ណោះ។ '''៣-ពិធីសរាទ្ធ''' ជាពិធីបុណ្យឧទ្ទិសកុសលដល់មាតាបិតាឬបុព្វបុរសដែលបែកកាយរំលាយខ័ន្ធទៅកាន់បរលោកហើយដែលធ្វើនៅក្នុងខែភទ្របទចាប់ពីថ្ងៃ១រោចដល់៥រោច ការធ្វើ បុណ្យឧទ្ទិសកុសលនេះហៅម្យ៉ាងទៀតថា'''បិណ្ឌ'''។ '''៤-ពីធីបូជាទេវតាឬព្រះអាទិទេព''' អ្នកដែលកើតនៅក្នុងខ្ពស់នៅសម័យមុនបានគោរពព្រះសិវៈនឹងព្រះវិស្ណុជាដើមលុះចេរក្រោយមកក៏កើតជាលទ្ទិអវតារហូតមានការបូជាព្រះ គ្រឹស្នៈនឹងព្រះរាមថែមទៀត ប៉ុន្តែមនុស្សនៅក្នុងវណ្ណៈទាបរមែងត្រូវបានហាមប្រាមមិនអោយចូលរួមបូជាព្រះអាទិទេពរបស់បុគ្គលក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់នុះឡើយ ហេតុដូច្នោះទើបបុគ្គល ក្នុវណ្ណៈទាបនាំគ្នាបង្កើតព្រះអាទិទេពរបស់ខ្លួនឡើងដូចជាព្រះម៉ែកាឡី ព្រះអគ្គី អាទិទេពពស់​ អាទិទេពអណ្តើក រុក្ចទេវតា នឹងអាទិទេពដំរីជាដើមហើយការធ្វើពិធីបូជាក៏មាន លក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាទៅតាមវណ្ណៈនិមួយៗ។ដោយនៅក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់យើងនឹងអាចធ្វើការកំណត់បានដូចនេះ៖​១-សូត្រមន្តភាវនា ងូតទឹកជំរះកាយ នឹងបួងសួងដល់ទេវតារាល់ថ្ងៃ សំរាប់អ្នកដែលប្រកាន់តឹងរឹងក្នុងសាសនាគឺត្រូវធ្វើជាលក្ខណៈកិច្ចវត្តជាប្រចាំ ចំណែកពួកអ្នកដែលទទួលបានការសិក្សាតាមបែបផែនថ្មីគឺសូវនាំគ្នាប្រតិបត្តិតាមទេ។២-ពីធី សម្ពោធកាន់សិលនឹងថ្ងៃស័ក្តសិទ្ធដូចជាលក្សីបូជា សរវតីបូជានឹងទូរគាបូជាជាដើមក៏អាចខ្លុះប្លែកគ្នាខ្លះទៅតាមការគោរពក្នុងតំបន់នឹងនិកាយនិមួយៗ។៣-ការទៅនមស្ការ បំពេញបុណ្យកុសលទេវល័យផ្សេងៗដើម្បីបង្ហាញនៅការគោរពចំពោះព្រះអាទិទេពដែលខ្លួនតែងជឿជាក់។ === ទេវៈ​ក្នុង​លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ === ពួក​អ្នក​កាន់​សាសនាព្រាហ្មណ៍ តែងតែ​គោរព​រាប់អាន​បូជា​ពួក​ទេវតា​ដែល​មាន​បណ្ដា​ស័ក្ដិ៍​ច្រើន​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ព្រះសិវៈ ព្រះឥន្ទ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ព្រះអគ្នី (ព្រះអគ្គី) ព្រះវរុណ ព្រះវាយុ ព្រះកុវេរៈ ព្រះយម [[ព្រះស្កន្ទ]] ព្រះកាម ព្រះគណេស និង​ទេវៈ​ជាច្រើន​ទៀត​។ ក្នុង​ចំណោម​ទេវៈ​ទាំងអស់នោះ មាន​តែ​បី​អង្គ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ធំ​ជាងគេ​គឺ​៖ ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ និង ព្រះសិវៈ​។ '''ព្រះព្រហ្ម''' ព្រះព្រហ្ម ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ព្រះព្រហ្ម មាន​មហេសី​ឈ្មោះ ព្រះនាងសរស្វតី និង ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី មាន​បុត្រ​បី​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះទក្ស ព្រះភឫគុ និង​ព្រះនាង​សុន្ធយា​។ លក្ខណៈ​របស់​ព្រះព្រហ្ម​មាន​៖ * ព្រះកាយ​សម្បុរ​ក្រហម * ទ្រង់​ព្រះពស្ត្រ​ស * មាន​ព្រះភក្ត្រ ៤ ព្រះហស្ត ៤ * ព្រះហស្ត​កាន់​ផ្កាឈូក * គង់​លើ​ហង្ស​ជា​ពាហនៈ * ទ្រង់​មាន​ញាណ​ពិសេស អាច​ជ្រាប​ហេតុ​ក្នុង​កាល​ទាំង​បី មាន​អានុភាព​សក្ដិសិទ្ធិ អាច​បំពេញចិត្ត​នៃ​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ឱ្យ​សម្រេច​ប្រយោជន៍​តាម​តម្រូវការ​។ ព្រះព្រហ្ម ជា​បិតា​របស់​លោក ព្រោះ​គម្ពីរ​ព្រាហ្មណ៍​បុរាណ​សម្ដែង​ថា​៖ «មុន​ដែល​នឹង​កើត​លោក ព្រះព្រហ្ម​ជប់​ឱ្យ​កើត​ពង​មួយ​សិន ហៅថា​ពងព្រហ្ម រួចហើយ​ទ្រង់​បែង​ភាគ​ឱ្យ​កើត​ជា​មនុស្ស​២​នាក់​គឺ ប្រុស​១ ស្រី​១ ដែល​ប្រុស​ហៅថា​បុមៈ ស្រី​ហៅថា​វិរជ្ជា គូ​ស្វាមី​ភរិយា​ទាំង​នេះ​បាន​រួម​រស​ប្រវេណី​ជាមួយគ្នា កើត​ជា​ពូជធារ​ពាសពេញ​សកលលោក»​។ ហេតុនោះ​បាន​ជា​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ប្រកាន់​ពួក​ខ្លួន​ថា​ជា​វង្ស​ខ្ពស់​បំផុត ព្រោះ​ជា​វង្ស​របស់​ព្រះព្រហ្ម​។ '''ព្រះវិស្ណុ''' ព្រះវិស្ណុ ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ព្រះវិស្ណុ ឬ​ព្រះនារាយណ៍ មានមហេសីបីរអង្គគឺ​៖ ១.ព្រះនាងលក្ម្សី(ព្រះស្រីទេវី) (ទេវី​តំណាង​ទ្រព្យសម្បត្តិ - ទេវី​តំណាង​សោភណភាព) និង ២. ព្រះនាងភូមិ(ព្រះម៉ែធរណីនៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ) ៣.ព្រះនាងនីឡាទេវី មហេសីភរិយាទី ៣ - ហើយ​ព្រះវិស្ណុ​មាន​បុត្រ​មួយ​អង្គ​គឺ​ព្រះកាម​​.។ ព្រះវិស្ណុ មាន​លក្ខណៈ​ដូចជា​៖ * រូបឆោម​សម្បុរ​ខ្មៅ * ព្រះហស្ត​ប្រក្រតី​តែ​ពីរ តែ​អាច​បែងភាគ​ចេញ​ទៅ​ជា ៤ ឬ ៨ ក៏​បាន * ព្រះឧរា​មាន​លាយលក្ខណ៍​ឆ្នូតៗ ហៅថា​ស្រីវ័ត្ស * ទ្រង់​អាភរណៈ​ទិព្វ​ពណ៌លឿង * ទ្រង់​ស័ង្ខ​ឈ្មោះ​បញ្ចជន្យ​ជា​អាវុធ * ចក្រ​ឈ្មោះ​សុទស្សនៈ * គទា​ឈ្មោះ​កោមាទតី * ធនូសាង្ក្រ ព្រះសែង​ខាន់​ឈ្មោះ​នន្ទកៈ * កាន់​ផ្កាឈូក​ជា​គ្រឿង​សម្គាល់ * មាន​គ្រុឌ​រាជ​បក្សី​ជា​ពាហនៈ * មាន​វិមាន​នៅ​ស្ថាន​វៃកុណ្ឋ * មាន​អវតារ ១០​។ ព្រះវិស្ណុ ជា​អ្នក​រក្សា​លោក ជួយ​ស្រោចស្រង់​ពិភពលោក​ឱ្យ​ផុត​ពី​ភយន្តរាយ ទើប​មាន​នាម​ថា ហវិ (ករុណា) នារាយណ៍ (ជា​ដែន​កើត​នៃ​នរជន)​។ នៅ​ពេល​ផែនដី​ជួប​គ្រោះថ្នាក់​ម្តងៗ ព្រះអង្គ​តែងតែ​បែងភាគ​ជា​អវតារ​ចុះ​មក​សង្គ្រោះ​ផែនដី​ជានិច្ច​។ '''ព្រះសិវៈ''' ព្រះសិវៈ ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ សិវៈ មាន​ន័យ​ថា ករុណា ក្សេម​ចាក​ទុក្ខភ័យ​។ ព្រះ​សិវៈ​ ឬ​ព្រះឥសូរ កើត​ឡើង​អំពី​លោហិត​ដែល​ស្រក់​ចាក​ចិញ្ចើម​ព្រះព្រហ្ម មាន​មហេសី​៩​អង្គ​គឺ​៖ នាង​ទុគា ឧមា គោរី កាលី ទេវី កុមារី ព្រះម៉ែចន្ទី ព្រះម៉ែទុគា មហាទេវី​។ មាន​បុត្រ​ពីរ​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះវិយនេស (គណេស) និង​ ព្រះ​កត្រិកេយ (ស្កន្ទ​កុមារ)​ ។ លក្ខណៈ​របស់​ព្រះអង្គ​មាន​ដូចជា​៖ * ព្រះកាយ​សប្បុរស * មាន​ព្រះភក្ត្រ​មួយ ព្រះហស្ត​ពីរ តែ​អាច​បែងភាគ​បាន​ព្រះភក្ត្រ ៥ ព្រះហស្ត ១០ * ព្រះសុរង្គ​សម្បុរខៀវ * ទ្រង់​ស្បែកខ្លា ស្បែកដំរី​ជា​ព្រះពស្ត្រ * មាន​ព្រះមោលី​សម្បុរលឿង​កួច​ផ្គុំគ្នា​លើ​ព្រះសិវៈ * មាន​ព្រះនេត្រ ៣ គឺ​ពីរ​ដូច​មនុស្ស​ធម្មតា មួយ​ទៀត​ចំ​កណ្ដាល​ថ្ងាស បិទ​ជានិច្ច​សម្រាប់​ក្រឡេក​ឆេះ​ហៅថា​អគ្គីនេត្រ​។ * មាន​ពុក​ចង្កា​វែង​ជាង​បែប​ព្រាហ្មណ៍ * មាន​នាគ​ជា​សង្វារ (ជា​គ្រឿង​រាប់​ឆ្នាំ) * មាន​ពិណ​ព្រះចន្ទ​ចាំង​រស្មី​ព្រាតៗ (ជា​គ្រឿង​សម្គាល់​រាប់​ខែ) * មាន​ឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល (ជា​គ្រឿង​សម្គាល់​កល្ប ឬ យុគៈ) * មាន​ភេរី​ឈ្មោះ ឌមរូ * ទ្រង់​ស្ទាត់ជំនាញ​ខាង​សិល្បសាស្ត្រ និង​នាដសាស្ត្រ * ជា​មហា​យោគី ទ្រទ្រង់​នូវ​អានុភាព​នឹង​ព្រះគុណ * មាន​គោ​ឧសភៈ​ឈ្មោះ​នន្ទិយៈ ជា​ពាហនៈ * ស្ថិតនៅ​ក្នុង​វិមាន​លើ​ភ្នំកៃលាស​។ តាម​គម្ពីរឫគ្វេទ ចែងថា​ព្រះសិវៈ​ជា​អាទិទេព​បំផ្លាញ​លោក​។ តែ​ក្រោយ​មក​ នៅ​ពេល​មួយ​ទំនាស់​សាសនា​រវាង អ្នក​គោរព​ព្រះព្រហ្ម អ្នក​គោរព​ព្រះវិស្ណុ និង​អ្នក​គោរព​ព្រះសិវៈ​បាន​ផ្ទុះឡើង ដោយ​សិវបរិស័ទ មាន​ចំនួន​ច្រើនជាង បាន​ទទួល​ជ័យ​ជម្នះ ទើប​គេ​បន្ថែម​ងារ​ថា​ ព្រះសិវៈ​ជា​អ្នក​បង្កើត​លោក​ផង និង​បំផ្លាញ​លោក​ផង​។ ព្រះសិវៈ ជា​បិតា​របស់​ពិភពលោក ជា​អ្នក​កសាង​ពិភពលោក មាន​សេចក្ដី​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រាហ្មណ៍​ឈ្មោះ​សិវបុរាណណ៍ម និង​ឈ្មោះ​កថាសរិតសាគរ សម្ដែង​ថា​៖ «ទ្រង់​វះ​សាច់ភ្លៅ ឱ្យ​ឈាម​ហូរ​មួយ​តំណក់​ស្រក់​ចុះ​ក្នុង​ទឹក កើតឡើង​ជា​ពង​មួយ ហើយ​បែក​ទៅជា​ពីរ​ចំហៀង​ មួយ​ចំហៀង​កើតជា​សួគ៌លោក មួយ​ចំហៀង​ទៀត​កើតជា​មនុស្សលោក ទើប​កើតជា​បុមៈ (បុរស)​។ បុមៈ​នោះ​បង្កើត​ជា​ប្រជាបតីៗ បង្កើត​មនុស្ស​តៗមក»​។ អាស្រ័យ​ជំនឿ​ថា ព្រះសិវៈ​ជា​បិតាលោក ទើប​ព្រាហ្មណ៍​និយាយ​ប្រឌិត​សាង​អនុស្សាវរីយ៍​ទុក​ជា​ទី​រលឹក គឺ​ធ្វើ​រូប​សិវលិង្គ (លិង្គព្រះឥសូរ) តម្កល់​លើ ឧមាយោនី ទុក​សម្រាប់​ធ្វើ​ពិធី​សិវរាត្រី លាងបាប លាង​ចង្រៃ​ឧបទ្រព​ទាំងឡាយ​។ [[ឯកសា|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ព្រះវិស្ណុនៅកម្ពុជា]] [[ឯកសា|alt=អង្គរវត្ត|រូបភាពតូច|អង្គរវត្តឧទ្ទិសព្រហ្មញ្ញសាសនា]] =='''៣-[[សាសនា​យូដា]] (Judaism)'''== [[ឯកសារ:Judaism and its traditions,the conversion of a Hebrew rabbi, (IA judaismitstradit00gold).pdf|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញា]] ប្រជាជនជ្វីហ្វ ដែលជាប្រទេសតូចមួយ នៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ ត្រង់ដែនដីប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលនាសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន គឺជាប្រជាជន ដែលបានបង្កើតមុនគេ នូវមនោគមន៍វិជ្ជាសាសនាដ៏ថ្មីស្រឡាងមួយ ដោយមានមូលដ្ឋានលើជំនឿថា ព្រះពិតមានតែមួយ គឺព្រះជាម្ចាស់ ដែលបានបង្កើត និងមានអំណាចលើអ្វីៗទាំងអស់នៅលើចក្រវាលទាំងមូល។ មនោគមន៍វិជ្ជាសាសនារបស់ពួក ជ្វីហ្វនេះ គេឲ្យឈ្មោះថា “សាសនាយូដា” (Judaism)ក៏ប៉ុន្តែកាលពី២ពាន់ឆ្នាំមុនសាសនាយូដានេះបានបែកមែកធាងទៅជាសានាថ្មីមួយទៀតគឺគ្រិស្តសាសនា សាសនាយូដារបស់ជនជាតិជី្វហ្វនឹងគ្រិស្តសាសនាដែលជាសានាគោរពដោយប្រជាជនភាគច្រើនលើសលប់នៅលើពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន តាមពិតទៅមានតំណើររឿងដើមរួមគ្នាគឺតំណើរឿងមានកត់ត្រាទុកក្នុងសញ្ញាចាស់នៃគម្ពីរប៊ីបនឹងគម្ពីរតូរារបស់ពួកជ្វីហ្វ សានាយូដានឹងសានាគ្រិស្តមានជំនឿដូចគ្នាភាគច្រើនដូចជាជំនឿលើព្រះតែមួយ ទាំងសានាយូដានឹងគ្រិស្តសាសនាយល់ថាព្រះបានបង្កើតមនុស្សអោយមានសិទ្ទិស្មើគ្នាមិនថាស្រីមិនថាប្រុសជាតិសាសន៏ឬពណ៌សម្បុរអ្វីនុះទេដែលនេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមមួយដែលឈានទៅបង្កើតទស្សនៈទាននៃសិទ្ធិមនុស្សជាសកលនៅក្នុងពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន ក៏ប៉ុន្តែសាសនាយូដានឹងសាសនាគ្រិស្តបានដើមកដល់ផ្លូវបំបែកជាមួយនឹងការចាប់កំណើតរបស់ព្រះយេស៊ូសំរាប់គ្រិស្តសាសនាគឺជាព្រះសង្គ្រោះដែលមកជួយរំដោះមនុស្សពីអំពើបាបនឹងពីទំនៀមទំលាប់ដ៏ចាស់គំរិលនឹងដ៏តឹងតែងរបស់សាសនាយូដាដូចជាការកាត់ស្បែកនឹងការហាមឃាត់មិនអោយទទួលទានសាច់សត្វនេះឬសត្វនុះជាដើមម្យ៉ាងវិញទៀតតាមសេចក្តីបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូព្រះមានគ្រប់ទីកន្លែងទាំងអស់ហើយអាចទាក់ទងដោយផ្ទាល់ជាមួយព្រះជាម្ចាស់ដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់តាមមន្រ្តីសង្ឃដូចជាទំនៀមទំលាប់របស់សាសនាយូដាពិមុនមកនុះទេ។នៅមុនសម័យកាលជី្វហ្វ គ្រប់សាសនាទាំងអស់នៅទូទាំងពិភពលោកគឺជាសាសនាដែលមានព្រះជាច្រើនអង្គមនុស្សជាតិនាំគ្នាគោរពព្រះអាទិត្យ ព្រះច័ន្ទ ផ្កាយឬសមុទ្រថាជាព្រះហើយនាំគ្នាសង់រូបសំណាកដើម្បីតំណាងតួអង្គព្រះដើម្បីជាសការៈ ជនជាតិជី្វហ្វបានបង្កើនៅមនោគមន៏វិជ្ជាសាសនាថ្មីមួយដែលមានជំនឿថាព្រះមានតែមួយអង្គគត់គឺជាព្រះជាម្ចាស់ដែលជាអ្នកបង្កើតនឹងមានអំណាចលើអ្វីៗទាំងអស់នៅក្នុងចក្រវាលទាំងមូល ព្រះអាទិត្យព្រះច័ន្ទផ្កាយឬសមុទ្រដែលគេតែងតែគោរពបូជាពីពេលមុនមកនុះមិនមែនជាព្រះនុះទេហើយមនុស្សគេត្រូវតែបោះបង់រូបសំណាកព្រះចោលហើយបែរមកគោរពបូជាព្រះពន្លិច ហើយការបង្កើតសាសនាថ្មីនេះគឺជារបត់សំខានថ្មីមួយនៃការផ្លាស់ប្តូរផ្តត់គំនិតមនុស្សតាមជំនឿថ្មីនេះធម្មជាតិលែងជាព្រះដូចគេធ្លាប់ជឿពីមុនទៀតហើយ ធម្មជាតិគឺជាអ្វីដែលព្រះបានបង្កើតឡើងហើយដែលព្រះដាក់អោយឋិតនៅក្រោមអំណាចរបស់មនុស្ស ពេលវេលាមិនមែនជាវាលវត្តសង្សាវិលវល់ដូចកង់រទះ កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ហើយចាប់ជាតិមកវិញដូចដែលគេធ្លាប់ជឿពីមុនមកនុះទេ ក៏ប៉ុន្តែពេលវេលាសំរាប់ពួកជី្វហ្វគឺធ្វើរតំណើទៅមុខជានិច្ចដោយមិនអាចវិលត្រឡប់ថយក្រោយវិញបានទេហើយនៅថ្ងៃអនាគតអ្វីៗអាចនឹងប្រសើរឡើងវិញប្រសិនបើគេខិតខំប្រឹងប្រែង ដូច្នេះមនុស្សមិនត្រូវផ្តេកផ្តួលរង់ចាំវាសនាហើយក៏មិនត្រូវផ្អែកលើទស្សនៈកម្មផលដែលមើលអយុត្តិធម៌សង្គមថាជាផលដែលបានពីកម្មពួកគេបានប្រព្រឹត្តពីមុននុះដែរ មនុស្សចាំបាច់ត្រូវតែចេះរើបំរាស់ងើបឡើងប្រឆាំងនឹងអំពើអយុត្តិធម៌ដោយមិនត្រូវនៅស្ងៀមទ្រាំទទួលរងការជិះជាន់ដោយចាត់ទុកថាជាកម្មផលរបស់ខ្ឡួនពីជាតិមុននុះទេ ដោយសារតែមានផ្តត់គំនិតបែបនេះហើយទើបជនជាតិជី្វហ្វដែលជាជាតិតូចមួយហ៊ានងើបឡើងតវាប្រឆាំងនឹងការជិះជាន់របស់អាណាចក្ររ៉ូមការតវាបះបោរដែលធ្វើអោយជនជាតិជី្វហ្វត្រូវអាណាចក្ររ៉ូមបណ្តេញចេញពីទឹកដីកំណើតទៅរស់នៅរប៉ាត់រប៉ាយគ្មានស្រុកគ្មានទេសនឹងគេអស់រយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំ ក៏ប៉ុន្តែផ្តត់គំនិតនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់មនុស្សយ៉ាងច្រើនរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃនេះជាពិសេសចំពោះប្រជាជននៅតាមបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចដែលមានជំនឿនឹងវប្បធម៌តាមបែបជី្វហ្វឬគ្រិស្តសាសនា។ [[ឯកសា|កណ្តាល|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញាពេញ]] តាមប្រភពkvm-mtv.ru និមិត្តសញ្ញារបស់សាសន៍យូដា * ផ្កាយរបស់ដាវីឌ (ចង្អុលប្រាំមួយ) ។ វាមើលទៅដូចជាត្រីកោណត្រួតលើគ្នា ២ ដែលបង្វិល ១៨០ អង្សារទាក់ទងគ្នា។ ពួកវាជាភ្លើងនិងទឹក។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាក្រោមនិមិត្តសញ្ញានេះនៅជំនាន់ដាវីឌមានការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីស្រាអែលផ្សេងទៀតជាមួយជនជាតិយូដា។ផ្កាយចង្អុលប្រាំមួយ  វាត្រូវបានគេរកឃើញជាញឹកញាប់ហើយត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាយូដា។ * Kipa គឺជាប្រធានបុរសជនជាតិជ្វីហ្វ។ គាត់ត្រូវបានគេពាក់ទាំងស្រុងសម្រាប់ការទៅមើលសាលាប្រជុំក្នុងអំឡុងពេលថ្ងៃឈប់សម្រាកនិងនៅក្នុងរង្វង់របស់គាត់។ * ម៉ែនរ៉ាហុ - ជើងទ្រដែលមាន ៧ សាខា។ * សៀវភៅបរិសុទ្ធរបស់ជនជាតិយូដាគឺតូរ៉ា។ === សាសនាគឺជាសាសនាជាតិរបស់សាសន៍យូដា។ តើជនជាតិយូដាមានព្រះបែបណា? === ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតែងតែបង្កឱ្យមានការច្រណែនការស្អប់និងការកោតសរសើររបស់ជនជាតិអឺរ៉ុប។ ទោះបីជាបានបាត់បង់រដ្ឋនិងបង្ខំឱ្យវង្វេងអស់រយៈពេលជិតពីរពាន់ឆ្នាំក៏ដោយក៏អ្នកតំណាងរបស់ខ្លួនមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវក្រុមជនជាតិភាគតិចដទៃទៀតទេប៉ុន្តែបានថែរក្សាទាំងអត្តសញ្ញាណជាតិនិងវប្បធម៌ដោយផ្អែកលើប្រពៃណីសាសនាដ៏ជ្រាលជ្រៅមួយ។ តើជំនឿរបស់ជនជាតិយូដាគឺជាអ្វី? ជាការពិតអរគុណដល់ព្រះពួកគេបានរួចផុតពីអំណាចចក្រភពនិងប្រជាជាតិទាំងមូល។ ពួកគេបានឆ្លងកាត់អ្វីៗទាំងអស់ដូចជាអំណាចនិងទាសភាពរយៈពេលនៃសន្តិភាពនិងការខ្វែងគំនិតគ្នាសុខុមាលភាពសង្គមនិងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។ សាសនារបស់ជនជាតិយូដាគឺសាសនាហើយដែលពួកគេនៅតែដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងឆាកប្រវត្តិសាស្ត។ === ការបើកសម្តែងដំបូងរបស់ព្រះអម្ចាស់ === ទំនៀមទម្លាប់សាសនារបស់ជនជាតិយូដាគឺការគោរពបូជាពោលគឺទទួលស្គាល់តែព្រះមួយអង្គប៉ុណ្ណោះ។ ឈ្មោះរបស់គាត់គឺយេហូវ៉ាដែលមានន័យត្រង់ ៗ ថា«លោកដែលជាហើយនឹងទៅជា»។ សព្វថ្ងៃនេះជនជាតិយូដាជឿថាព្រះអម្ចាស់ជាអ្នកបង្កើតនិងបង្កើតពិភពលោកហើយពួកគេចាត់ទុកព្រះដទៃទៀតថាមិនពិត។ យោងទៅតាមជំនឿរបស់ពួកគេបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃមនុស្សដំបូងកូនមនុស្សបានភ្លេចព្រះពិតហើយចាប់ផ្តើមបម្រើព្រះក្លែងក្លាយ។ ដើម្បីរំpeopleកមនុស្សអំពីខ្លួនឯងព្រះអម្ចាស់បានហៅព្យាការីម្នាក់ឈ្មោះអប្រាហាំដែលគាត់បានទាយថានឹងក្លាយជាឪពុករបស់ប្រជាជាតិជាច្រើន។ អាប្រាហាំដែលបានមកពីក្រុមគ្រួសារមិនជឿបានទទួលការបើកសម្តែងពីព្រះអម្ចាស់បានលះចោលការគោរពបូជាចាស់និងបន្តដំណើរធម្មយាត្រាដឹកនាំពីខាងលើ។ តូរ៉ាដែលជាបទគម្ពីរបរិសុទ្ធរបស់ហេព្រើរប្រាប់អំពីរបៀបដែលព្រះបានសាកល្បងជំនឿរបស់អ័ប្រាហាំ។ នៅពេលដែលកូនប្រុសម្នាក់កើតចេញពីគាត់ពីប្រពន្ធជាទីស្រឡាញ់របស់គាត់ព្រះអម្ចាស់បានបញ្ជាឱ្យគាត់ត្រូវបានបូជាដែលអាប្រាហាំបានឆ្លើយតបជាមួយនឹងការគោរពប្រតិបត្តិដោយឥតសង្ស័យ។ នៅពេលដែលគាត់បានយកកាំបិតមកលើកូនរបស់គាត់រួចហើយនោះព្រះជាម្ចាស់បានបញ្ឈប់គាត់ទាក់ទងនឹងការបន្ទាបខ្លួនដូចជាជំនឿនិងការលះបង់ដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ហេតុដូច្នេះហើយថ្ងៃនេះនៅពេលដែលជនជាតិយូដាត្រូវបានគេសួរថាតើពួកយូដាមានជំនឿបែបណាពួកគេឆ្លើយថា“ ជំនឿរបស់អ័ប្រាហាំ” ។ យោងទៅតាមតូរ៉ាព្រះបានបំពេញតាមការសន្យារបស់គាត់ហើយពីអ័ប្រាហាំតាមរយៈអ៊ីសាកបានបង្កើតប្រជាជនយូដាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដោយឈ្មោះអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។ === ដើមកំណើតនៃសាសនាយូដា === ការថ្វាយបង្គំព្រះយេហូវ៉ាដោយកូនចៅដំបូងរបស់អ័ប្រាហាំមិនមែនជាសាសនាយូដាឬសូម្បីតែការគោរពព្រះតាមពាក្យតឹងរ៉ឹងនោះទេ។ តាមពិតព្រះនៃសាសនាក្នុងគម្ពីរប៊ីបរបស់ជនជាតិយូដាមានច្រើនណាស់។ អ្វីដែលជនជាតិយូដាខុសគ្នាពីអ្នកមិនជឿដទៃទៀតគឺជាការស្ទាក់ស្ទើររបស់ពួកគេក្នុងការថ្វាយបង្គំព្រះដទៃទៀត (ប៉ុន្តែមិនដូចសាសនានិយមពួកគេបានទទួលស្គាល់អត្ថិភាពរបស់ពួកគេ) ក៏ដូចជាការហាមឃាត់លើរូបភាពសាសនា។ ច្រើនក្រោយមកជាងពេលរបស់អ័ប្រាហាំនៅពេលដែលកូនចៅរបស់គាត់បានកើនឡើងដល់ចំនួនប្រជាជាតិទាំងមូលហើយសាសនាយូដាក៏មានទ្រង់ទ្រាយដូចនោះដែរ។ នេះត្រូវបានពិពណ៌នាយ៉ាងខ្លីនៅក្នុងតូរ៉ា។ ដោយជោគវាសនាប្រជាជនជ្វីហ្វបានធ្លាក់ខ្លួនជាទាសកររបស់ផារ៉ាអុងអេហ្ស៊ីបដែលភាគច្រើនបានធ្វើបាបគាត់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ដើម្បីដោះលែងអ្នកដែលគាត់បានជ្រើសរើសព្រះបានហៅអ្នកប្រកាសទំនាយថ្មីម្នាក់ឈ្មោះម៉ូសេដែលជាជនជាតិយូដាត្រូវបាននាំឡើងនៅឯរាជវាំង។ បន្ទាប់ពីសម្តែងអព្ភូតហេតុជាច្រើនដែលគេស្គាល់ថាជាការប្រហារជីវិតជនជាតិអេហ្ស៊ីបលោកម៉ូសេបានដឹកនាំជនជាតិយូដាចូលទៅក្នុងវាលខ្សាច់ដើម្បីនាំពួកគេទៅ។ ក្នុងដំណើរនេះលោកម៉ូសេបានទទួលបទបញ្ញត្តិដំបូងនិងការណែនាំផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការរៀបចំនិងការអនុវត្តនៃការគោរពនេះ។ នេះជារបៀបដែលជំនឿសាសនាយូដាបានលេចចេញមក។ === ប្រាសាទដំបូង === ពេលនៅស៊ីណៃលោកម៉ូសេក្នុងចំណោមវិវរណៈផ្សេងទៀតបានទទួលពីព្រះជាម្ចាស់នូវការណែនាំអំពីការសាងសង់រោងឧបោសថ - ព្រះវិហារចល័តមួយដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីថ្វាយយញ្ញបូជានិងបញ្ជូនអ្នកដទៃ។ នៅពេលដែលឆ្នាំវង្វេងនៅទីរហោស្ថានបានបញ្ចប់ជនជាតិយូដាចូលទឹកដីសន្យាហើយបង្កើតភាពជារដ្ឋរបស់ពួកគេស្តេចដាវីឌ គ្រោងនឹងជំនួសព្រះពន្លាដោយប្រាសាទថ្មពេញ។ ទោះយ៉ាងណាព្រះមិនពេញចិត្ដនឹងការសាទររបស់ដាវីឌទេហើយកូនប្រុសសាឡូម៉ូនបានប្រគល់ភារកិច្ចសាងសង់ទីជម្រកថ្មី។ សាឡូម៉ូនបានក្លាយជាស្ដេចបានចាប់ផ្ដើមធ្វើតាមបញ្ញត្ដិដ៏ទេវភាពហើយបានកសាងព្រះវិហារដ៏អស្ចារ្យមួយនៅលើភ្នំមួយនៃភ្នំយេរូសាឡិម។ យោងទៅតាមប្រពៃណីប្រាសាទនេះបានឈរអស់រយៈពេល ៤១០ ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ៥៨៦ ប្រជាជនបាប៊ីឡូនបានបំផ្លាញវា។ === ប្រាសាទទីពីរ === ព្រះវិហារបរិសុទ្ធគឺសម្រាប់ជនជាតិយូដាដែលជានិមិត្តរូបជាតិបដានៃសាមគ្គីភាពភាពរឹងប៉ឹងនិងជាអ្នកធានាខាងការការពារដ៏ទេវភាព។ នៅពេលព្រះវិហារត្រូវបានបំផ្លាញហើយជនជាតិយូដាចាប់បាន ៧០ ឆ្នាំជំនឿរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលបានរញ្ជួយ។ មនុស្សជាច្រើនបានចាប់ផ្ដើមគោរពបូជារូបព្រះមិនពិតហើយប្រជាជនបានត្រូវគេគំរាមនឹងរំលាយក្នុងចំណោមកុលសម្ព័ន្ធឯទៀត។ ប៉ុន្តែក៏មានអ្នកគាំទ្រខ្នះខ្នែងចំពោះប្រពៃណីរបស់ឪពុកដែលបានតស៊ូមតិដើម្បីអភិរក្សប្រពៃណីសាសនានិងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមពីមុន។ នៅពេលដែលនៅក្នុងឆ្នាំ ៥១៦ ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានផ្តល់ឱកាសឱ្យវិលត្រឡប់ទៅទឹកដីកំណើតនិងកសាងប្រាសាទឡើងវិញក្រុមអ្នកដែលមានចំណាប់អារម្មណ៍នេះបានដឹកនាំដំណើរការនៃការស្តារភាពជារដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញ។ ព្រះវិហារនេះត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញសេវាកម្មនិងការបូជាដ៏ទេវភាពបានចាប់ផ្តើមធ្វើឡើងជាថ្មីម្តងទៀតហើយនៅតាមផ្លូវសាសនាជ្វីហ្វផ្ទាល់បានបង្កើតមុខមាត់ថ្មី: បទគម្ពីរបរិសុទ្ធត្រូវបានរៀបចំឡើងទំនៀមទម្លាប់ជាច្រើនត្រូវបានតំឡើងគោលលទ្ធិផ្លូវការមួយត្រូវបានគេរៀបចំឡើង។ យូរ ៗ ទៅជំនឿជាច្រើនបានកើតឡើងក្នុងចំណោមជនជាតិយូដាខុសពីទស្សនៈខាងគោលលទ្ធិនិងសីលធម៌។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសាមគ្គីភាពខាងវិញ្ញាណនិងនយោបាយរបស់ពួកគេបានផ្តល់នូវព្រះវិហារបរិសុទ្ធនិងការថ្វាយបង្គំរួម។ យុគសម័យនៃប្រាសាទទី ២ បានបន្តរហូតដល់ ៧០ អេ។ អេ។ ង។ === សាសនាបន្ទាប់ពីឆ្នាំ ៧០ គស === ក្នុងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសង្គ្រាមសង្រ្គាមមេបញ្ជាការទីតុសបានចាប់ផ្តើមឡោមព័ទ្ធហើយក្រោយមកបានបំផ្លាញក្រុងយេរូសាឡិម។ ក្នុងចំណោមអគារដែលរងផលប៉ះពាល់គឺប្រាសាទជ្វីហ្វដែលត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកជនជាតិយូដាត្រូវបានបង្ខំដោយផ្អែកលើលក្ខខណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត្រដើម្បីកែប្រែសាសនា។ សរុបសេចក្ដីមកការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះបានប៉ះពាល់ដល់ជំនឿសាសនាប៉ុន្តែភាគច្រើនទាក់ទងនឹងការចុះសម្រុងគ្នា: ជនជាតិយូដាបានឈប់ចុះចូលចំពោះសិទ្ធិអំណាចបូជាចារ្យ។ បន្ទាប់ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញព្រះវិហារគ្មានបូជាចារ្យទាល់តែសោះហើយតួនាទីអ្នកដឹកនាំសាសនាត្រូវបានដឹកនាំដោយពួកគ្រូសាសនាពួកអាចារ្យជាមនុស្សដែលមានឋានៈសង្គមខ្ពស់ក្នុងចំណោមពួកយូដា។ ចាប់ពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះសាសនាយូដាត្រូវបានតំណាងតែក្នុងទម្រង់ជាគ្រូសាសនាប៉ុណ្ណោះ។ តួនាទីរបស់សាលាប្រជុំដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលមូលដ្ឋាននៃវប្បធម៌និងខាងវិញ្ញាណរបស់ជនជាតិយូដាបានមកមុនគេ។ Liturgies ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងសាលាប្រជុំអត្ថបទគម្ពីរត្រូវបានអានការបង្រៀនត្រូវបានប្រគល់ឱ្យហើយពិធីសំខាន់ៗត្រូវបានអនុវត្ត។ Yeshivas ត្រូវបានរៀបចំនៅឯពួកគេ - សាលាជំនាញសម្រាប់ការសិក្សាសាសនាជ្វីហ្វភាសានិងវប្បធម៌ជ្វីហ្វ។ វាជាការសំខាន់ដែលត្រូវចងចាំថារួមគ្នាជាមួយប្រាសាទនៅឆ្នាំ 70 គ.ស ជនជាតិជ្វីហ្វបានបាត់បង់ភាពជារដ្ឋ។ ពួកគេត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យរស់នៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡិមជាលទ្ធផលពួកគេត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយពាសពេញទីក្រុងផ្សេងទៀតនៃចក្រភពរ៉ូម។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វមានវត្តមាននៅស្ទើរតែគ្រប់ប្រទេសនៅលើទ្វីបទាំងអស់។ គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលពួកគេមានភាពធន់ទ្រាំទៅនឹងការបញ្ចូលខ្យល់និងអាចអនុវត្តអត្តសញ្ញាណរបស់ពួកគេឆ្លងកាត់ជាច្រើនសតវត្សរ៍មិនថាមានបញ្ហាអ្វីក៏ដោយ។ ទោះយ៉ាងណាមនុស្សម្នាក់ត្រូវចាំថាយូរ ៗ ទៅសាសនាយូដាបានផ្លាស់ប្តូរវិវឌ្ឍន៍និងរីកចម្រើនដូច្នេះនៅពេលឆ្លើយសំណួរថាតើសាសនាជ្វីហ្វមានសាសនាអ្វីខ្លះ? វាចាំបាច់ត្រូវកែតម្រូវសម្រាប់សម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រព្រោះសាសនាយូដាគឺសតវត្សរ៍ទី ១ មុនគ.ស និងសាសនាយូដានៃសតវត្សទី ១៥ នៃគ. ស ឧទាហរណ៍ៈមិនដូចគ្នាទេ។ ដូចដែលបានបញ្ជាក់រួចមកហើយគោលលទ្ធិរបស់សាសនាយូដាយ៉ាងហោចណាស់ទំនើបត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាលទ្ធិ monotheism៖ ទាំងអ្នកប្រាជ្ញខាងសាសនានិងពួកជ្វីហ្វខ្លួនឯងទទូចលើរឿងនេះ។ ជំនឿនៃការសារភាពរបស់ជនជាតិយូដាមាននៅក្នុងការទទួលស្គាល់ថាព្រះអម្ចាស់ជាព្រះតែមួយនិងជាអ្នកបង្កើតអ្វីៗទាំងអស់។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះដែរជនជាតិយូដាខ្លួនឯងមើលឃើញខ្លួនឯងថាជាមនុស្សដែលបានជ្រើសរើសពិសេសគឺជាកូនចៅរបស់អ័ប្រាហាំដែលពួកគេមានបេសកកម្មពិសេស។ នៅពេលខ្លះនៅក្នុងពេលវេលាដែលភាគច្រើនទំនងជានៅក្នុងយុគសម័យនៃការជាប់ឃុំឃាំងនៅបាប៊ីឡូននិងប្រាសាទទីពីរយូដាបានទទួលយកគំនិតនៃការរស់ឡើងវិញនៃមនុស្សស្លាប់និងការជំនុំជំរះចុងក្រោយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះគំនិតបានលេចចេញអំពីពួកទេវតានិងពួកបិសាច - កងកម្លាំងដែលមានចរិតលក្ខណៈល្អនិងអាក្រក់។ គោលលទ្ធិទាំងពីរនេះមកពីហ្សូរ៉ាស្ការីនិយមហើយទំនងជាតាមរយៈការទាក់ទងជាមួយបាប៊ីឡូនដែលពួកយូដាបានបញ្ចូលការបង្រៀនទាំងនេះទៅក្នុងការគោរពសាសនារបស់ពួកគេ។ === តម្លៃសាសនារបស់សាសនាយូដា === និយាយអំពីភាពខាងវិញ្ញាណរបស់ជនជាតិយូដាវាអាចត្រូវបានអះអាងថាសាសនាជ្វីហ្វគឺជាសាសនាមួយដែលមានលក្ខណៈសង្ខេបជាការគោរពប្រពៃណី។ តាមពិតប្រពៃណីសូម្បីតែជនជាតិភាគតិចភាគច្រើនមានសារៈសំខាន់ណាស់នៅក្នុងសាសនាហើយការដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះការរំលោភបំពានរបស់ពួកគេ។ ប្រពៃណីដ៏សំខាន់បំផុតគឺទំនៀមទម្លាប់នៃការកាត់ស្បែកដែលជនជាតិយូដាមិនអាចចាត់ទុកជាអ្នកតំណាងពេញសិទ្ធិរបស់ប្រជាជនរបស់គាត់បានទេ។ ការកាត់ស្បែកត្រូវបានធ្វើជាសញ្ញានៃសម្ពន្ធមេត្រីរវាងប្រជាជនដែលព្រះអង្គបានជ្រើសរើសនិងព្រះអម្ចាស់។ លក្ខណៈសំខាន់មួយទៀតនៃរបៀបរស់នៅរបស់ជនជាតិយូដាគឺការគោរពថ្ងៃឈប់សម្រាកយ៉ាងតឹងរឹង។ ថ្ងៃសៅរ៍ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនូវភាពបរិសុទ្ធទាំងស្រុង: ការងារណាមួយសូម្បីតែសាមញ្ញបំផុតដូចជាការចម្អិនអាហារត្រូវបានហាមឃាត់។ ដូចគ្នានេះផងដែរនៅថ្ងៃសៅរ៍អ្នកមិនគ្រាន់តែអាចរីករាយ - ថ្ងៃនេះត្រូវបានបម្រុងទុកសម្រាប់តែការសម្រាកនិងលំហាត់ខាងវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ មនុស្សខ្លះជឿថាសាសនាសាសនាគឺជាសាសនាពិភពលោក។ ប៉ុន្តែតាមពិតនេះមិនមែនដូច្នោះទេ។ ទីមួយដោយសារភាគច្រើននៃការគោរពវប្បធម៌ជាតិផ្លូវដែលមិនទាក់ទងនឹងជ្វីហ្វគឺពិបាកហើយទី ២ ចំនួនអ្នកដើរតាមវាគឺតូចពេកក្នុងការនិយាយអំពីវាជាសាសនាពិភពលោក។ ទោះយ៉ាងណាសាសនាយូដាគឺជាសាសនាមួយដែលមានឥទ្ធិពលទូទាំងពិភពលោក។ សាសនាពិភពលោកពីរបានផុសចេញពីដើមទ្រូងនៃសាសនាយូដា - គ្រីស្ទសាសនានិងអ៊ីស្លាម។ ហើយសហគមន៍ជ្វីហ្វជាច្រើនដែលខ្ចាត់ខ្ចាយពាសពេញពិភពលោកតែងតែមានឥទ្ធិពលមួយឬផ្សេងទៀតទៅលើវប្បធម៌និងជីវិតរស់នៅរបស់ប្រជាជនក្នុងតំបន់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយវាសំខាន់ណាស់ដែលសាសនាយូដាខ្លួនឯងមានលក្ខណៈតំណពូជនៅថ្ងៃនេះហើយដូច្នេះនៅពេលឆ្លើយសំណួរថាតើសាសនាជ្វីហ្វមានប្រភេទបែបណាវាចាំបាច់ត្រូវបញ្ជាក់ពីទិសដៅរបស់វានៅក្នុងករណីជាក់លាក់នីមួយៗ។ មានក្រុមជ្វីហ្វផ្ទៃក្នុងជាច្រើន។ អ្នកសំខាន់ត្រូវបានតំណាងដោយស្លាបអូតូដូដូចលនាហាឌីស៊ីកនិងជ្វីហ្វកំណែទម្រង់។ ក៏មានសាសនាជឿនលឿននិងក្រុមជ្វីហ្វមេនគ្រីមមួយក្រុមតូចផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណាសហគមន៍ជ្វីហ្វបណ្តេញអ្នកក្រោយចេញពីសហគមន៍ជ្វីហ្វ។ === សាសនានិងសាសនាអ៊ីស្លាម === និយាយអំពីឥរិយាបថរបស់សាសនាអ៊ីស្លាមចំពោះសាសនាយូដាជាដំបូងចាំបាច់ត្រូវកត់សំគាល់ថាម៉ូស្លីមក៏ចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាកូនចៅរបស់អ័ប្រាហាំដែរទោះបីមិនមែនមកពីអ៊ីសាកក៏ដោយ។ ទីពីរជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រជាជននៃសៀវភៅនិងអ្នកកាន់វិវរណៈដ៏ទេវភាពទោះបីជាហួសសម័យពីទស្សនៈរបស់ប្រជាជនម៉ូស្លីមក៏ដោយ។ ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីជំនឿបែបណាដែលជនជាតិយូដាមាន, អ្នកកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមទទួលស្គាល់ការពិតនៃការគោរពបូជាព្រះតែមួយ។ ទីបីទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្រ្តរវាងជ្វីហ្វនិងមូស្លីមតែងតែមានភាពមិនច្បាស់ហើយទាមទារឱ្យមានការវិភាគដាច់ដោយឡែក។ អ្វីដែលសំខាន់នោះគឺថានៅក្នុងវិស័យទ្រឹស្តីមានច្រើនដូចគ្នារវាងពួកគេ។ === សាសនានិងគ្រីស្ទសាសនា === ទំនាក់ទំនងជាមួយគ្រីស្ទបរិស័ទតែងតែមានការលំបាកសម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វ។ ភាគីទាំងសងខាងមិនចូលចិត្តគ្នាដែលតែងតែនាំឱ្យមានជម្លោះនិងរហូតដល់ការបង្ហូរឈាមគ្នា។ ទោះយ៉ាងណាសព្វថ្ងៃនេះទំនាក់ទំនងរវាងសាសនាអាប្រាហាំទាំងពីរកំពុងមានភាពប្រសើរឡើងជាលំដាប់ទោះបីជាវានៅឆ្ងាយពីឧត្តមគតិក៏ដោយ។ ជនជាតិយូដាមានអនុស្សាវរីយ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រល្អហើយចងចាំគ្រីស្ទបរិស័ទជាអ្នកជិះជាន់និងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញអស់រយៈពេលមួយកន្លះកន្លះ។ សម្រាប់ផ្នែករបស់ពួកគេគ្រីស្ទសាសនាបន្ទោសជនជាតិយូដាចំពោះការពិតហើយភ្ជាប់រាល់បញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេជាមួយនឹងអំពើបាបនេះ។ === សេចក្តីសន្និដ្ឋាន === នៅក្នុងអត្ថបទខ្លីមួយវាមិនអាចទៅរួចទេក្នុងការពិចារណាឱ្យបានទូលំទូលាយអំពីប្រធានបទនៃអ្វីដែលជាប្រភេទជំនឿដែលជនជាតិយូដាមាននៅក្នុងទ្រឹស្តីការអនុវត្តនិងក្នុងទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកកាន់សាសនាខន្តីដទៃទៀត។ ដូច្នេះខ្ញុំចង់ជឿថាការពិនិត្យឡើងវិញខ្លីនេះនឹងនាំឱ្យមានការសិក្សាកាន់តែស៊ីជម្រៅអំពីទំនៀមទម្លាប់របស់សាសនាយូដា។ === '''សាសនាយូដា'''សាសនារបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វ === ពាក្យ“ សាសនាយូដា” មកពីភាសាក្រិក ioudaismos ដែលត្រូវបានណែនាំដោយជនជាតិយូដាដែលនិយាយភាសាក្រិក។ ១០០ មុនគ។ សដើម្បីបែងចែកសាសនារបស់ពួកគេពីភាសាក្រិក។ វាត្រឡប់ទៅឈ្មោះកូនប្រុសទីបួនរបស់យ៉ាកុប - យូដា (យូហ៊ូដ) ដែលកូនចៅរួមជាមួយកូនចៅបេនយ៉ាមីនបានបង្កើតនគរខាងត្បូង - យូដាស - ជាមួយរាជធានីនៅក្រុងយេរូសាឡិម។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃភាគខាងជើង - អ៊ីស្រាអែល - នគរនិងការបែកខ្ញែកនៃកុលសម្ព័ន្ធដែលរស់នៅក្នុងនោះប្រជាជនយូដា (ក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា "យូហ៊ូឌីម" "ជ្វីហ្វ" ឬ "ជ្វីហ្វ") បានក្លាយជាអ្នកកាន់សាសនាដ៏សំខាន់នៃវប្បធម៌ជ្វីហ្វហើយបានរក្សាពួកគេសូម្បីតែបន្ទាប់ពីការបំផ្លាញរដ្ឋរបស់ពួកគេ។ សាសនាគឺជាសាសនាមួយដ៏សំខាន់នៃអារ្យធម៌ជ្វីហ្វ។ សូមអរគុណដល់ស្មារតីនៃការជ្រើសរើសខាងសាសនានិងគោលបំណងពិសេសរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួនជ្វីហ្វអាចរស់បានក្នុងស្ថានភាពនៅពេល វាបានបាត់បង់អត្តសញ្ញាណជាតិនយោបាយម្តងហើយម្តងទៀត។ សាសនាយូដាបង្ហាញជំនឿលើព្រះតែមួយនិងផលប៉ះពាល់ពិតនៃជំនឿនេះទៅលើជីវិត។ ប៉ុន្តែសាសនាមិនត្រឹមតែជាប្រព័ន្ធក្រមសីលធម៌ប៉ុណ្ណោះទេវារួមបញ្ចូលទាំងសាសនាប្រវត្តិសាស្រ្តពិធីសាសនានិងវត្ថុជាតិផងដែរ។ អាកប្បកិរិយាខាងសីលធម៌មិនមានភាពគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯងទេវាត្រូវតែត្រូវបានផ្សំជាមួយនឹងជំនឿថាគុណធម៌«លើកតម្កើងព្រះតែមួយ»។ សនិទានភាពសំខាន់សម្រាប់ជំនឿនិងការអនុវត្តសំខាន់ៗរបស់សាសនាយូដាគឺជាប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វ។ សូម្បីតែខ្ចីថ្ងៃឈប់សម្រាកពីបុរាណឬពិធីសាសនាពីវប្បធម៌ដែលមានការរីកចម្រើននៃប្រទេសកាណាននិងបាប៊ីឡូនក៏ដោយសាសនាយូដាបានផ្លាស់ប្តូរអត្ថន័យសំខាន់របស់ពួកគេបន្ថែមហើយបន្ទាប់មកជំនួសការបកស្រាយធម្មជាតិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍បុណ្យរំលង (បុណ្យរំលងរបស់សាសន៍យូដា) ដែលដើមឡើយជារដូវប្រមូលផលនិទាឃរដូវបានក្លាយជាការប្រារព្ធនៃការរំដោះពីទាសភាពអេហ្ស៊ីប។ ទំនៀមទម្លាប់បុរាណនៃការកាត់ស្បែកដែលមានដើមកំណើតក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដទៃទៀតជាពិធីដែលសម្គាល់ពីភាពពេញវ័យរបស់ក្មេងប្រុសត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាការប្រព្រឹត្ដដែលបានធ្វើនៅពេលកំណើតរបស់ក្មេងប្រុសហើយជានិមិត្តរូបនៃការបញ្ចូលកុមារទៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង (សន្ធិសញ្ញាសហជីព) ដែលព្រះបានធ្វើជាមួយ '''អ័ប្រាហាំ'''. សេចក្តីសន្និដ្ឋានដែលក្នុងសតវត្សទី ១៩ ។ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសាសនា (ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនា) ដែលប្រវត្តិសាស្រ្តជ្វីហ្វបានបង្កើតឱ្យមានសាសនាពីរផ្សេងគ្នាគឺសាសនាអ៊ីស្រាអែលមុនពេលអែសរ៉ា (គ។ ស ៤៤៤ មុនគ។ ស។ ) និងបន្ទាប់មកសាសនាជ្វីវដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយមនុស្សជាច្រើនថាមានការភាន់ច្រឡំ។ ការវិវឌ្ឍន៍នៃសាសនាជឿនលឿនកំពុងតែបន្តហើយដូចសាសនាដទៃទៀតដែរសាសនាយូដាបានផ្លាស់ប្តូរនិងអភិវឌ្ឍដោយដោះលែងខ្លួនពីធាតុចាស់ៗជាច្រើននិងយល់ដឹងពីគោលការណ៍និងបទដ្ឋានថ្មីៗស្របតាមលក្ខខណ្ឌផ្លាស់ប្តូរ។ ទោះបីមានតួនាទីកាន់តែច្រើនឡើង ៗ នៃធាតុគតិយុត្តនៅក្នុងសាសនាយូដាបន្ទាប់ពីការជាប់ឃុំឃាំងនៅបាប៊ីឡូនក៏ដោយក៏សាសនានៅតែមានដដែលដូចនៅសម័យមុនការជាប់ឃុំឃាំងហើយគោលលទ្ធិសំខាន់ណាមួយនៃសាសនាយូដាបន្ទាប់ពីការជាប់ជាឈ្លើយទៅនឹងការបង្រៀនមុន ៗ ។ សាសនាបន្ទាប់ពីការជាប់ជាឈ្លើយដោយមិនចាកចេញពីភាពជាសាកលរបស់ពួកហោរាមុន ៗ បានលើកឡើងពីភាពជាសាកលរបស់ពួកគេដល់កម្ពស់ថ្មីមួយនៅក្នុងកិច្ចការនៃសៀវភៅចោទិយកថាគឺសៀវភៅរូថយ៉ូណាសទំនុកតម្កើង។ អក្សរសិល្ប៍នៃប្រាជ្ញានិងចងក្រងដោយពួកផារិស៊ី ''ហាឡូកា''  និង ''Agade''. === '''ប្រវត្តិ''' === នៅក្នុងទំរង់ដំបូងសាសនាជ្វីហ្វមាននៅក្នុងកំឡុងពេលនៃអយ្យកោ (គ។ ស ២០០០-១៦០០ ម។ គ។ ) ក្នុងយុគសម័យមួយដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវកម្លាំងនៃធម្មជាតិជំនឿលើអំណាចរបស់អារក្សនិងវិញ្ញាណខ្ទមដែលសម្គាល់រវាងសត្វស្អាតនិងមិនស្អាតការគោរពនៃមនុស្សស្លាប់។ គំនិតនៃក្រមសីលធម៌សំខាន់ៗមួយចំនួនដែលលោកម៉ូសេនិងព្យាការីបានអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់មានរួចហើយនៅសម័យដើម។ យោងទៅតាមព្រះគម្ពីរអាប្រាហាំគឺជាមនុស្សដំបូងដែលទទួលស្គាល់លក្ខណៈខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះតែមួយគត់។ ចំពោះលោកអប្រាហាំព្រះជាម្ចាស់ជាព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតដែលអ្នកជឿអាចបង្វែរបានព្រះមិនត្រូវការព្រះវិហារនិងបព្វជិតទេគឺជាអ្នកមានវណ្ណៈខ្ពស់និងមានវណ្ណៈខ្ពស់។ អាប្រាហាំបានចាកចេញពីក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដែលមិនបោះបង់ចោលជំនឿអាសស៊ើរ - បាប៊ីឡូនហើយរហូតដល់មរណភាពរបស់គាត់នៅស្រុកកាណានបានវង្វេងពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយដោយផ្សព្វផ្សាយជំនឿលើព្រះតែមួយ។ នៅក្រោមលោកម៉ូសេ (ប្រហែលជាសតវត្សរ៍ទី ១៥ មុនគ។ ស។ ) ដែលត្រូវបានធំឡើងក្រោមល័ក្ខខ័ណ្ឌនៃវប្បធម៌អេហ្ស៊ីបដែលមានការរីកចម្រើនខ្លាំងនោះសាសនាយូដាបានបង្កើតទម្រង់ស្មុគស្មាញនិងទំនើបជាងនេះ។ លោកម៉ូសេបានផ្តល់ឱ្យសាសនានូវទម្រង់នៃការថ្វាយបង្គំផ្តាច់មុខរបស់ព្រះអម្ចាស់ (ដូចជនជាតិយូដាហៅថាព្រះ) ។ តាមរយៈការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់គាត់គាត់បានពន្យល់ពីគ្រោះមហន្តរាយដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចដែលកើតឡើងនៅអេហ្ស៊ីបនិងនាំឱ្យមានការរំដោះអ៊ីស្រាអែលពីទាសភាពនិងការជិះជាន់ដ៏ច្រើន - អ្នកដែលមានបំណងក្លាយជាប្រជាជនជ្វីហ្វ។ ការគោរពចំពោះព្រះតែមួយគត់ត្រូវបានអមដោយការបង្កើតពិធីសាសនានិងច្បាប់សង្គមដែលគ្រប់គ្រងកូនចៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងអំឡុងពេលដើរលេងនៅវាលរហោស្ថាន។ ការគោរពនិងពិធីសាសនាមិនមានសារៈសំខាន់ពិសេសសម្រាប់លោកម៉ូសេទេពួកគេគ្រាន់តែជាមធ្យោបាយបន្ថែមក្នុងការជួយប្រជាជនឱ្យរក្សាភក្ដីភាពចំពោះព្រះ។ ការសង្កត់ធ្ងន់ចំបងគឺការគោរពច្បាប់ខាងវិញ្ញាណនិងខាងសីលធម៌ដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងក្រិត្យទាំង ១០ ដែលបានហាមឃាត់យ៉ាងខ្លាំងដល់ការថ្វាយបង្គំរូបព្រះដែលពិពណ៌នាអំពីព្រះ។ សាសនារបស់លោកម៉ូសេបានអនុញ្ញាតឱ្យសាងសង់ត្រសាលពិសេសត្រសាលនៃសេចក្ដីសញ្ញាដែលជាសញ្ញាបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ព្រះក៏ដូចជាហឹបនៃកិច្ចព្រមព្រៀង - ប្រអប់ឈើមាសដែលប្រអប់«សេចក្ដីសញ្ញា»របស់ព្រះអម្ចាស់ត្រូវបានដាក់ជាវត្ថុអាថ៌កំបាំងមួយដែលអាចបញ្ចេញកាំរស្មីដ៏គ្រោះថ្នាក់ (១ សាំ។ ៥) -៦) ។ ដោយបានច្បាំងដណ្តើមទឹកដីកាណានដែលជាកូនចៅអ៊ីស្រាអែលក្រោមឥទិ្ធពលនៃទំនៀមទម្លាប់សាសនាក្នុងតំបន់បានបង្កើត ឲ្យ មានការគោរពដែលរួមបញ្ចូលទាំងការបូជាបុណ្យនិងទីសក្ការៈបូជាក្នុងស្រុកដែលមានបព្វជិតភាពដែលបានរៀបចំឡើង។ នៅស្រុកកាណានជនជាតិអ៊ីស្រាអែលក៏បានរកឃើញការគោរពបូជាអាទិទេពដែលមានលក្ខណៈគួរអោយស្អប់ខ្ពើមបំផុតដែលជាអាទិទេពសំខាន់បំផុតគឺអេស៊ារ៉ាត។ ក្រោយមកទាក់ទងនឹងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការថ្វាយបង្គំរូបព្រះអ្នកប្រកាសទំនាយបានលេចមុខនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលដែលជាក្រុមមនុស្សតែមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកពីបុរាណដែលសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វឈានដល់កំរិតខ្ពស់បំផុត។ ទាំងនេះគឺជាមនុស្សដែលមានសាវតាសង្គមខុសៗគ្នាដែលហ៊ានប្រកាសជាសាធារណៈនូវអ្វីដែលត្រូវបានបង្ហាញដល់ពួកគេទោះបីជាការព្យាករណ៍របស់ពួកគេបានប្រកាសពីគ្រោះមហន្តរាយដ៏ធំការស្លាប់របស់ប្រជាជនទាំងមូលឬការបំផ្លាញក៏ដោយ។ '''ប្រាសាទ'''។ ពួកគេបានបង្រៀនពីមនោគមវិជ្ជានិយមនិងសកលលោកការបង្រៀនរបស់ពួកគេត្រូវបានចាក់បញ្ចូលទៅនឹងមាគ៌ានៃយុត្តិធម៌សង្គម។ ពួកហោរាមិនបានប្រឆាំងនឹងការលះបង់ច្រើនទេប៉ុន្តែប្រឆាំងនឹងការផ្តល់តម្លៃឯករាជ្យដល់ពួកគេឬចាត់ទុកពួកគេជាការគោរពដល់សន្ធិសញ្ញាសហភាពអ៊ីស្រាអែលជាមួយព្រះ។ ភាពចម្រូងចម្រាសរបស់ពួកហោរាដែលមាននៅក្នុងបទទំនុកដំកើងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការលុបបំបាត់មជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ឯករាជ្យជាច្រើនប៉ុន្តែមិនមែននៅក្នុងការលុបបំបាត់ការលះបង់ទេ។ ជាលទ្ធផលនៃការធ្វើមជ្ឈការនៃការគោរពបូជាក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទយ៉ូសៀសព្រះវិហារយេរូសាឡិមបានផ្គត់ផ្គង់ទីសក្ការៈចាស់ជាមួយនឹងអាទិទេពនិងសាសនាមិនពិត។ វាជាការរិះគន់ដែលព្យាករណ៍ពីការគោរពបូជានិងការដាក់សេចក្តីសុចរិតទៅភាគីធ្វើពិធីសាសនាដែលភាគច្រើននាំឱ្យគេហៅថា ការកែទម្រង់ deuteronomic ដែលអនុវត្តព្រះបាទយ៉ូសៀសគ។ ៦២១ មុនគ។ ស ជាមួយនឹងការដួលរលំនៃនគរយូដាសនិងការបំផ្លាញប្រាសាទនៅឆ្នាំ ៥៨៦ មុនគ។ ស ក្នុងចំណោមជនជាតិយូដាដែលនិរទេសខ្លួនដែលរស់នៅស្រុកបាប៊ីឡូននោះសាសនាយូដាបានធ្វើបែបបទថ្មី។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការនិរទេសខ្លួនជនជាតិយូដាបានតាំងទីលំនៅមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រទេសបាប៊ីឡូនប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែក៏នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបស៊ីរីនិងប្រទេសដទៃទៀតផងដែរ។ ទំនោរទៅនឹងការថ្វាយបង្គំព្រះនិរទេសខ្លួនមិនត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងទេហើយនៅពេលនោះមានតែការធ្វើពិធីទាំងនោះប៉ុណ្ណោះដែលមិនទាក់ទងនឹងការគោរពបូជាព្រះវិហារ។ ការរក្សាថ្ងៃឈប់សម្រាកនិងការកាត់ស្បែកគឺជាសញ្ញាសំខាន់បំផុតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសហជីពជាមួយព្រះ។ នៅក្នុងក្រុមជំនុំដែលពួកគេបានរំtraditionsកពីប្រពៃណីបកស្រាយបទគម្ពីរអានទំនុកដំកើងនិងស្នាដៃផ្សេងទៀតនៃកំណាព្យសាសនាបានសារភាពនិងថ្វាយបួងសួងជាមួយគ្នាឬរៀងៗខ្លួន។ ការបង្កើតថ្មីនៅក្នុងជីវិតជ្វីហ្វគឺសេវាកម្មអធិស្ឋាន។ មិនចាំបាច់មានអគារវត្ថុនៃការថ្វាយបង្គំទ្រព្យសម្បត្តិរបស់បូជាចារ្យទេ។ មានតែបំណងប្រាថ្នារបស់ក្រុមឬបុគ្គលប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានទាមទារ។ ការប្រជុំមិនបានបែងចែកប្រជាជនដោយការចូលរួមក្នុងសង្គមរបស់ពួកគេទេហើយក្នុងន័យនេះលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យក្រោយមកបានក្លាយជាលក្ខណៈ សាលាប្រជុំ។ នៅពេលជននិរទេសវិលត្រឡប់មកក្រុងយេរូសាឡិមវិញការអធិស្ឋានដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងសាលាប្រជុំបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃសេវាកម្មព្រះវិហារហើយបន្ទាប់ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញបន្ទាប់បន្សំនៃប្រាសាទ (៧០ គ។ ស។ ) ការលះបង់ត្រូវបានគេត្រូវការជាថ្មី។ សាលាប្រជុំជំនួសព្រះវិហារ។ សម្រាប់ជនជាតិយូដាដែលរស់នៅក្នុងអន្តេវាសិកដ្ឋានវាបានបម្រើជាផ្ទះគោរពបូជាសាលាសាសនានិងកន្លែងប្រជុំ។ ក្នុងកំឡុងពេលនិងបន្ទាប់ពីការជាប់ឃុំឃាំងនៅបាប៊ីឡូនអត្ថន័យជាសកលនៃគំនិតរបស់សាសនាយូដាត្រូវបានបង្ហាញហើយវាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីសហគមន៍ដោយផ្អែកលើការឃុបឃិតទៅជាសហគមន៍ផ្អែកលើជំនឿដែលអ្នកតំណាងនៃប្រជាជាតិណាមួយអាចក្លាយជាសមាជិក។ មនោគមវិជ្ជាជាតិនៅតែបន្តកើតមានដែលរួមជាមួយគំនិតឯកភាពរបស់មនុស្សជាតិ។ គំនិតនេះត្រូវបានបង្ហាញដោយការថ្វាយយញ្ញបូជាចំនួនចិតសិបសម្រាប់បុណ្យបារាំ (ស៊ូគុក) ដែលជានិមិត្តរូបនៃការចូលរួមរបស់ប្រជាជនទាំងចិតសិបនាក់នៅលើពិភពលោកក្នុងការបម្រើព្រះតែមួយ។ បន្តិចក្រោយមករយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការបំផ្លាញប្រាសាទជននិរទេសបានចាប់ផ្តើមវិលត្រឡប់ទៅប៉ាឡេស្ទីនវិញ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នេហេមាពួកគេបានសង់កំពែងក្រុងយេរូសាឡិមឡើងវិញហើយបានសង់វិហារឡើងវិញ។ តាមបទបញ្ជារបស់គាត់ជនជាតិយូដាបានលែងលះប្រពន្ធបរទេសដើម្បីថែរក្សាសហគមន៍ជ្វីហ្វដែលត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយការជ្រៀតចូលនៃសាសនានិងទំនៀមទម្លាប់របស់អ្នកមិនជឿដែលបាននាំមកដោយជនចម្លែក។ ប្រសិនបើប្រាសាទនេះបានក្លាយជាកន្លែងបូជាម្តងទៀតបន្ទាប់មកសាលាប្រជុំបានផ្តល់ឱ្យអ្នករាល់គ្នានូវឱកាសដើម្បីសិក្សាតូរ៉ា (ច្បាប់) ។ ក្រិត្យវិន័យលោកម៉ូសេបានដាក់កម្រិតលើវិស័យសកម្មភាពនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់សង្ឃ (បូជាចារ្យ) ។ ភារកិច្ចនៃការបកប្រែតូរ៉ាត្រូវបានសន្មត់ដោយពួកស្ក្រែបរៀន ("សូហ្វឺរីម") ។ កិត្យានុភាពរបស់ពួកស្ក្រែបបានកើនឡើងជាពិសេសនៅពេលដែលបព្វជិតភាពតំណពូជបានចាប់ផ្ដើមសម្របខ្លួនទៅនឹងទំនៀមទម្លាប់និងទំនៀមទម្លាប់របស់ហេលេនីយ។ ពួកអាចារ្យបានដឹកនាំការតស៊ូដើម្បីថែរក្សាភាពបរិសុទ្ធជាតិនិងសាសនា។ នៅក្នុងការតស៊ូដើម្បីសេរីភាពកូនប្រុសរបស់ Matthew Hasmonaeus ដែលដឹកនាំដោយយូដាស Maccabee បានដឹកនាំជនជាតិយូដាឱ្យទទួលបានជ័យជំនះលើកងទ័ពក្រិកអាន់ទីយ៉ូចអេពីផាស (ជ័យជំនះរបស់ហាន់គូកាត្រូវបានឧទ្ទិសដល់វា) ។ អែសរ៉ា (អែសរ៉ា) និងពួកស្ក្រែបដែលបានមកបន្ទាប់ពីនេហេមា (សតវត្សទី ៥ - ២ មុនគ។ ស។ ) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានបញ្ចប់ការអានព្រះគម្ពីរហេព្រើរ (តង់ណា) ៣ ផ្នែក។ ការងារនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលការសរសេរ apocryphal ជាច្រើនបានលេចឡើង។ ឥឡូវការសិក្សាអំពីច្បាប់ដែលបានសរសេរ (តូរ៉ានាង - ប៊ី - ហាវ) ត្រូវបានបំពេញបន្ថែមដោយការបកស្រាយនៃច្បាប់ផ្ទាល់មាត់ (តូរ៉ានាង - អា - ព) ដែលផ្សំឡើងដោយបទបញ្ញត្តិដែលយោងទៅតាមរឿងព្រេងលោកម៉ូសេបានទទួលនៅស៊ីណៃជាមួយអ្នកនិពន្ធតូរ៉ា។ ជាក់ស្តែងបទប្បញ្ញត្តិជាច្រើនរបស់អ្នកនិពន្ធតូរ៉ាបានផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា។ ច្បាប់សរសេរនិងពាក្យផ្ទាល់មាត់រួមបញ្ចូលការអនុវត្តពិធីសាសនា សកម្មភាពអាជីវកម្មច្បាប់អនាម័យអនាម័យមរតកសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិកសិកម្មសម្លៀកបំពាក់ការហាមឃាត់ម្ហូបអាហារ - ស្ទើរតែគ្រប់វិស័យនៃជីវិតមនុស្ស។ អ្នកនិពន្ធសរសេរនិងផ្ទាល់មាត់បានប្តេជ្ញាចិត្តថាមិនត្រឹមតែជាសាសនាប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែក៏ជាផ្លូវនៃជីវិតផងដែរ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ២ មុនគ ក្រុមពីរមានរាងជាសាសនា ពួកសាឌូស៊ីនិងពួកផារីស៊ី។ ពួកសាឌូស៊ីជាកម្មសិទ្ធិរបស់បព្វជិតភាពនិងអភិជន។ ពួកគេបានធ្វើជាសសរស្តម្ភនៃរាជវង្ស Tsadokid ដែលជាបូជាចារ្យហើយប្រហែលជាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមស្ថាបនិករបស់ខ្លួនគឺ Tsadok ។ ពួកផារីស៊ីដែលតំណាងឱ្យស្រទាប់កណ្តាលនៃសង្គមនិងការប្រព្រឹត្ដស្របតាមប្រពៃណីរបស់ពួកស្ក្រែបបានព្យាយាមកំណត់ឥទ្ធិពលរបស់ពួកសាឌូស៊ីហើយជំទាស់នឹងការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេ។ ដោយឧត្តមគតិរបស់ពួកគេពួកគេបានប្រកាសបព្វជិតភាពរបស់ប្រជាជនទាំងមូលហើយត្រូវបានគេជឿជាក់ថាជីវិតទាំងមូលរបស់មនុស្សគួរតែត្រូវបានគេពោរពេញដោយការគោរព។ ពួកសាឌូស៊ីបានចេញមកពីលិខិតរបស់ក្រិត្យវិន័យគឺពួកផារីស៊ីពីវិញ្ញាណរបស់វា។ មិនដូចពួកសាឌូស៊ីទេ ពួកផារិស៊ីរួមជាមួយ Pisana Torah បានទទួលស្គាល់អូរ៉ាល់តូរ៉ាដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកស្ក្រែបនិងពួកបុព្វបុរស (ពួកគ្រូខាងច្បាប់គ្រូបង្រៀន) ដោយពិចារណាលើការណែនាំរបស់វាដែលត្រូវបានចងia ។ សូមអរគុណចំពោះការទទួលស្គាល់សិទ្ធិអំណាចទាំងច្បាប់សរសេរនិងច្បាប់ផ្ទាល់មាត់ជីវិតរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វមិនបានបាត់បង់នូវលក្ខណៈប្រពៃណីរបស់ខ្លួនសូម្បីតែក្រោយពេលការដួលរលំនៃរដ្ឋជ្វីហ្វនិងការបំផ្លាញប្រាសាទក៏ដោយ។ ការបង្កើនសិទ្ធិអំណាចនៃច្បាប់បានប្រែក្លាយគ្រូរបស់តូរ៉ាទៅជាមេដឹកនាំដែលគ្មានជម្លោះរបស់ប្រជាជន។ មានភាពខុសគ្នារវាងពួកផារីស៊ីនិងពួកសាឌូស៊ីចំពោះបញ្ហាជាក់លាក់មួយចំនួន។ ដូច្នេះពួកផារិស៊ីបានទទួលស្គាល់គោលលទ្ធិនៃភាពអមតៈនៃព្រលឹងនិងការរស់ពីស្លាប់ឡើងវិញហើយពួកសាឌូស៊ីបានបដិសេធ។ ទំនៀមទំលាប់របស់ពួកផារីស៊ីត្រូវបានបន្តដោយតាណៃ (តានីន - «គ្រូ») អាម៉ោរ៉ា (អារ៉ាម៉ម - អ្នកបកប្រែ) និងសារ៉ារ៉ាយ (savoraim -“ ពន្យល់”) អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលការងាររួមបានឈានដល់ការបង្កើត ''តាម៉ុល''ដែលជាការប្រមូលឯកសារយ៉ាងច្រើនរួមមានច្បាប់ផ្ទាល់មាត់យោបល់ផ្លូវច្បាប់ការពិភាក្សានិងការសម្រេចចិត្តលើបញ្ហាផ្សេងៗវេជ្ជបញ្ជានិងគោលការណ៍ក៏ដូចជាការនិទានកថារឿងព្រេងនិទាននិងប្រពៃណី។ រូបរាងចុងក្រោយរបស់អ្នក ''តាម៉ុល''  បានអនុម័តនៅបាប៊ីឡូនប្រហាក់ប្រហែល។ ៥០០. បានកែប្រែចុងក្រោយ ''តាលូនបាប៊ីឡូន''  សន្មតថារ៉ាវីណាដែលជាប្រធានបណ្ឌិត្យសភានៅស៊ូរ៉ានិងរ៉ាប៊ីយូសដែលដឹកនាំសាលាបណ្ឌិត្យសភានៅបុមបៃត។ ''ក្រុងយេរូសាឡឹម'', ឬ ''Talmud ប៉ាឡេស្ទីន''ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងសាលាប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើនជំនាន់ត្រូវបានបញ្ចប់ប្រហាក់ប្រហែល។ ៣៥០ នៅក្រុងយេរូសាឡិម '''.''' ''តាម៉ុល''  មានពីរផ្នែក។ ផ្នែកដំបូងគឺ ''Mishnah''ដែលជាស្នាដៃរបស់ថេណានដែលកែសម្រួលដោយយូដាហា - ណាស៊ី (“ ស្តេចយូដា - ព្រះអង្គម្ចាស់”) ។ ទីពីរ - ''ហ្គេនរ៉ា''  ("ការបញ្ចប់") លទ្ធផលនៃអាម៉ូរ៉ា។ សម្ភារៈនីតិប្បញ្ញត្តិរបស់តាលុឌុត្រូវបានគេហៅថា ''ហាឡាក់ហា''និងសម្ភារៈសម្តែងសម្មតិកម្មនិងវណ្ណៈអភិជន - ''អាដាដា''  (“ តាង”“ និទានកថា”) ។ គោលលទ្ធិនេះត្រូវបានចាត់តាំងជាអ្នកក្រោមបង្គាប់ចាប់តាំងពីគោលការណ៍គ្រឹះនៃសាសនាជ្វីហ្វដែលត្រូវបានគេស្គាល់និងទទួលស្គាល់មិនចាំបាច់ត្រូវបានចុះបញ្ជីឬការបង្កើតពិសេសណាមួយឡើយ។ ការផ្តោតអារម្មណ៍គឺផ្តោតលើច្បាប់គ្រប់គ្រងឥរិយាបទរបស់ជ្វីហ្វនៅក្នុងវិស័យណាមួយនៃជីវិត។''ហាឡាក់ហា''  - ផ្នែកសំខាន់ ''តាម៉ុល''ចំណែកឯ ''អាដាដា''  កាន់កាប់កន្លែងលេចធ្លោជាងនេះទៅទៀតនៅក្នុងស្នាដៃរបស់សាសនាដទៃទៀត។ ប្រភេទនេះ,'''ពាក់កណ្តាល'''បានផ្គត់ផ្គង់សម្ភារៈសំខាន់សម្រាប់ទេវវិទ្យាជ្វីហ្វ។ យុគសម័យសាវូវមានរហូតដល់ ៦០០ នាក់។ នៅពេលនេះកាឡាក់ស៊ីរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឈានមុខគេនិងហ្គោលឡិនបានលេចចេញមក (ពី“ ភូមិសាស្ត្រ” របស់ហេប្រឺ -“ ឧត្ដមភាព”“ រុងរឿង”) ។ ហ្គុនបានដឹកនាំសាលាសិក្សានៅស៊ូរ៉ានិងប៉ាល់ដាឌីតដែលជាសាលានាំមុខពីរនៅបាប៊ីឡូនដែលបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ការសិក្សាច្បាប់បន្ទាប់ពីរ៉ូមបានបិទសាលារៀននៅប៉ាឡេស្ទីន (៣០០) ។ នៅពេលនោះប្រមុខសហគមន៍បាប៊ីឡូនគឺ“ Reshut Galuta” (“ មេដឹកនាំនិរទេស”“ ជននិរទេសខ្លួន”) ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយច្បាប់របស់អាជ្ញាធរពែរ្ស។ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលពិតប្រាកដលើជីវិតរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វទាំងនៅបាប៊ីឡូននិងនៅប្រទេសដទៃទៀតត្រូវបានបញ្ចេញដោយអ្នកណែនាំហ្គុន។ រយៈពេលហ្គូណាតមានរយៈពេលប្រហែល ៤៥០ ឆ្នាំ (៦០០-១០៥០) ។ ហ្គោហ្គោនខ្លះបានបញ្ចេញមតិនិងបង្រៀនហ្វាហ្វានៅតាមសាលាដែលពួកគេដឹកនាំហើយជាចៅក្រមកំពូលបានណែនាំវាទៅក្នុងសហគមន៍។ ពួកគេបានធ្វើការស្រាវជ្រាវលើសពីនេះទៅទៀត ''តាម៉ុល'', - ប្រវត្តិវេយ្យករណ៍, liturgy ។ Rabbi Sherira Gaon នៃទីក្រុង Pumbedita ក្នុងឆ្នាំ ៩៨៧ បានសរសេរលិខិតវិវត្តដ៏ល្បីល្បាញទៅកាន់ជនជាតិជឺរី ''តាម៉ុល''ដែលនៅតែជាប្រភពដ៏សំខាន់មួយលើប្រធានបទនេះ។ Rabbi Amram Gaon មកពី Surah ក្នុងឆ្នាំ ៨៧០ និង Rabbi Saadiah Gaon (៨៩២-៩៤២) ដែលជាអ្នកជំនាញវេយ្យាករណ៍និងទស្សនវិទូឆ្នើមបានបង្កើតភាពភ្លឺស្វាង។ យានជាច្រើនឆ្លើយតបទៅនឹងសំណូមពររបស់ជនជាតិយូដានៅឌុសប៉ូរ៉ាបានសរសេរចម្លើយវែងឆ្ងាយ (សារដែលគេហៅថាគ្រូបូរាណដែលមានការអនុញ្ញាតជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសំនួរដែលទាក់ទងនឹងធម្មជាតិ។ ការសម្រេចចិត្តដែលបានចែងនៅក្នុងអ្នកឆ្លើយតបគឺជាគំរូនិងមានឥទ្ធិពលនៃច្បាប់) ។ ភាពល្បីល្បាញបំផុតគឺការឆ្លើយតបរបស់រ៉ាប៊ីហៃយ៉ាហ្គុននៃបុមបដាតាដែលមានអាយុកាលប្រហែល ១០០០ នាក់។ ហ្គុនក៏បានកែសម្រួលក្រមនៃច្បាប់តាលុដិកផងដែរ។ និកាយដែលបានកើតឡើងក្នុងយុគសម័យ Gaonath ដែលគេស្គាល់ថាជា '''ខារ៉ាត់'''បដិសេធ ''តាម៉ុល''។ អ្នកទាំងនេះជាអ្នកដើរតាមអាណាន់បិលដាវីឌ (ឃ។ ៨០០) ដែលមិនបានជោគជ័យក្នុងការដាក់ពាក្យសុំតំណែងពី Excilarch ដែលត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពូរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពីក្លាយជាមនុស្សរឹងរូសប្រឆាំងនឹងហ្គុនដែលមិនគាំទ្រការអះអាងរបស់គាត់ចំពោះជំហរនេះអាណានបានទៅប៉ាឡេស្ទីនជាកន្លែងដែលគាត់បានប្រមូលផ្តុំក្រុមខ្លួនអ្នកដើរតាមខ្លួនដែលជឿជាក់ថាវេជ្ជបញ្ជាតាម៉ុលនិចធ្វើឱ្យខូចច្បាប់។ អាណានបានអំពាវនាវឱ្យមានការគោរពយ៉ាងតឹងរឹងនូវលិខិតរបស់ក្រិត្យវិន័យដែលមានចែងនៅក្នុងព្រះគម្ពីរ។ ឆ្លើយតបនឹងអាណាន់ដំបូងគ្រូអាចារ្យបានសង្កត់ធ្ងន់លើសិទ្ធិអំណាចរបស់តាលុដដោយជឿជាក់ថានៅក្នុងបរិបទនៃការរីករាលដាលនៃសាសនាអ៊ីស្លាមវាចាំបាច់ត្រូវប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការបកស្រាយនៃអក្សរសិល្ប៍សរសេរនិងផ្ទាល់មាត់ដែលបានបន្សុទ្ធដោយប្រពៃណីដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សរ៍។ ដើម្បីឆ្លើយតបឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ចំពោះបញ្ហាប្រឈមរបស់ខារ៉ាខាសអ្នកត្រកូលឌឺបានចូលរួមសិក្សាព្រះគម្ពីរវេយ្យាករណ៍និងទស្សនវិជ្ជាជ្វីហ្វក៏ដូចជាទ្រឹស្តីនិងក្រមសីលធម៌ជ្វីហ្វ។ នៅចុងបញ្ចប់កំណើននៃចលនាខារ៉ាតបានបញ្ឈប់ហើយសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ ''តាម៉ុល''  នៅតែជាការងារដែលមានអំណាចបំផុត។ និយាយជាទូទៅ ''តាម៉ុល''  វាមិនមែនជាលេខកូដដែលត្រូវបានបញ្ជាទិញទេដូចជាការប្រមូលច្បាប់សាមញ្ញ ៗ ។ ផងដែរ ''តាម៉ុល''  បំពេញបន្ថែមជាមួយនឹងការអត្ថាធិប្បាយយ៉ាងទូលំទូលាយរបស់ពួកបុព្វជិតដែលបានបកស្រាយវាស្របតាមការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងស្ថានភាពសង្គមនិងវប្បធម៌។ មិនមានច្បាប់តឹងរឹងនៃការបកស្រាយគ្មានអំណាចសំខាន់ឬអាជ្ញាធរចុងក្រោយ។ ក្នុងករណីភាគច្រើនអ្នកអត្ថាធិប្បាយបានព្យាយាមបង្ហាញពីទស្សនៈរបស់ពួកគេនៅក្នុងព្រះគម្ពីរនិង ''តាម៉ុល''  ឬនៅក្នុងសំណេររបស់គ្រូបុព្វជិត។ អ្នកអត្ថាធិប្បាយនាំមុខ ''តាម៉ុល''  គឺ Rashi (រ៉ាប៊ី Shlomo bin Yitzhak នៃ Troyes, ១០៤០-១១០៥) ។ ពួកគេបាននិយាយថាបើគ្មានការអត្ថាធិប្បាយរបស់គាត់ទេ ''តាម៉ុល''  ឥឡូវនេះវាអាចជាសៀវភៅដែលមានត្រា ៧ ។ ទោះបីជាយោបល់បានធ្វើឱ្យការរៀនសូត្រមានភាពងាយស្រួលជាងមុន ''តាម៉ុល''មានតំរូវការសៀវភៅដៃដែលអាចចូលដំណើរការបានងាយស្រួលសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែង។ តាំងពីដំបូងពួកគេចាប់ផ្តើមបង្កើតច្បាប់នៃច្បាប់ជ្វីហ្វដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីបំពេញនូវភាពខ្វះចន្លោះនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកដំបូង - ''អនុក្រឹត្យធំ''(''ហាឡាចតហ្គូដូត'') និង ''ហ្គីសអាល់ហ្វាសា,''  ត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការធ្វើវិយោគបន្ថែម។ សំខាន់បំផុតនៃលេខកូដក្រោយៗបានក្លាយជា '''ម័រតុន''' ''ធ្វើច្បាប់ម្តងទៀត''(''Mishneh Torah''), ''បួនជួរ''(''Arbaa Turim'') ការងាររបស់យ៉ាកុបប៊ីនអេស៊ើរ (ឃ។ ១៣៤០) និង ''តារាងដាក់''(''Shulchan Aruch'') យ៉ូសែបខាឡូ (១៤៨៨-១៥៧៥) ។ Maimonides លេខកូដតំណាងឱ្យប្រព័ន្ធនៃសាសនាយូដាទាំងមូលហើយ Maimonides មិនដូចអ្នកសរសេរកូដដទៃទៀតមិនអនុវត្តតាមនីតិវិធីដែលបានអនុម័តនៅក្នុង ''តាម៉ុល''ប៉ុន្តែបានដាក់ជាក្រុមនូវសម្ភារៈតាមរបៀបរបស់ខ្លួនហើយណែនាំផ្នែកថ្មី។ គាត់មិនបានសំដៅទៅលើអាជ្ញាធរដែលគាត់ត្រូវបានគេរិះគន់នោះទេ។ រចនាប័ទ្មរបស់គាត់គឺសង្ខេប។ ''  Shulchan Aruch''  Caro ផ្អែកលើ ''Arbaa Turim'' និងបំពាក់ដោយពន្លឺភ្លឺរលោងរបស់លោកម៉ូសេអ៊ីសឺស (១៥២០-១៥៧២) ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយយុគសម័យគ្រិស្តអូស្សូដក់សម័យទំនើបជាក្រមបទដ្ឋាន។ នៅយុគសម័យកណ្តាលជនជាតិជ្វីហ្វបានចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍទស្សនវិជ្ជា។ ទស្សនវិទូជ្វីហ្វដ៏លេចធ្លោដំបូងគេគឺសាដាឌីហ្គោន។ ការងារសំខាន់បំផុតរបស់គាត់គឺ ''សៀវភៅជំនឿនិងទស្សនៈ''(''សេហ្វហា - អេមណុតវ៉េតាដឺពី'') ជាកន្លែងដែលភាពសំខាន់ផ្នែកទស្សនវិជ្ជានៃបទប្បញ្ញត្តិខាងគោលលទ្ធិនៃសាសនាយូដាត្រូវបានផ្តល់ឱ្យ។ បាហាយ៉ាណុណាប៉ាដាដា (សតវត្សរ៍ទី ១១) បានក្លាយជាអ្នកនិពន្ធជនជាតិជ្វីហ្វដំបូងគេដែលសរសេរសន្ធិសញ្ញាលើប្រព័ន្ធក្រមសីលធម៌ - ''ទំនួលខុសត្រូវរបស់បេះដូង''។ ទស្សនវិទូខាងសាសនារបស់សាសនាយូដាជំពាក់យ៉ាងច្រើន ''ប្រភពនៃជីវិត''  neoplatonics '''សាឡូម៉ូន ibn Gebirol'''  (១០២១-១០៥៨) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា Avicebron មកពី Valencia ។ យូដាហាឡវីមកពីតូលដូដូ (ឆ្នាំ ១០៨០ - គ ១១៤០) បានរិះគន់គោលលទ្ធិនៃរឿងនិទានក៏ដូចជាការបង្រៀនរបស់អារីស្តូតអំពីភាពអស់កល្បជានិច្ចនៃរូបធាតុ។ អ្នកប្រាជ្ញនិងទស្សនវិទូជ្វីហ្វដ៏អស្ចារ្យនៃមជ្ឈឹមវ័យត្រូវបានគេលើកឡើងរួចមកហើយគឺលោកម៉ូសេមៃម៉ុនដេត (១១៣៥-១២០៤) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្រោមអក្សរកាត់ថា“ រ៉ាមမ်” ដែលជាអ្នកនិពន្ធនៃកតិកាសញ្ញានេះ។ ''  អ្នកណែនាំស្ទាក់ស្ទើរ'' (''ច្រើនទៀត Nevuhim'') ដែលបានបង្រៀនអំពីភាពសុខដុមនៃហេតុផលនិងសេចក្ដីពិតដែលបានទទួលតាមរយៈវិវរណៈ។ Maimonides គឺជាអារីស្តូតហើយការងាររបស់គាត់មានឥទ្ធិពលដែលមិនអាចប្រកែកបានមិនត្រឹមតែលើជនជាតិជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងលើទស្សនវិទូដែលមិនមែនជាជនជាតិជ្វីហ្វរួមទាំងថូម៉ាសអាគីណាសផងដែរ។ ទស្សនវិទូជ្វីហ្វដ៏សំខាន់ផ្សេងទៀតនៅសម័យនោះគឺលោកម៉ូសេ ibn Ezra, Levi bin Gershon (១២៨៨-១៣៤៤) និង Hasdai bin Abraham Kreskas (១៣៤០-១៤១០) ដែលព្យាយាមលុបសាសនាយូដាចេញពីអារីស្តូត។ នៅជុំវិញដើមសតវត្សទី ១៧ ។ ទស្សនវិទូដែលមានការសង្ស័យបានលេចមុខក្នុងចំណោមទស្សនវិទូជនជាតិជ្វីហ្វដែលល្បីល្បាញជាងគេ '''យូរីអាសេស្ត្រា'''  មកពី Amsterdam, Leon ពី Modena និង Yosef Delmedigo ប៉ុន្តែចំណុចនៃភាពចម្រូងចម្រាសរបស់ពួកគេត្រូវបានដឹកនាំភាគច្រើននៅជ្រលងភ្នំ Talmudism និង Kabbalah ។ ប្រតិកម្មទៅនឹងសនិទានភាពរបស់ទស្សនវិទូនិងសំខាន់ជាងនេះទៅទៀតចំពោះការបង្រៀនរបស់ម៉ូម៉ាណែមដែលបានរួមចំណែកដល់ការពង្រឹងចរន្តអាថ៌កំបាំង។ គោលលទ្ធិថ្មីដែលត្រូវបានគេហៅថា "Kabbalah" ("ប្រពៃណី") បានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សពីអេស្ប៉ាញទៅភាគខាងជើង។ សៀវភៅសំខាន់ដំបូងបង្អស់របស់គូបឡាគឺ ''សៀវភៅការបង្កើត''(''សេរ៉ាសយូស្សារ៉ា'', ៩ គ។ ) អក្សរសិល្ប៍ Kabbalistic បានបន្តអភិវឌ្ឍនៅក្នុងសហគមន៍ជ្វីហ្វនៃប្រទេសបារាំងនិងអាឡឺម៉ង់និងនៅសតវត្សទី ១៥ ។ បានរស់រានមានជីវិតនៅថ្ងៃចុងក្រោយនៅប៉ាឡេស្ទីនដោយសារសាលារៀន Moshe មកពី Cordoba (១៥២២-១៥៧០) និងអ៊ីសាក Luria (១៥៣៤-១៥៧២) ។ ការងាររបស់ Kabbalistic ដែលគួរឱ្យគោរពបំផុតគឺសៀវភៅ ''ហ្សូហា''សន្មតថាបារ៉ាស៊ីស៊ីម៉ុនបារយូឆៃប៉ុន្តែត្រូវបានចងក្រងដោយជនជាតិអេស្បាញអេស្បាញ '''លោកម៉ូសេដឺឡេអូ'''. Kabbalah បានអភិវឌ្ឍជាប្រព័ន្ធនៃការប្រៀបធៀបដោយផ្តោតលើគោលលទ្ធិនៃការបញ្ចោញចេញដ៏ទេវភាពនិងការបើកសម្តែងដែលជាគោលលទ្ធិនៃ "Sefirot" (ដំណាក់កាលនៃការរំដោះនិងជំហានឋានានុក្រមនៃវិញ្ញាណនិងពួកទេវតា) ក៏ដូចជា "gilgul" ("ការផ្លាស់ប្តូរព្រលឹង") ។ នៅគ្រប់ពាក្យសម្តីឬសកម្មភាពមនុស្សម្នាក់ៗត្រូវគិតពីទំនាក់ទំនងថ្មីជាមួយពិភពខាងវិញ្ញាណ។ ឈ្មោះរបស់ព្រះជាម្ចាស់គឺជាអាថ៌កំបាំងដែលគ្របដណ្ដប់លើអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងនិងប៉ះពាល់ដល់អ្វីៗទាំងអស់អក្សររបស់វាមានអំណាចអាថ៌កំបាំង។ ទន្ទឹមនឹងទ្រឹស្តីអាថ៌កំបាំងនេះកាបាឡាឡាជាក់ស្តែងក៏បានបង្កើតឡើងដោយសង្កត់ធ្ងន់លើសារៈសំខាន់នៃធម្មជាតិរបស់មនុស្ស។ នាងបានបង្កើតប្រព័ន្ធនៃការបិសាចនិងមន្តអាគមមួយដែលលើកទឹកចិត្តដល់ការធ្វើត្រាប់តាមគ្រិស្តសាសនាប៉ុន្តែការផ្តោតសំខាន់គឺទៅលើព្រះមេស្ស៊ីនិងការសង្គ្រោះរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ចំណង់ចំណូលចិត្តចំពោះកូបឡាឡាបានត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការទទួលស្គាល់នៃព្រះមេស្ស៊ីក្លែងក្លាយដូចជាអាប្រាហាំអាប់ឌុលហ្វា (១២៤០ - គ .១៩៩១), ដាវីឌរេរូបេនី (១៤៩០-១៥៣៥), សាឡូម៉ូនម៉ុកហូ (១៥០០-១៥៣២) ។ សាន់តាតាយឯកតា (១៦២៦-១៦៧៦),  ដែលមានអ្នកតាមដានរាប់ពាន់នាក់និងយ៉ាកុបហ្វ្រង់ស័រ (១៧២៦-១៧៩១) ។ Kabbalah បានជះឥទ្ធិពលលើអក្សរសិល្ប៍សីលធម៌ ("musar") ។ ក្នុងចំណោមស្នាដៃរៀបចំធ្វើកិច្ចការជំនួញអាចត្រូវបានគេហៅថាជាសន្ធិសញ្ញាសាំយូអែលហាឌីត (១១១៥-១១៨០) និងកូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះយូសាហាឌីត (១១៥០-១២១៧) ''សៀវភៅគួរឱ្យគោរព'' (''សេកហាស៊ីឌីម'') ដែលគោលការណ៍សីលធម៌ខ្ពស់ជាប់ទាក់ទងនឹងអបិយជំនឿជំនឿលើវិញ្ញាណអាក្រក់និងបិសាច។ និន្នាការអាថ៌កំបាំងនេះបានរកឃើញកន្សោមថ្មីនៅក្នុង '''ភាពស្អប់ខ្ពើម'''  សតវត្សទី ១៨ និង ១៩ ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញ។ ក្នុងកម្រិតដ៏ច្រើនចលនានេះគឺជាការតវ៉ាប្រឆាំងនឹងលទ្ធិសាសនានិយមនិងទស្សនៈនៃការរៀនសូត្រ ''តាម៉ុល''  គឺជាមធ្យោបាយតែមួយគត់ដើម្បីទទួលបាននូវជីវិតដ៏សុចរិត។ ចលនានេះបានចាប់ផ្តើមជាមួយអ៊ីស្រាអ៊ែនប៊ិនអេលីស៊ើរ (បាឡាំសិមតូត) (គ។ ស ១៧០០-១៧៦០) និងឌូបាវឺពីមេហ្សេច (១៧១០-១៧៧២) ។ហាឌីឌីសគឺជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់មហាជនដែលគ្មាន to កាសចូលទៅជិតព្រះតាមរយៈការសិក្សា។ ''តាម៉ុល''មិនដឹងថាត្រូវធ្វើយ៉ាងម៉េចទេ។ មធ្យោបាយសំខាន់ដែលពួកគេអាចមានសាមគ្គីភាពជាមួយព្រះគឺការអធិស្ឋាន។ ប៉ុន្តែការអនុវត្តជាក់ស្តែងដែលផ្ទុយស្រឡះពីគ្នាបានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសនៅក្នុងហាឌីស៊ីស។ ''The Talmud''ហើយនេះបាននាំអោយហាឌីឌីមមានជម្លោះជាមួយរ៉ាប៊ីអេលីយ៉ា (អេលយ៉ាហ៊ូ) (១៧២០-១៧៩៧) វីលណាហ្កុនដែលបានថ្កោលទោសពួកគេ។ '''លោកម៉ូសេ Mendelssohn''' (១៧២៩-១៧៨៦) ដែលទស្សនៈរបស់ទស្សនវិទូត្រូវបានគេយល់ខុសដោយជនជាតិយូដាខ្លះថាជាលេសសម្រាប់ការបដិសេធសាសនាយូដាដែលជាឥស្សរជនសំខាន់មួយនៃការបន្តជាថ្មីដែលធ្វើឱ្យមានលទ្ធភាពយល់កាន់តែច្បាស់អំពីតម្លៃរបស់សាសនាយូដា។ ការចូលរួមចំណែកដ៏សំខាន់របស់មេឌែលសូសូក្នុងការសម្របខ្លួនទៅនឹងជីវិតជ្វីហ្វទៅនឹងជីវភាពរស់នៅខាងក្រៅហ្គេតធូគឺជាការបោះពុម្ពផ្សាយការបកប្រែភាសាអាល្លឺម៉ង់របស់មន្ទីរបញ្ចកោណ។ គាត់បានបើកសាលាជ្វីហ្វឥតគិតថ្លៃលើកដំបូងនៅប៊ែរឡាំងដែលជាកន្លែងដែលរួមជាមួយព្រះគម្ពីរនិង ''តាម៉ុល''  វិន័យខាងលោកិយត្រូវបានបង្រៀន។ សាលានេះបានធ្វើជាគំរូសម្រាប់សាលាព្រះសហគមន៍កាតូលិកជ្វីហ្វដែលបានបើកជាបន្តបន្ទាប់នៅគ្រប់ទីកន្លែងហើយបានធ្វើឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍ក្នុងការសិក្សាភាសាហេព្រើរ។ ចាប់ពីទីនេះបានចាប់ផ្តើមចលនាហាស់ឡាឡា (ការត្រាស់ដឹងជ្វីហ្វ) នៅអឺរ៉ុបកណ្តាល។ អ្នកដើរតាមរបស់ Mendelssohn រួមមាន Naftali Herz Wessel (១៧២៥-១៨០៥) នៅទីក្រុង Hamburg, Nachman Krohmal (១៧៨៥-១៨៤០) នៅអឺរ៉ុបខាងកើតនិងសាំយូអែល David Luzzatto (១៨០០-១៨៦៥) នៅអ៊ីតាលី។ ការចូលរួមវិភាគទានយ៉ាងសំខាន់ដល់ការសិក្សាសាសនាជ្វីហ្វដោយប្រើវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ឺរ៉ុបត្រូវបានធ្វើឡើងដោយឡេអូផូលហ្សូន (១៧៩៤-១៨៦៦) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកនៃការសិក្សាវិទ្យាសាស្ត្ររបស់សាសនាជ៉ែម (ដែលគេហៅថាវិសឹនសេតឌ័រឌឺមែនសិន) ។ នៅដើមសតវត្សទី ១៩ នៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់មានចលនាមួយដែលគេហៅថាអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់សាសនាយូដា '''ម៉ា'''  វាត្រូវបានជំរុញដោយបំណងប្រាថ្នារបស់ជនជាតិយូដាដែលត្រូវបានរួមបញ្ចូលនៅក្នុងដំណើរការនៃការរំដោះខ្លួននយោបាយនិងវប្បធម៌ដើម្បីសម្របសាសនាយូដាទៅនឹងលក្ខខណ្ឌទំនើប។ ដំបូងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើកំណែទម្រង់មានគោលបំណងជាចម្បងក្នុងការធ្វើឱ្យសេវាកម្មសាលាប្រជុំអាចទទួលយកបានសម្រាប់ពិភពលោកលោកខាងលិច។ សរីរាង្គមួយក្រុមចម្រៀងចំរុះនិងការច្រៀងទំនុកច្រៀងសាសនាអាឡឺម៉ង់ត្រូវបានគេណែនាំអោយគោរពបូជា។ ភាសាអាឡឺម៉ង់ត្រូវបានគេប្រើជាភាសានៃការអធិស្ឋាននិងការអធិប្បាយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការបម្រើស្ត្រីនិងបុរសបាននៅជាមួយគ្នា។ ក្រោយមករាល់ការលើកឡើងអំពីទីក្រុងស៊ីយ៉ូនដែលបង្ហាញពីសេចក្តីប្រាថ្នាជាតិជ្វីហ្វដើម្បីស្តារស្រុកកំណើតពីបុរាណត្រូវបានដកចេញពីការអធិស្ឋាន។ ចលនាកែលំអនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយមនុស្សដែលមិនមានងារជាអ្នកកែសំរួលទោះបីជាពួកអ្នកកែទំរង់កំណែទម្រង់ក៏បានលើកឡើងពីតម្រូវការនៃការផ្លាស់ប្តូរដែលក្នុងនោះ - '''អ័ប្រាហាំ Geiger'''(១៨១០-១៨៧៤) និងសាំយូអែលហ៊ីហេហ៊ីម (១៨០៦-១៨៦០) ។ ហ្គេហ្គីបានមើលសាសនាជ្វីហ្វពីទស្សនវិស័យប្រវត្តិសាស្ត្រដោយសង្កត់ធ្ងន់ថាគំនិតនិងស្ថាប័នសង្គមដូចដែលប្រវត្តិសាស្រ្តជ្វីហ្វបានបង្ហាញអាចក្លាយជាលែងប្រើហើយផ្តល់ផ្លូវដល់អ្នកថ្មី។ ហ៊ីធហ៊ីមជាអ្នកគាំទ្ររ៉ាឌីកាល់នៃសាសនាដែលបដិសេធមិនទទួលស្គាល់។ គាត់បានទៅលើសពីហ្គេហ្គីដោយសារភាពការផ្លាស់ប្តូរដែលហ្គេហ្គីបានចាត់ទុកការផ្តល់សម្បទានដល់គ្រីស្ទសាសនាដូចជាការផ្លាស់ប្តូរថ្ងៃសម្រាកពីថ្ងៃសៅរ៍ដល់ថ្ងៃអាទិត្យ។ ការធ្វើកំណែទម្រង់បានបដិសេធការប្រកាន់ខ្ជាប់របស់អក្សរសាស្រ្តនៃច្បាប់ដែលបានដាក់ចេញជំនួសគោលការណ៍នៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃវិវរដែលបង្ហាញពីតម្រូវការដើម្បីសម្របខ្លួនទៅនឹងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាននិងតម្រូវការនៃយុគសម័យ។ ចលនាអ្នកកែទម្រង់បានជ្រៀតចូលអង់គ្លេសនិងបារាំង។ Haskala ក៏បានឆ្លងកាត់ឥទ្ធិពលរបស់គាត់ដែលស្ទើរតែបានអភិវឌ្ឍក្នុងពេលដំណាលគ្នានៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ កន្លះសតវត្សរ៍ក្រោយមកកំណែទម្រង់នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ កំណែទម្រង់សាសនាជ្វីហ្វដែលឥឡូវនេះមានអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ទូទាំងពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ពេលវេលាដ៏រុងរឿងរបស់ខ្លួននៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជាកន្លែងដែលវាបានវិវឌ្ឍតាំងពីទសវត្សឆ្នាំ ១៨៤០ ។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ២០ ។ អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់អាមេរិចគឺលោក Judaism បានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរជំហរប្រឆាំងនឹងអ្នកជាតិនិយមនិងប្រឆាំងនឹងពិធីសាសនាដែលទទួលបានពីកំណែទម្រង់អាល្លឺម៉ង់។ ឥលូវនេះគំនិតនៃស៊ីនស៊ីសកំពុងរីករាលដាលនៅក្នុងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ទម្រង់ធ្វើពិធីដើមកំពុងត្រូវបានស្តារឡើងវិញការធ្វើពិធីសាសនាដែលត្រូវបានកែប្រែឬថ្មីត្រូវបានគេណែនាំ។ ភាសាហេព្រើរបានត្រូវប្រើជាទូទៅក្នុងការថ្វាយបង្គំ។ ការឆ្លើយតបរបស់គ្រិស្តអូស្សូដក់គ្រិស្តសាសនាចំពោះការរំដោះខ្លួននិងការគំរាមកំហែងនៃការបាត់បង់សមាជិករបស់ខ្លួនគឺការកើនឡើងនូវភាពធន់ទ្រាំទៅនឹងការប៉ុនប៉ងដើម្បីផ្លាស់ប្តូរច្បាប់ដែលបានទទួលតាមរយៈវិវរណៈដ៏ទេវភាពនិងការបកស្រាយខាងសាសនា។ នៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់លោកសាំសុនរ៉ាហ្វាអែលហឺស (១៨០៨-១៨៨៨) ជាស្ថាបនិក ចលនាណីតូតូដូសជឿថាគំនិតរបស់សាសនាជ្វីហ្វនិងមនុស្សជាតិសកលលោកមិនផ្ទុយពីគ្នាទេ។ នៅក្នុងសៀវភៅ ''អក្សរជ្វីហ្វចំនួន ១៩'' (''Neunzehn Briefe über Judenthum''ឆ្នាំ ១៨៣៦) គាត់បានអះអាងថាការលំបាកដែលបានជួបប្រទះដោយអ្នកតំណាងជំទាស់នៃមនុស្សជំនាន់ក្រោយដែលព្យាយាមផ្សះផ្សាទិដ្ឋភាពសាសនានិងសាសនានៃជីវិតគឺចាក់ឫសដោយភាពល្ងង់ខ្លៅនៃសាសនាយូដា។ ម៉្យាងទៀតមនុស្សជំនាន់ចាស់មានកំហុសក្នុងការសង្កេតមើលការអនុវត្តសាសនាជ្វីហ្វជាផ្លូវការសុទ្ធសាធ។ លោក Rabbi Hirsch បានយល់ស្របជាមួយក្រុមអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ថាអ៊ីស្រាអែលមានបេសកកម្មប៉ុន្តែបានបញ្ជាក់ថាសម្រាប់ជនជាតិយូដាបំពេញបេសកកម្មរបស់ពួកគេឱ្យបានត្រឹមត្រូវព្រះបានថ្កោលទោសពួកគេចំពោះភាពឯកោខាងសីលធម៌និងខាងវិញ្ញាណ។ លើសពីនេះទៅទៀតលោក Rabbi Hirsch បានប្រកែកថាសាលាឌុយប៉ូគឺជាសាលានៃការសំអាតដែលតាមឆន្ទៈរបស់ព្រះជនជាតិយូដាត្រូវតែឆ្លងកាត់ដើម្បីបំពេញបទបញ្ញត្តិនៅក្នុងការបកស្រាយរបស់សាសនាយូដាដែលជាបុព្វជិតដើម្បីទទួលបានមកវិញនូវទំនាក់ទំនងនេះ។ ការផ្លាស់ប្តូរណាមួយគួរតែរួមបញ្ចូលការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវការបណ្តុះបណ្តាលដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យមានភាពស៊ីជម្រៅជាមួយសាសនាគ្រិស្តអូស្សូដក់និងបង្រៀនពីរបៀបរស់នៅស្របតាមបទដ្ឋានរបស់វា។ ហឺសបានធ្វើជាគំរូមួយដោយបង្កើតសាលាព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅក្នុងសហគមន៍របស់គាត់នៅហ្វ្រែងហ្វើត។ តាមគាត់អ៊ីស្រាអែលហ៊ីលឡេសស៊ីមឺរ (១៨២០-១៨៩៩) បានបើកសិក្ខាសាលាថ្នាក់សិក្ខាសាលាមួយនៅប៊ែរឡាំងជាកន្លែងដែលគ្រូបព្វជិតគ្រិស្តអូស្សូដក់ត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលទាំងផ្នែកសាសនាទូទៅនិងជ្វីហ្វ។ ជនជាតិយូដាជាច្រើនមិនបានត្រៀមខ្លួនដើម្បីទទួលយកភាពជ្រុលនិយមទាំងខាងជំនឿអរូបីតូសនិងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់នោះទេប៉ុន្តែបានស្វែងរកដំណោះស្រាយដែលមិនសូវស៊ីជម្រៅចំពោះបញ្ហានៃការសម្របខ្លួនតាមប្រពៃណីរបស់សាសន៍យូដាទៅនឹងការទាមទារនៃសម័យនោះ។ មេដឹកនាំស្លាបមធ្យមគឺហ្សាចៀរីហ្វ្រែល (១៨០១-១៨៧៥) ដែលជាស្ថាបនិកសាលាទំនើបខាងសាសនាប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យក្រោយហៅថា“ សាសនាអភិរក្សនិយម” '''».'''គាត់ជឿជាក់ថាស្ថាប័នដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងដំណើរនៃការអភិវឌ្ឍន៍ប្រវត្តិសាស្ត្រគួរតែត្រូវបានគេគោរពថាមិនមានការផ្លាស់ប្តូរហើយការបដិសេធរបស់ពួកគេគឺការបោះបង់ចោលសាសនា។ ការព្រួយបារម្ភចម្បងរបស់គាត់គឺការថែរក្សាទំនៀមទម្លាប់ជ្វីហ្វ។ ហ្វ្រែនឌែលបានចៀសវាងអ្នកនយោបាយអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់និងគ្រិស្តអូស្សូដក់របស់គាត់ប៉ុន្តែបានចូលរួមក្នុងសកម្មភាពច្នៃប្រឌិតក្នុងនាមជាប្រធាននៃសិក្ខាសាលាខាងសាសនានៅប៊ែលឡៅ (ឥឡូវវ៉ូក្លាវប្រទេសប៉ូឡូញ) ។ លោកបានលះបង់រាល់ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោកក្នុងការចិញ្ចឹមបីបាច់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រភេទថ្មីដែលនឹងប្តេជ្ញាទាំងតម្លៃប្រពៃណីនិងវិធីសាស្រ្តរិះគន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកសូមអរគុណដល់ព្រះបាទសាឡូម៉ូន Schechter (១៨៤៧-១៩១៥) និងអ្នកដើរតាមគាត់អ្នកកាន់សាសនាអភិរក្សនិយមមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់និងទទួលបានអ្នកគាំទ្រថ្មីមួយចំនួនធំ។ ចលនាអ្នកកសាងឡើងវិញដែលដឹកនាំដោយលោក Mordechai M. Kaplan (១៨៨១-១៩៨៣) បានកើតឡើងនៅក្នុងពិភពអភិរក្សសាសនាប៉ុន្តែមានអ្នកតំណាងមកពីគ្រប់ទិសដៅក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងអស់។ តាមទស្សនៈនៃការកសាងឡើងវិញសាសនាយូដាគឺជាអរិយធម៌សាសនាដែលកំពុងរីកចម្រើនដែលជាបទដ្ឋាននៃអាកប្បកិរិយាដែលត្រូវបានកំណត់មិនមែនដោយជំនឿសាសនាទេប៉ុន្តែដោយប្រជាជនជ្វីហ្វខ្លួនឯង។ ចលនាសំខាន់បំផុតនៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សរ៍ទី ១៩ ។ បានក្លាយជាស៊ីស៊ីនិយម។ ពាក្យនេះត្រូវបានណែនាំដោយ Nathan Birnbaum ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៦ ដោយពិពណ៌នាអំពីទស្សនៈនយោបាយថ្មីស្តីពីការស្តាររដ្ឋជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីននិងការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រទេសនេះដោយជនជាតិជ្វីហ្វ។ ចលនានេះបានកើតឡើងជាផ្លូវការនៅឯសន្និបាតពិភពស៊ីននីសលើកទី ១ (១៨៩៧) ដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយថេដ័រហឺស (១៨៦០-១៩០៤) នៅបាហ្សល (ស្វីស) ។ ស៊ីយ៉ូននិយមបានបង្កប់នូវក្តីសង្ឃឹមដ៏យូរអង្វែងរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វក្នុងការស្វែងរកផ្ទះរបស់ពួកគេដែលបានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងសម័យព្រះគម្ពីរនិងមិនផុតពូជក្នុងរយៈពេលរាប់សតវត្សរ៍នៃការបែកខ្ញែក។ នយោបាយស៊ីយ៉ូននិយមទិសដៅដែលត្រូវបានកំណត់ ហឺហ្សែលបានទទួលស្គាល់ថាសម្រាប់ការសម្រេចបាននូវក្តីសុបិន្តនេះវាចាំបាច់ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រពីប្រជាជននៅលើពិភពលោក។ ដូចប្រជាជាតិដទៃទៀតដែរនៅពេលនោះជនជាតិជ្វីហ្វជឿថាក្តីសង្ឃឹមតែមួយគត់សម្រាប់ការអភិរក្សជ្វីហ្វនិងអរិយធម៌របស់ខ្លួនគឺការអះអាងឯករាជ្យភាពរបស់ជាតិ។ ការរីកចម្រើននៃការប្រឆាំងនឹងពួកអ៊ីស្លាមទាំងបញ្ញវន្ត“ មានមូលដ្ឋានវិទ្យាសាស្ត្រ” និងនិយាយដោយត្រង់ទៅតាមធម្មជាតិដែលនាំឱ្យមានការសម្លាប់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅអឺរ៉ុបខាងកើតបានបញ្ចុះបញ្ចូលពួកជ្វីហ្វថាពួកគេនឹងទទួលបានសន្តិសុខតែនៅក្នុងរដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ ចលនាហ្ស៊ីហ្ស៊ីសបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិដែលត្រូវបានសង្កត់ធ្ងន់ជាពិសេសនៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសបាឡឺរ (១៩១៧) ហើយបន្ទាប់មកក្នុងអាណត្តិគ្រប់គ្រងប៉ាឡេស្ទីនដែលបានផ្តល់ឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស។ នៅថ្ងៃទី ២៩ ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ១៩៤៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចចិត្តស្តីពីការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីនហើយនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៤៨ រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានប្រកាស។ === '''ការបង្រៀន''' === គោលលទ្ធិសីលធម៌ទំនៀមទម្លាប់និងទិដ្ឋភាពសង្គមរបស់សាសនាយូដាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅតូរ៉ាដែលក្នុងន័យទូលំទូលាយរួមបញ្ចូលទាំងច្បាប់ផ្ទាល់មាត់និងសំណេរក៏ដូចជាចំនួនសរុបនៃការបង្រៀនរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វ។ ក្នុងន័យតូចចង្អៀតពាក្យថាតូរ៉ាសំដៅទៅលើមន្ទីរបញ្ចកោណរបស់លោកម៉ូសេ។ យោងទៅតាមទស្សនៈរបស់ជនជាតិយូដាតូរ៉ាដែលបានសរសេរនិងនិយាយត្រូវបានផ្តល់ដោយព្រះដោយផ្ទាល់ដល់កូនចៅអ៊ីស្រាអែលនៅលើភ្នំស៊ីណៃឬតាមរយៈលោកម៉ូសេ។ ចំពោះគ្រឿងអលង្ការបុរាណឬគ្រិស្តអូស្សូដក់សិទ្ធិអំណាចនៃវិវរណៈគឺមិនមានការសង្ស័យទេ។ អ្នកកាន់សាសនាសេរីនិយមឬអ្នកកែទម្រង់សាសនាយូដាមិនជឿថាតូរ៉ាត្រូវបានគេទទួលបានជាលទ្ធផលនៃវិវរណៈនោះទេ។ ពួកគេទទួលស្គាល់ថាការពិតគឺមាននៅក្នុងតូរ៉ាហើយតូរ៉ាត្រូវបានបំផុសគំនិតនិងត្រឹមត្រូវតាមកំរិតដែលវាស្របនឹងហេតុផលនិងបទពិសោធន៍។ ចាប់តាំងពីវិវរណៈត្រូវបានផ្តល់ឱ្យបន្តិចម្តង ៗ ហើយមិនត្រូវបានកំណត់ដោយក្របខ័ណ្ឌណាមួយទេការពិតអាចត្រូវបានរកឃើញមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រភពជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងនៅក្នុងធម្មជាតិវិទ្យាសាស្ត្រនិងការបង្រៀនរបស់ប្រជាជនទាំងអស់ផងដែរ។ dogma ជ្វីហ្វមិនមាន dogmas, ការអនុម័តដែលនឹងធានាបាននូវការសង្គ្រោះរបស់សាសន៍យូដា។ សាសនាផ្តោតសំខាន់ទៅលើអាកប្បកិរិយាច្រើនជាងសាសនាទៅទៀតហើយក្នុងបញ្ហាសាសនាក៏ផ្តល់នូវសេរីភាពពិតប្រាកដដែរ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយមានគោលការណ៍គ្រឹះមួយចំនួនដែលជនជាតិយូដាទាំងអស់ចែករំលែក។ ជនជាតិយូដាជឿលើភាពពិតរបស់ព្រះក្នុងភាពពិសេសរបស់គាត់ហើយបង្ហាញជំនឿនេះក្នុងការអានសេម៉ាណារាល់ថ្ងៃដែលជាការអានថា៖ ព្រះអម្ចាស់ជាព្រះរបស់យើងព្រះអម្ចាស់ជាព្រះមួយអង្គ។ " ព្រះជាវិញ្ញាណដែលជាបុគ្គលដាច់ខាតដែលហៅខ្លួនឯងថា "ខ្ញុំមាន" ។ ព្រះជាអ្នកបង្កើតអ្វីៗទាំងអស់គ្រប់ពេលវេលាលោកជាមនុស្សមានគំនិតគិតពិចារណានិងជាកម្លាំងដែលសកម្មជានិច្ចលោកជាសកលលោកគ្រប់គ្រងពិភពលោកទាំងមូលមានតែមួយដូចលោក។ ព្រះបានបង្កើតច្បាប់ធម្មជាតិមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេថែមទាំងច្បាប់នៃសីលធម៌ទៀតផង។ ព្រះដែលប្រទានជីវិតអស់កល្បជានិច្ចគឺល្អប្រទានពរនិងយុត្តិធម៌។ គាត់គឺជាមេនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ។ គាត់គឺជាទាំងពីរខាងហើយខ្ពស់។ ព្រះជាជំនួយនិងជាមិត្តចំពោះមនុស្សដែលជាឪពុករបស់មនុស្សលោកទាំងអស់។ គាត់ជាអ្នករំដោះប្រជាជននិងប្រជាជាតិ។ គាត់ជាអ្នកសង្គ្រោះជួយមនុស្សឱ្យរួចផុតពីភាពល្ងង់ខ្លៅអំពើបាបនិងអំពើអំនួត - មោទនភាពអាត្មានិយមស្អប់និងតណ្ហា។ ប៉ុន្តែសេចក្ដីសង្រ្គោះមិនត្រឹមតែទទួលបានតាមរយៈសកម្មភាពរបស់ព្រះប៉ុណ្ណោះទេបុរសត្រូវការជំនួយក្នុងរឿងនេះ។ ព្រះមិនទទួលស្គាល់គោលការណ៍អាក្រក់ឬអំណាចនៃអំពើអាក្រក់នៅក្នុងសកលលោកទេ។ ព្រះជាអ្នកបង្កើតពន្លឺនិងភាពងងឹត។ អំពើអាក្រក់គឺជាអាថ៌កំបាំងដែលមិនអាចយល់បានហើយមនុស្សម្នាក់ទទួលយកវាជាបញ្ហាប្រឈមដែលត្រូវតែឆ្លើយតបដោយការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់គ្រប់ទីកន្លែងដែលវាលេចឡើងនៅក្នុងពិភពលោក។ ក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់របស់សាសន៍យូដាជំនឿរបស់គាត់លើព្រះគាំទ្រគាត់។ សាសនាយូដាអះអាងថាមនុស្សត្រូវបានបង្កើតឡើង«តាមរូបនិងភាពដូចព្រះ»។ គាត់មិនគ្រាន់តែជាឧបករណ៍សំរាប់រស់របស់ព្រះប៉ុណ្ណោះទេ។ គ្មាននរណាម្នាក់អាចឈរនៅចំពោះមុខព្រះជាម្ចាស់និងមនុស្សបានឡើយហើយក៏មិនចាំបាច់មានការសម្រុះសម្រួលឬការអង្វរសុំដែរ។ ហេតុដូច្នេះហើយជនជាតិយូដាបដិសេធគំនិតនៃការប្រោសលោះដោយជឿថាមនុស្សគ្រប់គ្នាទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះព្រះ។ ទោះបីជាមនុស្សម្នាក់ត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយច្បាប់មូលហេតុនៃសកលលោកក៏ដូចជាស្ថានភាពសង្គមនិងនយោបាយក៏ដោយក៏គាត់នៅតែមានឆន្ទៈសេរីក្នុងការជ្រើសរើសជម្រើសសីលធម៌។ មនុស្សម្នាក់មិនគួរបម្រើព្រះសម្រាប់រង្វាន់ទេទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយព្រះនឹងប្រទានរង្វាន់សម្រាប់សេចក្ដីសុចរិតក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្នឬអនាគត។ សាសនាយូដាទទួលស្គាល់ភាពអមតៈនៃព្រលឹងមនុស្សប៉ុន្តែមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងចំណោមអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់នូវចលនាផ្សេងៗទាក់ទងនឹងការរស់ឡើងវិញ។ សាសនាគ្រិស្តអូស្សូដក់ជឿថាវានឹងកើតឡើងជាមួយនឹងការមកដល់នៃ '''មេស្ស៊ី'''អ្នកកែទម្រង់បដិសេធគំនិតនេះទាំងស្រុង។ មានការបកស្រាយជាច្រើនអំពីឋានសួគ៌ជាកន្លែងដែលមនុស្សសុចរិតមានសុឆន្ទៈនិងនរក (នរក) ជាកន្លែងដែលមនុស្សមានបាបត្រូវទទួលទណ្ឌកម្ម។ ព្រះគម្ពីរមិននៅស្ងៀមអំពីរឿងនេះទេប៉ុន្តែអក្សរសិល្ប៍ក្រោយមកទៀតមានគំនិតទូលំទូលាយបំផុតអំពីឋានសួគ៌និងឋាននរក។ ជនជាតិយូដាជឿលើការបោះឆ្នោតរបស់អ៊ីស្រាអែល (ប្រជាជនជ្វីហ្វប៉ុន្តែមិនមែនរដ្ឋជ្វីហ្វទេ): ព្រះមកពីគ្រប់ប្រជាជាតិទាំងអស់បានជ្រើសរើសជនជាតិជ្វីហ្វដូច្នេះគាត់បានទទួលវិវរណៈដើរតួសំខាន់នៅក្នុងរឿងនៃសេចក្ដីសង្គ្រោះរបស់មនុស្សជាតិ។ យោងទៅតាមទស្សនៈសម័យទំនើបអ៊ីស្រាអែលមិនគួរត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា“ អ្នកដែលបានជ្រើសរើស” នោះទេប៉ុន្តែ“ ការជ្រើសរើស” ដោយសន្មតថាគាត់បានចូលទៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយព្រះគាត់ត្រូវតែធ្វើការសំរេចចិត្តចុងក្រោយថាតើត្រូវទទួលយកព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះហើយក្លាយជាចង្កៀងសំរាប់ប្រជាជាតិនានា។ ភាពឯកោរបស់ជនជាតិយូដានិងការលះបង់របស់អ៊ីស្រាអែលចំពោះច្បាប់ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់រក្សាភាពបរិសុទ្ធនិងកម្លាំងរបស់ប្រជាជនដែលត្រូវបានទាមទារសម្រាប់ការបំពេញបេសកកម្មរបស់ខ្លួន។ ជនជាតិយូដាជឿលើបេសកកម្មរបស់ពួកគេ - ដើម្បីបញ្ជាក់ពីការពិតនៃច្បាប់ដ៏ទេវភាពដើម្បីបង្រៀនមនុស្សជាតិច្បាប់នេះដោយការផ្សព្វផ្សាយនិងឧទាហរណ៍។ នោះហើយជារបៀបដែលសេចក្តីពិតដ៏ទេវភាពនឹងមានជ័យជំនះនៅលើផែនដីហើយមនុស្សជាតិនឹងលេចចេញពីស្ថានភាពដែលឥឡូវនេះ។ សណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកថ្មីកំពុងរង់ចាំមនុស្សជាតិគឺព្រះរាជាណាចក្រនៃព្រះដែលទីបំផុតនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងនូវច្បាប់របស់ព្រះ។ នៅក្នុងនោះប្រជាជនទាំងអស់នឹងស្វែងរកសន្តិភាពយុត្តិធម៌និងសេចក្តីប្រាថ្នាខ្ពស់បំផុត។ នគររបស់ព្រះនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងជាក់លាក់នៅលើផែនដីហើយមិនមែននៅពិភពលោកផ្សេងទៀតទេហើយរឿងនេះនឹងត្រូវបានដឹងនៅសម័យមេស្ស៊ី។ មានមតិខុសគ្នាទាក់ទងនឹងធម្មជាតិនៃសម័យព្រះមេស្ស៊ី។ គ្រិស្តអូស្សូដក់ជឿថាព្រះមេស្ស៊ី (អ្នកដែលបានត្រូវរើសតាំង) នឹងមកពីគ្រួសាររបស់ដាវីឌដែលនឹងជួយបង្កើតព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះ។ ពួកអ្នកកាន់សាសនាកំណែទម្រង់សាសនាយូដាមិនយល់ស្របនឹងរឿងនេះទេហើយជឿថាពួកហោរាបាននិយាយអំពីយុគសម័យមេស្ស៊ីដែលជាការចាប់ផ្តើមដែលមនុស្សអាចពន្លឿនដោយការប្រព្រឹត្ដដោយយុត្តិធ៌មនិងមេត្តាករុណាស្រឡាញ់អ្នកជិតខាងរស់នៅក្នុងជីវិតដ៏រាបទាបនិងគួរអោយគោរព។ សាសនាយូដាជឿថាមនុស្សទាំងអស់ដោយមិនគិតពីសាសនានិងសញ្ជាតិគឺជាកូនចៅរបស់ព្រះស្មើៗគ្នា។ ពួកគេជាទីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះមានសិទ្ធិស្មើគ្នាចំពោះយុត្តិធម៌និងមេត្តាករុណាពីអ្នកដទៃ។ សាសនាយូដាក៏ជឿជាក់ផងដែរថាវត្តមានរបស់ឈាមជ្វីហ្វ (នៅខាងសាច់ឈាម) មិនមានសារៈសំខាន់ក្នុងការកំណត់ទំនាក់ទំនងរវាងជ្វីហ្វ (យោងទៅតាមច្បាប់របស់សាសនាគ្រឹស្តនរណាម្នាក់ដែលបានកើតមកជាម្តាយជ្វីហ្វឬបានទទួលយកសាសនាយូដាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសាសន៍យូដា) ។ មនុស្សគ្រប់រូបដែលទទួលយកជំនឿជនជាតិយូដាក្លាយជា "កូនចៅរបស់លោកអប្រាហាំ" និងជា "កូនចៅអ៊ីស្រាអែល" ។ សាសនាជ្វីហ្វគឺជាជំនឿពិតសម្រាប់ជនជាតិយូដាម្នាក់ប៉ុន្តែសាសនាដទៃទៀតមិនចាំបាច់ជាសាសនាខុសទេ។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាមិនចាំបាច់មានជនជាតិមិនមែនដើម្បីក្លាយជាជនជាតិយូដាដើម្បីទទួលបានសេចក្ដីសង្រ្គោះនោះទេពីព្រោះ "មនុស្សសុចរិតទាំងអស់នឹងទទួលបានជោគវាសនានៅលើពិភពលោកនាពេលអនាគត" ។ ដើម្បីធ្វើដូចនេះជនដែលមិនមែនជាជនជាតិយូដាតម្រូវអោយបំពេញបទបញ្ញត្តិរបស់កូនចៅណូអេពោលគឺៈ '''1)'''បោះបង់ចោលរូបព្រះ 2) បដិសេធពីការញុះញង់និងការផិតក្បត់; 3) កុំកំពប់ឈាម; ៤) កុំប្រកាសព្រះនាមព្រះដោយឥតប្រយោជន៍ ៥) កុំធ្វើអំពើអយុត្តិធម៌និងគ្មានច្បាប់។ ៦) កុំលួច; ៧) កុំកាត់ផ្នែកពីសត្វមានជីវិត។ '''ជនជាតិយូដាសម្រាប់ព្រះយេស៊ូគ្រិស្ដ។ អាកប្បកិរិយាសាសនា'''ទៅព្រះយេស៊ូវនៃណាសារ៉ែតដែលការបកស្រាយអំពីការស្លាប់ដែលស្នើឡើងដោយ St. ប៉ូលបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាគ្រឹស្តសម្តែងដោយលោកម៉ូសេមៃម៉ុនដេត។ ដោយថ្វាយសួយសារអាករដល់ណាសារ៉ែតលោកមឺម៉ុនដេតបានចាត់ទុកគាត់ថាជាអ្នកដែលបានរៀបចំផ្លូវរបស់ព្រះមហាក្សត្រិយ៍។ ទោះយ៉ាងណាការបដិសេធរបស់សាសនាយូដាមិនទទួលស្គាល់គ្រីស្ទសាសនាត្រូវបានកំណត់ដោយជំនឿថាព្រះយេស៊ូវមិនមែនជាព្រះមេស្ស៊ីទេតែដោយសារអសមត្ថភាពក្នុងការទទួលយកនូវបទប្បញ្ញត្តិមួយចំនួនដែលបានណែនាំនៅក្នុងការបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូវ។ ប៉ូល។ ពួកគេត្រូវបានចុះបញ្ជីដោយអិមស្ទីនប៊ឺកក្នុងសៀវភៅមួយ។ ''មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាយូដា'': បញ្ជាក់ថាសាច់ឈាមគឺមានបាបហើយត្រូវស្លាប់។ គំនិតនៃអំពើបាបដើមនិងបណ្តាសាពីវាកុហកមនុស្សគ្រប់គ្នាមុនពេលចាប់កំណើត។ គំនិតរបស់ព្រះយេស៊ូមិនមែនជាគំនិតរបស់មនុស្សទេតែដូចជាព្រះដែលនៅខាងសាច់ឈាម។ ជំនឿដែលថាមនុស្សអាចត្រូវបានសង្គ្រោះតាមរយៈដង្វាយធួនហើយនោះគឺជាមធ្យោបាយតែមួយគត់នៃការសង្គ្រោះហើយការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូគឺជាការបូជារបស់ព្រះរាជបុត្រាតែមួយគត់របស់ព្រះហើយមានតែសេចក្តីជំនឿលើព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះដែលអាចសង្គ្រោះបាន។ ការបដិសេធមិនអនុវត្តតាមបទប្បញ្ញត្តិនៃច្បាប់ ជំនឿដែលថាព្រះយេស៊ូវបានរស់ពីសុគតឡើងវិញកំពុងរង់ចាំនៅឯស្ថានសួគ៌នៅមួយម៉ោងនៃការយាងមកជាលើកទីពីររបស់ទ្រង់នៅលើផែនដីដើម្បីវិនិច្ឆ័យមនុស្សជាតិនិងបង្កើតព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះ។ គោលលទ្ធិដែលជឿដោយស្មោះត្រង់ក្នុងរឿងទាំងអស់នេះប្រាកដជាបានសង្រ្គោះហើយការបដិសេធពួកគេគឺត្រូវវិនាសមិនថាគាត់មានគុណធម៌យ៉ាងណាក៏ដោយ។ សាសនាជារបៀបនៃជីវិតត្រូវការធ្វើពិធីសាសនា។ សម្រាប់ជនជាតិយូដាពិធីណាមួយរំusកយើងពីកន្លែងដែលព្រះកាន់កាប់ក្នុងជីវិតរបស់គាត់។ ការប្រតិបត្តិសាសនាត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាវិន័យដែលរួមចំណែកដល់ការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវចរិតលក្ខណៈនីមួយៗដែលជាទម្រង់នៃការណែនាំ។ វាផ្តល់ឱ្យជនជាតិយូដានូវឱកាសដើម្បីដកស្រង់បទពិសោធន៍របស់ប្រជាជនរបស់គាត់ហើយដោយហេតុនេះពង្រឹងការលះបង់របស់គាត់។ វាជាផ្លូវនៃការរស់រានរបស់មនុស្សនិងការថែរក្សាជំនឿ។ ''ការអធិស្ឋាន''ជនជាតិយូដាតម្រូវឱ្យអធិស្ឋានជារៀងរាល់ថ្ងៃបីដងក្នុងមួយថ្ងៃ។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាការអធិស្ឋានរបស់គាត់គឺមានសីលធម៌ហើយមិនមានផលប៉ះពាល់ដល់ផលប្រយោជន៍អ្នកដទៃទេ។ ការអធិស្ឋានគួរតែត្រូវបានធ្វើនៅក្នុងការផ្តោតអារម្មណ៍យ៉ាងជ្រាលជ្រៅការស្រូបយកដោយខ្លួនឯង។ ជាការប្រសើរដែលយើងអធិស្ឋាននៅក្នុងសាលាប្រជុំព្រោះការអធិស្ឋានជាសាធារណៈមានប្រសិទ្ធភាពជាង។ ''បំរាមអាហារ''ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃក្រមពិសេសនៃភាពបរិសុទ្ធដែលអាចអនុវត្តបានសម្រាប់តែជនជាតិជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះ។ ពួកគេមិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការចង់បានឬចងភ្ជាប់លើមនុស្សជាតិទាំងអស់ទេ។ '''''ថ្ងៃឈប់សម្រាក''''' ''.'' ក្នុងចំណោមថ្ងៃឈប់សម្រាកសំខាន់ៗនិងថ្ងៃដ៏បរិសុទ្ធគឺសាបាបាត (ថ្ងៃសៅរ៍) ជាថ្ងៃសំរាកប្រចាំសប្តាហ៍ក្នុងការចងចាំនៃការបង្កើតពិភពលោកនិងការចាកចេញពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ រ៉ូសហាសាណា ( ឆ្នាំថ្មី), ខួបនៃការបង្កើតពិភពលោកនិងថ្ងៃនៃការបន្តខាងវិញ្ញាណនិងខាងសីលធម៌; យ៉ុមគីបពួរ (ថ្ងៃជំនុំជំរះ) ជាថ្ងៃនៃការប្រែចិត្តហើយត្រឡប់មករកព្រះជាម្ចាស់វិញតាមរយៈការរំrenewកជាថ្មីខាងវិញ្ញាណនិងការប្រព្រឹត្ដល្អ។ Sukkot (Kushchi) រយៈពេលប្រាំបួនថ្ងៃ (នៅអ៊ីស្រាអែលនិងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ចំនួនប្រាំបី) បានលះបង់ចំពោះការប្រមូលផលនៃរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនិងការរំofកនៃការវង្វេងនៅវាលខ្សាច់ដែលជាថ្ងៃចុងក្រោយនៃថ្ងៃឈប់សម្រាក - ស៊ីមឆតតូរ៉ា (អំណរនៃថូរ៉ា); បុណ្យរំលង (បុណ្យអ៊ីស្ទើរ) សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃនិទាឃរដូវនិងការរំដោះពីទាសភាពអេហ្ស៊ីប; Shavuot (បុណ្យថ្ងៃទីហាសិប) ជាផ្នែកមួយនៃពិធីបុណ្យកសិកម្មប៉ុន្តែការចងចាំជាចម្បងនៅថ្ងៃដែលលោកម៉ូសេបានទទួលថូរ៉ានៅលើភ្នំស៊ីណៃ។ ហុនគូកា (បុណ្យនៃការញែកចេញជាពន្លឺ) បានប្រារព្ធឡើងជាកិត្តិយសនៃជ័យជំនះរបស់ពួកម៉ាកាក់លើកម្លាំងនៃអាន់ទីយ៉ូចអេពីផាដែលជាលទ្ធផលដែលជនជាតិយូដាទទួលបានសេរីភាពក្នុងការអនុវត្តសាសនារបស់ពួកគេ។ ភឺរីម (បុណ្យហ្សេប៊ីវីឬអេសធើរ) ក្នុងការរំofកដល់ការបរាជ័យរបស់ហាម៉ានដែលមានបំណងបំផ្លាញជនជាតិយូដា។ Tisha be-Av (ទីប្រាំបួននៃអាវ៉ា) គឺជាថ្ងៃនៃការកាន់ទុក្ខនៅក្នុងការចងចាំនៃការបំផ្លាញប្រាសាទទីមួយនិងទីពីរ។ ''ពិធីកំណើតនិងពេញវ័យ។''នៅពេលទារកកើតមកស្បែកគ្របក្បាលលិង្គត្រូវបានកាត់ស្បែកដូច្នេះសន្ធិសញ្ញាសហជីពជាមួយព្រះត្រូវបានសម្គាល់ដោយសញ្ញានៅលើដងខ្លួន។ ក្មេងប្រុសទទួលបានឈ្មោះនៅពេលកាត់ស្បែក។ ក្មេងស្រីត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមសាលាប្រជុំ។ ពិធីលោះតម្លៃរបស់កូនប្រុសច្បងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទីសាមសិបបន្ទាប់ពីកំណើត។ ទាក់ទងនឹងការចាប់ផ្តើមនៃការបណ្តុះបណ្តាលកុមារអនុវត្តពិធីផ្តួចផ្តើម។ នៅពេលឈានដល់អាយុ ១៣ ឆ្នាំក្មេងប្រុស (ហើយនៅក្នុងសហគមន៍អភិរក្សនិយមនិងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ខ្លះក៏មានក្មេងស្រីផងដែរ) ចូលរួមក្នុងពិធីបារមីហ្សេវ៉ា (សំរាប់ក្មេងស្រី Bat Mitzvah) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេចូលក្នុងសហគមន៍អ៊ីស្រាអែលជាសមាជិកពេញលេញដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ នៅក្នុងសហគមន៍អភិរក្សនិងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ពិធីបញ្ជាក់មួយត្រូវបានណែនាំសម្រាប់ក្មេងប្រុសនិងក្មេងស្រីដែលត្រូវបានអនុវត្តជាធម្មតានៅថ្ងៃ Shavuot ។ ''ពិធីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។''ដំបូងការចូលរួមយ៉ាងឧឡារិកកើតឡើង (ការចូលរួម) ។ បន្ទាប់មកនៅថ្ងៃសៅរ៍មុនពេលរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍កូនកំលោះត្រូវបានគេអញ្ជើញឱ្យទៅតូរ៉ានៅក្នុងសាលាប្រជុំ (ជាធម្មតាមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់) ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីមង្គលការកូនក្រមុំនិងកូនកំលោះឈរនៅក្រោមផ្ទាំងក្រណាត់ - ផ្ទាំងក្រណាត់ (នេះមិនតែងតែជាការធ្វើកំណែទម្រង់ទេ) ។ ឈរនៅក្រោមចង្កេះកូនក្រមុំនិងកូនកំលោះផឹកស្រាពីកែវតែមួយ។ កូនកំលោះដាក់ចិញ្ចៀននៅលើម្រាមដៃចង្អុលរបស់កូនក្រមុំហើយប្រកាសរូបមន្តបុរាណដែលប្រកាសថាបុរសយកស្ត្រីម្នាក់ធ្វើជាប្រពន្ធ។ ពរជ័យចំនួនប្រាំពីរត្រូវបានប្រកាសសម្រាប់សិរីល្អនៃព្រះ (អ្នកកែទម្រង់មានម្នាក់) ។ នៅក្នុងការចងចាំអំពីការបំផ្លាញប្រាសាទកូនកំលោះបំបែកកញ្ចក់មួយដែលគាត់និងកូនក្រមុំបានផឹកស្រា (ពួកគេមិនធ្វើបែបនេះនៅក្នុងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់) ។ ពរចុងក្រោយត្រូវបានទទួលយកដោយអ្នកកែទម្រង់។ នៅក្នុងសហគមន៍គ្រិស្តអូស្សូដក់កិច្ចសន្យាអាពាហ៍ពិពាហ៍ (ketubba) ក៏ត្រូវបានអាននៅក្នុងពិធីនោះដែរ។ ''ពិធីបុណ្យសព។''មុនពេលស្លាប់បុរសដែលស្លាប់បានសារភាព។ សាច់ញាតិនៃទឹកភ្នែកដែលបានស្លាប់នៅលើសម្លៀកបំពាក់របស់ពួកគេ (ទំនៀមទម្លាប់នេះគឺជារឿងធម្មតាក្នុងចំណោមគ្រិស្តអូស្សូដក់) ។ ទៀនមួយត្រូវបានបំភ្លឺនៅក្នុងការចងចាំរបស់អ្នកស្លាប់។ រាងកាយរបស់អ្នកស្លាប់ត្រូវបានគេពាក់ដោយក្រណាត់ស (នៅក្បែរអ័រតូដូស) ។ ក្នុងអំឡុងពេលបញ្ចុះសពពួកគេអាន«កាដឌីស»ដែលជាការអធិស្ឋានសរសើរតម្កើងព្រះនិងបង្ហាញការត្រៀមខ្លួនដើម្បីទទួលយកឆន្ទៈរបស់គាត់។ ការកាន់ទុក្ខយ៉ាងជ្រាលជ្រៅមានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ក្នុងអំឡុងពេលដែលអ្នកកាន់ទុក្ខមិនចាកចេញពីផ្ទះ (អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់មានរយៈពេលខ្លីជាងនេះ) ។ អ្នកកាន់ទុក្ខបានអានកាដឌីសនៅក្នុងសាលាប្រជុំអស់រយៈពេល ១១ ខែ។ បន្ទាប់ពីមួយឆ្នាំផ្នូរត្រូវបានដាក់នៅលើផ្នូរ។ ពិធីរំanniversaryកខួបមរណភាព (“ យ៉កសិប”) ត្រូវបានប្រារព្ធដោយការបំភ្លឺទៀនរំandកនិងការអាន“ កាដាស” ។ សម្រាប់ថ្ងៃឈប់សម្រាកយ៉ុមគីបពួរស៊ូខេត បុណ្យរំលងនិង សាវូតធ្វើពិធីរំorialកអនុស្សាវរីយ៍ក្នុងកំឡុងពេលដែលពួកគេអានការអធិស្ឋានរំYករំYកយូហ្សុក។ '''ការសំរេចចិត្តខាងជីវសាស្រ្តនិងសង្គមរបស់យូឌីសា''' សាសនាគឺមានលក្ខណៈខាងសីលធម៌។ នៅក្នុងសាសនាយូដាសីលធម៌មិនចាំបាច់បំពេញបន្ថែមសាសនាទេពីព្រោះវាជាផ្នែកសំខាន់របស់វា។ នៅក្នុងសាសនាយូដាការស្គាល់ព្រះមិនមានន័យថាយល់ពីលក្ខណៈនៃខ្លួនគាត់ទេ។ ចំណេះដឹងអំពីព្រះបង្កប់នូវចំណេះដឹងដែលព្រះគ្រប់គ្រងពិភពលោកមនុស្សត្រូវខិតខំធ្វើតាម ផ្លូវត្រូវព្រះបានបង្ហាញឱ្យមនុស្សដឹង។ សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះគឺជាកាតព្វកិច្ចដំបូងរបស់មនុស្សព្រោះប្រសិនបើបុរសម្នាក់ឈ្លក់វង្វេងនឹងវានោះគាត់នឹងខិតខំធ្វើអំពើល្អសូម្បីតែជីវិតរបស់គាត់ក៏ដោយ។ ភារកិច្ចរបស់មនុស្សគឺរក្សាភាពបរិសុទ្ធនៃព្រលឹងព្រោះវាជាអំណោយរបស់ព្រះ។ មនុស្សម្នាក់កើតមកមានភាពច្របូកច្របល់ក្នុងអំពើបាប (“ យ៉ូស្វេសត្រារ៉ា”) ប៉ុន្តែគាត់ក៏មានអារម្មណ៍ល្អផងដែរដែលអនុញ្ញាតឱ្យគាត់យកឈ្នះអំពើបាបជាពិសេសដោយមានជំនួយពីតូរ៉ា។ គាត់ថែមទាំងអាចបង្វែរថាមពលរបស់យ៉កសឺរទៅជាល្អដែលបង្ហាញពីឆន្ទៈសេរីរបស់គាត់។ រ៉ាប៊ីអាគីវ៉ាបានបង្រៀនថា៖ «អ្វីៗទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់ទុកជាមុនដោយព្រះប៉ុន្ដែ [មនុស្ស] ត្រូវបានគេផ្ដល់សិទ្ធិ ឲ្យ មានសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើស»។ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់បានធ្វើបាបដោយសកម្មភាពឬអសកម្មនោះផ្លូវទៅរកការអភ័យទោសគឺបើកចំហរតាមរយៈការប្រែចិត្តដែលជាផ្នែកសំខាន់មួយដែលជាសំណងសម្រាប់ការខូចខាតណាមួយដែលបានធ្វើ។ បុរសដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរូបភាពនៃព្រះត្រូវតែការពារនិងការពារសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់គាត់និងអ្នកដទៃ។ មនុស្សទាំងអស់មានសិទ្ធិស្មើគ្នានិងស្មើភាពគ្នាមានសិទ្ធិសេរីភាពនិងយុត្តិធម៌។ បទបញ្ញត្តិ«ត្រូវស្រឡាញ់អ្នកជិតខាងដូចខ្លួនឯង»គឺជាវិធីមួយដើម្បីបង្ហាញថាមនុស្សម្នាក់គួរតែស្រឡាញ់មនុស្សដទៃទៀតព្រោះពួកគេទាំងអស់សុទ្ធតែជាកូនចៅរបស់ព្រះ។ នេះគឺជាគំនិតជ្វីហ្វនៃភាពភាតរភាពរបស់មនុស្សដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចឪពុករបស់ព្រះតែមួយ។ មនុស្សត្រូវតែស្មោះត្រង់ចំពោះការពិតត្បិត«ត្រានៃព្រះដ៏បរិសុទ្ធបំផុតគឺជាសេចក្តីពិត»។ ពិភពលោកឈរលើសច្ចភាពហើយអ្នកដែលធ្វេសប្រហែសនឹងកាតព្វកិច្ចរបស់គាត់ក្នុងការរស់នៅនិយាយនិងធ្វើសកម្មភាពក្នុងនាមនៃសេចក្តីពិតក្បត់ពិភពលោក។ ពិភពលោកគឺល្អដូច្នេះអំណោយរបស់វារួមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវបានប្រទានពរប្រសិនបើពួកគេត្រូវបានប្រើយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ សាសនាគឺប្រឆាំងនឹងលទ្ធិធិបតេយ្យ។ គាត់មានសុទិដ្ឋិនិយមអំពីអនាគតនៃពិភពលោកនេះពិភពលោកមិនមែនជា "ទឹកភ្នែកដ៏អាក្រក់ដែលចាំបាច់ត្រូវភៀសខ្លួនទៅកាន់ពិភពលោកមួយផ្សេងទៀតនោះទេប៉ុន្តែវាជាកន្លែងដែលព្រះបានអញ្ជើញយើងឱ្យបង្កើតនគររបស់គាត់" ។ ក្នុងចំណោមគុណធម៌ដែលប្រពៃណីជ្វីហ្វចាត់ទុកជាកាតព្វកិច្ចរបស់មនុស្សគ្រប់រូបនោះគឺជាសេចក្តីសប្បុរស។ អ្នកដែលត្រូវការជំនួយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាសក្ដិសមនឹងជំនួយនេះពីព្រោះពួកគេក៏ជាកូនចៅរបស់ព្រះដែរ។ នៅក្នុងសាសនាយូដាគេជឿថាសេចក្តីសប្បុរសមិនមែនគ្រាន់តែជាការអាណិតអាសូរប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែក៏ជាទម្រង់នៃយុត្តិធម៌ផងដែរការស្តារឡើងវិញនូវអ្វីដែលមនុស្សត្រូវបានដកហូតដោយសារលទ្ធផលនៃភាពមិនល្អឥតខ្ចោះនៃសង្គមហើយដូច្នេះនៅក្នុងសេចក្តីសប្បុរសរបស់សាសនាត្រូវបានគេហៅថា -“ tzedaka” ("ភាពសុចរិត") ។ មនុស្សម្នាក់មិនអាចបំបែកខ្លួនពីសង្គមបានទេហើយត្រូវតែបំពេញកាតព្វកិច្ចទាំងអស់ដែលទាក់ទងនឹងរដ្ឋ។ រាប់រយឆ្នាំកន្លងមកហើយសាសនាយូដាបានបង្រៀនថា“ ឌីណាឌីម៉ាលុចគឺឌីណា” (“ ច្បាប់របស់រដ្ឋគឺជាច្បាប់របស់យើង”) ។ ក្រុមគ្រួសារនៅសាសនាយូដាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាគ្រឹះនៃជីវិតសង្គម។ ភាពស៊ីវីល័យតែងតែត្រូវបានគេច្រានចោលយ៉ាងម៉ត់ចត់ហើយភារកិច្ចរបស់គ្រួសារត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមិនត្រឹមតែកំណើតរបស់កុមារប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងធានាឱ្យមានសាមគ្គីភាពរបស់សមាជិកផងដែរ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ផ្តល់នូវឱកាសដើម្បីរួមចំណែកដល់សុខុមាលភាពរបស់ពិភពលោក។ អាពាហ៍ពិពាហ៍គឺជាស្ថាប័នដ៏ទេវភាព។ ស្ត្រីដូចជាបុរសម្នាក់ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរូបភាពនៃព្រះដូច្នេះនាងគឺជាដៃគូស្មើគ្នាក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍និងក្នុងអ្វីៗផ្សេងទៀត។ នៅកូបឡាឡាអាពាហ៍ពិពាហ៍គឺជាការធ្វើត្រាប់តាមសាមគ្គីភាពខាងវិញ្ញាណនៃគោលការណ៍បុរសនិងស្ត្រីដែលមាននៅក្នុងព្រះជាម្ចាស់។ តាំងពីដំបូងបំផុតទម្រង់អាពាហ៍ពិពាហ៍ធម្មតាក្នុងចំណោមជនជាតិយូដាគឺភាពជាអ្នកមានតែមួយ។ Gershom bin Judah នៃ Mainzus ប្រហែល ១០០០ នាក់បានចេញក្រឹត្យមួយដែលកំណត់និយមន័យឯកតោជនីយថាជាបទដ្ឋានតែមួយគត់ហើយក្រឹត្យនេះបានក្លាយជាច្បាប់សម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វលើកលែងតែអ្នកដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ូស្លីម។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ចម្រុះត្រូវបានហាមឃាត់ដោយគ្រិស្តអូស្សូដក់ហើយមិនត្រូវបានលើកទឹកចិត្តដោយអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ទេ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការប្រែចិត្តជឿរបស់សាសន៍យូដាមិនមែនជាសាសនាយូដាអាពាហ៍ពិពាហ៍បែបនេះត្រូវបានអនុញ្ញាត។ ការលែងលះគឺអាចទទួលយកបានប៉ុន្តែមិនត្រូវបានអនុម័តទេលើកលែងតែអាពាហ៍ពិពាហ៍មិនបានជោគជ័យ។ យោងទៅតាមច្បាប់ព្រះគម្ពីរស្ត្រីម្នាក់មិនអាចជ្រៀតជ្រែកជាមួយស្វាមីរបស់គាត់បានទេប្រសិនបើគាត់មានបំណងលែងលះគ្នាប៉ុន្តែច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌដំបូងបានការពារជំហររបស់ប្រពន្ធរបស់គាត់ដោយធ្វើឱ្យការលែងលះនីតិវិធីមានតំលៃថ្លៃសម្រាប់ស្វាមីហើយលើសពីនេះបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យភរិយាទាមទារលែងលះក្នុងករណីរំលោភបំពាន។ ក្រោយមកច្បាប់វិន័យខាងសាសនា ហាមមិនឲ្យ លែងលះគ្នាដោយគ្មានការយល់ព្រមពីប្រពន្ធ។ ការអនុវត្តគ្រិស្តអូស្សូដក់នាពេលបច្ចុប្បន្នគឺនៅជិតនឹងស្ថាប័នសាសនាបុរាណ។ បុព្វបុរសគ្រិស្តអូស្សូដក់នឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដារៀបចំពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍ទេប្រសិនបើគាត់ត្រូវបានលែងលះតែដោយអាជ្ញាធរស៊ីវិល។ មុនរៀបការម្តងទៀតពួកគេតម្រូវឱ្យមាន“ ទទួលបាន” (សំបុត្រលែងលះជនជាតិជ្វីហ្វ) ។ កំណែទម្រង់របស់ពួកគ្រូសាសនាទទួលស្គាល់ការលែងលះគ្នាដោយរដ្ឋប្បវេណីគឺជាការត្រឹមត្រូវហើយមិនតម្រូវឱ្យមានការទទួលបានការលះចោលឡើយ។ កាតព្វកិច្ចដើម្បីអប់រំកុមារត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ។ វាមានន័យថាមិនត្រឹមតែការអប់រំនៅក្នុងន័យទូទៅនៃពាក្យប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏ជួយដល់កុមារផងដែរ។ កុមារគួរគោរពនិងគោរពឪពុកម្តាយ។ ព្យាការីម៉ាឡាគីបានបង្រៀនថាព្រះរាជាណាចក្រនៃព្រះនឹងមកដល់នៅពេលដែល«ដួងចិត្តរបស់ឪពុកប្រែទៅជាកូនហើយចិត្តរបស់កូន ៗ ចំពោះឪពុកគេ»។ នៃពិភពលោក។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី ១ មុនគ។ ស .។ ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃជំនឿគឺទាក់ទងដោយផ្ទាល់ជាមួយប្រជាជនជ្វីហ្វនិងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សម្បូរបែបរបស់វាក៏ដូចជាការអភិវឌ្ឍជាតិនិងជីវិតរបស់អ្នកតំណាងរបស់ខ្លួននៅក្នុងអន្តេវាសិកដ្ឋាន។ === ខ្លឹមសារ === អ្នកដែលប្រកាសជំនឿនេះហៅខ្លួនឯងថាជាជនជាតិយូដា។ អ្នកដើរតាមខ្លះអះអាងថាសាសនារបស់ពួកគេមានដើមកំណើតតាំងពីសម័យអ័ដាមនិងអេវ៉ានៅប៉ាឡេស្ទីន។ អ្នកខ្លះទៀតជឿជាក់ថាសាសនាយូដាគឺជាជំនឿមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមត្រកូលតូចមួយក្រុម។ ក្នុងចំណោមពួកគេគឺអាប្រាហាំដែលបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយព្រះដែលបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនា។ អនុលោមតាមឯកសារនេះដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាបទបញ្ញត្តិប្រជាជនសន្យាថានឹងគោរពតាមច្បាប់នៃជីវិតដែលគោរពព្រះ។ ជាថ្នូរពួកគេបានទទួលការការពារពីព្រះដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ។ ប្រភពសំខាន់ៗសម្រាប់ការសិក្សាសាសនាគឺជាគម្ពីរសញ្ញាចាស់និងព្រះគម្ពីរទាំងមូល។ សាសនាទទួលស្គាល់សៀវភៅតែបីប្រភេទប៉ុណ្ណោះគឺព្យាករណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងតូរ៉ា - ការបោះពុម្ពដែលបកស្រាយច្បាប់។ ហើយក៏ជាតាលុឌុសដ៏ពិសិដ្ឋដែលមានសៀវភៅពីរគឺមីស្កានិងម៉ាការ៉ា។ ដោយវិធីនេះគាត់ធ្វើនិយ័តកម្មគ្រប់ផ្នែកនៃជីវិតរួមទាំងសីលធម៌ក្រមសីលធម៌និងសូម្បីតែយុត្តាធិការ: ច្បាប់ស៊ីវិលនិងព្រហ្មទណ្ឌ។ ការអាន Talmud គឺជាបេសកកម្មដ៏ពិសិដ្ឋនិងមានការទទួលខុសត្រូវដែលមានតែជនជាតិយូដាប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើ។ === ភាពខុសគ្នា === លក្ខណៈពិសេសចម្បងនៃសាសនាគឺថាព្រះនៅក្នុងសាសនាយូដាមិនមានរូបរាងទេ។ នៅក្នុងសាសនានៅបូព៌ាបុរាណដទៃទៀតព្រះដ៏ខ្ពស់បំផុតត្រូវបានគេបង្ហាញជាញឹកញាប់ដូចជារូបមនុស្សឬរូបសត្វ។ មនុស្សបានព្យាយាមរកហេតុផលខាងធម្មជាតិនិងខាងវិញ្ញាណដើម្បីធ្វើឱ្យពួកគេអាចយល់បានតាមដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់តែមនុស្សប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែជនជាតិយូដាដែលអានព្រះគម្ពីរហៅវាថាការថ្វាយបង្គំរូបព្រះជាសៀវភៅសំខាន់របស់សាសន៍យូដាដែលថ្កោលទោសយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការបំរើរូបតំណាងរូបចម្លាក់ឬរូបភាព។ ចំពោះគ្រីស្ទសាសនាមានភាពខុសគ្នាធំពីរ។ ទីមួយព្រះនៅសាសនាយូដាមិនមានកូនប្រុសទេ។ ព្រះគ្រីស្ទពួកគេជឿថាជាមនុស្សរមែងស្លាប់ធម្មតាជាគ្រូអធិប្បាយខាងសីលធម៌និងពាក្យគួរអោយស្អប់ដែលជាហោរាចុងក្រោយ។ ទីពីរវាជាជាតិ។ នោះគឺពលរដ្ឋនៃប្រទេសមួយក្លាយជាជនជាតិយូដាដោយស្វ័យប្រវត្តិមិនមានសិទ្ធិទទួលយកសាសនាផ្សេងទៀតទេ។ នៅក្នុងពេលវេលារបស់យើង - វត្ថុបុរាណមួយ។ មានតែនៅសម័យបុរាណទេដែលបាតុភូតនេះរីកដុះដាល។ សព្វថ្ងៃនេះវាត្រូវបានគោរពដោយជនជាតិយូដាខណៈពេលដែលរក្សាអត្តសញ្ញាណនិងដើមកំណើតរបស់ប្រជាជន។ === ហោរា === នៅក្នុងសាសនាយូដានេះគឺជាបុរសម្នាក់ដែលធ្វើតាមឆន្ទៈរបស់ព្រះទៅកាន់មហាជន។ ដោយមានជំនួយរបស់វាព្រះដ៏មានព្រះចេស្ដាបង្រៀនប្រជាជននូវបទបញ្ញត្តិ: មនុស្សធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងកែលម្អជីវិតនិងអនាគតអភិវឌ្ឍសីលធម៌និងខាងវិញ្ញាណ។ តើអ្នកណានឹងក្លាយជាហោរាព្រះជាម្ចាស់បានសំរេច - សាសនាយូដាបញ្ជាក់។ សាសនាមិនរាប់បញ្ចូលថាជម្រើសអាចធ្លាក់លើជីវិតរមែងស្លាប់ដែលពិតជាមិនចង់ទទួលយកបេសកកម្មដ៏សំខាន់បែបនេះទេ។ ហើយគាត់លើកឧទាហរណ៍មួយជាមួយយ៉ូណាសដែលថែមទាំងព្យាយាមរត់ភៀសខ្លួនដល់ចុងបំផុតនៃពិភពលោកពីភារកិច្ចពិសិដ្ឋដែលបានប្រគល់ឱ្យគាត់។ ក្រៅពីសីលធម៌និងភាពខាងវិញ្ញាណពួកហោរាក៏ទទួលបានអំណោយជាអ្នកត្រួសត្រាយផងដែរ។ ពួកគេបានព្យាករណ៍ពីអនាគតផ្តល់ដំបូន្មានដ៏មានតម្លៃក្នុងនាមព្រះដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិព្យាបាលជំងឺផ្សេងៗហើយថែមទាំងចូលរួមក្នុងជីវិតនយោបាយរបស់ប្រទេសទៀតផង។ ឧទាហរណ៍អាហ៊ីយ៉ាជាទីប្រឹក្សាផ្ទាល់របស់យេរ៉ូបោមដែលជាស្ថាបនិកនៃព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែលអេលីសេបានចូលរួមចំណែកក្នុងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្សដានីយ៉ែលដោយខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ដឹកនាំរដ្ឋ។ ការបង្រៀនរបស់ពួកហោរាជំនាន់ដើមត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងសៀវភៅតាន់ណាកហើយក្រោយមកត្រូវបានបោះពុម្ពជាច្បាប់ដាច់ដោយឡែក។ វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ណាស់ប៉ុន្តែអ្នកអធិប្បាយមិនដូចអ្នកតំណាងនៃសាសនាបុរាណដទៃទៀតបានជឿលើការចាប់ផ្តើមនៃ "យុគសម័យមាស" នៅពេលដែលមនុស្សទាំងអស់នឹងរស់នៅដោយសន្តិភាពនិងវិបុលភាព។ === ចរន្តនៅក្នុងសាសនាជ្វីហ្វ === អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សនៃអត្ថិភាពរបស់វាសាសនាបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរនិងការផ្លាស់ប្តូរជាច្រើន។ ជាលទ្ធផលអ្នកតំណាងរបស់វាត្រូវបានបែងចែកជាពីរជំរំ: និងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់។ អតីតនេះប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងប្រពៃណីរបស់ដូនតារបស់ពួកគេហើយមិនណែនាំការច្នៃប្រឌិតទៅក្នុងជំនឿនិងកាណុងរបស់វាទេ។ ទីពីរផ្ទុយទៅវិញស្វាគមន៍និន្នាការសេរី។ អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ទទួលស្គាល់ការរៀបការរវាងជនជាតិយូដានិងសមាជិកនៃសាសនាដទៃទៀតការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នានិងការងាររបស់ស្ត្រីដែលជាបុព្វជិត។ គ្រិស្តអូស្សូដក់ភាគច្រើនរស់នៅភាគច្រើននៃអ៊ីស្រាអែលសម័យទំនើប។ អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ - នៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអឺរ៉ុប។ ការប៉ុនប៉ងសម្រុះសម្រួលរវាងជំរុំសង្គ្រាមទាំងពីរគឺសាសនាអភិរក្សនិយម។ សាសនាចាក់ចូលក្នុងស្ទ្រីមពីរបានរកឃើញចំណុចកណ្តាលយ៉ាងជាក់លាក់នៅក្នុងការសំយោគនៃការច្នៃប្រឌិតនិងប្រពៃណីនេះ។ អ្នកអភិរក្សបានកំណត់ខ្លួនគេចំពោះការណែនាំអំពីតន្ត្រីសរីរាង្គនិងទេសនាជាភាសានៃប្រទេសដែលរស់នៅ។ ផ្ទុយទៅវិញពួកគេមិនបានប៉ះនឹងពិធីដ៏សំខាន់ដូចជាការកាត់ស្បែកពិធីឈប់សម្រាកថ្ងៃឈប់សម្រាកនិង kash-rut ។ កន្លែងណាដែលសាសនាយូដាអនុវត្តនៅប្រទេសរុស្ស៊ីសហរដ្ឋអាមេរិកឬប្រទេសមហាអំណាចអ៊ឺរ៉ុបជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សង្កេតឃើញមានឋានានុក្រមច្បាស់លាស់គោរពតាមព្រឹទ្ធាចារ្យរបស់ពួកគេ។ === បទបញ្ញត្តិ === ពួកគេជាពួកបរិសុទ្ធសម្រាប់ជនជាតិយូដា។ អ្នកតំណាងប្រជាជននេះដឹងច្បាស់ថាក្នុងអំឡុងពេលនៃការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញនិងការសម្លុតធ្វើបាបជាច្រើនប្រទេសជាតិបានរស់រានមានជីវិតនិងរក្សាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួនបានតែតាមរយៈការសម្លាប់រង្គាលនិងវិន័យ។ ហេតុដូច្នេះហើយនៅជំនាន់របស់យើងមនុស្សម្នាក់មិនអាចប្រឆាំងនឹងពួកគេបានទេទោះបីជាជីវិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេមានគ្រោះថ្នាក់ក៏ដោយ។ វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ប៉ុន្តែគោលការណ៍ "ច្បាប់នៃប្រទេស - ច្បាប់" ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី III មុនគ។ យោងទៅតាមគាត់ច្បាប់របស់រដ្ឋត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់លើប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ដោយគ្មានករណីលើកលែង។ ជនជាតិយូដាក៏មានកាតព្វកិច្ចត្រូវស្មោះត្រង់នឹងថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតតាមដែលអាចធ្វើទៅបានការមិនពេញចិត្តត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្ហាញតែចំពោះជីវិតសាសនានិងគ្រួសារប៉ុណ្ណោះ។ ការរក្សាបទបញ្ញត្តិទាំងដប់ដែលម៉ូសេបានទទួលនៅលើភ្នំស៊ីណាយគឺជាខ្លឹមសារនៃសាសនាយូដា។ លើសពីនេះទៅទៀតចំណុចសំខាន់ក្នុងចំណោមពួកគេគឺការគោរពថ្ងៃឈប់សម្រាកនៃថ្ងៃឈប់សម្រាក ("សាបាប") ។ ថ្ងៃនេះគឺពិសេសវាត្រូវតែលះបង់ដើម្បីសំរាកនិងបន់ស្រន់។ នៅថ្ងៃសៅរ៍អ្នកមិនអាចធ្វើការនិងធ្វើដំណើរសូម្បីតែការចម្អិនអាហារក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ។ ហើយដើម្បីកុំអោយមនុស្សអង្គុយមិនឃ្លានពួកគេត្រូវបានគេបញ្ជាឱ្យធ្វើដំបូងនិងនៅយប់ថ្ងៃសុក្រ - ពីរបីថ្ងៃមុន។ === អំពីពិភពលោកនិងបុរស === សាសនាគឺជាសាសនាផ្អែកលើរឿងព្រេងនៃការបង្កើតភពផែនដីដោយព្រះអម្ចាស់។ យោងទៅតាមនាងគាត់បានបង្កើតផែនដីពីផ្ទៃរលោងដោយចំណាយពេលប្រាំមួយថ្ងៃសម្រាប់បេសកកម្មដ៏សំខាន់នេះ។ ដូច្នេះពិភពលោកនិងសត្វទាំងអស់ដែលរស់នៅក្នុងវាគឺជាសត្វរបស់ព្រះ។ ចំពោះបុរសវិញនៅក្នុងព្រលឹងរបស់គាត់តែងតែមានគោលការណ៍ពីរយ៉ាងគឺល្អនិងអាក្រក់ដែលតែងតែមានការប្រឆាំងឥតឈប់ឈរ។ បិសាចខ្មៅងងឹតញុះញង់ឱ្យគាត់មានសេចក្តីត្រេកអរនៅលើផែនដីជាបិសាចស្រាលដើម្បីធ្វើអំពើល្អនិងការអភិវឌ្ឍខាងវិញ្ញាណ។ ការតស៊ូបានចាប់ផ្តើមបង្ហាញខ្លួនវានៅក្នុងទម្រង់នៃឥរិយាបថបុគ្គល។ ដូចដែលបានបញ្ជាក់រួចមកហើយអ្នកដើរតាមសាសនាជ្វីហ្វជឿមិនត្រឹមតែនៅក្នុងការចាប់ផ្តើមនៃអត្ថិភាពនៃពិភពលោកប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងនៅចុងបញ្ចប់ដ៏គួរឱ្យបារម្ភរបស់វាផងដែរគឺ "យុគសម័យមាស" ។ ស្ថាបនិករបស់វានឹងក្លាយជាស្តេចម៉ាសាសៀសដែលជាព្រះមេស្ស៊ីដែលនឹងគ្រប់គ្រងប្រជាជនរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃពេលវេលាហើយនាំគាត់ឱ្យមានភាពរុងរឿងនិងការរំដោះ។ មានគូប្រជែងដែលមានសក្តានុពលក្នុងគ្រប់ជំនាន់ទាំងអស់ប៉ុន្តែមានតែកូនចៅរបស់ដាវីឌប៉ុណ្ណោះដែលកាន់តាមបញ្ញត្ដិទាំងព្រលឹងនិងដួងចិត្តដ៏ស្មោះត្រង់ដែលត្រូវបានកំណត់ដើម្បីក្លាយជាព្រះមេស្ស៊ីដែលពេញដោយច្បាប់។ === អំពីអាពាហ៍ពិពាហ៍និងគ្រួសារ === ពួកគេត្រូវបានផ្តល់សារៈសំខាន់បំផុត។ មនុស្សម្នាក់មានកាតព្វកិច្ចត្រូវមានគ្រួសារមួយអវត្តមានរបស់នាងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាលះបង់និងសូម្បីតែអំពើបាប។ សាសនាគឺជាជំនឿមួយដែលការគ្មានកូនគឺជាការដាក់ទណ្ឌកម្មដ៏អាក្រក់បំផុតសម្រាប់ជីវិតរមែងស្លាប់។ បុរសម្នាក់អាចលែងលះប្រពន្ធរបស់គាត់ប្រសិនបើក្រោយពីរៀបការបាន ១០ ឆ្នាំនាងមិនបានផ្តល់កំណើតដល់កូនដំបូងរបស់គាត់ទេ។ កេរ្តិ៍ដំណែលនៃសាសនាត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងជាក់លាក់នៅក្នុងគ្រួសារសូម្បីតែក្នុងកំឡុងពេលនៃការបៀតបៀនរាល់កោសិកាទាំងអស់នៃសង្គមជ្វីហ្វត្រូវតែសង្កេតមើលពិធីនិងប្រពៃណីរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួន។ ស្វាមីមានកាតព្វកិច្ចផ្តល់ឱ្យប្រពន្ធនូវអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលចាំបាច់: ផ្ទះសម្បែងសម្លៀកបំពាក់សម្លៀកបំពាក់។ កាតព្វកិច្ចរបស់គាត់គឺដើម្បីលោះនាងក្នុងករណីនៃការជាប់ឃុំឃាំងកប់នាងដោយសេចក្តីថ្លៃថ្នូរមើលថែរក្សាអំឡុងពេលមានជំងឺផ្តល់ឱ្យនាងនូវមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិតប្រសិនបើស្ត្រីនៅតែជាស្ត្រីមេម៉ាយ។ ដូចគ្នានឹងកុមារទូទៅដែរពួកគេមិនចាំបាច់ត្រូវការអ្វីទាំងអស់។ កូនប្រុស - រហូតដល់មនុស្សពេញវ័យកូនស្រី - រហូតដល់ការចូលរួម។ ផ្ទុយទៅវិញបុរសដែលជាមេគ្រួសារមានសិទ្ធិទទួលបានប្រាក់ចំណូលពាក់កណ្តាលទៀតគឺទ្រព្យសម្បត្តិនិងតម្លៃរបស់នាង។ គាត់អាចទទួលមរតកលក្ខខណ្ឌរបស់ប្រពន្ធគាត់ហើយប្រើលទ្ធផលនៃការងាររបស់គាត់សម្រាប់គោលបំណងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពីគាត់បានស្លាប់ទៅបងប្រុសរបស់ប្តីត្រូវរៀបការជាមួយស្ត្រីមេម៉ាយប៉ុន្តែប្រសិនបើអាពាហ៍ពិពាហ៍គ្មានកូន។ '''<big>សាសនាគ្រឺស្ត</big>''' '''ព្រះគ្រិស្តសាសនា''' គឺជាសាសនារបស់អស់អ្នកដែល ផ្ដោតជំនឿទៅលើជីវិត ការបង្រៀន និងការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទ។ == ជំនឿ និង ការអនុវត្ត == អ្នកកាន់សាសនាគ្រីស្ទ ផ្ដោតជំនឿទៅលើជីវិត ការបង្រៀន និងការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូគ្រីស្ទ។ គោលការណ៍គ្រឹះនៃការអនុវត្តសេចក្ដីជំនឿរបស់គ្រីស្ទសាសនិកគឺ គោរពព្រះ និងចែកចាយក្ដីស្រឡាញ់ចំពោះមនុស្សទូទៅ។ === [[ព្រះយេស៊ូ]] === គ្រីស្ទបរិស័ទជឿលើព្រះតែមួយអង្គគត់ដែលពួកគេចាត់ទុកជាព្រះបង្កើតផ្ទៃមេឃ ផែនដី និងចក្រវាឡទាំងមូល។ គ្រីស្ទានជឿថា ព្រះយេស៊ូវជា “ព្រះមែស្ស៊ី” ឬជាអ្នកសង្គ្រោះនៃពិភពលោក។ ពួកគេជឿទៀតថា ព្រះអង្គជាបុត្រារបស់ព្រះ មានន័យថា ទ្រង់នៅឋានសួគ៌ជាព្រះវរបិតា ពេលមកចាប់កំណើតនៅផែនដី ទ្រង់ជាព្រះបុត្រាឬព្រះយេស៊ូគ្រីស្ទនោះឯង។ ព្រះយេស៊ូវបានប្រសូតមកនៅក្នុងស្នូកសត្វនៅភូមិបេថ្លេហិម ក្រុងយេរូសាឡឹម ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ជាមួយនាងម៉ារីយ៉ាជាស្ត្រីព្រហ្មចារី។ នៅពេលម៉ារីយ៉ាមានគភ៌ នាងមិនទាន់រៀបការនឹងយ៉ូសែបដែលជាគូដណ្ដឹងទេ។ ក្នុងគម្ពីរប៊ីបសរសេរថា ទេវតាព្រះឈ្មោះ កាព្រីយ៉ែល បានទៅជួបនាងម៉ារីយ៉ាដោយប្រាប់ថា នាងនឹងមានកូនប្រុសមួយ ហើយកូននោះនឹងក្លាយជាព្រះមេស្ស៊ី។ ព្រះយេស៊ូវត្រូវបានគេឆ្កាងនៅលើឈើឆ្កាង។ ការសុគតរបស់ព្រះអង្គ ជាការលុបលាងអំពើបាបរបស់មនុស្សទាំងអស់ ដែលទទួលជឿនិងដើរតាមការបង្រៀនរបស់ទ្រង់។ នៅថ្ងៃទីបីបន្ទាប់ពីការឆ្កាង ព្រះយេស៊ូវបានរស់ពីសុគតឡើងវិញ។ ការរស់ឡើងវិញនេះ ត្រូវបានគ្រីស្ទានប្រារព្ធពិធីថ្ងៃបុណ្យ គឺ បុណ្យព្រះយេស៊ូ​មាន​ព្រះជន្ម​រស់ឡើងវិញ ក្នុងអំឡុងខែមេសា ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសំខាន់បំផុតរបស់គ្រីស្ទសាសនា។ គ្រីស្ទបរិស័ទជឿថា ក្រោយការរស់ឡើងវិញរបស់ព្រះយេស៊ូវ ទ្រង់បានយាងទៅឋានសួគ៌ ចំណែកវត្តមានរបស់ព្រះនៅតែមាននៅលើផែនដីគឺក្នុងទម្រង់ជាព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធដើម្បីជាជួយសម្រាលទុក្ខដល់អ្នកដែលជឿតាមទាំងអស់។ តាមការបង្រៀនក្នុងគម្ពីរនិយាយថា មនុស្សគ្រប់គ្នាអាចទទួលការសង្គ្រោះដោយជឿថាព្រះយេស៊ូវត្រូវបានបញ្ជូនមកពីព្រះ ហើយអ្នកទាំងនោះត្រូវសារភាពអំពើបាបរបស់ខ្លួនចំពោះទ្រង់ ព្រមទាំងសច្ចាថាឈប់ប្រព្រឹត្តវាទៀត។ ការបកប្រែព្រះគម្ពីរនិងការប្រតិបត្តិនៃព្រះវិហារនីមួយៗខុសគ្នាតាមនិកាយ ប៉ុន្តែគ្រីស្ទានទាំងអស់ជឿលើព្រះតែមួយគឺព្រះយេស៊ូវ ឬព្រះមេស្ស៊ី។ === ព្រះគម្ពីរ === Main article: [[ព្រះគម្ពីរ]] [[ព្រះគម្ពីរ]] ជាសៀវភៅដែលជាបណ្ដុំនៃអត្ថបទដ៏ពិសិដ្ឋ ឬជាបទគម្ពីរជាច្រើន ដែលពួកយូដា និងគ្រីស្ទានចាត់ទុកថាជាស្នាដៃដែលកើតចេញពីសេចក្ដីបណ្ដាលរបស់ព្រះ និងជាគំណត់ត្រានៃទំនាក់ទំនងរវាងព្រះ និងមនុស្ស។ មានអ្នកនិពន្ធផ្សេងៗជាច្រើនដែលបានរួមចំណែកដល់ព្រះគម្ពីរ។ == ប្រវត្តិសាសនា == យោងតាមជំនឿរបស់គ្រីស្ទានអះអាងថា ហោរា ឬព្យាការី ជាច្រើនបានទាយពីការយាងមករបស់ព្រះគ្រីស្ទនៅលើផែនដី ហើយពួកគេបានសរសេរទុកនៅក្នុងសៀវភៅជាច្រើននៃគម្ពីរសញ្ញាចាស់ ។ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនជឿថា ព្រះយេស៊ូវត្រូវបានគេឆ្កាងនៅចន្លោះឆ្នាំ ៣០-៣៣ នៃគ្រឹស្តសករាជ។ គ្រីស្ទសាសនិកដំបូងជាជនជាតិយូដាដែលបានជឿថា ព្រះយេស៊ូវ គឺជាព្រះមេស្ស៊ី។ ឆ្នាំ ៣៩២ នៃគ្រឹស្តសករាជ គ្រីស្ទសាសនាក្លាយជាសាសនាផ្លូវការរបស់ចក្រភពរ៉ូម (អតីតប្រទេសអ៊ីតាលី)។ ឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រឹស្តសករាជ វិវាទអំពីតួនាទីនិងសិទ្ធិអំណាចរបស់សម្តេចប៉ាបបណ្តាលឱ្យមានការបែកបាក់គ្នានៅក្នុងគ្រីស្ទសាសនារវាងវិហាររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក និងវិហារគ្រីស្ទអ័រតូដុក ខាងកើត។ ឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ្រឹស្តសករាជ លោកម៉ាទីនលូធើរ ជាបព្វជិតជនជាតិអាឡឺម៉ង់បានចាប់ផ្តើមចលនាមួយដែលមានឈ្មោះថា ការកែទម្រង់ ដោយលោកបានរិះគន់លើការអនុវត្តរបស់ព្រះវិហារមួយចំនួន ក៏ដូចជាសម្តេចប៉ាបផងដែរ។ ចាប់ពីពេលនោះ ការបែងចែកនិកាយគ្រីស្ទសាសនាបានកើតឡើងដោយរួមមាន វិហាររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក និងប្រូតេស្តង់និយម។ ក្នុងនោះប្រូតេស្តង់និយមមានបែងចែកជានិកាយជាច្រើនទៀត៕ ព្រះគម្ពីរ ព្រះគម្ពីរ ([[អង់គ្លេស]]: Bible) ជាសៀវភៅដែលជាបណ្ដុំនៃអត្ថបទដ៏ពិសិដ្ឋ ឬជាបទគម្ពីរជាច្រើន ដែលគ្រីស្តបរិស័ទចាត់ទុកថាជាស្នាដៃដែលកើតចេញពីសេចក្ដីបណ្ដាលរបស់ព្រះ និងជាគំណត់ត្រានៃទំនាក់ទំនងរវាងព្រះ និងមនុស្ស។ មានអ្នកនិពន្ធផ្សេងៗជាច្រើនដែលបានរួមចំណែកដល់ព្រះគម្ពីរ។ == ដើមកំណើតពាក្យ[កែប្រែ] == ពាក្យអង់គ្លេស ''Bible'' មកពីភាសាឡាតាំង ''biblia'' ភាសាក្រិក τὰ βιβλία ''ta biblia'' មានន័យថា "សៀវភៅ" (ឯកវច្ចនៈ βιβλίον ''biblion''). ភាសាឡាតាំងមជ្ឈឹមសម័យ ''biblia'' គឺជាទំរង់កាត់របស់ពាក្យ ''biblia sacra'' មានន័យថា "សៀវភៅដ៏វិសុទ្ធ"។ ពាក្យ βιβλίον មានន័យត្រង់គឺ "ក្រដាស" ឬ "ក្រាំង" ហើយត្រឡប់ជាត្រូវបានគេប្រើជាពាក្យធម្មតា មានន័យថា "សៀវភៅ"។ <big>'''[[១.ប្រវត្តិនៃការសរសេរព្រះគម្ពីរ]]'''</big> ព្រះគម្ពីរជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដែលទ្រង់បានបណ្ដាលហោរា៤០នាក់តាក់តែងឡើង។ ជាទូទៅក្នុងការសរសេរសៀវភៅអ្វីមួយបាន គឺទាមទារឲ្យអ្នកដែលសរសេរ មានកម្រិតវប្បធម៌ខ្ពស់ បទពិសោធន៍ច្រើន ទើបអាចសរសេរសៀវភៅមួយបាន។ ប៉ុន្តែព្រះគម្ពីរត្រូវសរសេរឡើង ដោយអ្នកដែលមានចំណេះដឹង និងបទពិសោធន៍ផ្សេងៗគ្នាទាំងអស់ អ្នកខ្លះជាស្តេច អ្នកនយោបាយ អ្នកគង្វាលសត្វ អ្នកនេសាទ គ្រូពេទ្យ អ្នកបំរើ អ្នកយកពន្ធជាដើម។ តែនៅពេលយកកណ្ឌព្រះគម្ពីរទាំងអស់មកផ្ទឹមគ្នាគឺ ត្រូវរ៉ូវគ្នាឥតខ្ចោះ ឆ្លើយឆ្លងគ្នាទៅវិញទៅមក និងមានសាច់រឿងទាក់ទងគ្នាយ៉ាងល្អ។ ''តើអ្នកនិពន្ធទាំងអស់នៅសរសេរព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដោយរបៀបណា?'' ក្រាំងគម្ពីរអេសាយដែលត្រូវគេរកឃើញនៅសមុទ្រមរណៈ ➽នៅក្នុងគម្ពីរនិក្ខមនំបានបង្ហាញពីការដែលព្រះជាម្ចាស់សរសេរដោយផ្ទាល់នៅលើផ្ទាំងថ្ម គឺពេដែលលោក ម៉ូសេឡើងលើភ្នំទៅជួបព្រះ។ ➽ហោរាបានសរសេរតាមដែលព្រះមានបន្ទូលមកកាន់ពួកគេ។ ➽ព្រះជាម្ចាស់ដាក់ព្រះបន្ទូលក្នុងមាត់ពួកហោរា ➽ ព្រះជាម្ចាស់បានឲ្យពួកគេសរសេរដោយដៃផ្ទាល់ដូចជាគម្ពីរ ប្រវត្តិសាស្រ្ត គម្ពីរសញ្ញាថ្មី...។ អ្នកនិពន្ធនីមួយៗមានស្ទីលនៃការសរសេររៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែព្រះជាអ្នកបណ្ដាលឲ្យពួកគេសរសេរមានលក្ខណៈត្រឹមត្រូវគ្មានកំហុស ហើយជាអ្វីដែលព្រះសព្វព្រះហឫទ័យមានបន្ទូលមកកាន់មនុស្ស។ ៚ ''តើយើងអាចដឹងថា ព្រះគម្ពីរជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដោយរៀបណា?'' គ្រប់កណ្ឌនៃព្រះគម្ពីរសុទ្ធតែអះអាងថា ជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់។ ប្រសិនបើយើងស្វែងរកពាក្យ “ព្រះយេហូវ៉ា” និងពាក្យ “មានបន្ទូល” ពាក្យនេះមានដល់ទៅ ៣.៩១៧ដង ហើយមានតែក្នុងសញ្ញាចាស់តែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀតសោត បើយើងស្វែងរកពាក្យ “ព្រះយេហូវ៉ាទ្រង់មានបន្ទូល” ពាក្យនេះមានដល់ទៅ ៣១៤ដង ហើយពាក្យ “ព្រះបន្ទូលនៃព្រះយេហូវ៉ា” មាន ៣០២ដង។ ដូច្នេះយើងឃើញថា ព្រះគម្ពីរអះអាងខ្លួនឯងថា ជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះពិតប្រាកដមែន។ ➽អ្នកនិពន្ធមានឋានៈគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការសរសេរកណ្ឌគម្ពីរទាំងអស់នេះ ➽នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរទាំងមូលពេញដោយសេចក្ដីពិត មិនមានកំហុសឆ្គង មិនមានការកុហកបោកបញ្ឆោតឡើយ។ ➽បើយើងមើលក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តព្រះគម្ពីរសញ្ញាចាស់ ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់តាំងតែពីដើមរហូតមក គ្មានការប្រែប្រួល។ គម្ពីរទាំង៦៦កណ្ឌមានភាពស៊ីចង្វាក់គ្នាមួយរយភាគរយ ឥតខ្វែងគំនិតគ្នាឡើយ '''[[២.ទីកន្លែងសរសេរព្រះគម្ពីរ]]''' អ្នកនិពន្ធនៅទ្វីបបីផ្សេងគ្នា និងកន្លែងខុសៗគ្នា (អាស៊ីភាគខាងជើង អឺរ៉ុបភាគខាងត្បូង និងអាហ្វ្រិកខាងជើង)។ អ្នកខ្លះនៅក្នុងវាលរហោស្ថាន ក្នុងគុក ក្នុងវាំង ពេលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវ ពេលមានសង្គ្រាម។ ពួកគេភាគច្រើនមិនធ្លាប់ស្គាល់គ្នាទាល់តែសោះ។ '''[[៣.ចំនួនកណ្ឌព្រះគម្ពីរ]]''' កណ្ឌគម្ពីរទាំងអស់(មាន៦៦កណ្ឌ ឬសៀវភៅ) មានចំនួន៦៦កណ្ឌគឺច្រើនជាងគម្ពីរកូរ៉ានរបស់សាសនាអ៊ីស្លាម និងគម្ពីរព្រះត្រៃបីដករបស់ពុទ្ធសាសនា។ ទោះបីគម្ពីរមានរហូតដល់៦៦កណ្ឌ តែមិនមែនសរសេរពីរឿងផ្សេងគ្នាទេ ផ្ទុយទៅវិញគឺមានសាច់រឿងតែមួយ នេះជារឿងអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះគម្ពីរសាសនាផ្សេងៗដូចជា សាសនាអ៊ីស្លាម ពុទ្ធសាសនា មានគម្ពីរតែមួយទើបធ្វើឲ្យវាមានលក្ខណៈទាក់ទងសាច់រឿងមួយបាន។ ប៉ុន្តែព្រះគម្ពីរគឺត្រូវបានផ្សំដោយសៀវភៅចំនួន ៦៦ តែមានសាច់រឿងទាក់ទងគ្នា និងផ្ដោតទៅលើសាច់រឿងតែមួយ។ '''[[៤.រយៈពេលនៃការនិពន្ធ]]''' រយៈពេលនៃការសរសេរ តាំងពីគម្ពីរសញ្ញាចាស់រហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីមានរយៈពេលប្រហែលជាង ១៥០០ឆ្នាំ គឺចាស់ជាងគម្ពីរហិណ្ឌូជាង ៥០០ឆ្នាំ គម្ពីរកូរ៉ាន ជាង២០០០ឆ្នាំ និងគម្ពីរត្រៃបិដកជាង ១៥០០ឆ្នាំ។ '''[[៥. ភាសាសរសេរ]]''' ត្រូវសរសេរឡើងដោយបីភាសាគឺ ហេព្រើ ក្រិក និងអារ៉ាមេក។ ទោះបីជាការសរសេររហូតដល់ទៅបីភាសា ដែលមើលទៅមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញខាងភាសា អក្សរសាស្ត្រ ទេវវិទ្យា ...ក្ដីតែព្រះគម្ពីរមានភាពត្រូវរ៉ូវគ្នាយ៉ាងល្អដដែល។​ នេះបញ្ជាក់ថា ព្រះទ្រង់បានដឹងនាំក្នុងការសរសេររបស់ពួកគេ ទោះក្នុងភាសាផ្សេងៗគ្នាក្ដី ពួយអាណាមទទួលការសាមគ្គីភាពពីរាជរាល់កណ្ដាលនៃប្រទេស ខ្មែរសព្វថ្ងៃដើមកំណើតនោះបានបង្កើតអក្សរនៃត្រៃទាវ៉េតបានបង្កើតអក្សរសាស្រ្តនៃវិទ្យាសាស្រ្តសាងសក្រឹតធ្វើឯកសហព័ន្ធមានការបែកបាក់គ្នានៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសជាឥណ្ឌូនកាសព្វថ្ងៃនេះ។អ្វីដែលកំពុងតែស្ថិតស្ថេរនៅចំណុចកណ្ដាលធ្វើឲ្យផែនការនីមួយៗខុសត្រង់តម្រាបគ្នានៃជារឿងរ៉ាវ។ លើកស្ទួយវិស័យខុសគ្នានៅតាមសាសនានីមួយៗ។ == បំណែងចែកនៃព្រះគម្ពីរ[កែប្រែ] == ព្រះគម្ពីរ ចែកចេញជាពីរផ្នែកធំៗគឺ ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់ និងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី។ I ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់: ១ កណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ: លោកុប្បត្តិ និក្ខមនំ លេវីវិន័យ ជនគណនា និង ទុតិយកថា។ ២ គម្ពីរប្រវត្តិសាស្ត្រ: យ៉ូស្វេ ចៅហ្វាយ នាងរស់ សំយ៉ូអែលទី១ សាំយ៉ូអែលទី២ ពង្សាវតាក្សត្រទី១ ពង្សាវតាក្សត្រទី២ របាក្សត្រទី១ របាក្សត្រទី២ អែសរ៉ា នេហេមា និង អេសធើរ។ ៣ គម្ពីរប្រាជ្ញា: យ៉ូប ទំនុកតម្កើង សុភាសិត សាស្ដា និង បទចំរៀងព្រះបាទសាឡូម៉ូន។ ៤ គម្ពីរព្យាការី: អេសាយ យេរេមា បរិទេវ អេសេគាល ដានីយ៉ែល ហូសេ យ៉ូអែល អេម៉ុស អូបាឌា យ៉ូណាស មីកា ណាហ៊ូម ហាបាគូក សេផានា ហាកាយ និង ម៉ាឡាគី។ II ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី: ១ គម្ពីរដំណឹងល្អ: ម៉ាថាយ ម៉កុស លូកា និង យ៉ូហាន។ ២ ប្រវត្តិពួកសាវ័ក: កិច្ចការ។ ៣ សំបុត្រទូទៅ: យ៉ាកុប ពេត្រុសទី១ ពេត្រុសទី២ យ៉ូហានទី១ យ៉ូហានទី២ យ៉ូហានទី៣ និង យូដាស។ ៤ សំបុត្ររបស់ប៉ូល: រ៉ូម កូរិនថូសទី១ កូរិនថូសទី២ កាឡាទី អេភេសូ ភីលីព កូឡូស ថេស្សាឡូនិចទី១ ថេស្សាឡូនិចទី២ ហេព្រើរ ធីម៉ូថេទី១ ធីម៉ូថេទី២ ទីតុស និង ភីលេម៉ូន។ ៥ អវសានពិភពលោក: វិវរណោៈ។    . ==== ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់[កែប្រែ] ==== ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់តែងតែជាកត្តាសំខាន់ចំពោះជីវិតក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន។ អ្នកប្រាជ្ញខាងព្រះគម្ពីរ លោក [[N.T. Wright]] និយាយថា "ព្រះយេស៊ូអង្គទ្រង់ផ្ទាល់ត្រូវបានធ្វើឲ្យមានរូបរាងឡើងដោយបទគម្ពីរ។" គាត់បន្ថែមថា គ្រីស្ទានសម័យមុនក៏បានខិតខំស្រាវជ្រាវក្នុងបទគម្ពីរហេព្រើរដូចគ្នានោះដែរ ដើម្បីយល់ជីវិតនៅផែនដីរបស់ព្រះយេស៊ូ។ ពួកគេបានចាត់ទុក "សំណេរដ៏វិសុទ្ធ" របស់អ៊ីស្រាអែល ថាមានភាពចាំបាច់ និងជាប្រយោជន៍ក្នុងការបង្ហាត់បង្រៀនដល់គ្រីស្ទាន ដូចដែលយើងបានឃើញពីពាក្យរបស់លោកប៉ូលសរសេរទៅកាន់ធីម៉ូថេ (២ ធីម៉ូថេ ៣:១៥)។ សំណេរដ៏វិសុទ្ធនេះក៏បានចង្អុលបង្ហាញពីព្រះមែស្ស៊ីដែរ ហើយដោយបានឈានដល់ការបំពេញឲ្យសម្រេចក្នុងអង្គព្រះយេស៊ូ ក៏ធ្វើឲ្យមានសម្ពន្ធមេត្រីថ្មីដែលត្រូវបានព្យាករណ៍ដោយព្យាការីអេសាយ។ === ព្រះគម្ពីសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី[កែប្រែ] === ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មីគឺជាឈ្មោះដែលត្រូវបានផ្ដល់ឲ្យផ្នែកទីពីរ និងជាផ្នែកចុងក្រោយ នៃព្រះគម្ពីរគ្រីស្ទាន។ ព្រះយេស៊ូវជាខ្លឹមសារដ៏សំខាន់ក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី។ ពាក្យ "សម្ពន្ធមេត្រីថ្មី" ត្រូវបានប្រើក្នុងសតវត្សទី២ អំឡុងពេលដែលមានភាពចម្រូងចម្រាស់ក្នុងពួកគ្រីស្ទាន ទៅលើបញ្ហាថាតើគួរដាក់បញ្ចូលព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរជាមួយសំណេរគ្រីស្ទានដែលគេចាត់ទុកថាជាបទគម្ពិរដ៏វិសទ្ធ ឬយ៉ាងណា? ព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីសន្មត់ជាមុននូវសេចក្ដីបណ្ដាលនៃព្រះគម្ពីរសញ្ញាចាស់។ គ្រីស្ទានជាច្រើនចាត់ទុកព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីថាជាប្រភពដែលមិនចេះខុស នៃគោលលទ្ធិ ខណៈដែលអ្នកផ្សេងទៀតអះអាងថាគ្មានកន្លែងខុស ឬត្រឹមត្រូវទាំងស្រុង។ '''<big>សាសនាឥស្លាម</big>''' សាសនា​ឥស្លាម ជា​លទ្ធិ​មួយ​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​អារ៉ាប់ ដោយ​ស្នាដៃ​ថ្វី​គំនិត​របស់​គ្រូ​ម្នាក់​ឈ្មោះ មហាម៉ាត់ (សៀវភៅ​ដើម​សរសេរ មោហម័ទ)​។ លទ្ធិ​នេះ​ដែល​បាន​ឈ្មោះ​ដូច្នេះ ដោយ​សំគាល់​សេចក្ដី​ថា​៖ «ជំនឿ​ស្រោចស្រង់​សត្វ»​។ == ប្រវត្តិ​មហាម័ត == មហាម័ត ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​របស់​ជនជាតិ​អារ៉ាប់ កើត​នៅ​ស្រុក​ម៉ិកកា រវាង ព.ស. ១១១៣ និង គ.ស. ៥៧០ ជា​ពូជ​វង្សត្រកូល​របស់​ហស្ជេម ដែល​ជា​វង្ស​មាន​ឈ្មោះ​ល្បីល្បាញ​ទូទៅ​ក្នុង​ពួក​កូរេឥច្ចកំព្រា​តាំងពី​តូច ជីតា​យក​ទៅ​ចិញ្ចឹម តតមកទៀតក្រោយ​អត់​អំពី​ជីតា​ទោ លោកបាន​ទៅ​នៅ​អាស្រ័យ​នឹង​ឪពុកមា​ឈ្មោះ​អាប៊ូតាលេប។តាមជំនឿ​របស់​អ្នក​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម នៅ​ឆ្នាំ​៦១០ មហាម៉េដ ដែ​លមាន​វ័យ​​ ៤០ឆ្នាំ បាន​ទទួលនូវ​សេចក្តីបង្រៀន​ពីព្រះ​ជា​ម្ចាស់ នៅ​ក្នុង​ល្អាង​ភ្នំមួយ ក្បែរ​ទីក្រុង​ម៉ិកកា។ មហាម័ត បាន​យក​សេចក្តីបង្រៀន​អស់ទាំងនោះ ទៅ​បង្រៀន​បន្ត​ដល់​បណ្តាជន​ផ្សេងទៀតដោយប្រកាសជាសាសនាថ្មីមួយគឺ"អ៊ីស្លាមសាសនា"។ដោយ​មាន​ការ​ប្រឆាំង និង​ការ​ធ្វើ​ទុក្ខ​បុកម្នេញ​ខ្លាំង នៅ​ឆ្នាំ​៦២២ មហាម័ត រួមជាមួយ​នឹង​​អ្នក​ស្មោះស្ម័គ្រ​មួយក្រុម​តូច ក៏​បាន​រត់​ភៀសខ្លួន​ចេញ​ពី​ម៉ិកកា ទៅកាន់ក្រុងមួយទៀត ឈ្មោះ​ថា មេឌីណា ដែល​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​ប្រមាណ​ជា ៣២០គីឡូម៉ែត្រ​ខាងជើង​ម៉ិកកា (ក្នុង​ប្រទេស​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ដែរ)។៨ឆ្នាំ​ក្រោយ​ពី​បាន​ភៀសខ្លួន​ទៅ​មេឌីណា មហាម័ត បានវិលត្រឡប់​មកកាន់​ទីក្រុង​ម៉ិកកា​វិញ ក៏ប៉ុន្តែ មកជាមួយ​នឹង​កងទ័ព​យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយ​បាន​វាយលុកចូល​​កាន់កាប់​ក្រុង​ម៉ិកកា ទីកន្លែង​កំណើត​របស់​លោក និង​ជា​ទី​ដែល​លោក​ទទួលមរណភាព ២ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទៀត គឺ​នៅ​ឆ្នាំ​៦៣២។ តាំងពី​ពេល​នោះ​មក មហាម៉ាត់​បាន​ឡើង​នាម​ជា​៖ នប៊ី សម្គាល់​ខ្លួន​ថា «សព្វញ្ញូ» ចាប់ផ្ដើម​ប្រកាស​[[សាសនា]]​ថ្មី ដែល​ខ្លួន​ឱ្យ​ឈ្មោះ​ថា​៖ ឥស្លាម «ជំនឿ​ស្រោចស្រង់​សត្វ»​។ បុគ្គល​ដែល​មាន​ជំនឿ​ពិត​ក្នុង​[[សាសនា]]​នេះ​បាន​នាម​ថា មុស៊ុលម័ន (ឥស្លាម​សាសនិក​ជន ឬ​ឥស្លាមិក​ជន) ពួក​នេះ​ដំបូង​មាន​ចំនួន​តិច​ទេ ត​អំពី​ពេល​នោះ​រវាង​៣ ឆ្នាំ មហាម៉ាត់​ទើប​តែ​នឹង​ញ៉ាំង​ឱ្យ​ភរិយា និង​អាលី​ដែល​ជា​បងប្អូន​ជីដូន​មួយ​ហើយ​និង​ខ្ញុំកំដរ​របស់​ខ្លួន ព្រមទាំង​អ្នកស្រុក​មេកៈ​ខ្លះ​ឱ្យ​ចូល​សាសនា​ថ្មី​បាន​។ ដល់​រវាង ព.ស. ១១៥៧ គ.ស. ៦១៤ មហាម៉ាត់​បាន​ប្រជុំ​គណៈ​បាមោក្ខ​បុគ្គល ដែល​ជា​មេ​ពួក​ក្រុម​របស់​ខ្លួន​ហើយ​សួរ​ថា​៖ «បណ្ដា​អ្នក​ទាំងអស់​គ្នា អ្នកណា​អាច​ធ្វើ​ជា​បងប្អូន​របស់​ខ្ញុំ ជា​មេទ័ព​របស់​ខ្ញុំ ជា​សេនាបតី​របស់​ខ្ញុំ​?»​។ អាលី​ស្ទុះ​ក្រាក​ភ្លែត​ឡើង​ឆ្លើយតប​ថា​៖ «ខ្ញុំ​អាច​ទទួល​រ៉ាប់រង​បាន បើ​មាន​អ្នកណាមួយ​រឹងទទឹង​នឹង​លោក ខ្ញុំ​នឹង​ចាប់​កាច់​ធ្មេញ នឹង​ឆ្កៀល​ភ្នែក នឹង​វះ​ពោះ នឹង​បំបាក់​ជើង​ចោល»​។ លទ្ធិ​ថ្មី​នេះ នាំ​ឱ្យ​ផ្ទុយ​ទាស់​នឹង​អ្នក​ទាំងពួង​ជា​ខ្លាំង បណ្ដាល​ឱ្យ​មាន​គ្រោះថ្នាក់​នឹង​សេចក្ដី​ទោមនស្ស​ដល់​ពួក​កូរេឥច្ឆ​ជាច្រើន​។ ហេតុនោះ ទើប​នាំ​ឱ្យ​មហាម៉ាត់ មាន​ទុក្ខទោស​គួរ​ដល់​សេចក្ដី​ស្លាប់ ក៏​ភៀស​ខ្លួន​រត់ចេញ​ចាក​ស្រុក​មេកៈ ទៅ​នៅ​ស្រុក​អ៊ីអាគ្រេប ដែល​ខ្លួន​ឱ្យ​ឈ្មោះ​ថា ម៉េឌីន (Médine) សំគាល់​សេចក្ដី​ថា​ក្រុង​របស់​មហាម៉ាត់​។ ការ​រត់​ទៅ​នេះ​ជា​កិច្ច​សំខាន់ ក្នុង​ពង្សាវតារ​ឥស្លាមិក​និកាយ​ទាំង​ជា​កាល​ចាប់​រាប់ មហាម៉ាត់​សករាជ តាំងពី​នោះ​មក​ផង (១៦ កក្កដា គ.ស. ៦២២)​។ មហាម៉ាត់​នៅ​ក្នុង​ទីនោះ មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន ក៏​តាំង​ប្រជុំ​អស់​ពួក​មេក្រុម​របស់​ខ្លួន​បង្ក​ជា​កូន​ទ័ព​លើក​ចេញ​មក​វាយ​ពួក​កូរេតច្ជ ត្រាតែ​មាន​ជ័យ​ជម្នះ ហើយ​បាន​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​នៅ​ស្រុក​មេកៈ តមក​យក​បាន​កន្លែង​វិហារ «កាអាបា» ដែល​ជា​ទី​បូជនីយដ្ឋាន​សម្រាប់​គោរព​បូជា​នៃ​ពួក​អារ៉ាប់​ទូទៅ ហើយ​ទាំង​បាន​បំផ្លាញ​រូប​សម្រាប់​គោរព​ក្នុង​ទីនោះ​អស់ ៣០០ រូប ហើយ​និយាយ​ថា​៖ «សេចក្ដីពិត​មកដល់​ហើយ សេចក្ដី​កុហក​ចូរ​សាបសូន្យ​ទៅ»​។ ក្នុង​រវាង​ពីរ​ឆ្នាំ​មុន​ទីបំផុត​អាយុ​របស់​មហាម៉ាត់ៗ បាន​ផ្សាយ​សាសនា​បញ្ចុះបញ្ចូល​ពួក​អារ៉ាប់​បាន​ទាំងអស់​ក្នុង ព.ស. ១១៧៥ គ.ស. ៦៣២ មាន​ពួក​ឥស្លាមិក​បរិស័ទ​រាប់​សែន នាំ​គ្នា​ទៅ​គោរព​បូជា​នៅ​ស្រុក​មេកៈ​។ ក្នុង​ឆ្នាំ​នេះ សាស្ត្រាចារ្យ​មហាម៉ាត់ ដឹង​ខ្លួន​ថា​ជិតដល់​មរណកាល​ហើយ ទើប​ប្រកាស​ថា «បើ​ខ្ញុំ​បាន​វាយ​បងប្អូន​ខ្ញុំ​ណាមួយ ឱ្យ​គេ​វាយ​ខ្ញុំ​ចុះ បើ​ខ្ញុំ​នៅ​ជំពាក់​បំណុល​ញាតិ​ណាមួយ នេះ​នែ​ប្រាក់​សម្រាប់​សង» ខណៈនោះ​មាន​ដំណាល​ថា​៖ មាន​បុរស​ម្នាក់​មក​ទារ​ប្រាក់​ចំនួន ២-៣ រៀល​។ មហាម់ាត់​សង​ភ្លាម ដោយ​សេចក្ដី​ត្រេកអរ​ថា នឹង​បាន​រួច​បំណុល​ក្នុង​លោក​នេះ​នឹង​លោក​ខាង​មុខ​។ == គម្ពីរ​គួរ​អាន == គម្ពីរ​ កូអាន (The Koran) ឬ​គួរអាន (The Qur'an) គឺ​​ជា​សៀវភៅ​បរិសុទ្ធ​របស់​​ឥស្លាមបរិស័ទ (មូស្លីម) ។ គោលទ្រឹស្តី​និង សាច់រឿង​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​​ កូរ៉ាន ដូច​គ្នា​​នឹង​គោល​ទ្រឹស្តី និង សាច់រឿង​នៅ​ក្នុង​​គម្ពីរ​បរិសុទ្ធ (​គម្ពីរ​ប៊ីប, Bible)​ របស់​​ [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ដ]] ឬ​គម្ពីរ​តូរ៉ា (Torah) របស់​សាសនា​យូដា (Judaism) ដែរ ។ សាសនា​ទាំង ៣ នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា "សាសនា​អាប្រាហាំ" (Abrahamic religions) ព្រោះ​ពួក​បរិស័ទ​នៃ​សាសានា​ទាំង ៣ នេះ​ជឿ​ថា ពួក​គេ​គឺ​ជា​កូន​ចៅ​របស់​លោក​អាប្រាហាំ (Abraham) ឬ​អ៊ីប្រាហ៊ីម (Ibrahim) ។ ចំណុច​ខុស​គ្នា​សំខាន់ៗ​​រវាង​គម្ពីរ​​កូរ៉ាន​របស់​មូស្លីម និង គម្ពីរ​បរិសុទ្ធ​របស់​គ្រិស្តបរិស័ទ​មាន​ដូច​ជា គម្ពីរ​កូរ៉ាន បញ្ជាក់​ថា​ លោក​ អ៊ីសា (Isa) ឬ​លោក​ យេស៊ូ (Jesus) គ្រាន់​តែ​ជា​ព្យាការី​ (អ្នក​នាំសារ, messenger) របស់​ព្រះ​អល់ឡោះ (Allah) ប៉ុណ្ណោះ ពោល​គឺ​​មិន​មែន​ជា​ព្រះ​អង្គ​សង្គ្រោះ ឬ​ព្រះ​ពិត​ទេ ។ មូស្លីម​ជឿ​ថា​ គ្មាន​ព្រះ​ដទៃ​ទាល់​តែ​សោះ គឺ​មាន​តែ​ព្រះ​អល់ឡោះ​​មួយ​​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។ ចំណែក​ឯ​គ្រិស្តបរិស័ទ​វិញ ពួក​គេ​ជឿ​យ៉ាង​មុតមាំ​ថា ព្រះ​យេស៊ូ​គឺ​ជា​ព្រះ​អង្គ​សង្គ្រោះ (Messiah) ឬ​ជា​បុត្រា​តែ​មួយ​គត់​របស់​ព្រះ ឬ​ជា​ព្រះ​ពិត ។ ដំណាក់​កាល​ដំបូង​នៃ​ការ​បង្កើត​គម្ពីរ​កូរ៉ាន​គឺ​លោក​ម៉ូហាំម៉ាត់​​សូត្រ​បញ្ញត្តិ​របស់​ព្រះ​អល់ឡោះ​ទៅ​កាន់​មនុស្ស​ដើរ​តាម​លោក​ឲ្យ​កត់ត្រា​ទុក និង ទន្ទេញ​ឲ្យ​ចាំ​មាត់​គ្រប់​គ្នា ។ ហេតុនេះ​ហើយ​ទើប​សៀវភៅ​របស់​សាសនា​ឥស្លាម​មាន​ឈ្មោះ​ថា កូរ៉ាន ដែល​ប្រែថា ការ​សូត្រ (Recitation) ។ == លទ្ធិ​មហាម៉ាត់ == ក្នុង​គម្ពីរ​នេះ មាន​សេចក្ដីពន្យល់ថា ព្រះ​មានតែ​មួយ​គឺ​[[អល់ឡោះ]] មហាម៉ាត់​គ្រាន់តែ​ជា​ទេវទូត របស់​[[អល់ឡោះ]] ព្រលឹង (វិញ្ញាណ) មិន​ចេះ​ស្លាប់ ជាតិ​មុខ​ត្រូវ​ទទួល​យក​ផល​នៃ​សេចក្ដី​ល្អ និង​ទោស​នៃ​សេចក្ដី​អាក្រក់​ពុំខាន​។ គោល​ដែល​សំខាន់​បំផុត​ក្នុង​[[សាសនា]]​នេះ​មាន​ ៣ ​យ៉ាង​គឺ​៖ ការ​សូត្រ​មន្ត ការ​អត់​អាហារ និង​ការ​ឱ្យ​ទាន​។ ឥស្លាមិកជន​យល់​ថា​ការ​សូត្រ​មន្ត ជា​កិច្ច​ឱ្យ​មាន​ដំណើរ​ទៅ​រក​ព្រះជាម្ចាស់​បាន​ពាក់កណ្ដាល​ផ្លូវ ការ​អត់​អាហារ ឈ្មោះ​ថា​ធ្វើ​ដំណើរ​ឱ្យ​បាន​ដល់​ទៅ​មាត់​ទ្វារ​វាំង​សួរគ៍ ការ​ចែក​ទាន ឈ្មោះ​ថា​បាន​ញ៉ាំង​ខ្លួន​ឱ្យ​ចូល​ទៅ​ដល់​ក្នុង​វាំង​សួរគ៍​។ {{DEFAULTSORT:ការគោរព អារក្ស អ្នកតា នាគ ឬវិញ្ញាណអ្នកថែរក្សាទីកន្លែង មិនមែនជាសាសនាមួយដោយឡែកទេ។ វាជា ជំនឿប្រជាប្រិយ (Animism / Spirit Worship) ដែលមានតាំងពីមុនពេលព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រហ្មញ្ញសាសនា ឬសាសនាធំៗផ្សេងទៀត ចូលមកដល់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅប្រទេសកម្ពុជា ជំនឿលើអារក្សអ្នកតា មានលក្ខណៈដូចជា៖ ជឿថាមានវិញ្ញាណថែរក្សាភូមិ ស្រែ ចម្ការ ព្រៃភ្នំ ឬទឹក។ មានការថ្វាយគ្រឿងសក្ការៈ សែនព្រេន ឬបន់ស្រន់សុំការពារ។ ជំនឿនេះបានរួមរស់ជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនាជាយូរមកហើយ ដូច្នេះអ្នកខ្លះគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាផង និងគោរពអ្នកតាផង។ តាមទស្សនៈរបស់ Buddhism ព្រះពុទ្ធបានបង្រៀនថា អ្នកតា ទេវតា ឬវិញ្ញាណ ប្រសិនបើមាន ក៏ស្ថិតនៅក្នុងសង្សារវដ្តដូចសត្វលោកទាំងអស់ដែរ មិនមែនជាព្រះអាទិទេពដែលបង្កើតលោក ឬអាចលុបបំបាត់កម្មរបស់មនុស្សបានទេ។ ការរួចផុតទុក្ខអាស្រ័យលើសីល សមាធិ និងបញ្ញា។ ដូច្នេះ បើសួរថា «ការគោរពអារក្សអ្នកតាជាសាសនាអ្វី?» ចម្លើយខ្លីគឺ៖ វាជា ជំនឿលើវិញ្ញាណ ឬអារក្សអ្នកតា (Animism) មិនមែនជាសាសនាធំមួយដោយឡែកដូចព្រះពុទ្ធសាសនា គ្រិស្តសាសនា ឬឥស្លាមសាសនាទេ។ ប្រសិនបើលោកចង់ដឹងថា ព្រះពុទ្ធសាសនាមើលឃើញ "អ្នកតា" និង "អារក្ស" យ៉ាងដូចម្តេចតាមព្រះត្រៃបិដក ខ្ញុំអាចពន្យល់បន្ថែមបាន។}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នតា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំនឿផ្សេងៗខ្មែរ]] svwv62lgmmskbryo8vptm2e30dtik9l 0 20144 339903 335702 2026-08-30T05:00:28Z ~2026-46867-39 52717 /* */ 339903 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|ការបញ្ជូនបន្តរាងជារង្វង់}} #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវម៌្មទី ១]] == ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ (ឆ្នាំ១០១០-ឆ្នាំ១០៥០នៃគ.ស) == ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ មានមាតាជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរមានបុព្វសិទ្ធិដីនៅម៉ាឡាកាដូចនេះ ព្រះអង្គបានបញ្ចូលទឹកដីមកចក្រភពអង្គរ។ ព្រះអង្គឱ្យនាមុឺនទាំងអស់សច្ចាប្រណិធានថាស្មោះនឹងព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គបានកសាងរាជធានីថ្មីដែលមាន[[ប្រាសាទបាពួន]]នៅចំកណ្តាលរាជធានី សង់បង្ហើយ[[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] [[ប្រាសាទតាកែវ]] និងគោបុរៈវាំង(ខ្លោងទ្វារព្រះបរមរាជវាំង)។ កសាង[[ប្រាសាទភ្នំជីសូរ]] [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] [[ប្រាសាទព្រះខ័ន]]។ល។ព្រះអង្គគោរពសាសនាព្រាហ្មណ៍ តែមិនចោលព្រះពុទ្ធសាសនាទេ<ref>សៀភៅសិក្សាសង្គម ថ្នាក់ទី១០ ឆ្នាំ២០១៧ របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា ទំព័រទី១៤៨</ref>។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ មានព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យថា ធូលីព្រះបាទធូលីជើងព្រះកម្រតេងអញស្រីសូរ្យវរ្ម័នទេវៈ និងមានបច្ឆាមរណនាមថា បរមនិវ៌ានបទ<ref>{{Cite web |url=https://tamabmmo.wordpress.com/2013/06/19/khmer-kings-list-5/?wref=tp |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2020-12-01 |archivedate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602212923/https://tamabmmo.wordpress.com/2013/06/19/khmer-kings-list-5/?wref=tp |url-status=dead }}</ref>។ == ឯកសារយោង == [[Category:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១]] nrm26dio4f2toyvyrbh6gsb5m9ftuse 0 27990 339905 335707 2026-08-30T05:01:45Z ~2026-46867-39 52717 /* */ 339905 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|ការបញ្ជូនបន្តរាងជារង្វង់}} #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវម៌្មទី ១]] == ជីវប្រវត្តិ == វ្រះបាទ'''សូយ៌្យវម៌្មទី១''' (អានថា:សូ-រ្យៈ-វ-រៈ-មៈ) រជ្ជកាល (គ.ស ១០០២-១០៥០) ព្រះនាមពេលសោយរាជ្យ '''ធូលីវ្រះបាទកម្រតេងកំត្វន អញឝ្រីសូយ្យ៌វម្ម៌ទេវ'''។ ព្រះអង្គតំរូវឲ្យមន្ត្រីទាំងអស់ធ្វើសច្ចាប្រណិធាន ដូចមានចារឹកនៅលើសសរ ក្លោងទ្វារចូលប្រាសាទភិមានអាកាស និងប្រាសាទឃ្លាំងជើង-ត្បូង។ ព្រះអង្គជាក្សត្រកាន់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] និកាយព្រះសិវ ព្រះអគ្គមហេសីព្រះនាម [[វីរលក្ឝ្មី]] ជាប់ខ្សែជាមួយវ្រះបាទ[[ហឝ៌វម៌្មទី១]] និង [[ឦឝានវម៌្មទី២]]។ ព្រះអង្គកសាង[[ប្រាសាទឃ្លាំងជើង]]-[[ប្រាសាទឃ្លាំងត្បូង|ត្បូង]] [[ភ្នំជីសូយ៌]] [[ភ្នំព្រះវិហារ]] ស្ថាបនាបង្ហើយ[[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] និង[[ប្រាសាទវត្តឯកភ្នំ]]ជាដើម។ រាជ[[បុរោហិត]] គឺឆូលីជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រី[[ជយេន្ទ្របណ្ឌិត]] ដែលត្រូវជាប្អូនថ្លៃ របស់ព្រះអង្គ។ សូយ៌្យវម៌្មទី១បានជ្រែករាជ្យវ្រះបាទ[[ឧទយាទិត្យវម៌្មទី១]] ដោយបង្ក្រាបកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គក្នុងឆ្នាំប្រហែល ១០០២។ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ដែល​ទ្រង់​បាន​ដណ្ដើម​រាជ្យ​ពី​វ្រះបាទ​[[ជយវីរវម៌្ម]]នេះ​ បាន​អះអាង​ថាព្រះអង្គ​ទ្រង់​ជាប់​ព្រះ​ញាតិ​ខាង​មាតា​វ្រះបាទ​[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី១]] និង​ជាប់​ញាតិ​ទៅ​នឹង​ព្រះរាជ​បុត្រា​របស់​ព្រះអង្គ គឺ[[យឝោវម៌្មទី១]] ហើយ​ទំនង​ជា​មាន​កំណើត​កើត​ជា​នៅ​[[តម្ព្រ​លិង្គ]] ([[នគរ​ស្រី​ធម្មរាជ]]) ដែល​មាន​តំបន់[[លីហ្គរ]]ជា​មណ្ឌល​កណ្ដាល គឺ​ដែន​ដី​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង[[​ជ្រោយ​ម៉ាឡេស៊ី]] [[សូយ៌្យវម៌្ម]]ជារាជបុត្រនៃក្សត្រ[[តម្ព្រលិង្គ]]<ref>{{cite book|last=Quaritch|first=H. G.|title=Angkor and Rome: A Historical Comparison|date=1965|publisher=Bernard Quaritch, Ltd|location=Wales. London}}</ref> ជានគរកាន់ពុទ្ធសាសនាតូចមួយលើ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ]] ([[ថៃ]]សម័យបច្ចុប្បន្ន) ដែលជា[[រដ្ឋចំណុះ]]នៃរដ្ឋសត្រូវអង្គរ គឺ[[ឝ្រីវិជ័យ]]។ ដែន​ដី​នេះ​ជា​សម្បត្តិ​របស់​អាណាចក្រ[[ភ្វូណាន]] រួច​បន្ត​មក​[[ចេនឡាទឹក|កម្វុជទឹក]] ហើយ​ស្ថិត​នៅ​ជា​របស់​ខ្មែរ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១២២០ ទើប​បាត់​បង់។ នៅ​ក្នុង​ការ​វាយ​ដណ្ដើម​រាជ្យ​ពី​វ្រះបាទជយវីរវម៌្ម ព្រះអង្គ​រៀប​ចេញ​ដំណើរ​រៀប​ចំ​ទ័ព​ពី[[​ខេត្ត​នគររាជ]] ហើយ​នាំ​ទ័ព​វាយ​ទន្ទ្រាន​យក​បាន​ក្រុង[[​អង្គរ]]​នៅ​ឆ្នាំ​១០០៦ ហើយ​ថ្វី​ត្បិត​តែ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ ​១០១០ ទើប​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​វាយ​ឈ្នះ​ជា​ស្ថាពរ​ក៏ដោយ ក៏​វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទ្រង់​ចាត់​ទុក​ថា ព្រះអង្គ​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​ ១០០២ គឺ​ដំណាល​គ្នា​នឹង​វ្រះបាទជយវីរវម៌្មម្ល៉េះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមអូសបន្លាយជាមួយអ្នកនឹងត្រូវឡើងស្នងរាជ្យបន្តពីឧទយាទិត្យវម៌្មទី១ គឺជយវីរវម៌្មដែលមានដើមកំណើតម៉ាឡេចេញពី[[នគរម៉ាឡេ]]បុរាណ (បច្ចុប្បន្ន[[ម៉ាឡេស៊ី]]) <ref>{{cite encyclopedia |year=2014 |title =Suryavarman I |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher= |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/575497/Suryavarman-I |accessdate=February 24, 2014}}</ref> សូយ៌្យវម៌្មទី១បានប្រកាសឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ ១០១០។ ក្រោយ​ពី​បាន​ជ័យ​ជំនះ​ហើយ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​នឹង​អតីត​អគ្គមហេសី​របស់​វ្រះបាទ​ជយវីរវម៌្ម ថែម​ទៀត​ផង។ នៅ​ឆ្នាំ ​១០១១ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​បញ្ជា​អោយ​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខ​មន្ត្រី ធ្វើ​ការ​ស្បថ​សច្ចា​ថា ស្មោះ​ត្រង់​នឹង​ព្រះអង្គ​ក្នុង​គ្រប់​កាលៈទេសៈ ពោល​គឺ​ទោះ​ស្ថិត​ក្នុង​ពេល​សង្គ្រាម​ក្តី ឬ​ក៏​ក្នុង​ពេល​មាន​សុខ​សន្តិភាព​ក្តី។ អត្ថបទ​សច្ចាប្រណិធាន​នេះ​មាន​ចារ​នៅ​ខ្លោងទ្វារ​ចូល​ទៅ​ព្រះ[[បរមរាជវាំង]]។ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទ្រង់​ជា​ស្ដេច​សឹក​ដ៏​អង់អាច​ក្លាហាន​បំផុត។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​លើក​ទ័ព​ទៅ​វាយ​ពួក​មន​នៅ​[[ហរិបុញ្ជយ]] [[លាំពូន]] ហើយ​និង​យុទ្ធនាការ​ដោយ​ជោគជ័យ​ជាច្រើន​លើក​ទៀត ធ្វើ​អោយ​ព្រះអង្គ​អាច​ត្រួតត្រា​បាន​គ្រប​ដណ្ដប់​លើ​វាល​ទំនាប[[​ទន្លេ​មេទឹក]] ទាំង​មូល និង​វាល​ទំនាប​ទន្លេ​មេគង្គ​រហូត​ដល់​[[ហ្លួង​ព្រះ​បាំង]]។ ក្នុង​វិស័យ​សំណង់ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទំនង​ជា​បាន​ស្ថាបនា​បង្ហើយ[[​ប្រាសាទ​ភិមាន​អាកាស]] [[ប្រាសាទ​តាកែវ]] និង​[[គោបុរៈ]] នៃ​[[រាជវាំង]]។ ក្រៅ​ពី​នេះ ព្រះអង្គ​បាន​កសាង​[[ប្រាសាទ​ភ្នំ​ជីសូរ]] ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ​[[ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ]] និង[[​ប្រាសាទព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ|ព្រះ​ខ័ន​កំពង់ស្វាយ]]។ គឺ​វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ នេះ​ហើយ​ដែល​បាន​រៀប​ចំ​គំរោង​ប្លង់​ទីក្រុង​អង្គរ​ទី​២ ដែល​មាន​[[ប្រាសាទ​បាពួន]] ជា​ស្នូលហើយ​ដែល​ត្រូវ​បាន​កសាង​អោយ​សំរេចដោយ​ព្រះ[[រាជបុត្រ]] ឬ​ចៅ​ក្មួយ​របស់​ព្រះអង្គ ដែល​សោយរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះអង្គ។ ក្នុង​ផ្នែក​សាសនា​វិញ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ គឺ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​សម័យ​អង្គរ​ដំបូង​គេ​បង្អស់ ដែល​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មហាយាន។ ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះអង្គ​ក៏​ដូច​ជា​រាជ្យ​មុនៗ​ដែរ ថ្វី​ត្បិត​តែ​ព្រះអង្គ​កាន់​ពុទ្ធ​សាសនា ព្រះអង្គ​បាន​យក​ព្រះទ័យ​ទុក​ដាក់​នឹង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង​សាសនា​ឯ​ទៀត​ដូច​គ្នា។ ជាក់ស្តែង ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ចាត់​ចែង​អោយ​មន្ត្រី​របស់​ព្រះអង្គ​ជួស​ជុល​បូជនីយដ្ឋាន និង​បដិមា​ផ្សេងៗ​ខាង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្នុង​រាជធានី​ដែល​ខូចខាត​ដោយ​សង្គ្រាម​រដ្ឋប្បវេណីជាដើម។ ហើយ​ក៏​មាន​ចំណារ​នៃ​សិលាចារឹក​ខ្លះ​បាន​អោយ​ដឹង​ថា ក្នុង​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះអង្គ ពួកអ្នក​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍ និង​កាន់​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​នៃ​យាន​ទាំង​ពីរ បាន​រួម​រស់​ដោយ​សុខសាន្ត​ជាមួយ​គ្នា​ទៀត​ផង កាលណោះដែរ ចក្រភពខ្មែរបានប្រកាន់[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]][[វៃឝ្ណវសំប្រទាយ|វៃឝ្ណវ]] សូយ៌្យវម៌្មគឺជាអ្នកកាន់[[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]ដែលទ្រង់មានការប្រោសប្រណីផងដែរដល់វត្តមាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]កំពុងរីកចំរើនក្នុងនគរខ្មែរ។ វ្រះបាទ​សូយ៌្យវម៌្មទី១ ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ ​១០៥០ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ ដោយ​មាន​ព្រះ​មរណនាម​ថា '''វ្រះបាទបរមនិវ្វានបទ''' ស្រដៀងព្រះនាម ស្ដេចក្នុងរឿងនិទានខ្មែរ ព្រះបាទនិព្វានបទ រឺ និព្វានបាទ រឺ និព្វានចក្រ។ <ref>http://www.rfa.org/khmer/news/history/activities-of-kings-during-angkor-04232014030656.html?</ref><ref>searchterm:utf8:ustring=%28%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%82%E2%80%8B%E1%9F%A1%E1%9F%A2%29</ref> សូយ៌្យវម៌្មទី១បានបង្កើតចំណងការទូតជាមួយ[[រាជវង្សចោឡៈ]]នៅឥណ្ឌាខាងត្បូង។ សូយ៌្យវម៌្មទី១បានបញ្ជូនរទេះចំបាំងមួយគ្រឿងជាអំណោយទៅដល់ចក្រវរ្តិនចោឡៈ[[រាជរាជចោឡៈទី១]]។<ref>Indian History by Reddy: p.64</ref> វាហាក់បីដូចជាថាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរសូយ៌្យវម៌្មទី១បានស្នើសុំជំនួយពី[[ចក្រវរ្តិនចោឡៈ]]ដ៏មានឫទ្ធានុភាព[[រាជេន្ទ្រចោឡៈ]]ប្រឆាំងនឹងនគរ[[តម្ព្រលិង្គ]]។<ref>Kenneth R. Hall (October 1975), "Khmer Commercial Development and Foreign Contacts under Sūryavarman I", Journal of the Economic and Social History of the Orient 18 (3), pp. 318-336, Brill Publishers</ref><ref>Society and culture: the Asian heritage : Juan R. Francisco, Ph.D. University of the Philippines Asian Center p.106</ref> បន្ទាប់ដឹងអំពីសម្ព័ន្ធភាពរបស់សូយ៌្យវម៌្មជាមួយរាជេន្ទ្រចោឡៈ នគរតម្ព្រលិង្គក៏បានស្នើសុំជំនួយពីក្សត្រ[[ឝ្រីវិជយ]] [[សង្គ្រាមវិជយតុង្គវម៌្ម]]។<ref>Kenneth R. Hall (October 1975), "Khmer Commercial Development and Foreign Contacts under Sūryavarman I", Journal of the Economic and Social History of the Orient 18 (3), pp. 318-336, Brill Publishers</ref><ref>R. C. Majumdar (1961), "The Overseas Expeditions of King Rājendra Cola", Artibus Asiae 24 (3/4), pp. 338-342, Artibus Asiae Publishers</ref> នៅទីបំផុត រឿងនេះបាននាំឱ្យ[[ចក្រភពចោឡៈ]]ធ្លាក់ក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយចក្រភពស្រីវិជ័យ។ សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ជាមួយជ័យជំនះរបស់[[រាជវង្សចោឡៈ]] និងអង្គរនៃ[[កម្វុជទេឝ]] ហើយការបាត់បង់ភាគច្រើនជារបស់[[ចក្រភពស្រីវិជ័យ]] និងនគរ[[តម្ព្រលិង្គ]]។<ref>Kenneth R. Hall (October 1975), "Khmer Commercial Development and Foreign Contacts under Sūryavarman I", Journal of the Economic and Social History of the Orient 18 (3), pp. 318-336, Brill Publishers</ref><ref>R. C. Majumdar (1961), "The Overseas Expeditions of King Rājendra Cola", Artibus Asiae 24 (3/4), pp. 338-342, Artibus Asiae Publishers</ref> រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គបន្ត ប៉ុន្មាន ៤០ ឆ្នាំ ហើយទ្រង់បានចំណាយរយៈពេលនោះដើម្បីការពាររាជ្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់។ បានត្រូវគេស្គាល់ថាជា "ក្សត្រនៃច្បាប់យុត្តិធម៌" ទ្រង់បានពង្រឹងអំណាចនយោបាយរបស់ទ្រង់ដោយការអញ្ជើញមន្ត្រីក្នុងតំបន់ចំនួនបួនពាក់នាក់ចូលមកកាន់ព្រះបរមរាជវាំង និងស្បថស្បែសច្ចាប្រណិធានស្វាមីភក្ដិស្មោះស្ម័គ្រទៅនឹងទ្រង់។ [[ព្រះរាជវាំង]]របស់ទ្រង់ស្ថិតនៅបរិវេណ[[អង្គរធំ]] និងទ្រង់គឺជាអ្នកដំបូងក្នុងចំណោមក្សត្រខ្មែរការពាររាជវាំងដែលប្រកបដោយកំពែង។ នៅឆ្នាំ ១០២២ សូយ៌្យវម៌្មទី១បានពង្រីកទឹកដីរបស់ទ្រង់ទៅខាងលិចដល់[[លវបុរី]]នៅ[[ថៃ]] និងចូលទៅដល់[[លាវ]]។ សំណង់សំខាន់ៗបានសាងឡើងដោយស្ដេចអង្គនេះមាន [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] លើ[[ភ្នំដងរែក]] និង[[ វិមានអាកាស]]។ សូយ៌្យវម៌្មទី១ក៏បានចាប់ផ្ដើមសាង[[អាងទឹក]]អង្គរទីពីរ [[បារាយណ៍ខាងលិច]] ដែលមានបណ្ដោយ ៨&nbsp;គ.ម និងទទឹង ២,២&nbsp;គ.ម។ វាអាចផ្ទុកបានច្រើនជាង ១២៣ លានលីត្រ។<ref>{{cite book|last1=Freeman|first1=Michael|last2=Jacques|first2=Claude|title=Ancient Angkor|year= 2006|publisher=River Books|isbn= 974-8225-27-5|page=188}}</ref> នេះគឺជាបារាយណ៍ខ្មែរធំបំផុតដែលនៅគង់វង្ស។ មានការបញ្ជាក់មួយចំនួនថា សូយ៌្យវម៌្មទី១បានបញ្ជូនអំណោយទៅកាន់[[រាជេន្ទ្រចោឡៈទី១]] ចក្រវរ្តិននៃ[[ចក្រភពចោឡៈ]]ដើម្បីសំរួលដល់ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មតាមដែលអាចធ្វើបាន។<ref>Economic Development, Integration, and Morality in Asia and the Americas by Donald C. Wood p.176</ref> ទ្រង់ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ [[ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២]] ដែលបានសុគតរង្វង់ឆ្នាំ ១០៦៦ ហើយ[[ហឝ៌វម៌្មទី៣]] (សទឝិវបទ) បានឡើងសោយរាជ្យជំនួស។ ពេលក្រោយបានបន្តការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការបះបោរផ្ទៃក្នុង និងការវាយប្រឆាំងការឈ្លានពានពីពួក[[ចាម្ប៉ា|ចាម]]រហូតដល់ការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់នៅឆ្នាំ ១០៨០។ ==ពង្សាវលី== *មានជាប់ញាតិខាងមាតារបស់ព្រះបាទ[[ឥន្ទ្រវម៌្មទី១]] និងជាប់ញាតិត្រូវនឹងព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះអង្គគឺ[[យឝោវម៌្មទី១]] **ព្រះមហេសីព្រះនាម [[វីរលក្ឝ្មី]] **ប្អូនថ្លៃ ព្រះរាជបុរោហិត [[ជយេន្ទ្របណ្ឌិត]] ***ព្រះរាជបុត្រ [[ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២]], [[ហឝ៌វម៌្មទី៣]] ****ព្រះរាជនត្តាក្សត្រី ព្រះនាម [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] ==កាលវិភាគសិលាចារឹក== អត្ថប្រយោជន៏មួយទៀតនៃការសិក្សាសិលាចារឹក ដែលគេប្រមូលបានមកអាចអោយយើងកែតំរូវលទ្ធផលនៃការវិភាគកន្លងមក គេបានដឹងថាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិស្នងរាជ្យពីវ្រះបាទ​[[ឧទយាទិត្យវម៌្មទី១]] ដែលបានចូលទិវង្គតនៅចន្លោះឆ្នាំ ១០០២ នៃគ.ស ក៏ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនមែនជាជនបរទេស ដូចជាគេបានប៉ាន់ស្មាននោះឡើយ។ ការសិក្សាវិភាគសិលាចារឹក K ៩២ នឹង K ៥៧៣ បានបញ្ជាក់អោយដឹងថា វ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ មានប្រភពពីសន្តតិវង្សជយវម៌្ម ក៏ប៉ុនែ្តជាត្រកូលនៃស្រឡាយ[[សូយ៌វង្ឝ]]ទៅវិញ។ ដោយឡែក​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវថ្មី ក៏បានអោយដឹងទៀតថា បា្រសាទធំៗ ដែលព្រះអង្គបានកសាងលើកំពូលភ្នំដូចជា ភ្នំជីសូយ៌ ភ្នំព្រះវិហារ ភ្នំវត្តភូ ជាដើម កសាងឡើងសំរាប់តំកល់ព្រះឝិវលិង្គរាជរបស់ព្រះអង្គ ដែលមាន​ឈ្មោះថា '''សិខរេឝ្វរ សូយ៌្យទ្រិ សូយ៌វម៌េតេឝ្វរ''' និង '''ជយលេស្ហេត្រ'''។ល។ យោងទៅលើការវិភាគទិន្ន័យសិលាចារឹក យើងអាចនិយាយបានថា សិលាចារឹកទាក់ទិនទៅនិងពាក្យសម្បថនៅប្រាសាទវិមានអាកាស ក៏ដូចជាពាក្យសម្បថនៅទីកន្លែងផ្សេងៗ​ទៀតដែរ គឺជាអត្ថបទ[[​អក្សរសិល្ប៏]] ហើយវាក៏ជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្រ្តមួយយ៉ាងសំខាន់ បានបង្ហាញថា ជនជាតិខ្មែរនាសម័យមហានគរ ជាជនជាតិមូយច្បាស់លាស់ដឹងបុណ្យដឹងបាប ដឹងខុសដឹងត្រូវ ហើយបានលើក​តំលៃនៃសច្ចធម៌ សីលធម៌ យុត្តិធម៌និងភក្តីភាពយ៉ាងខ្ពស់ស្មើនិងជីវិត។ ហេតុនេះពាក្យសម្បថ[[តំរួចពល]] មានអត្ថន័យ និងខ្លឹមសារដូចជាអត្ថបទ[[សច្ចា​​ប្រណិធាន]]របស់​មន្រ្តីសម័យទំនើបនេះ។ ក្នុងអត្ថបទសម្បថរបស់វ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ យើងឃើញថា​មន្រ្តីគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ក្នុងកម្វុជទេឝ ហ៊ានថ្វាយជីវិត កាត់ដៃ បើសិនជាក្បត់នឹងព្រះមហាក្សត្រ ដោយឃុបឃិតជាមួយសត្រូវ។ ម្យ៉ាងទៀង ពួកគេក៏សុខចិត្តចុះនរក​ ៣២ ជាន់ដើម្បីរងទុក្ខជារៀងរហូតដរាបណា[[ព្រះអាទិត្យ]] និង[[ព្រះចន្ទ]]នៅតែមានពន្លឺ ដរាបនោះពួកគេនៅតែសោយទុក្ខវេទនា។ ការស្រាវជា្រវថ្មីៗរបស់យើង​ បានបំបាត់នូវភាពស្រពិចស្រពិលក្នុង[[ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា]] ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងបញ្ហាដែលចោទឡើងថា តើវ្រះបាទ'''សូយ៌្យវម៌្មទេវ​''' និងវ្រះបាទ'''សូយ៌្យវម៌្ម''' ជាព្រះរាជាតែមួយ​ព្រះអង្គទេ ឫមួយយ៉ាងតិចណា? ចំពោះយើង ព្រះនាមស្តេចទាំងពីរខាងលើនេះ គឺតំណាងអោយព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ គឺវ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ ពោលគឺពុំមែនជាឈ្មោះមួយទៀតនៃវ្រះបាទ[[ជយវីរវម៌្ម|ជយវីវម៌្មទេវ]] ដូចដែលលោក​អៃ-ម៉ូនីញេ និងលោកល្វីហ្វីណូត៌ បានសន្និដ្ឋាននោះទេ​។ ==កំណត់== <references/> {{S-start}} {{s-reg}} {{Succession box|before=[[ជយវីរវម៌្ម]]|title=[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ]]|years=១០០៦&ndash;១០៥០|after=[[ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២]]}} {{s-end}} ==តំណក្រៅ== * http://www.art-and-archaeology.com/seasia/angkorkings.html * http://khmerprideproductions.com/chapter4.html * http://www.indochinaexclusive.com/srkbalspean.jpg {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Suryavarman 01 | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian king | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = 1050 | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Suryavarman 01}} [[Category:ក្សត្រនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:ក្សត្រពុទ្ធសាសនិក]] [[Category:ពុទ្ធសាសនិកមហាយាន]] [[Category:ពុទ្ធសាសនិកខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ]] [[Category:ក្សត្រសតវត្សទី១១នៅអាស៊ី]] evcbk2g34ehcq7ktgmhljjbm57zz16r 0 28119 339906 335708 2026-08-30T05:02:50Z ~2026-46867-39 52717 /* */ 339906 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|ការបញ្ជូនបន្តរាងជារង្វង់}} #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវម៌្មទី ១]] dqpwq9ymb7k82sbeiir13nnl5ijo7j8 0 28263 339938 338729 2026-08-30T08:05:38Z Borannaja 52144 /* មើលផងដែរ */ 339938 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៧-១៤៦៨ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៧ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''មហេសី''' | [[បរមចន្ទារពិសេស]]<br/>[[កេសរ (មហេសីព្រះស្រីរាជា)|កេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[ឱកញាឱង|ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទិវង្គត''' | ១៤៦៨ |- |'''បិតា''' | [[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' | [[ស៊ីសៈងាម]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីរាជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៧-១៤៦៨) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ សំរឹទ្ធិស័ក ព.សករាជ ១៩៨១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៦០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា"''' និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ។ ព្រះស្រីរាជា នេះហើយដែលលើកទ័ពខ្មែរ ទៅវាយយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និង បានលើកទ័ពឡោមព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ដែលជារាជធានីធំ របស់សៀម ផងដែរ ។<ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 [[ISBN]]: 9995059959, 9789995059958 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ស្រីរាជា មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម សុីសាង៉ាម ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ១អង្គ នាម "ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ដែល នរាយណ៍រាមា ត្រូវជាព្រះជេស្ឋា (បង) ដែលមានបិតាតែមួយ តែម្ដាយទីទៃពីគ្នា ។ ព្រះស្រីរាជា ជាស្ដេចខ្មែរមួយអង្គដែលលើកទ័ពខ្មែរ វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និងបានលើកទ័ព ព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ ។ ក្រៅពី ធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម ព្រះអង្គត្រូវធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលជាព្រះនុជ (ប្អូន) បង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលបានធ្វើរាជប្រហារដណ្ដើមរាជពីទ្រង់ផងដែរ ក្រៅពី ស្រីសុរិយោទ័យ ទ្រង់ត្រូវប្រឈមមុខ និង ប្អូនបង្កើតមួយអង្គទៀត ជាបុត្ររបស់ក្សត្រីយ៍ បុទមកេសរ គឺ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលកាន់កាប់ទឹកដីមួយចំណែកទៀត ដាក់ជាតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ។ ជម្លោះរាជវង្សដ៏ផុយស្រួយនេះ បានបង្ករជាសង្គ្រាមក្នុងព្រះនគរ រហូតឈានដល់ការពុះទឹកដីកម្ពុជា ជា៣ ចំណែកធំៗ ថែមទៀតផង ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ខ្មែរវាយយក បស្ចឹមបុរី == '''Khmer invades Pachim Borei''' * (Thai Pronounciation: Prachin Buri) ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ឡើងសោយរាជ បានរយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ ទ្រង់បានលឺដំណឹងថា នគរសៀម កំពុងជួបវិបិត្តរាជវង្សដណ្ដើមរាជ ដោយហេតុថា "ឃុនវរវង្ស" បានក្បត់សម្លាប់ "ព្រះចៅយ៉តហ្វា" ដូចនេះព្រះស្រីរាជា បានប្រមូលទ័ពប្រមាណជា ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និង បានតែងតាំងមេទ័ពប្រមុខ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" ជាសេនាបតីធំ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ) ឱ្យលើកទ័ពទៅវាយ យកស្រុកបស្ចឹមបុរី ជាមុនដើម្បី ដាក់ជាមូលដ្ឋានទ័ព ហើយរងចាំទ័ពហ្លួងរបស់ទ្រង់នៅទីនោះ ដើម្បីធ្វើការប្រមូលទ័ព វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិចពីសៀមត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ នៃគ.សករាជ ត្រូវនិង ព.សករាជ ១៩៩៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៧៦ ។ ក្រោយពេលទ័ពខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" វាយបែកបស្ចឹមបុរី ព្រះស្រីរាជា បានលើកទ័ពហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) បន្ថែមទៀត បូករួមទាំងដំរីសឹក ១៨០ ក្បាល រទេះសឹកចម្បាំង ២០០០ គ្រឿង និង សេះចម្បាំង ៤០០០ និង កងបាញ់ព្រួញ ៥០០០ នាក់ ទៅជួបជុំកងទ័ពនៅបស្ចឹមបុរី ដើម្បីត្រៀមវាយចូល រាជធានីធំ របស់សៀម ស្រីអាយុធ្យា ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ខ្មែរវាយប្រហារ ស្រីអាយុធ្យា == '''Khmer attack Srei Ayudhya''' * (Thai Pronounciation: Si Ayutthaya) ក្រោយពេលកងទ័ពខ្មែរវាយបែក បស្ចឹមបុរី កងទ័ពបានប្រមូលផ្ដុំក្នុងចំនួន ១៨០,០០០ (១៨មុឺននាក់) ព្រះស្រីរាជា បានត្រាសបង្គាប់ឱ្យ ចៅហ៊្វាកលហៈ ដកទ័ព ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) វាយយកស្រុក ចន្ទបុរី និង រយ៉ង ចំណែកទ្រង់ដឹកនាំទ័ពធំដោយផ្ទាល់ ១២៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលក្រុងស្រីអាយុធ្យា ក្នុងរាជស្ដេចសៀម "បរមរាជា តិលោករាជ" ក្នងឆ្នាំ ១៤៥៩ នៃគ.សករាជ កងទ័ពខ្មែរ សម្រុកចូលកំពែងក្រុងសៀម ដោយដាក់ជណ្ដើរឬស្សី វាយចូល ដោយសារកំពែងក្រុងសៀមមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ២៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១២ ម៉ែត្រ សៀមបានបាញ់កាំភ្លើងធំមកវិញស្លាប់កងទ័ពខ្មែរអស់ជាច្រើន ឃើញដូចនេះ ព្រះស្រីរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យ មេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ដកកងព្រួញ ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) បាញ់ទម្លាក់ទ័ពសៀមតាមកំពែងក្រុង សៀមប្រើកងកាំភ្លើងវែង បាញ់ប្រហារមកវិញ ត្រូវមេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ក៏ពលីក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពខ្មែរបានឡោមព័ទ្ធ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា អស់រយៈពេល ៤ខែ នៅតែវាយមិនបែក ហើយក៏ខ្វះស្បៀង ព្រះស្រីរាជា ក៏សម្រេចចិត្តដកទ័ព ទៅបោះជុំរំនៅ បស្ចឹមបុរី វិញ ។ ព្រះស្រីរាជា ជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងសៀម មិនទាន់ដឹងឈ្នះចាញ់ផង ក៏ទទួលបានសារលិខិត អំពីរាជប្រហារ យករាជបល្ល័ង របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលផ្ញើដោយ [[ធម្មរាជាទី២]] ដូចនេះ ទ្រង់សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពត្រឡប់មកវិញ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ គ.សករាជ ១៤៦១ == '''The Miracle of the Comet 1461 AD''' អំឡុងពេលដែល ស្រីសុរិយោទ័យ ធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា បានកើតមាន អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ កើតឡើង មនុស្សម្នាងើយមើលឃើញគ្រប់គ្នាៗ ផ្កាយដុះកន្ទុយ នេះចាប់រះ ពីទិសខាងកើត ហើយវាទម្លាក់កន្ទុយយ៉ាងវែង មក ទិសខាងត្បូង ផ្កាយដុះកន្ទុយនេះ បានរះរយៈពេល ១៥ ថ្ងៃ ប្រជារាស្ត្រចាប់ផ្ដើមជជែកគ្នាអំពីហេតុការណ៍នេះ ដោយសន្និដ្ឋានថា ព្រះនគរ និង កើតមានកល្លិយុគសង្គ្រាម ចលាចលជាក់ជាមិនខាន ។ ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ដកទ័ព ត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់បានធ្វើដំណើរកាត់តាម បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ និង បានបោះជុំរំទ័ពនៅ "អមរិន្ទគិរីបូរណ៍ " (បច្ចុប្បន្នជាស្រុក បរិបូរណ៍) ខែត្រ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] ។ គ.សករាជ ១៤៦១ ព្រះស្រីរាជា បានដឹកនាំទ័ពចំនួន ៧០០០០ (៧មុឺននាក់) បើកការវាយការប្រហារ ទៅលើ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅរាជធានី ចតុមុខ និង បានដុតបំផ្លាញព្រះរាជវាំងថែមទៀតផង ហើយ ស្រីសុរិយោទ័យ និងកងទ័ព បានដកទៅដល់ បន្ទាយទួលបាសាន ក្នុងខែត្រ [[កំពង់ចាម]] ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅក្រចេះ == '''Battle at Kratie''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៣ នៃគ.សករាជ ព្រះស្រីរាជា បានចាត់ "ពញ្ញាយមរាជ" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៅវាយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] នៅបន្ទាយទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ស្រីសុរិយោទ័យ បានដកថយបន្តទៀត ទៅស្រុកឆ្លូង (បច្ចុប្បន្នជា: [[ខេត្តក្រចេះ]]) ហើយកងទ័ព ស្រីរាជា បានបន្តវាយចូលដល់ ស្រុកឆ្លូង ស្រីសុរិយោទ័យ ក៏ចាត់ សេនាបតីវុធ ឱ្យលើកទ័ពជើងទឹកវាយគៀបពីក្រោយត្រង់សមរភូមិក្រចេះ ហើយទីបំផុតកងទ័ព ស្រីរាជា ក៏បរាជ័យ នៅក្រចេះដយថយជាបន្តបន្ទាប់ និងបន្តដកថយរហូតដល់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ សង្គ្រាមរវាង ស្រីរាជា និង ស្រីសុរិយោទ័យ បានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ ១៤៦១ ដល់ឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ ។ ស្រីរាជា បានដំណឹងថា [[ធម្មរាជាទី២]] បានរក្សាទុកនៅគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទ្រង់បានចាត់បេសកជនទៅទាមទារមកវិញ តែធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មិនយល់ព្រមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្រីរាជា បានលើកទ័ពទៅវាយ ធម្មរាជាទី២ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ត្បិតត្រូវទ័ព ធម្មរាជាទី២ វាយរុញច្រានមកវិញ និងវាយយកបានតំបន់ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) ដូចនេះ ស្រីរាជា ក៏បន្តគ្រប់គ្រងនូវទឹកដីភាគខាងលិចចាប់ពី រយ៉ង ជល់បុរី បស្ចឹមបុរី នគររាជសីម៉ា បុរីរម្យ ទៅទល់និង ព្រំប្រទល់សៀម ហើយភាគខាងកើត ចាប់ពី [[កោះកុង]] [[ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[សៀមរាប]] ដល់ [[កំពង់ធំ]] ភាគខាងជើងចាប់ពី [[ព្រះវិហារ]] សុីសាកេត ដល់ ម្លូព្រៃ ទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ក្នុងរជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ ក្រោយមកទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | ព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ព្រះស្រីរាជា យល់សុបិនឃើញ ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ ដែលជាប្អូនរបស់ខ្លួន ដកព្រះខ័នរាជ មកកាប់សម្លាប់ខ្លួនក្នុងព្រះក្រឡាបន្ទំ (បន្ទប់ដេក), ព្រះស្រីរាជា ដកហូតមិនឱ្យ ស្រីសុរិយោទ័យកាន់កិច្ចការក្នុងរាជវាំង ។ ដូច្នេះ ស្រីសុរិយោទ័យ បានធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> ក្លាយជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម "តិលោករាជ" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Srei Reachea''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Srei Reachea, son of Sisa Ngam, Srei Reachea dreamed saw his younger brother, Srei Soriyoatey, take royal sword to killed him in the bedroom. So Srei Reachea deprives Soriyoatey of holding royal affairs, So Soriyoatey royal coup d'etat | align="center" | '''Ponhea Ang Dhamma Khat''' <br> Become Son Adoption of Siam King (Tilokaraj) |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == បញ្ចាក់ == ដើម្បីលើកស្ដេចកន ជាអ្នកស្នេហាជាតិ និង ដើម្បីទម្លាក់កិត្តិយសស្ដេចចន្ទរាជា អ្នកប្រវត្តិវិទូនយោបាយបច្ចុប្បន្ន គេបានសរសេរបំភ្លៃថា ធម្មរាជាទី២ ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ត្រង់ឃ្លាមួយនៃឯកសារមហាបុរសខ្មែរ បានបញ្ចាក់ច្បាស់ នៅពេលដែលស្ដេចសៀមនិយាយទៅកាន់ ពញ្ញាអង្គ ដែលយកពញ្ញាអង្គធ្វើជាកូនធម៌ ឬ បុត្រចិញ្ចឹម ស្ដេចសៀមមានបន្ទូលថា ពញ្ញាអង្គមានអយ្យកោ ជាជាតិសៀមដូចយើងដែរ ។ ហើយអ្នកដែលកាត់ទឹកដីកម្ពុជាភាគខាងលិច ទៅរួមផែនដីជាមួយស្ដេចសៀម គឺជាពញ្ញាអង្គ បុត្ររបស់ស្រីរាជា ដើម្បីលើកស្ដេចកន ក្រុមប្រវត្តិវិទូផ្នែកនយោបាយ បានបំភ្លៃលាបពណ៌ ទៅស្ដេច ធម្មរាជាទី២ ថាជាអ្នកកាត់ទឹកដីឱ្យសៀម ដែលជាព្រះបិតា ចន្ទរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[Srei Reachea]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៦៨)''}} {{Succession box|before= [[នរាយណ៍រាមា]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៣៧-១៤៦៨'''|after=[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 71wlmxctiy7ofiuz0z5obwshoxguxs9 0 28264 339924 331940 2026-08-30T06:50:04Z Borannaja 52144 339924 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #7851A9;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> នរាយណ៍រាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៧៥៧-១៧៧៥ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៧៥៧ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍រាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២)|រាមាធិបតីទី២]] <br> (រជ្ជកាលទី២) |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ឧទ័យរាជាទី៣]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១៧៧៥ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ (Buddha Theravada) <br> ព្រហ្មញ្ញសាសានា |} '''នរាយណ៍រាជា''' ឬ '''[[អង្គតន់ទី២]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Noreay Reachea) or (Ang Ton II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៧៧៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧៥៧-១៧៧៥) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៣០១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧៥៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦៨០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍រាជា រាមាធិបតី''' ព្រះអង្គជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតីទី២ នៃ [[អង្គទងទី២]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះបិតារបស់ទ្រង់ ។ <ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=e7huAAAAMAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> == អណ្ណាមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៥៨ == '''Annam invaded Cambodia, 1758 AD''' គ.សករាជ ១៧៥៨ អណ្ណាមលើកទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ចូលឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា នៅឯកម្ពុជាក្រោម ព្រះនរាយណ៍រាជា ពេលនោះបានបញ្ជូនកងទ័ព ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ទៅច្បាំងទប់ទល់និងពួកអណ្ណាម ដោយចំនួនទ័ពភាគីកម្ពុជាតិចជាង នៅទីបំផុតពួកអណ្ណាមបានច្បាំងឈ្នះភាគីកម្ពុជាយកបានខេត្តចំនួនពីរ គឺ [[ខេត្តបាសាក់]], (Hậu Giang) និង [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]] (Tra Vinh) ។ អណ្ណាមបានបន្តពង្រីកទឹកដីដោយច្បាំងយកតំបន់ ហាទៀង (Ha tien) ដែលកាន់កាប់ដោយដោយស្ដេចត្រាញ់ចិននៃគ្រួសារ ម៉ក់កូវ (Mac Cuu Family) ដែលជាអតីត [[ខេត្តពាម]] របស់កម្ពុជា ។ នៅអំឡុងចុងឆ្នាំ ១៧៥៨ នៃគ.សករាជ អណ្ណាមលើកទ័ពមកឈ្លានកម្ពុជាម្ដងទៀត ដោយចូលច្បាំងយក [[ខេត្តកំពត]] ព្រះនរាយណ៍រាជា ដោយខ្លាចបាត់បង់ទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ ទ្រង់ បានទៅពឹងពាក់សៀម ក្នុងការផ្ដល់នូវសម្ភារវុធ ដើម្បីច្បាំងទប់ទល់និងពួកអណ្ណាមជាបន្តទៀត ដូចនេះពួកអណ្ណាម មិនអាចច្បាំងយកខេត្តកំពតបាននោះទេ ។<ref> Société Asiatique (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/YbtUAAAAcAAJ?hl=en&gl=KH&kptab=publisherseries Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20], Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library </ref> == កម្ពុជាកាត់ខេត្ត៣ ទៅឱ្យសៀម គ.សករាជ ១៧៦៩ == '''Cambodia cuts 3 provinces to Siam 1769 AD''' ក្រោយពេលអណ្ណាម ឈ្លានពានកម្ពុជា ជាច្រើនលើកច្រើនសារ ព្រះនរាយណ៍រាជា ដែលបានពឹងពាក់សៀមក្នុងការទប់ទល់ និង ពួកអណ្ណាម ត្រូវស្ដេចសៀមថ្មី ដែលមានឈាមជ័រជាជនជាតិចិន ព្រះនាម ព្យាតាក (Phya Tak) ដែលជាមេទ័ពធំប្រចាំនៅធនបុរី បានដណ្ដើមរាជ ពីរាជវង្សសៀមអាយុធ្យា ក្រោយពេលភូមាលើកទ័ពដុតក្រុងអាយុធ្យា នៅឆ្នាំ ១៧៦៧ ស្ដេចសៀមថ្មីអង្គនេះ បានទាមទារសគុណដែលខ្លួនបានផ្ដល់សម្ភារវុធជួយដល់ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ដូចនេះ ព្រះនរាយណ៍រាជា ដោយមិនចង់ជំពាក់គុណសៀម ទ្រង់ក៏កាត់ទឹកដីកម្ពុជាចំនួន ៣ខេត្ត ទៅឱ្យសៀមដូចជា៖ [[ខេត្តបុរីរម្យ]] (Buriram), [[ខេត្តសុរិន្ទ]] (Surin), ស្រីស្លាកែត (Sisaket) នៅឆ្នាំ ១៧៦៩ នៃគ.សករាជ ។ ព្រះនរាយណ៍រាជា ទ្រង់បានឡើងសោយរាជពីឆ្នាំ ១៧៥៧ រហូតដល់សោយទិវង្គត ដោយការបះបោរដណ្ដើមរាជរបស់ ព្រះអង្គណន ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៥ នៃគ.សករាជ ។<ref> Centre national de la recherche scientifique (France) (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/6-WNc19MHuIC?hl=en Journal asiatique], Publisher: Société asiatique. Original from the University of Michigan </ref> == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៧៧៥)''}} {{Succession box|before= [[រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២)]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''(១៧៥៧-១៧៧៥)'''|after=[[ឧទ័យរាជាទី៣]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == l3b42274khv4x0p5qprv4fpma24n281 0 34867 339972 336974 2026-08-30T10:07:25Z ~2026-47159-49 52721 /* */ 339972 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋ សហរដ្ឋអាមេរិក |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសាបារាំង]])}} |common_name = បារាំង |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម^២ (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances], [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news|last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម^២។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=26 មិថុនា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054821/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |url-status=dead }}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work = Spero News | accessdate = 25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | archive-date = 4 តុលា 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | url-status = dead }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO₂ emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web|author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218142705/https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 |date=2021-02-18 }}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>{{Cite web |url=http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2017-07-11 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114060844/http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |url-status=dead }}</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>{{Cite web |url=http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |title=Licenses of the French Football Federation |access-date=2017-07-11 |archivedate=2017-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010115455/https://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |url-status=dead }}</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] pn5auysvxn74irlt2cxkdkk19savdno 339973 339972 2026-08-30T10:08:45Z ~2026-47159-49 52721 /* */ 339973 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋ សហរដ្ឋអាមេរិក |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសា អង់គ្លេស]])}} |common_name = |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម^២ (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances], [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news|last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម^២។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=26 មិថុនា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054821/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |url-status=dead }}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work = Spero News | accessdate = 25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | archive-date = 4 តុលា 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | url-status = dead }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO₂ emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web|author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218142705/https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 |date=2021-02-18 }}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>{{Cite web |url=http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2017-07-11 |archivedate=2012-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114060844/http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1 |url-status=dead }}</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>{{Cite web |url=http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |title=Licenses of the French Football Federation |access-date=2017-07-11 |archivedate=2017-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010115455/https://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf |url-status=dead }}</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] 6bqjkgglhysfwifbkxo408ka1u73tx4 0 35605 339946 338317 2026-08-30T08:27:17Z Veritas Sapientiae 37631 បានត្រឡប់កំណែប្រែដោយ[[Special:Contributions/~2026-43009-67|~2026-43009-67]] ([[User talk:~2026-43009-67|Talk]]) ទៅកំណែប្រែចុងក្រោយដោយ [[User:NDG|NDG]] 264370 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=February 2017}} {{Infobox musical artist | name = BNK48 | image = BNK48 Official Lgo.png | image_size = 200px | landscape = | caption = | background = group_or_band | origin = [[បាងកក]], [[ប្រទេសថៃ]] | genre = {{flatlist| * [[Thai pop music|T-pop]] * [[J-pop]] * [[Pop music|Pop]]}} | years_active = 2017–បច្ចុប្បន្ន | label = BNK48 Office | associated_acts = {{flatlist| * [[AKB48]] * [[HKT48]] * [[JKT48]] * [[MNL48]] * [[NGT48]] * [[NMB48]] * [[SKE48]] * [[STU48]] * [[TPE48]] }} | website = {{Official website|www.bnk48.com|bnk48.com}} | current_members = | past_members = }} '''BNK48''' (ប៊ីអិនខេហ្វ័រធីអេថ) គឺជាក្រុមតារាថៃនិងជាក្រុមប្អូនស្រីអន្តរជាតិទីបីរបស់ [[AKB48]] បន្ទាប់ពី [[JKT48]] របស់ឥណ្ឌូនេស៊ីនិង [[SNH48]] របស់ប្រទេសចិន។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីថៃ]] cwr4ge7mr23ap52alcrlwljkvruku1m 0 37498 339904 335710 2026-08-30T05:01:09Z ~2026-46867-39 52717 /* */ 339904 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|ការបញ្ជូនបន្តរាងជារង្វង់}} #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវម៌្មទី ១]] dqpwq9ymb7k82sbeiir13nnl5ijo7j8 0 38600 339925 331941 2026-08-30T06:51:00Z Borannaja 52144 339925 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #7851A9;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> រាមាធិបតីទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៧៤៧-១៧៤៩ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៧៤៧ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី៤]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី៤]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ១៦៩៥ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[អង្គតន់ទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១៧៥៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ (Buddha Theravada) <br> ព្រហ្មញ្ញសាសានា |} '''រាមាធិបតីទី២''' ឬ '''[[អង្គទងទី២]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Reamea Thipadei II) or (Ang Tong II) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៩៥-១៧៥៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧៤៧-១៧៤៩) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៩១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧៤៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦៧០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមាធិបតី''' ព្រះអង្គជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតីទី១ នៃ [[ពញ្ញាយ៉ង|អង្គពញ្ញាយ៉ង]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជបន្តពីក្មួយរបស់ទ្រង់ គឺ [[ធម្មរាជាទី៤|ព្រះធម្មរាជាទី៤]] ក្រោយមានការគាំទ្រពីក្រុមមន្ត្រី អំឡុងពេលទ្រង់បង្ក្រាបសកម្មភាពរដ្ឋប្រហាររបស់ព្រះសត្ថាទី២ [[អង្គយ៉ង]] ។<ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=e7huAAAAMAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> == អណ្ណាមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៤៩ == '''Annam invaded Cambodia, 1749 AD''' គ.សករាជ ១៧៤៩ អណ្ណាមបានបញ្ជូនទ័ព ចូលមកឈ្លានពានកម្ពុជា និង បានច្បាំងយកខេត្តចំនួន២ របស់កម្ពុជា គឺ [[ខេត្តបាសាក់]] (Hau Giang) និង [[ខេត្តឃ្លាំង]] (Soc Trang) ក្រោយច្បាំងដណ្ដើមយកខេតត្តទាំងពីររបស់កម្ពុជារួចហើយ អណ្ណាមបានលើកទ័ពចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានីឧដុង្គ ក្នុងរាជ ព្រះរាមាធិបតីទី២ ដោយមើលឃើញថាកម្ពុជាមានទ័ពតិច មិនអាចទប់និងកងទ័ពអណ្ណាមបាន ទ្រង់បានភៀសខ្លួនទៅកាន់នគរសៀម រីឯកកងទ័ពពួកអណ្ណាម កំពុងតែច្បាំងនិងកងទ័ពកម្ពុជា ដើម្បីដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានីឧដុង្គ ។ កងទ័ពអណ្ណាមច្បាំង និង កងទ័ពកម្ពុជាអស់ពេលពេញមួយខែនៅតែមិនអាចយកក្រុងឧដុង្គបាន អំឡុងពេលនោះ ឧញ៉ាក្រឡាហោមឱក បានកេណ្ឌទ័ពពី [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]], [[បាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]], [[កំពង់ធំ]], និង មានកងទ័ព ជំនួយសៀម មកចូលរួមផង ទ័ពកម្ពុជាប្រមូលបានមានចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បានចូលច្បាំងបណ្ដេញពួកណាមចេញពីកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៧៤៩ នៃគ.សករាជ ។ ឧកញ៉ឱក ក្រោយយកឈ្នះកងទ័ពអណ្ណាម នៅរាជធានីឧដុង្គ លោកបានអញ្ជើញ អង្គស្ងួន ដែលជាបុត្រាពៅ របស់ព្រះធម្មរាជាទី៣ ពីនគរសៀមឱ្យឡើងមកគ្រងរាជនៅកម្ពុជា ព្រះអង្គស្ងួន ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមារធិបតី ព្រះបរមបរពិត្រ" ទ្រង់ត្រូវបានក្រុមអ្នកប្រវត្តវិទូសម្គាល់នាមហៅថា [[ជ័យជេស្ឋាទី៤]] ។<ref> Claudius Madrolle (1926) [https://books.google.com.kh/books?id=e81FAQAAIAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y Indochine du sud, de Marseille à Saigon: Djibouti, Éthiopie, Ceylan, Malaisie, Cochinchine, Cambodge, Bas-Laos, Sud-Annam, Siam], Publisher: Hachette, Original from the University of California p.435 </ref> == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៦៩៥-១៧៥៧)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី៤]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''(១៧៤៧-១៧៤៩)'''|after=[[ជ័យជេស្ឋាទី៤]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == smjl3de9djpa5shownus4yhcqf9lmtz 1 41510 339885 329920 2026-08-29T18:46:24Z KORY SEB 52711 /* ខ្មែរ */ ផ្នែកថ្មី 339885 wikitext text/x-wiki == Khmer == Khmer [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE|2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE]] ម៉ោង២១:៣១ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) :ខ្មែរ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE|2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE]] ម៉ោង២១:៣២ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == ឋ == តដហកុំអត្ថបទដែលអ្នកចម្លងនឹងបង្ហាញនៅទីនេះដោយស្វ័យប្រវត្តិខ្ទាស់ Snippet អត្ថបទចម្លងដើម្បីកុំឱ្យផុតកំណត់ក្រោយរយៈពេល 1 ម៉ោងចុចអូសលើតង្កៀបដើម្បីលុបចុចអូសលើតង្កៀបដើម្បីលុប [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/36.37.233.249|36.37.233.249]] ម៉ោង២០:២៩ ថ្ងៃអង្គារ ទី២៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == Mess == Mess [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2025-41640-26|&#126;2025-41640-26]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2025-41640-26|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៥:៥៧ ថ្ងៃសុក្រ ទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == ខ្មែរ == កម្ពុជា [[អ្នកប្រើប្រាស់:KORY SEB|KORY SEB]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:KORY SEB|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:៤៦ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៩ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) j2gpg98w54cm3j9588dzceitgoszo3g 339927 339885 2026-08-30T07:16:47Z MathXplore 38099 បានត្រឡប់កំណែប្រែដោយ[[Special:Contributions/KORY SEB|KORY SEB]] ([[User talk:KORY SEB|Talk]]) ទៅកំណែប្រែចុងក្រោយដោយ [[User:~2025-41640-26|~2025-41640-26]] 329920 wikitext text/x-wiki == Khmer == Khmer [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE|2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE]] ម៉ោង២១:៣១ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) :ខ្មែរ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE|2001:FB1:13F:2969:C88C:AA13:1A28:BCFE]] ម៉ោង២១:៣២ ថ្ងៃអង្គារ ទី១៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == ឋ == តដហកុំអត្ថបទដែលអ្នកចម្លងនឹងបង្ហាញនៅទីនេះដោយស្វ័យប្រវត្តិខ្ទាស់ Snippet អត្ថបទចម្លងដើម្បីកុំឱ្យផុតកំណត់ក្រោយរយៈពេល 1 ម៉ោងចុចអូសលើតង្កៀបដើម្បីលុបចុចអូសលើតង្កៀបដើម្បីលុប [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/36.37.233.249|36.37.233.249]] ម៉ោង២០:២៩ ថ្ងៃអង្គារ ទី២៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == Mess == Mess [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2025-41640-26|&#126;2025-41640-26]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2025-41640-26|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៥:៥៧ ថ្ងៃសុក្រ ទី១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) 26i2d7iwo81zyu17qurracjeipe9a3j 0 42485 339901 337531 2026-08-30T04:58:42Z ~2026-46867-39 52717 /* */ 339901 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|ការបញ្ជូនបន្តរាងជារង្វង់}} #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] == ឯកសារយោង == 5gleg3xhffcrxsui4byhh6yvimdcvtv 0 43220 339902 337530 2026-08-30T04:59:32Z ~2026-46867-39 52717 /* */ 339902 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|ការបញ្ជូនបន្តរាងជារង្វង់}} #បញ្ជូនបន្ត [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] == ចម្បាំងដណ្ដើមរាជ្យ == ''' Battle for the throne ''' [[File:Thailand Nakhon Si Thammarat.png|thumb|left|Suryavarman I come from Khmer past Nokor Srei Thommareach, Thai pronunciation: Nakhon Si Thammarat.]] ព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] ដែលមានដើមកំណើតនៅ នគរស្រីធម្មរាជ ([[អង់គ្លេស]]: Nokor Srei Thommareach) (Thai pronunciation: Nakhon Si Thammarat) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay peninsula) បានលើកទ័ពមកតាមតំបន់កូរ៉ាត់ (Korat) រហូតមកដល់ សុីសុផុន (អង់គ្លេស: Sisophon) (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ​]]) ដែលទ័ពព្រះអង្គបានវាយសំរុកចូលពីភាគខាងលិច ពីឆ្នាំ ១០០២ ដល់ឆ្នាំ ១០០៤ នៃគ.សករាជ នៅទីបំផុត​ព្រះអង្គក៏វាយបែក រាជធានី យសោធរៈបុរៈ និងបានបណ្ដេញព្រះបាទ [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] ចេញពី យសោធរៈបុរៈ ក្នុង​ឆ្នាំ ១០០៦ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះអង្គក៏ឡើងសោយរាជ្យក្នុងពេលនោះ ។<ref> American Philosophical Society (1951) [https://books.google.com.kh/books?id=Ca1fOjZSCugC&q=Jayaviravarman+1002&dq=Jayaviravarman+1002&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiBo9Hr9M7yAhUMA94KHe4sA6wQ6AF6BAgIEAM Transactions of the American Philosophical Society], Publisher: The Society, Original from the University of Michigan p.295 </ref>​ === ការពង្រីកទឹក​ដីភាគខាងត្បូង === ''' Southern Territory Expansion ''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ជាស្ដេចដ៏ខ្លាំងពូកែមួយអង្គដែលបានធ្វើសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដីយា៉ងធំចុះមកភាគខាងត្បូង តាមទន្លេមេណាម ([[អង់គ្លេស]]: Menam river) (បច្ចុប្បន្នជា ទន្លេចៅប្រាយ៉ា) ចុះមកតំបន់លប់បុរី ([[អង់គ្លេស]]: Lopburi) ក្នុងការកំចាត់ព្រះបាទ [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន​]] ឱ្យបរាជ័យទាំងស្រុងនៅចំនុះរដ្ឋល្វោ ([[អង់គ្លេស]]: State of Louvo) ក្នុងឆ្នាំ ១០១០ នៃគ.សករាជ ។​<ref> Christopher Pym (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=hZJOAAAAMAAJ&q=Suryavarman+I+menam+river&dq=Suryavarman+I+menam+river&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjBg7yL9eXyAhUBFIgKHagZBpwQ6AF6BAgKEAM The Ancient Civilization of Angkor Volume 858 of A Mentor book Great Collections Microfilming Project: John M. Echols Collection], Publisher: New American Library, Original from the University of Michigan p.224 [[ISBN]]: 0451608585 </ref> ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គរវាងឆ្នាំ ១០២២-១០២៥ នៃគ.សករាជ ​នៅភាគខាងត្បូងវិស័យពុទ្ធសាសនា មានភាពរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំង ព្រះអង្គបានសាងសង់សាលាសំណាក់ធម៌ ចំនួន2 សម្រាប់បណ្ដុះបណ្ដាល រាល់ភិក្ខុសង្ឃដែលបានបួសរៀននៅទីនោះ មួយជាសាលា ពុទ្ធសាសនា មហាយាន រីឯមួយទៀត ជាសាលា សម្រាប់សមណៈព្រាហ្មណ៍ ខាងសាសនាព្រហ្មញ្ញ ក្នុងរដ្ឋល្វោ (State of Louvo) យ៉ាងណាមិញសាសនាព្រះពុទ្ធមានភាពសំខាន់សម្រាប់ទ្រង់ផងដែរក្នុងពេលព្រះអង្គកំពុងគ្រប់គ្រង អាណាចក្រទ្វាវត្តី ([[អង់គ្លេស]]: Kingdom of Dvaravati) ។​<ref> George Cœdès Editor Walter F. Vella Translated by Susan Brown Cowing (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=80BuAAAAMAAJ&dq=Suryavarman%20I%201022&source=gbs_book_other_versions The Indianized States of Southeast Asia ACLS Humanities E-Book East-West Center Press], Publisher: East-West Center Press, Original from the University of Michigan p.403 [[ISBN]]: 082480368X </ref> === ការពង្រីកឥទ្ធិពលទៅភាគខាងជើង === ''' Expansion of influence to the north ''' [[File:Entrance-phimai.jpg|thumb|ប្រាសាទភីម៉ៃ ឬ ប្រាសាទភិមាន ត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងសតវត្សទី១១ដោយព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] ។]] ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង ក្នុងចម្បាំងដណ្ដើមរាជ្យ នៅក្រុង "យសោធរៈបុរៈ​" ព្រះអង្គបានក៏សាង ប្រាសាទមួយចំនួននៅទីនោះ ដែលការពង្រីកទឹកដឹកដីរបស់ព្រះអង្គចេញពី កូរ៉ាត់ (Korat) ទៅកាន់ "នគររាជសីម៉ា" (Kh-pronoun: Nokor Reach Seima) ([[អង់គ្លេស]]: Thai-pronoun: Nakhon Ratchasima) ដែលព្រះអង្គបានដាក់សាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គឱ្យគ្រប់គ្រងនៅទីនោះ ដែលមានព្រះនាមថា "ព្រះបាទនរេន្ទ្រទិត្យៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Narendraditya) ឱ្យកាន់កាប់តំបន់ភាគខាងជើងនេះ ។<ref> Joshua Eliot, Jane Bickersteth (1999) [https://books.google.com.kh/books?id=jLgUAQAAIAAJ&pg=PP4&dq=Joshua+Eliot,+Jane+Bickersteth+(1999)+Thailand+Handbook&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwinm63hhLzzAhWEy4sBHRc7ChEQ6AF6BAgGEAM Thailand Handbook], Publisher: Footprint Handbooks, Original from the University of California p.835 [[ISBN]]: 1900949326 </ref> ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ លោកក៏បានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅដល់ "ចម្ប៉ា​សាក់" ([[អង់គ្លេស]]: Champasak) (បច្ចុប្បន្នជា​ទឹកដីរបស់ [[ប្រទេសឡាវ]]) ផងដែរ លោកបានសាងសង់សំណង់ប្រាសាទមួយ ហៅថា "[[ប្រាសាទវត្តភូ]]" ([[អង់គ្លេស]]: Wat Phou temple) តែទ្រង់មិនទាន់បានបញ្ចប់នោះទេ គេដឹងត្រឹមថាប្រាសាទនេះសាងបញ្ចប់ដោយព្រះបាទ "[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី២]]" ដែលប្រាសាទមួយនេះសាងដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយទៅដល់[[ព្រះសិវៈ|ព្រះឥសូរ]] ក្នុងជំនឿនៃសាសនាហិណ្ឌូ ។<ref> Vittorio Roveda (1997) [https://books.google.com.kh/books?id=axnWAAAAMAAJ&q=suryavarman+i+Wat+phou&dq=suryavarman+i+Wat+phou&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjel-Dc5YLzAhVyy4sBHYl3CKw4FBDoAXoECAYQAw Khmer Mythology], Publisher: River Books, Original from the University of Michigan p.181 [[ISBN]]: 9748225372 </ref> == ថ្ងៃនៃ [[ព្រះកែវមរកត]] == ''' The Day of the Emerald Buddha ''' [[File:Preah Keo Morakot.jpg|thumb|Cambodia the Emerald Buddha 17th century, at Silver Pagoda Phnom Penh.]] '''ព្រះកែវមរកត''' ({{lang-en|Emerald Buddha}}) ({{lang-th|พระแก้วมรกต}}) (Kh-pronoun: Preah Keo Morokot) ដែលបានបើកចាកចេញពីកោះលង្កា កាត់តាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ([[អង់គ្លេស]]: India Ocean) សំដៅមកប្រទេសភូមា តែកាលមកដល់កណ្ដាលសមុទ្រ សំពៅទាំង២ បានជួបព្យុះបក់បោក សំពៅដែលផ្ទុកព្រះត្រៃបិដកសម្រាយព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត បានរសាត់មកដល់ត្រោយសមុទ្រ ត្រង់ខែត្របន្ទាយមាសនៃ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ភាគខាងត្បូង ។ ក្រមការខែត្រចាប់សំពៅនេះបាន ក៏នាំយក ព្រះត្រៃបិដកសម្រាយ ព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត មកថ្វាយព្រះមហាក្សត្រខ្មែរព្រះនាម "[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]]" ([[អង់គ្លេស]]: Suryavarman I) នៅក្រុង "ស្រីយសោធរៈបុរៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Yashodharapura) ទ្រង់សោមនស្សណាស់ឱ្យទទួលទុកក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤០ នៃគ​.សករាជ ។ ក្រោយមកក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤៤ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ អនុរុទ្ធ ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៃអាណាចក្របាកាន បានជ្រាបដឹងដំណឹងនេះទ្រង់បានត្រាសបញ្ជារ ឱ្យរាជបំរើនាំរាជសារមកស្នើសុំយករបស់ទាំងនេះត្រឡប់ទៅវិញ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ក៏យល់ព្រម​ប្រគល់រាល់របស់ដែលបានមកពីសំពៅនោះទៅវិញទាំងអស់ លើកលែងតែបដិមា ព្រះកែវមរកត ទ្រង់សូមរក្សាទុកក្នុងព្រះនគរ ដើម្បីជាការគោរពបូជា ដូចនេះ បដិមា ព្រះកែវមរកត បានស្ថិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយអាការយ៉ាងនេះ ។​<ref> Tep pitur Chim-Krasem (1950) [https://m.wikisource.org/w/index.php?title=File%3AKambuja_Suriya_1950_Issue_9.pdf&page=1 Kambuja Suriya Issue 9] Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82 </ref> == ការស្ថាបនាទីក្រុងអង្គរទី២ == '''Construction of Angkor II''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ជាស្ថាបនិក​សាងសង់ក្រុងអង្គរទី២ ឬហៅថា "សម័យកាលអង្គរ​ទី២" (The Secons Angkor) ត្រង់ [[បារាយណ៍ខាងលិច]] ([[អង់គ្លេស]]: West Baray) ដែលជាឈ្មោះរបស់ អាងស្តុកទឹកដ៏ធំមួយ ដែលមានបណ្ដោយ ៨ គម និង ទទឹង ២.២ គម និង ជម្រៅ៤ម៉ែត្រ ដែលអាចផ្ទុកទឹកចន្លោះពី ១២ ពាន់លានហ្គាឡោន ទៅ ១៤ ពាន់លានហ្គាឡោន ដោយស្មើនិង ៥៣ លានម៉ែត្រគីប ដែលអាចប្រើប្រាសសំរាប់ទីក្រុងទាំងមូល នៅរដូវប្រាងរាំងស្ងួត ស្ថាប័ត្យកម្ម​ដ៏ធំសម្បើមនេះហើយត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូជាច្រើន ចាត់ទុកជាយុគសម័យកាល នៃអង្គរទី២ ។ <ref> Malcolm MacDonald (1958) [https://books.google.com.kh/books?id=C3FuAAAAMAAJ&q=Suryavarman+I+west+baray&dq=Suryavarman+I+west+baray&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiMzOXSpZXzAhXnFqYKHUtNDdg4KBDoAXoECAIQAw Angkor, with One Hundred and Twelve Photographs], Publisher: J. Cape, Original from the University of Michigan p.148 </ref> ក្រៅពីស្ថាបនា បារាយណ៍​ទឹកថ្លាដែលជា ស្ថាបត្យកម្មដ៏ធំសម្បើម ព្រះអង្គបានសាងសង់បញ្ចប់នៅ [[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] ដែលជាប្រាសាទនៅក្បែរព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គ ដើម្បីទុកជាការបន់ស្រន់ រាជវាំងដែលជាលំនៅដ្ឋានរបស់ព្រះមហាក្ស័ត្រ ធ្វើអំពីសំណង់ឈើយ៉ាងប្រណិត ។ ព្រះអង្គក៏បានសាង​បញ្ចប់ [[ប្រាសាទតាកែវ]] ដែលបន្តសាងពីព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] ផងដែរ ។<ref> Malcolm MacDonald (1987) [https://books.google.com.kh/books?id=VnduAAAAMAAJ&q=suryavarman+i+phimeanakas&dq=suryavarman+i+phimeanakas&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiFtrvokZrzAhUHG6YKHW2YDts4FBDoAXoECAIQAw Angkor and the Khmers], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.158 [[ISBN]]: 0195826965 </ref> == ញាត្តិវង្សរបស់ព្រះអង្គ == '''King Relatives''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ មានព្រះមហេសីមួយអង្គព្រះនាមហៅថា៖ វីរៈល័ក្ខស្មី (អង់គ្លេស: Vira- lakshmi) តាមពង្សសាវតា គេដឹងត្រឹមថា ខ្សែរស្រឡាយខាងមហេសីរបស់ទ្រង់ មានទំនាក់ទំនងទៅនិងសាច់ញាតិ ព្រះបាទ [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]​ ដូចនេះទើបការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គគឺស្របច្បាប់ ។ ព្រះអង្គមានបុត្រាចំនួន ២អង្គ ១ព្រះនាម "[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]]" យោងតាមកំណត់ត្រា​សិលាចរឹក នៃ [[ប្រាសាទស្ដុកកក់ធំ]] ព្រះអង្គបានឡើងសើយរាជ្យសម្បត្តិបន្តពីព្រះបិតារបស់ទ្រង់ រីឯមួយអង្គទៀត ព្រះនាម "[[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]"​ ។<ref> Editor Keat Gin Ooi (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=QKgraWbb7yoC&dq=Suryavarman+I+son&source=gbs_navlinks_s Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1], Publisher: ABC-CLIO p.1791 [[ISBN]]: 1576077705 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទគុហ៌នគរ]] * [[ប្រាសាទភិមាន]] ឬ ប្រាសាទ​ភីម៉ៃ * [[ប្រាសាទកំពូលបី]] * [[បារាយណ៍ខាងលិច]] * [[ប្រាសាទភិមានអាកាស]] * [[ប្រាសាទឃ្លាំងខាងត្បូង]] * [[ប្រាសាទព្រះខ័ន (កំពង់ស្វាយ)]] * [[ប្រាសាទភ្នំតាម៉ៅ]] * [[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] * [[ប្រាសាទភ្នំជីសូរ]] * ប្រាសាទយាយពៅ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-១០៥០)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១០០៦–១០៥០'''|after=[[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == កំណត់ត្រា​ == <gallery widths="180px" heights="180px"> File:ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម- Pitur Kra sem.jpg|Tep Pitur Chim-Krasem (1950) His Magazine Kambuja_Suriya Issue 9 History of the Emerald Buddha Under The King Suryavarman I. File:American Philosophical Society (20864173941).jpg| American Philosophical Society (1951) notd a bout Suryavarman I, Transactions of the American Philosophical Society. </gallery> == ឯកសារយោង == bgu6yesql47wnj4k2j2xnghfq2gbmqz 0 47601 339891 337500 2026-08-30T03:38:08Z Borannaja 52144 /* មើលផងដែរ */ 339891 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> បរមរាជាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៣៨៥-១៤៣២ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៣៨៥ <br/> លើកទី២ - ១៣៨៨ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | ចុងសម័យកាលអង្គរ <br> [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​អង្គរ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះមហេសី''' | [[អ្នកម្នាងទេវី|បុប្ផាទេវី]] <br> [[ស៊ីសៈងាម|សុីសាង៉ាម]] <br> [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] <br> [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ចាន់]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[នរាយណ៍រាមា]] <br> [[ស្រីរាជា]] <br> [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] <br> [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៣២ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''បរមរាជាទី១''' ឬ '''[[ពញ្ញាយ៉ាត]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Borom Reachea I) or (Ponhea Yat) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៣២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣៨៥-១៤៣២) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៣ របស់ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] ពេលសៀមលើកទ័ព ១០០,០០០ (១សែននាក់) វាយបែកក្រុងអង្គរ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៥ ពញ្ញាយ៉ាត បានភៀសខ្លួន មកតាំងបន្ទាយនៅ ទួលបាសាន អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបទ្រង់បង្ករទ័ពវាយបណ្ដេញ ទ័ពសៀម ចេញពីក្រុងអង្គរ និងបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីអង្គរ គ.សករាជ ១៣៨៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ពញ្ញាយ៉ាត''' ហើយជាចុងក្រោយទ្រង់សម្រេចចិត្តចាកចោលក្រុងអង្គរ ចាប់ពីពេលនោះមក ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early life''' ពញ្ញាយ៉ាត ជាបុត្រទី៣នៃ [[ធម្មរាជាទី១|ព្រះធម្មរាជាទី១]] បានឡើងសោយរាជបន្តរពី ព្រះបិតារបស់ខ្លួន និង មានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[បរមរាជាទី១]]" ហើយបានរាជាភិសេក និង អ្នកម្នាង ៣អង្គរ ទី១ អ្នកម្នាង បុប្ផាទេវី មានបុត្រនាម [[នរាយណ៍រាមា]] ជាបុត្រទី១, ទី២ អ្នកម្នាង សុីសាង៉ាម ជាស្នំឯក ស្ដេចសៀម ឥន្ទ្ររាជា ដែលត្រូវបានកំចាត់ដោយ ពញ្ញាយ៉ាត នៅក្រុងអង្គរ, សុីសាង៉ាម មានបុត្រ ២អង្គនាម [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ជាបុត្រទី២ និង ទី៣, ទី៣ អ្នកម្នាង បទុមកេសរ មានបុត្រនាម [[ធម្មរាជាទី២]] ជាបុត្រទី៤ បុត្រទាំង៤ របស់ទ្រង់ សុទ្ធតែបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះអង្គ ហើយបុត្រទាំង៤ នេះហើយបានពុះបែងចែកទឹកដីខ្មែរ ជាបីចំណែកធំ ដើម្បីគ្រប់គ្រងរៀងៗខ្លួន រហូតដល់ផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរាជវង្ស និង គ្នាថែមទៀតផង ក្រោយពេលបិតារបស់ខ្លួន ពញ្ញាយ៉ាត សោយទីវង្គត់រួច ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ការរំដោះ យកក្រុងអង្គរមកវិញ == '''Liberation of Angkor city''' ក្រោយពេល ពញ្ញាយ៉ាត រត់គេចខ្លួនពីក្រុងអង្គរមក ទ្រង់បានទៅបោះបន្ទាយ នៅទួលបាសាន នាស្រុកស្រីសន្ធរ (ខេត្ត: [[កំពង់ចាម]]) អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ចារកម្ម ១២នាក់ ឱ្យទៅបន្លំខ្លួនជាអ្នកបម្រើក្នុងរាជវាំងអង្គរ ដើម្បីលបលួចធ្វើឃាតស្ដេចសៀម ឥន្ទ្ររាជា នាពេលនោះ ។ ក្រោយពេលបេសកកម្មធ្វើឃាតស្ដេចសៀមបានជោគជ័យ ពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពប្រមាណជា ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ទៅវាយរំដោះយកក្រុងអង្គរពីកណ្ដាប់ដៃសៀមបានត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៨ នៃគ.សករាជ ហើយទ្រង់ក៏ប្រកាសសោយរាជជាលើកទី២ នៅទីនោះដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "[[បរមរាជាទី១|ព្រះបរមរាជា]]" ដោយមើលឃើញថា រតនៈសម្បត្តិនៅក្រុងអង្គរត្រូវសៀមប្រមូលអស់គ្មានសល់ ក្រុងអង្គរមានការខូចខាតច្រើន បូករួមទាំងកំពែងក្រុងផង មានការចំណាយលើផ្នែកជួសជុលអស់ច្រើន និង ដើម្បីគេចចេញពីការគម្រាមកំហែងរបស់សៀមមកលើក្រុងអង្គរជាបន្តទៀតផងនោះ ទ្រង់បានសម្រេចចិត្តចាកចោលក្រុងអង្គរ ផ្លាសរាជធានីមក ទួលបាសាន អស់រយៈពេល ១២ឆ្នាំ ក៏ជួបនិងវិបត្តិទឹកជំនន់ធំ នា ឆ្នាំរោង លិចលង់រាជធានីទួលបាសាន ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តផ្លាសរាជធានីមួយលើកទៀត មកតំបន់ ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា: [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៤០០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានសោយរាជនៅចតុមុខ បានរយៈពេល ១៦ឆ្នាំ ទ្រង់ក៏ប្រកាសប្ដូររាជសម័យមក [[សម័យកាលចតុមុខ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤១៦ នៃគ.សករាជ ហើយព្រះអង្គបានសោយរាជនៅរាជធានីចតុមុខដល់ឆ្នាំ ១៤៣២ នៃគ.សករាជ ទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងពេលនោះ ក្រុមប្រឹក្សារាជវង្ស និង គណៈមន្ត្រីក៏សម្រេចអញ្ជើញ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ជាព្រះរាជបុត្រច្បងឱ្យសោយរាជសម្បត្តិបន្តពីព្រះបិតាខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៣ នៃគ.សករាជ ។ ក្នុងរាជ ព្រះបរមរាជាទី១ ប្រជានុរាស្ត្ររស់នៅបានសុខសាន្តច្រើន មិនសូវមានព្រឹត្តិការណ៍នៃការផ្ទុះសង្គ្រាមច្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះទេ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == នយោបាយការទូត និង សាសនា == '''Politics, diplomacy and religion''' នយោបាយ ការទូតរបស់ពញ្ញាយ៉ាត ទ្រង់បានរឹតចំណងការទូតជាមួយនគរចិន នៃរាជវង្សមីង (Ming Dynasty) ជាពិសេស គឺការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មតាមមធ្យបាយផ្លូវទឹកពី [[ទន្លេមេគង្គ]] ក្នុងការនាំទំនិញផ្សេងៗមកផ្គត់ផ្គង់តម្រូវការក្នុងស្រុកផងដែរ នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គអាចនិយាយបានថា ប្រទេសកម្ពុជាពេលនោះ មានសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំផងដែរ ។<ref> Justin Corfield (2009) [https://books.google.com/books/about/The_History_of_Cambodia.html?id=JfXP1duIllUC The History of Cambodia The Greenwood Histories of the Modern Nations], Publisher: ABC-CLIO, American publishing company for academic p.165 [[ISBN]]: 0313357234, 9780313357237 </ref> === ផ្នែកសាសនា === '''Religious''' ការីកចម្រើនផ្នែក [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] និកាយ [[មហាយាន]] ក្នុងរាជ [[បរមរាជាទី១]] ព្រះអង្គបាងសាងសង់វត្តអារាមជាបន្តបន្ទាប់ ក្នុងនោះមានដូចជា៖ វត្តបុទុម, [[វត្តកោះ]], [[វត្តលង្កា]], វត្តឧណាលោម, និង [[វត្តភ្នំ]] ។ វត្ត នៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គដូចជា វត្ត​ជាឃ្លាំង​ចំណេះដឹង ជា​បណ្ណាល័យ ជា​សារមន្ទីរ​នៃ​វប្បធម៌ ​។ នៅ​គ្រប់​សម័យកាល វត្ត​អារាម​ផ្តល់នូវ​ការអប់រំ​ផ្នែក​អក្សរសាស្ត្រ លេខ​ន​ពន្ធ និង​ចំណេះដឹង​ផ្សេងៗ​ចាំបាច់​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​ជីវិត ។ វត្ត​អារាម​ជាទី​ជម្រក​ស្នាក់អាស្រ័យ​របស់​សិស្ស​ក្រីក្រ ដែលគ្មានលទ្ធមករៀននៅតាមមណ្ឌលសាលាធំៗ ​។ វត្ត​ជាទី​ពំនាក់​អាស្រ័យដល់ កុមារកំព្រា ជនចាស់ជរា សិស្សានុសិស្ស និង​កូនចៅ​របស់​ប្រជារាស្ត្រ​ក្រីក្រ ។ វត្ត​អារាម​ក៏​អាច​ដើរតួនាទី​ជាម​ន្ទី​ពេទ្យ​សម្រាប់​ព្យាបាល​ជំងឺផ្លូវ​ចិត្ត និង​ជា​កន្លែង​សម្រាប់​ប្រជុំ​របស់​ប្រជាជន​គ្រប់រូប​គ្រប់​ស្រទាប់វណ្ណៈ គ្រប់​វ័យ​ដោយ​គ្មាន​រើសអើង​ពណ៌​សម្បុរ សញ្ជាតិ ឋាន​:​សង្គម ដោយ​ឥត​ប្រកាន់ ​មាន ឬ ក្រ និង អ្នកមានជំនឿផ្ទុយឡើយ ។<ref> Beverley Palmer, Rough Guides (Firm) (2002) [https://books.google.com/books/about/The_Rough_Guide_to_Cambodia.html?id=oR-Kmnj8wmAC The Rough Guide to Cambodia], Publisher: illustrated Rough Guides p.354 [[ISBN]]: 1858288371, 9781858288376 </ref> <ref> Michel Igout (1993) [https://books.google.com/books/about/Phnom_Penh_Then_and_Now.html?id=RVRuAAAAMAAJ Phnom Penh Then and Now], Publisher: White Lotus, Original from the University of Michigan p.179 [[ISBN]]: 1879155184, 9781879155183 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| width=100% class="wikitable" |colspan="4" style="background-color:white" width=9% |<center><font color="#000080">'''[[បរមរាជាទី១]] ឬ [[ពញ្ញាយ៉ាត]]'''</font></center> <br> <center> '''Borom Reachea I''' or '''Ponhea Yat''' </center> |- ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[អ្នកម្នាងទេវី|បុប្ផាទេវី]] <br> (Bopha Devi) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[ស៊ីសៈងាម|សុីសាង៉ាម]] <br> (Sisa Ngam) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] <br> (Botum Kesor) |- | align="center" | '''[[នរាយណ៍រាមា]]''' <br> (Noreay Reamea) | align="center" | '''[[ស្រីរាជា]]''' <br> (Srei Reachea) <br> '''[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]''' <br> (Srei Soriyoatey) | align="center" |'''[[ធម្មរាជាទី២]]''' <br> (Dhamma Reachea II) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[នរាយណ៍រាមា]]''' <br> (Noreay Reamea) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ទួលបាសានអំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតបង្ករទ័ព ត្រៀមបណ្ដេញសៀមចេញពីក្រុងអង្គរ | align="center" | '''មិនមានកំណត់ត្រា''' (None) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' <br> (Srei Rechea) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ទួលបាសាន អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតចាកចោលរាជធានីអង្គរ មកគង់នៅរាជធានីទួលបាសាន (1388-1397) | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> (Ponhea Ang Dhamma Khat) <br> (បុត្រធម៌ស្ដេចសៀម) <br> "Become Son Adoption of Siam King" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]''' <br> (Srei Soriyoatey II) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ក្រុងចតុមុខ អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតចាកចោលរាជធានីទួលបាសាន ដោយគ្រោះទឹកជំនន់ (1400-1416) | align="center" | '''មិនមានកំណត់ត្រា''' (None) |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ធម្មរាជាទី២]]''' <br> (Dhamma Reachea II) ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' <br> (Son) |- | align="center" | ទ្រង់ប្រសូតនៅ ក្រុងចតុមុខ អំឡុងពេល ពញ្ញាយ៉ាតប្រកាសរាជសម័យចតុមុខ (1410-1420) | align="center" |'''[[ស្រីសុគន្ធបទ]]''' <br> (Srei Sokunbot) <br> '''[[ចន្ទរាជា]]''' <br> (Chan Reachea) |} == អំពីកំណត់ត្រា ប្រវត្តិវិទូរ == '''About the Historian Record''' កំណត់ត្រា របស់ប្រវត្តិវិទូរមួយចំនួន ដែលកត់ត្រាអំពី ពញ្ញាយ៉ាត ឬ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរដ៏ទៃៗទៀត តែងតែយល់ច្រឡំ កាលបរិច្ឆេទ ទៅនិងឈ្មោះចំនួន ៣ របស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ដែលបែងចែងដូចតទៅ៖ ទី១ ឈ្មោះ មុនឡើងគ្រងរាជ ទី២ ឈ្មោះ ពេលឡើងសោយរាជ និង ទី៣ ឈ្មោះក្រោយពេលសោយទីវង្គត់ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី កំណត់ត្រាប្រហាក់ប្រហែល នៃការផ្លាសប្ដូរសម័យកាលនីមួយៗ របស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ត្រូវបានយកមកផ្ទៀងផ្ទាត់ និង ឯកសារជាតិកម្ពុជាផងដែរ ។ == វត្តអារាម រជ្ជកាលពញ្ញាយ៉ាត == '''Pagodas Ponhea Yat reign''' * វត្តបុទមវតី (Wat Botum Vatey) គ.សករាជ 1405 * វត្តកោះ (Wat Koh) គ.សករាជ 1416 * វត្តព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Wat Preah Puth Kossajar) គ.សករាជ 1417 * វត្តឧណ្ណាលោម (Wat Ounalom) គ.សករាជ 1422 * វត្តលង្កា (Wat Langka) គ.សករាជ 1422 == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[Borom Reachea I]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៣២)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី១]]|title=[[អាណាចក្រខ្មែរ]]|years='''១៣៨៥-១៤៣២'''|after=[[នរាយណ៍រាមា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == haqfbt0tjfrsy9ue87ylmtha3yktxsq 0 47607 339922 337501 2026-08-30T06:40:01Z Borannaja 52144 /* មើលផងដែរ */ 339922 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> នរាយណ៍រាមា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៣-១៤៣៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៣ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះមហេសី''' | [[អ្នកម្នាងកែវទី២|អ្នកម្នាងកែវ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៣៧ |- |'''បិតា''' | [[បរមរាជាទី១|ពញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' | [[អ្នកម្នាងទេវី|បទុមបុផ្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និកាយ [[មហាយាន]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''នរាយណ៍រាមា''' ([[អង់គ្លេស]]: Noreay Reamea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៣៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៣-១៤៣៧) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ ឆស័ក ព.សករាជ ១៩៧៧ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៣ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី"''' អំឡុងពេលសោយរាជ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យគេសាងសង់ ចេតិយមួយយ៉ាងធំ នៅលើ [[វត្តភ្នំដូនពេញ]] ដើម្បីតម្កល់អដ្ឋិធាតុ បិតារបស់ខ្លួន ពញ្ញាយ៉ាត ផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ប្រវត្តិឈ្មោះ ភ្នំពេញ == '''History of Phnom Penh''' អំឡុងពេលដែល ព្រះនរាយណ៍រាមា សាងសង់បញ្ចប់ ព្រះចេតិយបិតា [[ពញ្ញាយ៉ាត]] លើកំពូលភ្នំ ជាប់ វត្តដូនពេញ រួចមក ព្រះអង្គបានធ្វីពិធីបុណ្យឆ្លង ព្រះចេតិយបិតា អស់រយៈពេល ៧ថ្ងៃ ទើបសំ្ររេចប្ដូរឈ្មោះ ក្រុងចតុមុខ ទៅជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៤ នៃគ.សករាជ ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះលោកយាយ ដូនពេញ ដែលសាងសង់ វត្តភ្នំនេះឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៣៧២ នៃគ.សករាជ មុនពេល ព្រះបរមរាជាទី១ ផ្លាសរាជធានីពីបន្ទាយទួលបាសាន ស្រុកស្រីសន្ធរ ទៅ បង្កើតក្រុងចតុមុខ ទៅទៀត រីឯ វត្តដូនពេញ ត្រូវបានអ្នកស្រុកហៅថា [[វត្តភ្នំដូនពេញ]] និង ប្រែមកហៅកាត់ៗថា [[វត្តភ្នំ]] មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្នុងរាជស្ដេច នរាយណ៍រាមា == ក្នុងរាជស្ដេច នរាយណ៍រាមា មិនមានព្រឹត្តការណ៍ នៃការផ្ទុះសង្គ្រាមនោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់មិនសូវខ្វល់ពីកិច្ចការនយោបាយជាតិនោះទេ ទ្រង់ចូលចិត្តដើរលេងកំសាន្ត ដូចនេះហើយធ្វើឱ្យក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំងមិនពេញចិត្ត ព្រះអង្គនោះទេ ក្រោយមកព្រះអង្គសោយទីវង្គត់ ដោយមិនដឹងពីមូលហេតុពិតប្រាកដនោះទេ ដោយគេអាចសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គអាចសោយទីវង្គត់ដោយរោគប្រឈួន ឬ ទំនងអាចសោយទីវង្គត់ ដោយការដណ្ដើមរាជ ពីប្អូនរបស់ខ្លួនគឺ [[ស្រីរាជា|ព្រះស្រីរាជា]] ដែលត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីលើកឱ្យសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] * [[Noreay Reamea]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៣៧)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី១]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''១៤៣៣-១៤៣៧'''|after=[[ស្រីរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == bc1tk6mgzfu86n15jxnpkpgryehoxr7 0 47850 339883 339880 2026-08-29T14:20:47Z Yogapamungkas866 46632 339883 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ក្រុមហ៊ុន នីនថេនដូ | logo = Nintendo.svg | logo_alt = ឡូហ្គោនៅក្នុងពណ៌សលើផ្ទៃខាងក្រោយពណ៌ក្រហមចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៦ | logo_caption = ឡូហ្គោជាពណ៌សនៅលើផ្ទៃខាងក្រោយពណ៌ក្រហមតាំងពីឆ្នាំ ២០១៦ | image = Headquarters of Nintendo Co., Ltd.jpg | image_size = | image_alt = ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅក្យូតុ, ជប៉ុន | image_caption = ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅក្យូតុ, ជប៉ុន | trading_name = នីនថេនដូ | native_name = 任天堂株式会社 | native_name_lang = ja | romanized_name = Nintendō kabushiki gaisha | former_name = {{Unbulleted list | នីនថេនដូការូតា (Nintendo Karuta) (១៨៨៩) | {{Collapsible list|title=ឈ្មោះអតីតផ្សេងទៀត | យ៉ាម៉ាអូឈីនីនថេនដូ (Yamauchi Nintendo) (១៨៨៩–១៩៣៣) | យ៉ាម៉ាអូឈីនីនថេនដូនិងក្រុមហ៊ុន (Yamauchi Nintendo & Co.) (១៩៣៣–១៩៤៧) | ក្រុមហ៊ុនម៉ារូហ្វូគូ (Marufuku Co., Ltd.) (១៩៤៧–១៩៥១) | ក្រុមហ៊ុនកាតលេងនីនថេនដូ (Nintendo Playing Card Co. Ltd.) (១៩៥១–១៩៦៣) }} }} | type = [[ក្រុមហ៊ុន​សាធារណៈ|សាធារណៈ]] | traded_as = {{Unbulleted list | {{Tokyo Stock Exchange|7974}} | [[TOPIX]] Core30 component (៧៩៧៤) | [[Nikkei 225]] component (TYO) }} | ISIN = JP3756600007 | ISIN2 = | industry = {{Unbulleted list | [[ឧស្សាហកម្មវីដេអូហ្គេម]] | [[ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់អេឡិចត្រូនិក]] }} | founded = {{Start date and age|1889|09|23|df=yes}} in [[ស៊ីម៉ូហ្ក្យូគុ, ក្យូតុ|ស៊ីម៉ូហ្ក្យូគុ]], [[ក្យូតុ]], ជប៉ុន | founder = [[ហ្វូជីសារ៉ូ យ៉ាម៉ាអ៊ូជី]] | hq_location = ១១–១ កាមីតុបា ហូកូដាតិចូ | hq_location_city = [[មីណាមីគុ, ក្យូតុ|មីណាមីគុ]], ក្យូតុ | hq_location_country = | num_locations = | num_locations_year = | area_served = ទូទាំងពិភពលោក | key_people = {{Unbulleted list | [[ស៊ុនតារ៉ូ ហ្វូរុកាវ៉ា]] {{Small|([[ប្រធាន (ចំណងជើងសាជីវកម្ម)|ប្រធាន]])}} | [[ស៊ីហ្គេរុ មីយ៉ាមូតុ]] {{Small|([[មិត្ត]])}} }} | products = | brands = | production = {{Unbulleted list | '''ហាដវែរ'''<br/>{{Increase}} {{Nowrap|២៨.៨៣ លាន}}<!-- 2020: 690,000 (3DS) + 21,030,000 (NS) = 21,720,000; 2021: 20,320,000 (NS) + 8,510,000 (NSLite) = 28,830,000 --> | '''កម្មវិធីសូហ្វវែរ'''<br/>{{Increase}} {{Nowrap|២៣០.៨៨ លាន}}<!-- 2019: 13,220,000 (3DS) + 118,550,000 (NS) = 131,870,000; 2020: 4,990,000 (3DS) + 168,720,000 (NS) = 173,710,000 --> }} | production_year = ២០២១ | services = | revenue = {{Increase}} ១.៧៥៩ ពាន់ពាន់លានយេន (១៣.៧១ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | revenue_year = ២០២១ | operating_income = {{Increase}} ៦៤០.៦៣៤ ពាន់លានយេន (៤.៩៩ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | income_year = ២០២១ | net_income = {{Increase}} ៤៨០.៣៧៦ ពាន់លានយេន (៥.៣០ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | net_income_year = ២០២១ | assets = {{Increase}} ២.៤៤៧ ពាន់ពាន់លានយេន (១៩.០៧ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | assets_year = ២០២១ | equity = {{Increase}} ១.៨៧៥ ពាន់ពាន់លានយេន (១៤.៦១ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋ) | equity_year = ២០២១ | num_employees = ៦,៥៤៧ នាក់ | num_employees_year = ២០២១ | divisions = | subsid = | website = {{URL|nintendo.com}} | footnotes = <ref name="Company History" /><ref name="Company History JP" /><ref name="Company History NOE" /><ref name="Company Profile" /><ref name="Financial 2021" /><ref name="Shares" /> }} ក្រុមហ៊ុន '''នីនថេនដូ''' ({{Lang-en|Nintendo}}, {{Lang-ja|任天堂株式会社}}) គឺជាក្រុមហ៊ុនវីដេអូហ្គេមពហុជាតិរបស់ជប៉ុន មានទីស្នាក់ការកណ្តាលនៅទីក្រុង[[ក្យូតុ]] ប្រទេសជប៉ុន ក្រុមហ៊ុននេះមានការអភិវឌ្ឍវីដេអូហ្គេម និងកុងសូលវីដេអូហ្គេម ក្រុមហ៊ុននីនថេនដូបានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៨៨៩ ជាឈ្មោះ {{nihongo|'''នីនថេនដូ ការូតា'''|任天堂骨牌|Nintendō Karuta|lead=yes|extra=}} ដោយលោក[[ហ្វូសាជីរ៉ូ យ៉ាម៉ាអ៊ូជី]] អ្នកសិប្បករ និងសន្លឹកបៀដែលផលិតដោយដៃផ្ទាល់[[ហាណាហ្វូដា]] បន្ទាប់​ពី​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​មុខ​ជំនួញ​ផ្សេង​ៗ​ក្នុង​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៦០ និងទទួលបានឋានៈស្របច្បាប់ជា[[ក្រុមហ៊ុនសាធារណៈ]] ក្រុមហ៊ុននីនថេនដូចែកចាយកុងសូលដំបូង Color TV-Game ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ក្រុមហ៊ុននេះទទួលបានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិជាមួយនឹងការចេញផ្សាយគឺហ្គេម ''[[ដុងគីកុង]] (Donkey kong)'' ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ និង[[ហ្វេមីកុំ]] និងហ្គេម ''[[ស៊ូភ័រម៉ារីអូប្រាថឺរ]] (Super Mario Bros.)'' ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ == ឯកសារយោង == <references />{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមហ៊ុន|*]] pbf5uvg9ldcbzaynldsdcxiw1smjb6d 0 50081 339923 329207 2026-08-30T06:46:30Z Borannaja 52144 339923 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #7851A9;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> នរាយណ៍រាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៨០២-១៨៣៤ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៨០២ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍រាជាធិរាជ រាមរាជាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[រាមាធិបតីទី៣]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ១៧៧៨ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | អង្គស្ងួន (បុត្រី) <br> អង្គប៉ែន (បុត្រី) <br> អង្គពៅ (បុត្រី) <br> អង្គមុី (បុត្រី) |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១៨៣៤ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ (Buddha Theravada) <br> ព្រហ្មញ្ញសាសានា |} '''នរាយណ៍រាជាទី២''' ឬ '''[[អង្គចន្ទទី២]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Noreay Reachea II) or (Ang Chan II) (ប្រ.ស|គ.ស ១៧៧៨-១៨៣៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៨០២-១៨៣៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៣៤៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៨០២ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៧២៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍រាជាធិរាជ រាមាធិបតី''' ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ [[រាមាធិបតីទី៣|ព្រះរាមាធិបតីអង្គអេង]] ក្នុងរជ្ជកាលគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានផ្លាសប្ដូរគោលនយោបាយ ប្រឆាំងរដ្ឋអំណាចសៀម ដល់ទីបញ្ចប់នៃរាជ ។<ref> D. J. M. Tate (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=46EcAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y The Making of Modern South-East Asia: The European conquest], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.25 </ref> == សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៨១១ == '''Siam invaded Cambodia, 1811 AD''' ក្រោយពេលព្រះអង្គចន្ទ ឡើងសោយរាជនៅកម្ពុជា ទ្រង់មិនដាក់ប្រទេសកម្ពុជា ចំណុះឱ្យនគរសៀមនោះទេ ដូចនេះស្ដេចសៀម រាមាទី២ (Rama II) បានបញ្ចូនទ័ពសៀមចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) បើកការឈ្លានពានមកលើកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៨១១ នៃគ.សករាជ ព្រះនរាយណ៍រាជាអង្គចន្ទ ប្រមូលទ័ពបានចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ត្រៀមទប់ទល់និងកងទ័ពសៀម ចម្បាំងបានផ្ទុះឡើង សៀមវាយសម្រុករាជធានីឧដុង្គអស់រយៈពេលពេញមួយខែ ក្រុមមន្ត្រីដោយព្រួយបារម្មណ៍សុវត្ថិភាពរបស់ព្រះរាជា ក៏ស្នើឱ្យព្រះអង្គចន្ទ ភៀសខ្លួនទៅទីក្រុងសាយហ្គន នគរអណ្ណាម ។ ក្នុងគំនិតរបស់ព្រះរាជាសៀម បើរាជវង្សខ្មែរ ត្រូវកំចាត់អស់ សៀមនិងលេបយកប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល បើសៀមកំចាត់រាជវង្សខ្មែរមិនអស់ទេ សៀមនិងគាំទ្ររាជរាជវង្សខ្មែរណាមួយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍របស់ខ្លួនបន្តទៀត ទោះជាយ៉ាងណា កងទ័ពសៀមមិនអាចប៉ុនប៉ងយករាជធានីឧដុង្គបានទេ ព្រោះតំបន់នេះពោពេញទៅដោយព្រៃក្រាស ងាយស្រួលក្នុងការបង្កប់កម្លាំងទ័ព អំឡុងពេលកងទ័ពសៀមកំពុងវាយសំរុកប៉ុនប៉ង យករាជធានីឧដុង្គ ពេលនោះពួកភូមា (Burma) បានលើកទ័ពមកឈ្លានពានប្រទេសសៀមផងដែរ ដូចនេះហើយសៀមក៏សម្រេចដកទ័ពរបស់ខ្លួនត្រឡប់ទៅវិញ ហើយព្រះនរាយណ៍រាជាអង្គចន្ទ បានយាងត្រឡប់ពីអណ្ណាម មកកម្ពុជាវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៨១៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Jacob Tomlin (2001) [https://books.google.com.kh/books?id=U3BxAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y Early Missionaries in Bangkok: The Journals of Tomlin, Gutzlaff and Abeel, 1828-1832], Publisher: White Lotus Press, Original from the University of Michigan p.170 [[ISBN]]: 9747534835, 9789747534832 </ref> == សង្គ្រាមកម្ពុជា-សៀម ១៨១៣ == '''Cambodian-Siamese War 1813''' គ.សករាជ ១៨១៣ សៀមបានបញ្ជូនទ័ពចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានីឧដុង្គម្ដងទៀត ព្រះនរាយណ៍រាជា អង្គចន្ទ ភ្លាមៗប្រមូលកងទ័ពបានចំនួន តែ ៣៣,០០០ (ជាង៣មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ចម្បាំងបានផ្ទុះឡើង ក្រុមមន្ត្រីមានការភិតភ័យជាខ្លាំងបានសុំយាងព្រះអង្គចន្ទភៀសព្រះកាយ ដូចនេះព្រះអង្គចន្ទបានភៀសព្រះកាយទៅ [[ខេត្តលង់ហោរ]] (Vinhlong) ដែលជាអតីតដែនដីរបស់កម្ពុជា ។ កងទ័ពសៀមដែលកំពុងវាយចូលរាជធានីឧដុង្គមិនមែនជារឿងងាយស្រួលទេ ក្រុមមន្ត្រីទ័ពខ្មែរបានរាយអន្ទាក់ បង្កប់កម្លាំងទ័ពគ្រប់ច្រកល្ហក សង្គ្រាមបានអូសបន្លាយអស់ពេល ៣ខែ ការចរចារសម្ព័នមិត្តរវាងកម្ពុជា-អណ្ណាម បានធ្វើឡើង ស្ដេចអណ្ណាម ព្រះនាម យ៉ាឡុង (Gia-Long) បានបញ្ជូនទ័ពជំនួយអណ្ណាមចំនួន ១៣,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចូលមកជួយកម្ពុជា កងទ័ពសៀមស្លាប់របួសកាន់តែច្រើននៅតែមិនអាចវាយបំបែក កងទ័ពកម្ពុជា-អណ្ណាមបាន សៀមក៏សម្រេចដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ។<ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=e7huAAAAMAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> <ref> A. Dirk Moses (2008) [https://books.google.com.kh/books?id=RBgoNN4MG-YC&num=9&redir_esc=y Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History], Publisher: Berghahn Books p.491 [[ISBN]]: 1845454529, 9781845454524 </ref> == ព្រែកជីកវិញតេ ១៨១៦ == '''Vĩnh Tế Canal 1816''' ក្រោយពេលកម្ពុជាចងសម្ព័នមិត្តជាមួយអណ្ណាម ហើយអណ្ណាមបានបញ្ជូនទ័ពមកជួយច្បាំងកំចាត់សៀមចេញពីកម្ពុជារួចមក ស្ដេចអណ្ណាម យ៉ាឡុង មានបំណងជីកព្រែកមួយពីចូវឌុក ([[ខេត្តមាត់ជ្រូក]]) ដល់តំបន់ហាទៀង ([[ខេត្តពាម]]) ដែលមានប្រវែង ៥៣ គីឡូម៉ែត្រ មានទទឹង ៣៣ ម៉ែត្រ និង ជម្រៅទឹក ២ម៉ែត្រ ដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋនៅតំបន់ជាប់នោះយកទឹកបង្ហូរចូលវាលស្រែ ព្រោះគ្រោះរាំងស្ងួតបានបណ្ដាលប្រជារាស្ត្ររងទុក្ខលំបាកជាពន់ពេក ព្រះអង្គចន្ទ បានយល់ព្រមតាមសំណើរ ដោយឱ្យមន្ត្រីរៀបចំអ្នកទោស ដែលជាប់ពីបទ មនុស្សឃាត រំលោភ ប្លន់ លួច ចំនួន ៥០០០ នាក់ ដែលទម្លាក់ជាពួកទាសករ ឱ្យយកទៅជួយជាកម្លាំងក្នុងការជីកព្រែកជាមួយ និង អណ្ណាម ចំណែកខាងអណ្ណាម មានកម្មករចំនួន ៦០០០ នាក់ ។ ព្រែកជីកនេះបានចាប់ផ្ដើមជីកក្នុងឆ្នាំ ១៨១៦ ហើយត្រូវបានដាក់ឱ្យដំណើរការបង្ហូរទឹកក្នុងឆ្នាំ ១៨២០ ដោយអណ្ណាមដាក់ឈ្មោះថា ព្រែកជីកវិញតេ ។<ref> David P. Chandler (1998) [https://books.google.com.kh/books?id=HINuAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y Facing the Cambodian Past: Selected Essays, 1971-1994], Publisher: Silkworm Books, Original from the University of Michigan p.331 [[ISBN]]: 9747100649, 9789747100648 </ref> == សៀមចូលកាន់កាប់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង ១៨១៦ == '''Siam occupies Stung Treng 1816''' គ.សករាជ ១៨១៦ សៀមបានលើកទ័ពចំនួន ១៤,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ដំរីសឹក ១៨០ សេះចម្បាំង ៣០០ ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាម ចៅពញ្ញា លោមរាជ ចេញពីច្រកឡាវ វាយចូល [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ដែលមានទ័ពកម្ពុជាការពារតែ ៦,០០០ (៦ពាន់នាក់) ប៉ុនណោះ ដោយសារកម្ពុជាមានទ័ពតិចមិនអាចការពារបាន សៀមបានចូលកាន់កាប់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង ផ្ទះប្រជាជនខ្មែរប្រមាណជា ១,០០០ (១ពាន់ខ្នង) ត្រូវបានទ័ពសៀមដុតបំផ្លាញ ។ បានជាសៀមលើកទ័ពចេញតាមច្រកនគរឡាវបានក៏ព្រោះតែ សៀមបានលើកទ័ពវាយចូលកាន់កាប់នគរឡាវទាំងស្រុង ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៨ នៃគ.សករាជ ។ សៀមចូលកាន់កាប់ ខេត្តរបស់កម្ពុជា ជាបន្តបន្ទាប់ ព្រះអង្គចន្ទ មានការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំង បានបញ្ជូនស្ព័នធម៌ ៦,៥៨២ (ជាង៦តោន) ដោះដូរជាមួយអណ្ណាម យកមកវិញនូវសញ្ញវុធ កាំភ្លើងវែង ៥០០០ ដើម និង បានឱ្យពលសេនាសិតកាំភ្លើងធំ ៦០០ ដើម យកទៅដាក់តាមបន្ទាយទ័ពសំខាន់ៗ ដូចជា៖ បន្ទាយនៅពោធិ៍សាត់ កំពង់ឆ្នាំង កំពង់ធំ និង ភ្នំពេញ ។<ref> Bertie Reginald Pearn (1963) [https://books.google.com.kh/books?id=uZJuAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y An Introduction to the History of South-east Asia], Publisher: Longmans of Malaysia, Original from the University of Michigan p.222 </ref> == សៀមចូលកាន់កាប់ ទន្លេរពៅ និង ម្លូព្រៃ ១៨២៣ == '''Siam occupies Tonle Rorpov and Mulu Prey 1823''' * Tonle Rorpov province, Halft of North part Preah Vihear to Champasak of Cambodia. (Champasak lose to Laos 1867) * Mulu Prey Province now Preah Vihear province. គ.សករាជ ១៨២៣ កងទ័ពសៀមចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយពញ្ញាបែន លើកទ័ពពី ខេត្តសៀមរាប ចូលឈ្លានពានកម្ពុជាយកបាន ខេត្តម្លូព្រៃ (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តព្រះវិហារ]]) ដែលភាគីកម្ពុជាមានកងទ័ពឈរជើងនៅខេត្តម្លូព្រៃ ចំនួនតែ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ក្រោយសៀមដណ្ដើមបានខេត្តម្លូព្រៃ កងទ័ពសៀមចូលកាន់កាប់ ខេត្តកម្ពុជាជាបន្តទៀត នោះគឺ ខេត្តទន្លេរពៅ ដែលជា ខេត្តព្រះវិហារមួយកំណាត់ផ្នែកខាងលើ ទៅភ្ជាប់និង ខេត្តចំប៉ាសាក់ (ខេត្តចំប៉ាសាក់ របស់កម្ពុជាត្រូវបារាំងកាត់ឱ្យឡាវជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ ១៨៦៤) ។ ព្រះអង្គចន្ទ ដែលគង់នៅ ខេត្តលង់ហោ ទ្រង់ខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំង បានសុំជំនួយកងទ័ពពីអណ្ណាម បូករួមទាំងកងទ័ពកម្ពុជា ចូលដណ្ដើមយក [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៨២៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Centre national de la recherche scientifique (France) (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/6-WNc19MHuIC?hl=en Journal asiatique], Publisher: Société asiatique. Original from the University of Michigan p.113 </ref> == ការចូលទិវង្គត នៃ ព្រះនរាយណ៍រាជាទី២ == '''Death of Noreay Reachea II''' ក្រោយពេលស្ថានភាពនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាធូរស្រាលពីសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់សៀម ក៏មានព្រឹត្តិការណ៍មួយកើតឡើងគឺពួកឡាវបានបះបោរដណ្ដើមយក ក្រុងវៀងច័ន្ទ ពីសៀមត្រឡប់មកវិញក្នុងឆ្នាំ ១៨២៨ នៃគ.សករាជ ។ ព្រះនរាយណ៍រាជាអង្គចន្ទ ទ្រង់បានយាងត្រឡប់ពី ខេត្តលង់ហោ មកកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ នៃគ.សករាជ ក្រោយមកព្រះអង្គបានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ទ្រង់ក៏យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៤ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គគ្មានរាជបុត្រស្នងរាជនោះទេ មានតែរាជបុត្រី ដូចនេះក្រុមមន្ត្រីសម្រេចលើក បុត្រីអង្គមុី ឱ្យឡើងសោយរាជជាព្រះមហាក្សត្រី ដែលយកព្រះនាមសម្រាប់រាជថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហារាជនី" ។<ref> Société Asiatique (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/YbtUAAAAcAAJ?hl=en&gl=KH&kptab=publisherseries Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20], Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library </ref> == កំណត់ចំណាំ == '''* ក្រុមបុរាណាចារ្យ៖ បញ្ចាក់''' ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ចាប់ពីស្ដេចជ័យជេស្ឋាទី២ មកដល់រាជ ក្សត្រីអង្គមុី ត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនសរសេរលាបពណ៌មួលបង្កាច់បង្ខូចខ្សែរស្ដេច ចាប់ពីសម័យលន់នល់ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ អ្នកប្រវត្តិទូនិយមសៀម សរសេរ ជ័យជេស្ឋា ទៅជា ជ័យជេដ្ឋា ទាំងក្បាលពួកគេមិនស្គាល់ពាក្យរាជសព្ទផង ។ មិនមានកំណត់ត្រា ឬ ភស្តុតាងណាមួយ របស់ប្រវត្តិវិទូអន្តរជាតិ ថាកម្ពុជាក្រោមអណានិគមយួនក្នុងរាជអង្គចន្ទទី២ និង អង្គមុី នោះទេ កម្ពុជា និង យួន ពេលនោះគ្រាន់តែចងសម្ព័នមិត្តនិងគ្នាប៉ុនណោះ អ្នកដែលថាយួនបង្ខំខែ្មរ ចាប់ផ្សឹកព្រះសង្ឃ ស្លៀវពាក់អាវផាយ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវយួនគ្រប់គ្រងជាដើម វាគឺជាចេតនាមួយដែលសរសេរឡើងដើម្បីបង្កើនជាតិនិយម ក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ប៉ុនណោះ ។ គួរបញ្ចាក់ថា ប្រវត្តិសាសពិត ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំងតែមួយគត់ ។ ចំពោះកំណត់ត្រាដែលថាយួនគ្រប់គ្រងកម្ពុជា ប្ដូរឈ្មោះខេត្តក្រុងកម្ពុជា ភ្នំពេញ ទៅជាណាំវ៉ាង, កំពង់ស្ពឺ ទៅជាឡុងទង វាជារឿងរបស់យួនដែលកត់ត្រាចំណេញនយោបាយ ដូចពួកសៀមបច្ចុប្បន្នដែលកត់ត្រាថា កម្ពុជាក្រោមអាណានិគមសៀម 432 ឆ្នាំ ក្រោយការដួលរលំក្រុងលង្វែក វាជារឿងរបស់ពួកសៀម សំខាន់ប្រវត្តិវិទូអន្តរជាតិ និង ខ្លួនយើងដែលជាខ្មែរផ្ទាល់តើយល់ព្រមតាមប្រវត្តិសាស្ត្រដែលជាតិសាសន៍នេះបំផ្លៃដែល ឬ ទេ ? រឿងដែលគួរឱ្យអស់សំណើច ពួកក្មេងប្រវត្តិសាស្ត្រផុសពេញបណ្ដាញសង្គម មន្ត្រីយួនអុងខាំម៉ា លើកពលសេនា ១ពាន់នាក់ដាក់អណានិគមលើកម្ពុជា និពន្ធបន្ថែមខ្លួនឯង ហើយយកទៅផ្សារភ្ជាប់ ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ? យួនចង់ដាក់អណានិគមលើខ្មែរ ត្រូវឆ្លងកាត់ កងទ័ពជាតិកម្ពុជា ឆ្លងកាត់ ក្រសួងការពារជាតិ ក្រសួងមាហាផ្ទៃ ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង កម្ពុជាមានក្រុមចារកម្ម ក្រុមចារកិច្ចដូចគ្នា ដូចនេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតមានភាពស្មុគស្មាញ មិនមែនសរសេរមកបែបលក្ខណៈព្រេងនិទាន បៃឡុកបៃឡក្មេងលេងដូចពួកឯងគិតទេ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សង្ឃឹមថា ក្រុមក្មេងជំនាន់ក្រោយ និង ក្រុមបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយ មុននិងចែកចាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជាសូមសិក្សាឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ សូមអរគុណ ។ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៧៧៨-១៨៣៤)''}} {{Succession box|before= [[រាមាធិបតីទី៣]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''(១៨០២-១៨៣៤)'''|after=[[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 565fdwbtttex772ky8inn51hcoxndxm 0 50784 339971 310276 2026-08-30T10:03:53Z ~2026-47159-49 52721 /* */ 339971 wikitext text/x-wiki {{infobox country at games | NOC = CAM | NOCname = [[គណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា]] | games = ព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ | year = ២០២៤ | start_date = ថ្ងៃទី 26 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2024 | end_date = ថ្ងៃទី 11 ខែសីហា ឆ្នាំ 2024 | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://olympiccambodia.com/}}&nbsp;{{in lang|km|en}} | location = [[ប៉ារីស]], ប្រទេសបារាំង | competitors = 3 | sports = 2 | flagbearer_open = [[ឈុន ប៊ុនថន]] & [[អប្សរា សាក់បុន]] | flagbearer_close = | rank = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = {{Team appearances list|team=កម្ពុជា|competition=ព្រឹត្តិការណ៍អូឡាំពិករដូវក្ដៅ|begin_year=|end_year=}} | winterappearances = | seealso = }} '''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]''' នឹងចូលរួមប្រកួត[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 2026]] នៅទី[[ប៉ារីស|ក្រុងប៉ារីស]]។ នេះនឹងជាការបង្ហាញខ្លួនជាលើកទីប្រាំបីជាប់គ្នារបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅ|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ]]ចាប់តាំងពីការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិកក្នុងឆ្នាំ 1996។ កម្ពុជាបានប្រមូលសម្រេចនូវផលបានលើកើននៃចំនួនលើសអ្វីដែលឧបមានៃប្រជាជនខ្លួនឯងបានរស់នៅនៅពេលនោះ == អ្នកប្រកួតប្រជែង == ខាងក្រោមនេះគឺជាបញ្ជីឈ្មោះអ្នកចូលរួមប្រកួតក្នុងហ្គេម {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! width=180|កីឡា ! width=55|ប្រុស ! width=55|ស្រី ! width=55|សរុប |- | align=left| [[កីឡារត់ប្រណាំងនៅអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 2024|រត់ប្រណាំង]] | 1 || 0 || 1 |- | align=left|[[កីឡាហែលទឹកនៅអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ 2024|ហែលទឹក]] | 1 || 1 || 2 |- ! សរុប || 2 || 1 || 3 |} == កីឡាអត្តពលកម្ម == កម្ពុជាបានបញ្ជូនអ្នករត់ចម្ងាយមធ្យមម្នាក់ទៅចូលរួមប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០២៤។ {{smalldiv|1= ;Key *'''Note'''–Ranks given for track events are within the athlete's heat only *'''Q''' = ជាប់បានទៅវគ្គបន្ទាប់ *'''q''' = ជាប់បានទៅវគ្គបន្ទាប់ក្នុងនាមជាអ្នកចាញ់លឿនបំផុត ''or'', in field events, by position without achieving the qualifying target *'''NR''' = កំណត់ត្រាជាតិ *N/A = Round not applicable for the event *Bye = ធ្លាក់}} === តាមដានព្រឹត្តិការណ៍ === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|អត្តពលិក !rowspan="2"|វិញ្ញាសា !colspan="2"|Heat !colspan="2"|Repechage !colspan="2"|ពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រាត់ !colspan="2"|ផ្តាច់ព្រាត់ |-style="font-size:95%" !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ !លទ្ធផល !ចំណាត់ថ្នាក់ |-align=center |align=left|[[ឈុន ប៊ុនថន]] |align=left|[[:en:Athletics at the 2024 Summer Olympics – Men's 800 metres|៨០០ ម៉ែត្រ]] | | | | | | | | |} == កីឡាហែលទឹក == កម្ពុជាបានបញ្ជូនកីឡាករហែលទឹកបរទេសពីររូបទៅប្រកួតនៅអូឡាំពិកទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ២០២៤ តាមរយៈការបែងចែកកន្លែងសាកល។ {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|អត្តពលិក !rowspan="2"|វិញ្ញាសា !colspan="2"|កម្ដៅសាច់ដុំ !colspan="2"|ពាក់កណ្តាលផ្តាច់ព្រ័ត្រ !colspan="2"|ផ្ដាច់ព្រ័ត្រ |-style="font-size:95%" !ពេលវេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ !ពេលវេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ !ពេលវេលា !ចំណាត់ថ្នាក់ |-align=center |align=left|[[Antoine De Lapparent]] |align=left|[[:en:Swimming at the 2024 Summer Olympics – Men's 100 metre freestyle|ហែលសេរី១០០ម៉ែត្រ]] |៥២.៩៥ |៦៧ |colspan="4"|''មិនបានជាប់ទៅវគ្គបន្ត'' |-align=center |align=left|[[Apsara Sakbun]] |align=left|[[Swimming at the 2024 Summer Olympics – Women's 50 metre freestyle|Women's 50 m freestyle]] | | | | | | |} q8zk1b7pnd5q0637mq5xhc8gnmc16jw 0 52587 339886 324255 2026-08-29T19:56:26Z ~2026-46962-47 52713 339886 wikitext text/x-wiki អ្នកអង្គម្ចាស់ '''សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី''' (១៨៧៦-១៩៤៦) គឺជាព្រះអង្គមួយ នៃព្រះរាជវង្ស សុីសុវត្ថិ។ {{Infobox royalty | name = អ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋារី | birth_date = គ.ស.១៨៧៨ | birth_place = [[ឧដុង្គមានជ័យ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = គ.ស.១៩៤៦ | death_place = [[ក្រុងភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | spouse = <br>ឃុនធីតារបាំ គ្រីប<br>អ្នកម្នាង ភិន<br>អ្នកម្នាង ទ្រឹង យឿន | spouse-type = ជាយា|អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|សម្តេច សុីសុវត្ថិ មេធាវី|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ូ|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ភិន្នារី|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ វិទុរីយ៉ា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ជុត្តិម៉ា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ធម្មនីកា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ វិរុតា | 10 = ឃុន ហ៊ីង | house = ព្រះរាជវង្ស ស៊ីសុវត្ថិ | father = [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] | mother = អ្នកម្នាង កេតុ }} == ព្រះនាមព្រះអង្គនិងឋានៈ == ព្រះនាមព្រះអង្គជា រដ្ឋារី មានន័យថា ព្រះអង្គដែលមានប្រជាជាតិជាមួយ។ ព្រះនាមមកពីភាសាបាលី ចែកជា ពាក្យ រដ្ឋ ជាមួយបច្ច័យ -រី ដែលមានន័យថា មាន។ តាមឯកសារចាស់ លេខាធិការសហភាពឥណ្ឌូចិនបានសរសេរព្រះនាម រត្ថរី ឬ រត្ឋារី ដែរ។ ព្រះនាមព្រះអង្គក្នុងឯកសារបារាំងត្រូវសរសេរថា ''Sisowath Râthary'' ឬ ''Sisowath Rothary'' ជាភាសាបារាំង។ ព្រះអង្គប្រសូតនាឋានៈ អ្នកអង្គម្ចាស់។ តាមកំណែទម្រង់ឋានៈព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃ [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតីអង្គឌួង]] អ្នកអង្គម្ចាស់ គឺជាឋានៈដើម្បីព្រះរាជបុត្រារាជបុត្រីដែលមានព្រះបិតា ឋានៈគឺ ព្រះអង្គម្ចាស់ និងម្តាយជារាស្ត្រ ឬព្រះរាជបុត្រារាជបុត្រីដែលមានព្រះបិតាព្រះមាតា អ្នកអង្គម្ចាស់ ទាំងទ្វេ។ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ជាព្រះនត្តោ [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស]] និងព្រះរាជបុត្រានៃព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស ហេតុនេះហើយបានជាទ្រង់ជា អ្នកអង្គម្ចាស់​។ ឯកសារបារាំងបកប្រែឋានៈព្រះអង្គជា ''Prince'' ឬ ''Comte'' ។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្ត == អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ប្រសូតនាឆ្នាំ ១៨៧៨ នៅអាតីតរាជធានី [[ឧដុង្គមានជ័យ]] និងជាព្រះរាជបុត្រាទីមួយនៃ ព្រះរាជបុត្រានៃព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស។ ម្តាយព្រះអង្គជារាស្ត្រមកពីឧដុង្គមានជ័យឈ្មោះកេតុ។ នាសម័យនោះ ព្រះអង្គមានព្រះរៀមតែមួយអង្គ គឺ អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ សុីសុវត្ថិ យូភីផាន (ព្រះមាតានៃ[[ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស]]) នាឆ្នាំ ១៩០៧ ព្រះអយ្យិកានៃព្រះអង្គ គឺ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ]] បានប្រទានចំការមួយខាងត្បូង[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] ខាងមុខរោងដំរី (សព្វថ្ងៃនេះចំការនេះជាឧទ្យាន[[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុម]]) ដើម្បីសាងសងព្រះដំណាក់ព្រះអង្គ។ តាមព្រះរាជក្រឹត្យពី ៥ កញ្ញា ១៩១២ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ធ្លាប់ធ្វើការជាស្មៀន (ជាភាសាបារាំង៖ aide de camp) ដើម្បីហ្លួងសុីសុវត្ថិ ជាមួយព្រះរាជវង្សានុវង្សទៀត ដូចព្រះអនុជនៃព្រះអង្គ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុីសុរ៉ា<ref>{{Cite web |year=1912 |title=Ordonnance royale n°101 du 5 septembre 1912 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11773209/f760.image.r=Sisowath%20Rothary?rk=21459;2 |publisher=Bulletin administratif du Cambodge}}</ref> ព្រះអង្គបានធ្វើការនៅក្នុងក្រុំមួយជាមួយ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ច័ន្ទាលេខា (ฺព្រះរាជបុត្រានៃ[[នរោត្តម|ហ្លួងនរោត្តម]] ព្រះបិតានៃ [[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី|អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​ នរោត្តម ចន្ទរង្សី]])<ref>{{Cite web |last=texte |first=Indochine française Auteur du |date=1913 |title=Rapports au Conseil de gouvernement... / Gouvernement général de l'Indo-Chine |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54525547 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ នាឆ្នាំ ១៩២៦ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ត្រូវជ្រើរើសដៅយ ឡឺរេហ្សុីដងស៊ូប៉េរីយើបារាំង ដើម្បីធ្វើការជាសមជីកក្នុងក្រុំប្រឹក្សានៃ[[វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ|វិទ្យាល័យព្រះសុីសុវត្ថិ]]<ref>{{Cite web |date=1926-07-01 |title=Bulletin administratif du Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1177714z |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ កាលហ្លួងសុីសុវត្ថិចូលព្រះទីវង្គតនាឆ្នាំ ១៩២៧ បិតុច្ឆារមួយអង្គនៃព្រះអង្គក្លាយព្រះបាទក្រោយ គឺ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គធ្លាប់ធ្វើការនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងជាប្រធានវង់តន្ត្រី[[ភ្លេងពិណពាទ្យ|ពិណពាត្យ]] ហើយនិងបាននិពន្ធបទច្រើនដើម្បី រ៉ាឌីយូភ្នំពេញ (Radio Phnom Penh)<ref>{{Cite web |date=1941-10-22 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992616 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref><ref>{{Cite web |date=1941-10-31 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399267p |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> តួយ៉ាង បទបាយខ្លាំង បទចៅព្រហ្មណ៍<ref>{{Cite web |date=1941-11-05 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399269h |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> បទខ្លាងយ៉ៃ<ref>{{Cite web |date=1941-12-03 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992935 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> បទហំហួន ឬ បទទេពរំដួល ។ល។ ព្រះអង្គបាននិពន្ធបទលាវ<ref>{{Cite web |date=1941-10-22 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992616 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>ជាមួយ[[គែន]]ដែរ<ref>{{Cite web |date=1941-12-17 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399305x |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ នៅក្នុងសៀវភៅសរសេរដោយ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុ]] ឈ្មោះ ''La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970'' ព្រះបាទសីហនុ លិខិតថា អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី និងព្រះអនុជជីដូនមួយ [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈ នារីរ័ត្នសេរីវឌ្ឍនា]] ជាមិត្តភ័ក្តស្និទ្ធស្នាលហើយនិងធ្លាប់ជួបគ្នារាល់ថ្ងៃ<ref>{{Cite web |title=King-Father Norodom Sihanouk of Cambodia - Documents » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970 » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970 » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970, par Norodom Sihanouk du Cambodge. |url=https://old-site.norodomsihanouk.info/document/doc_2320.html |access-date=2026-08-29 |website=old-site.norodomsihanouk.info}}</ref>។ ដោយសារទំនាក់ទំនងនេះ ព្រះបាទសីហនុធំឡើងជាមួយព្រះបត្រាបុត្រីនៃ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសវត្ថិ រដ្ឋារី។ ព្រះអង្គសគុតនាឆ្នាំ ១៩៤៦ នៅរាជធានីភ្នំពេញ។ ចេតិយនៃព្រះអង្គស្ថិតនៅអាតីតរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ == ជាយានិងព្រះបុត្រនៃព្រះអង្គ == អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី មានព្រះរាជបុត្រ ១៨ អង្គ<ref>{{Cite news|last=Times|first=Gloria Emerson Special to The New York|date=1970-04-04|title=Cambodia's Deputy Chief|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/04/archives/cambodias-deputy-chief-sisowath-sirik-matak.html|access-date=2026-08-29|issn=0362-4331}}</ref> និងការអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយជាយាបីនាក់​។ * ជាមួយ ឃុនធីតារបាំគ្រីប (បានការជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស)៖ ** ឃុន ហុីង<ref>{{Cite web |last=Leclère |first=Adhémard |date=1913 |title=La Cour d'un Roi du Cambodge |url=https://www.aefek.fr/wa_files/la_cour.pdf |page=59}}</ref> * ជាមួយ អ្នកម្នាង ភិន៖ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ភិន្នារី ការជាមួយព្រះរៀមជីដូនមួយ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជិត្ថាពង្ស ([[រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរសនិងព្រះរាជធីតានៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស|ព្រះបុត្រនៃ ព្រះបិយបុត្រាក្សត្រា ស៊ីសុវត្ថិ លំពង្សឥស្សរ៉ា]]) *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជិត្ថាម៉ារ៉ូ **** អ្នកអង្គ សុីសុវត្ថិ សិរីវុឌ្ឍ តួប្រុសកុនខ្មែរ<ref>Sisowath Siriwudd https://www.imdb.com/fr/name/nm8038549/?ref_=tt_cst_i_14</ref> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឌុស្សារ៉ា * ជាមួយ អ្នកម្នាង យឿន (ឬ ទ្រឹង យឿន)៖ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុមេធៈ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុរិកានរ័ត្ន ** អ្នកអង្គម្ចាស់ [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|សុីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] *** ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ចារិយា ការជាមួតារាចម្រៀង អ្នកម្នាង សៀង ឌី គឺជាបងស្រីរបស់ [[សៀង វ៉ាន់ធី|សៀង វ៉ាន់ធឺ]] ** ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សរោ<ref>{{Cite web |last=ឈូកខ្មែរ |date=2022-10-28 |title=ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរា |url=https://choukhmer.wordpress.com/2022/10/28/sisowath-eisaror/ |access-date=2026-08-29 |website=Chouk Khmer |language=en}}</ref> *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វិន័យិកា ការជាមួយ [[នរោត្តម ប្រីយសោភ័ណ្ឌ|ស្ដេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រីយសោភ័ណ្ឌ]] (ព្រះរាជបុត្រា [[នរោត្តម សុរាម្រិត|ព្រះបាទនរោត្តម សុរាម្រិត]]) *** [[សុីសុត្ថិ តេស្សូ|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុត្ថិ តេស្សូ]]<ref>{{Cite web |title=អ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ តេ​សូ៖«ប្រព័ន្ធ​ការងារ​តាម​ក្រសួង​ស្មុគស្មាញ» |url=https://thmeythmey.com/detail/29099 |access-date=2026-08-29 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ប្រធាន [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សាលារបាំព្រះរាជទ្រព្យនសម្ដេចព្រះរៀមនរោត្តមបុប្ផាទេវី]] ** សម្ដេច សុីសុវត្ថិ មេធាវី ការជាមួយព្រះរៀមនៃ [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ]] និងសគុតនៅ[[បឹងត្របែក]]នាសម័យ[[ខ្មែរក្រហម]] *** [[សុីសុត្ថិ ធម្មិកោ|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុត្ថិ ធម្មិកោ]] សមាជីកព្រឹទ្ធសភាទាំងពីឆ្នាំ ២០២៤<ref>{{Cite web |title=ព្រះមហាក្សត្រចាត់តាំងសម្តេច នរោត្តម អរុណរស្មី និងព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មកោ ជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភា |url=https://thmeythmey.com/detail/134769 |access-date=2026-08-29 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រោណី ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វិទូរីយ៉ា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រតនឧបល ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ធម្មនិកា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វារ៉ូតា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ធម្មិកា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជូត្តីម៉ា អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី មានកូនមួយទៀតជាមួយ កុយ សួង ឈ្មោះ អ្នកអង្គ វរសេនីឯក រដ្ឋារី ឌីម៉ង់ ស្លាប់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web |date=2022-05-13 |title=Colonel Rothary Dimang Sisowath |url=https://kafv.wordpress.com/2022/05/13/colonel-rothary-dimang-sisowath/ |access-date=2026-08-29 |website=KAF Veterans |language=en}}</ref>​។ == មើលបន្ថែម == * [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះរាជវង្សសុីសុវត្ថិ]] == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} == == ឯកសារយោង == 0lylprzpffjuypzjwd8c6i7uvbpk5yd 339887 339886 2026-08-29T19:57:02Z ~2026-46962-47 52713 /* ព្រះនាមព្រះអង្គនិងឋានៈ */ 339887 wikitext text/x-wiki អ្នកអង្គម្ចាស់ '''សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី''' (១៨៧៦-១៩៤៦) គឺជាព្រះអង្គមួយ នៃព្រះរាជវង្ស សុីសុវត្ថិ។ {{Infobox royalty | name = អ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋារី | birth_date = គ.ស.១៨៧៨ | birth_place = [[ឧដុង្គមានជ័យ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = គ.ស.១៩៤៦ | death_place = [[ក្រុងភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | spouse = <br>ឃុនធីតារបាំ គ្រីប<br>អ្នកម្នាង ភិន<br>អ្នកម្នាង ទ្រឹង យឿន | spouse-type = ជាយា|អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|សម្តេច សុីសុវត្ថិ មេធាវី|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ូ|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ភិន្នារី|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ វិទុរីយ៉ា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ជុត្តិម៉ា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ធម្មនីកា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ វិរុតា | 10 = ឃុន ហ៊ីង | house = ព្រះរាជវង្ស ស៊ីសុវត្ថិ | father = [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] | mother = អ្នកម្នាង កេតុ }} == ព្រះនាមព្រះអង្គនិងឋានៈ == ព្រះនាមព្រះអង្គជា រដ្ឋារី មានន័យថា ព្រះអង្គដែលមានប្រជាជាតិជាមួយ។ ព្រះនាមមកពីភាសាបាលី ចែកជា ពាក្យ រដ្ឋ ជាមួយបច្ច័យ -រី ដែលមានន័យថា មាន។ តាមឯកសារចាស់ លេខាធិការសហភាពឥណ្ឌូចិនបានសរសេរព្រះនាម រត្ថរី ឬ រត្ឋារី ដែរ។ ព្រះនាមព្រះអង្គក្នុងឯកសារបារាំងត្រូវសរសេរថា ''Sisowath Râthary'' ឬ ''Sisowath Rothary'' ជាភាសាបារាំង។ ព្រះអង្គប្រសូតនាឋានៈ អ្នកអង្គម្ចាស់។ តាមកំណែទម្រង់ឋានៈព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃ [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតីអង្គឌួង]] អ្នកអង្គម្ចាស់ គឺជាឋានៈដើម្បីព្រះរាជបុត្រារាជបុត្រីដែលមានព្រះបិតា ឋានៈគឺ ព្រះអង្គម្ចាស់ និងម្តាយជារាស្ត្រ ឬព្រះរាជបុត្រារាជបុត្រីដែលមានព្រះបិតាព្រះមាតា អ្នកអង្គម្ចាស់ ទាំងទ្វេ<ref>{{Cite journal|last=Bitard|first=Pierre|date=1957|title=IX. Etudes khmères. Les membres de la famille royale du Cambodge et leurs titres d'après l'ordonnance de S. M. An Duon|url=https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1957_num_48_2_1438|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|publisher=Ecole Française d'Extrême-Orient|volume=48|issue=2|pages=563–579|doi=10.3406/befeo.1957.1438}}</ref>។ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ជាព្រះនត្តោ [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស]] និងព្រះរាជបុត្រានៃព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស ហេតុនេះហើយបានជាទ្រង់ជា អ្នកអង្គម្ចាស់​។ ឯកសារបារាំងបកប្រែឋានៈព្រះអង្គជា ''Prince'' ឬ ''Comte'' ។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្ត == អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ប្រសូតនាឆ្នាំ ១៨៧៨ នៅអាតីតរាជធានី [[ឧដុង្គមានជ័យ]] និងជាព្រះរាជបុត្រាទីមួយនៃ ព្រះរាជបុត្រានៃព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស។ ម្តាយព្រះអង្គជារាស្ត្រមកពីឧដុង្គមានជ័យឈ្មោះកេតុ។ នាសម័យនោះ ព្រះអង្គមានព្រះរៀមតែមួយអង្គ គឺ អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ សុីសុវត្ថិ យូភីផាន (ព្រះមាតានៃ[[ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស]]) នាឆ្នាំ ១៩០៧ ព្រះអយ្យិកានៃព្រះអង្គ គឺ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ]] បានប្រទានចំការមួយខាងត្បូង[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] ខាងមុខរោងដំរី (សព្វថ្ងៃនេះចំការនេះជាឧទ្យាន[[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុម]]) ដើម្បីសាងសងព្រះដំណាក់ព្រះអង្គ។ តាមព្រះរាជក្រឹត្យពី ៥ កញ្ញា ១៩១២ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ធ្លាប់ធ្វើការជាស្មៀន (ជាភាសាបារាំង៖ aide de camp) ដើម្បីហ្លួងសុីសុវត្ថិ ជាមួយព្រះរាជវង្សានុវង្សទៀត ដូចព្រះអនុជនៃព្រះអង្គ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុីសុរ៉ា<ref>{{Cite web |year=1912 |title=Ordonnance royale n°101 du 5 septembre 1912 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11773209/f760.image.r=Sisowath%20Rothary?rk=21459;2 |publisher=Bulletin administratif du Cambodge}}</ref> ព្រះអង្គបានធ្វើការនៅក្នុងក្រុំមួយជាមួយ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ច័ន្ទាលេខា (ฺព្រះរាជបុត្រានៃ[[នរោត្តម|ហ្លួងនរោត្តម]] ព្រះបិតានៃ [[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី|អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​ នរោត្តម ចន្ទរង្សី]])<ref>{{Cite web |last=texte |first=Indochine française Auteur du |date=1913 |title=Rapports au Conseil de gouvernement... / Gouvernement général de l'Indo-Chine |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54525547 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ នាឆ្នាំ ១៩២៦ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ត្រូវជ្រើរើសដៅយ ឡឺរេហ្សុីដងស៊ូប៉េរីយើបារាំង ដើម្បីធ្វើការជាសមជីកក្នុងក្រុំប្រឹក្សានៃ[[វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ|វិទ្យាល័យព្រះសុីសុវត្ថិ]]<ref>{{Cite web |date=1926-07-01 |title=Bulletin administratif du Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1177714z |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ កាលហ្លួងសុីសុវត្ថិចូលព្រះទីវង្គតនាឆ្នាំ ១៩២៧ បិតុច្ឆារមួយអង្គនៃព្រះអង្គក្លាយព្រះបាទក្រោយ គឺ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គធ្លាប់ធ្វើការនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងជាប្រធានវង់តន្ត្រី[[ភ្លេងពិណពាទ្យ|ពិណពាត្យ]] ហើយនិងបាននិពន្ធបទច្រើនដើម្បី រ៉ាឌីយូភ្នំពេញ (Radio Phnom Penh)<ref>{{Cite web |date=1941-10-22 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992616 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref><ref>{{Cite web |date=1941-10-31 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399267p |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> តួយ៉ាង បទបាយខ្លាំង បទចៅព្រហ្មណ៍<ref>{{Cite web |date=1941-11-05 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399269h |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> បទខ្លាងយ៉ៃ<ref>{{Cite web |date=1941-12-03 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992935 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> បទហំហួន ឬ បទទេពរំដួល ។ល។ ព្រះអង្គបាននិពន្ធបទលាវ<ref>{{Cite web |date=1941-10-22 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992616 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>ជាមួយ[[គែន]]ដែរ<ref>{{Cite web |date=1941-12-17 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399305x |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ នៅក្នុងសៀវភៅសរសេរដោយ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុ]] ឈ្មោះ ''La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970'' ព្រះបាទសីហនុ លិខិតថា អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី និងព្រះអនុជជីដូនមួយ [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈ នារីរ័ត្នសេរីវឌ្ឍនា]] ជាមិត្តភ័ក្តស្និទ្ធស្នាលហើយនិងធ្លាប់ជួបគ្នារាល់ថ្ងៃ<ref>{{Cite web |title=King-Father Norodom Sihanouk of Cambodia - Documents » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970 » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970 » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970, par Norodom Sihanouk du Cambodge. |url=https://old-site.norodomsihanouk.info/document/doc_2320.html |access-date=2026-08-29 |website=old-site.norodomsihanouk.info}}</ref>។ ដោយសារទំនាក់ទំនងនេះ ព្រះបាទសីហនុធំឡើងជាមួយព្រះបត្រាបុត្រីនៃ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសវត្ថិ រដ្ឋារី។ ព្រះអង្គសគុតនាឆ្នាំ ១៩៤៦ នៅរាជធានីភ្នំពេញ។ ចេតិយនៃព្រះអង្គស្ថិតនៅអាតីតរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ == ជាយានិងព្រះបុត្រនៃព្រះអង្គ == អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី មានព្រះរាជបុត្រ ១៨ អង្គ<ref>{{Cite news|last=Times|first=Gloria Emerson Special to The New York|date=1970-04-04|title=Cambodia's Deputy Chief|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/04/archives/cambodias-deputy-chief-sisowath-sirik-matak.html|access-date=2026-08-29|issn=0362-4331}}</ref> និងការអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយជាយាបីនាក់​។ * ជាមួយ ឃុនធីតារបាំគ្រីប (បានការជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស)៖ ** ឃុន ហុីង<ref>{{Cite web |last=Leclère |first=Adhémard |date=1913 |title=La Cour d'un Roi du Cambodge |url=https://www.aefek.fr/wa_files/la_cour.pdf |page=59}}</ref> * ជាមួយ អ្នកម្នាង ភិន៖ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ភិន្នារី ការជាមួយព្រះរៀមជីដូនមួយ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជិត្ថាពង្ស ([[រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរសនិងព្រះរាជធីតានៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស|ព្រះបុត្រនៃ ព្រះបិយបុត្រាក្សត្រា ស៊ីសុវត្ថិ លំពង្សឥស្សរ៉ា]]) *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជិត្ថាម៉ារ៉ូ **** អ្នកអង្គ សុីសុវត្ថិ សិរីវុឌ្ឍ តួប្រុសកុនខ្មែរ<ref>Sisowath Siriwudd https://www.imdb.com/fr/name/nm8038549/?ref_=tt_cst_i_14</ref> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឌុស្សារ៉ា * ជាមួយ អ្នកម្នាង យឿន (ឬ ទ្រឹង យឿន)៖ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុមេធៈ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុរិកានរ័ត្ន ** អ្នកអង្គម្ចាស់ [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|សុីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] *** ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ចារិយា ការជាមួតារាចម្រៀង អ្នកម្នាង សៀង ឌី គឺជាបងស្រីរបស់ [[សៀង វ៉ាន់ធី|សៀង វ៉ាន់ធឺ]] ** ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សរោ<ref>{{Cite web |last=ឈូកខ្មែរ |date=2022-10-28 |title=ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរា |url=https://choukhmer.wordpress.com/2022/10/28/sisowath-eisaror/ |access-date=2026-08-29 |website=Chouk Khmer |language=en}}</ref> *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វិន័យិកា ការជាមួយ [[នរោត្តម ប្រីយសោភ័ណ្ឌ|ស្ដេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រីយសោភ័ណ្ឌ]] (ព្រះរាជបុត្រា [[នរោត្តម សុរាម្រិត|ព្រះបាទនរោត្តម សុរាម្រិត]]) *** [[សុីសុត្ថិ តេស្សូ|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុត្ថិ តេស្សូ]]<ref>{{Cite web |title=អ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ តេ​សូ៖«ប្រព័ន្ធ​ការងារ​តាម​ក្រសួង​ស្មុគស្មាញ» |url=https://thmeythmey.com/detail/29099 |access-date=2026-08-29 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ប្រធាន [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សាលារបាំព្រះរាជទ្រព្យនសម្ដេចព្រះរៀមនរោត្តមបុប្ផាទេវី]] ** សម្ដេច សុីសុវត្ថិ មេធាវី ការជាមួយព្រះរៀមនៃ [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ]] និងសគុតនៅ[[បឹងត្របែក]]នាសម័យ[[ខ្មែរក្រហម]] *** [[សុីសុត្ថិ ធម្មិកោ|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុត្ថិ ធម្មិកោ]] សមាជីកព្រឹទ្ធសភាទាំងពីឆ្នាំ ២០២៤<ref>{{Cite web |title=ព្រះមហាក្សត្រចាត់តាំងសម្តេច នរោត្តម អរុណរស្មី និងព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មកោ ជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភា |url=https://thmeythmey.com/detail/134769 |access-date=2026-08-29 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រោណី ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វិទូរីយ៉ា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រតនឧបល ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ធម្មនិកា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វារ៉ូតា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ធម្មិកា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជូត្តីម៉ា អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី មានកូនមួយទៀតជាមួយ កុយ សួង ឈ្មោះ អ្នកអង្គ វរសេនីឯក រដ្ឋារី ឌីម៉ង់ ស្លាប់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web |date=2022-05-13 |title=Colonel Rothary Dimang Sisowath |url=https://kafv.wordpress.com/2022/05/13/colonel-rothary-dimang-sisowath/ |access-date=2026-08-29 |website=KAF Veterans |language=en}}</ref>​។ == មើលបន្ថែម == * [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះរាជវង្សសុីសុវត្ថិ]] == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} == == ឯកសារយោង == hu0wkl4bnyg2v1uhn9cjxden1bhe6q8 339956 339887 2026-08-30T08:30:41Z ~2026-47349-55 52719 /* ជាយានិងព្រះបុត្រនៃព្រះអង្គ */ 339956 wikitext text/x-wiki អ្នកអង្គម្ចាស់ '''សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី''' (១៨៧៦-១៩៤៦) គឺជាព្រះអង្គមួយ នៃព្រះរាជវង្ស សុីសុវត្ថិ។ {{Infobox royalty | name = អ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ រដ្ឋារី | birth_date = គ.ស.១៨៧៨ | birth_place = [[ឧដុង្គមានជ័យ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = គ.ស.១៩៤៦ | death_place = [[ក្រុងភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | spouse = <br>ឃុនធីតារបាំ គ្រីប<br>អ្នកម្នាង ភិន<br>អ្នកម្នាង ទ្រឹង យឿន | spouse-type = ជាយា|អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|សម្តេច សុីសុវត្ថិ មេធាវី|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ូ|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ភិន្នារី|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ វិទុរីយ៉ា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ជុត្តិម៉ា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ ធម្មនីកា|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ វិរុតា | 10 = ឃុន ហ៊ីង | house = ព្រះរាជវង្ស ស៊ីសុវត្ថិ | father = [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរាវង្ស]] | mother = អ្នកម្នាង កេតុ }} == ព្រះនាមព្រះអង្គនិងឋានៈ == ព្រះនាមព្រះអង្គជា រដ្ឋារី មានន័យថា ព្រះអង្គដែលមានប្រជាជាតិជាមួយ។ ព្រះនាមមកពីភាសាបាលី ចែកជា ពាក្យ រដ្ឋ ជាមួយបច្ច័យ -រី ដែលមានន័យថា មាន។ តាមឯកសារចាស់ លេខាធិការសហភាពឥណ្ឌូចិនបានសរសេរព្រះនាម រត្ថរី ឬ រត្ឋារី ដែរ។ ព្រះនាមព្រះអង្គក្នុងឯកសារបារាំងត្រូវសរសេរថា ''Sisowath Râthary'' ឬ ''Sisowath Rothary'' ជាភាសាបារាំង។ ព្រះអង្គប្រសូតនាឋានៈ អ្នកអង្គម្ចាស់។ តាមកំណែទម្រង់ឋានៈព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃ [[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតីអង្គឌួង]] អ្នកអង្គម្ចាស់ គឺជាឋានៈដើម្បីព្រះរាជបុត្រារាជបុត្រីដែលមានព្រះបិតា ឋានៈគឺ ព្រះអង្គម្ចាស់ និងម្តាយជារាស្ត្រ ឬព្រះរាជបុត្រារាជបុត្រីដែលមានព្រះបិតាព្រះមាតា អ្នកអង្គម្ចាស់ ទាំងទ្វេ<ref>{{Cite journal|last=Bitard|first=Pierre|date=1957|title=IX. Etudes khmères. Les membres de la famille royale du Cambodge et leurs titres d'après l'ordonnance de S. M. An Duon|url=https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1957_num_48_2_1438|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|publisher=Ecole Française d'Extrême-Orient|volume=48|issue=2|pages=563–579|doi=10.3406/befeo.1957.1438}}</ref>។ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ជាព្រះនត្តោ [[សុីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស]] និងព្រះរាជបុត្រានៃព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស ហេតុនេះហើយបានជាទ្រង់ជា អ្នកអង្គម្ចាស់​។ ឯកសារបារាំងបកប្រែឋានៈព្រះអង្គជា ''Prince'' ឬ ''Comte'' ។ == ព្រះរាជជីវប្រវត្ត == អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ប្រសូតនាឆ្នាំ ១៨៧៨ នៅអាតីតរាជធានី [[ឧដុង្គមានជ័យ]] និងជាព្រះរាជបុត្រាទីមួយនៃ ព្រះរាជបុត្រានៃព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស។ ម្តាយព្រះអង្គជារាស្ត្រមកពីឧដុង្គមានជ័យឈ្មោះកេតុ។ នាសម័យនោះ ព្រះអង្គមានព្រះរៀមតែមួយអង្គ គឺ អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ សុីសុវត្ថិ យូភីផាន (ព្រះមាតានៃ[[ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស]]) នាឆ្នាំ ១៩០៧ ព្រះអយ្យិកានៃព្រះអង្គ គឺ [[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ]] បានប្រទានចំការមួយខាងត្បូង[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] ខាងមុខរោងដំរី (សព្វថ្ងៃនេះចំការនេះជាឧទ្យាន[[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុម]]) ដើម្បីសាងសងព្រះដំណាក់ព្រះអង្គ។ តាមព្រះរាជក្រឹត្យពី ៥ កញ្ញា ១៩១២ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ធ្លាប់ធ្វើការជាស្មៀន (ជាភាសាបារាំង៖ aide de camp) ដើម្បីហ្លួងសុីសុវត្ថិ ជាមួយព្រះរាជវង្សានុវង្សទៀត ដូចព្រះអនុជនៃព្រះអង្គ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុីសុរ៉ា<ref>{{Cite web |year=1912 |title=Ordonnance royale n°101 du 5 septembre 1912 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11773209/f760.image.r=Sisowath%20Rothary?rk=21459;2 |publisher=Bulletin administratif du Cambodge}}</ref> ព្រះអង្គបានធ្វើការនៅក្នុងក្រុំមួយជាមួយ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ច័ន្ទាលេខា (ฺព្រះរាជបុត្រានៃ[[នរោត្តម|ហ្លួងនរោត្តម]] ព្រះបិតានៃ [[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី|អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​ នរោត្តម ចន្ទរង្សី]])<ref>{{Cite web |last=texte |first=Indochine française Auteur du |date=1913 |title=Rapports au Conseil de gouvernement... / Gouvernement général de l'Indo-Chine |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54525547 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ នាឆ្នាំ ១៩២៦ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី ត្រូវជ្រើរើសដៅយ ឡឺរេហ្សុីដងស៊ូប៉េរីយើបារាំង ដើម្បីធ្វើការជាសមជីកក្នុងក្រុំប្រឹក្សានៃ[[វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ|វិទ្យាល័យព្រះសុីសុវត្ថិ]]<ref>{{Cite web |date=1926-07-01 |title=Bulletin administratif du Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1177714z |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ កាលហ្លួងសុីសុវត្ថិចូលព្រះទីវង្គតនាឆ្នាំ ១៩២៧ បិតុច្ឆារមួយអង្គនៃព្រះអង្គក្លាយព្រះបាទក្រោយ គឺ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គធ្លាប់ធ្វើការនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងជាប្រធានវង់តន្ត្រី[[ភ្លេងពិណពាទ្យ|ពិណពាត្យ]] ហើយនិងបាននិពន្ធបទច្រើនដើម្បី រ៉ាឌីយូភ្នំពេញ (Radio Phnom Penh)<ref>{{Cite web |date=1941-10-22 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992616 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref><ref>{{Cite web |date=1941-10-31 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399267p |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> តួយ៉ាង បទបាយខ្លាំង បទចៅព្រហ្មណ៍<ref>{{Cite web |date=1941-11-05 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399269h |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> បទខ្លាងយ៉ៃ<ref>{{Cite web |date=1941-12-03 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992935 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref> បទហំហួន ឬ បទទេពរំដួល ។ល។ ព្រះអង្គបាននិពន្ធបទលាវ<ref>{{Cite web |date=1941-10-22 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93992616 |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>ជាមួយ[[គែន]]ដែរ<ref>{{Cite web |date=1941-12-17 |title=La Vérité. Hebdomadaire indépendant pour la défense de tous ceux qui vivent au Cambodge |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9399305x |access-date=2026-08-29 |website=Gallica |language=FR}}</ref>។ នៅក្នុងសៀវភៅសរសេរដោយ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុ]] ឈ្មោះ ''La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970'' ព្រះបាទសីហនុ លិខិតថា អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី និងព្រះអនុជជីដូនមួយ [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស កុសុមៈ នារីរ័ត្នសេរីវឌ្ឍនា]] ជាមិត្តភ័ក្តស្និទ្ធស្នាលហើយនិងធ្លាប់ជួបគ្នារាល់ថ្ងៃ<ref>{{Cite web |title=King-Father Norodom Sihanouk of Cambodia - Documents » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970 » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970 » La “Genèse” du Putsch du 18 Mars 1970, par Norodom Sihanouk du Cambodge. |url=https://old-site.norodomsihanouk.info/document/doc_2320.html |access-date=2026-08-29 |website=old-site.norodomsihanouk.info}}</ref>។ ដោយសារទំនាក់ទំនងនេះ ព្រះបាទសីហនុធំឡើងជាមួយព្រះបត្រាបុត្រីនៃ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសវត្ថិ រដ្ឋារី។ ព្រះអង្គសគុតនាឆ្នាំ ១៩៤៦ នៅរាជធានីភ្នំពេញ។ ចេតិយនៃព្រះអង្គស្ថិតនៅអាតីតរាជធានីឧដុង្គមានជ័យ។ == ជាយានិងព្រះបុត្រនៃព្រះអង្គ == អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី មានព្រះរាជបុត្រ ១៨ អង្គ<ref>{{Cite news|last=Times|first=Gloria Emerson Special to The New York|date=1970-04-04|title=Cambodia's Deputy Chief|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1970/04/04/archives/cambodias-deputy-chief-sisowath-sirik-matak.html|access-date=2026-08-29|issn=0362-4331}}</ref> និងការអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយជាយាបីនាក់​។ * ជាមួយ ឃុនធីតារបាំគ្រីប (បានការជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសវត្ថិ ឥស្សារ៉ាវង្ស)៖ ** ឃុន ហុីង<ref>{{Cite web |last=Leclère |first=Adhémard |date=1913 |title=La Cour d'un Roi du Cambodge |url=https://www.aefek.fr/wa_files/la_cour.pdf |page=59}}</ref> * ជាមួយ អ្នកម្នាង ភិន៖ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ភិន្នារី ការជាមួយព្រះរៀមជីដូនមួយ អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជិត្ថាពង្ស ([[រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរសនិងព្រះរាជធីតានៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស|ព្រះបុត្រនៃ ព្រះបិយបុត្រាក្សត្រា ស៊ីសុវត្ថិ លំពង្សឥស្សរ៉ា]])<ref name=":0">{{Cite book|last=SO Kenneth|year=2017|title=The Khmer Kings and the History of Cambodia: BOOK II - 1595 to the Contemporary Period|publisher=DatASIA, Inc.}}</ref> *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជិត្ថាម៉ារ៉ូ **** អ្នកអង្គ សុីសុវត្ថិ សិរីវុឌ្ឍ តួប្រុសកុនខ្មែរ<ref>Sisowath Siriwudd https://www.imdb.com/fr/name/nm8038549/?ref_=tt_cst_i_14</ref> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឌុស្សារ៉ា * ជាមួយ អ្នកម្នាង យឿន (ឬ ទ្រឹង យឿន)៖ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុមេធៈ ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សុរិកានរ័ត្ន<ref name=":0" /> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ|សុីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] *** ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ចារិយា ការជាមួតារាចម្រៀង អ្នកម្នាង សៀង ឌី គឺជាបងស្រីរបស់ [[សៀង វ៉ាន់ធី|សៀង វ៉ាន់ធឺ]] *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ សាន្តា ព្រះជាយា [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន|ស្ដេចក្រុមហ្លួង សុីសុវត្ថិ ឌួងជីវិន]] សមាជីកា[[គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]] *** ស្ដេចក្រុមឃុន សុីសុវត្ថិ សិរីរ័ត្ន ស្វាមីទ ១ នៃ[[នរោត្តម អរុណរស្មី|សម្ដេចព្រះអនុជ នរោត្តម អរុណរស្មី]] សមាជីកព្រឹទ្ធសភា<ref>{{Cite web |title=នីតិកាលទី១ |url=https://senate.gov.kh/senate-leaders/first-legislature/ |access-date=2026-08-30 |website=គេហទំព័រ ព្រឹទ្ធសភា នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}}</ref> ** ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ឥស្សរោ<ref>{{Cite web |last=ឈូកខ្មែរ |date=2022-10-28 |title=ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ឥស្សរា |url=https://choukhmer.wordpress.com/2022/10/28/sisowath-eisaror/ |access-date=2026-08-29 |website=Chouk Khmer |language=en}}</ref> *** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វិន័យិកា ការជាមួយ [[នរោត្តម ប្រីយសោភ័ណ្ឌ|ស្ដេចក្រុមឃុន នរោត្តម ប្រីយសោភ័ណ្ឌ]] (ព្រះរាជបុត្រា [[នរោត្តម សុរាម្រិត|ព្រះបាទនរោត្តម សុរាម្រិត]]) *** [[សុីសុត្ថិ តេស្សូ|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុត្ថិ តេស្សូ]]<ref>{{Cite web |title=អ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ តេ​សូ៖«ប្រព័ន្ធ​ការងារ​តាម​ក្រសួង​ស្មុគស្មាញ» |url=https://thmeythmey.com/detail/29099 |access-date=2026-08-29 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ប្រធាន [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី|សាលារបាំព្រះរាជទ្រព្យនសម្ដេចព្រះរៀមនរោត្តមបុប្ផាទេវី]] ** សម្ដេច សុីសុវត្ថិ មេធាវី ការជាមួយព្រះរៀមនៃ [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ]] និងសគុតនៅ[[បឹងត្របែក]]នាសម័យ[[ខ្មែរក្រហម]] *** [[សុីសុត្ថិ ធម្មិកោ|ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីសុត្ថិ ធម្មិកោ]] សមាជីកព្រឹទ្ធសភាទាំងពីឆ្នាំ ២០២៤<ref>{{Cite web |title=ព្រះមហាក្សត្រចាត់តាំងសម្តេច នរោត្តម អរុណរស្មី និងព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មកោ ជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភា |url=https://thmeythmey.com/detail/134769 |access-date=2026-08-29 |website=thmeythmey.com |language=en}}</ref> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រោណី ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វិទូរីយ៉ា ការជាមួយ លោក អ៊ាប គិមជ័ន រដ្ឋមន្ត្រីពត៌មានជាតិនាឆ្នាំ ១៩៧៣<ref>{{Cite book|surname=JENNAR Raoul-Marc|year=1995|title=Les Clés du Cambodge|publisher=Maisonneuve & Larose}}</ref> មានកូន ១២ នាក់<ref name=":0" /> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រតនឧបល ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ធម្មនិកា<ref name=":0" /> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ វារ៉ូតា<ref name=":0" /> ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ធម្មិកា ** អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ ជូត្តីម៉ា អ្នកអង្គម្ចាស់ សុីសុវត្ថិ រដ្ឋារី មានកូនមួយទៀតជាមួយ កុយ សួង ឈ្មោះ អ្នកអង្គ វរសេនីឯក រដ្ឋារី ឌីម៉ង់ ស្លាប់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web |date=2022-05-13 |title=Colonel Rothary Dimang Sisowath |url=https://kafv.wordpress.com/2022/05/13/colonel-rothary-dimang-sisowath/ |access-date=2026-08-29 |website=KAF Veterans |language=en}}</ref>​។ == មើលបន្ថែម == * [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ|ព្រះរាជវង្សសុីសុវត្ថិ]] == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} == == ឯកសារយោង == hg7kmqcnl5keybjqolr9wdplh1rjhmi 0 54726 339884 2026-08-29T14:40:57Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371089289|Jack Hinshelwood]]" 339884 wikitext text/x-wiki '''Jack Luca Hinshelwood''' (កើតថ្ងៃទី ១១ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០០៥) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពអង់គ្លេសម្នាក់ដែលលេងឱ្យក្លឹប [[ក្លឹបបាល់ទាត់ ប្រាយតុន|Brighton & Hove Albion]] {{English football updater|Brigh&HA}} និង ក្រុមជម្រើសជាតិអង់គ្លេសអាយុក្រោម 21 ឆ្នាំ ។ a2u3mxttbnz5r2bzwmiw557kxa64tyr 0 54727 339888 2026-08-30T01:21:20Z SIN NAT 51949 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372038787|Anthony Elanga]]" 339888 wikitext text/x-wiki '''Anthony David Junior Elanga''' (កើតថ្ងៃទី ២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០០២) គឺជា [[បាល់ទាត់|កីឡាករបាល់ទាត់]] អាជីពជនជាតិស៊ុយអែត ដែលលេងជា ខ្សែបម្រើស្លាបស្តាំ សម្រាប់ក្លឹប Newcastle United ក្នុងលីគកំពូលអង់គ្លេស និង ក្រុមជម្រើសជាតិស៊ុយអែត ។ lxa7x37dyrrugqp6tbzv53r92acac83 0 54731 339937 2026-08-30T07:59:09Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1361634975|Phraya Phahonphonphayuhasena]]" 339937 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ព្រះយ៉ា]] | honorific_suffix = [[Order of the White Elephant|MPCh]] [[Order of the Crown of Thailand|MWM]] [[Order of Chula Chom Klao|PCh]] | name = ផាហុនផុនផាយុហាសេនា | native_name = {{nobold|พหลพลพยุหเสนา}} | native_name_lang = th | image = Phraya Pahol.jpg | caption = លោក {{ប្រហែល|១៩៣៩–១៩៤០}} | order = ទី២ | office = នាយករដ្ឋមន្ត្រីសៀម | termstart = ២១ មិថុនា ១៩៣៣ | termend = ១៦ ធ្នូ ១៩៣៨ | monarch = {{ubl|[[ប្រជាធិប៉ុក]]|[[អានន្ទ មហិតល]]}} | predecessor = [[ព្រះយាមនោបករណ៍នីតិធាតា|នោបករណ៍នីតិធាតា]] | successor = [[ប្លែក ពិបុលសង្គ្រាម]] {{collapsed infobox section begin |last=yes |ការិយាល័យរដ្ឋមន្ត្រី<br>១៩៣៣–១៩៣៧ | titlestyle = border:1px dashed lightgrey;}}{{Infobox officeholder | embed = yes | office1 = [[ក្រសួងកសិកម្ម និងសហករណ៍ (ប្រទេសថៃ) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម]] | prime_minister1 = ''ខ្លួងឯង'' | term_start1 = ៩ សីហា ១៩៣៧ | term_end1 = ២១ ធ្នូ ១៩៣៧ | predecessor1 = [[Sara Aimmarisi]] | successor1 = Sara Aimmarisi | office2 = [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (ប្រទេសថៃ) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] | prime_minister2 = ''Himself'' | term_start2 = ១ សីហា ១៩៣៥ | term_end2 = ១២ កុម្ភៈ ១៩៣៦ | predecessor2 = [[ប្លត វិជៀរ ណាសង្ខលា]] | successor2 = [[សឺម គ្រឹស្នាមរ៉ា]] | office3 = [[ក្រសួងការបរទេស (ប្រទេសថៃ) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]] | prime_minister3 = ''ខ្លួនឯង'' | term_start3 = ២២ កញ្ញា ១៩៣៤ | term_end3 = ១ សីហា ១៩៣៥ | predecessor3 = [[Tom Bunnag]] | successor3 = [[Srisena Sombutsiri]] | office4 = [[បញ្ជីឈ្មោះរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិថៃ | រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ]] | prime_minister4 = ''ខ្លួនឯង'' | term_start4 = 1 April 1934 | term_end4 = 22 September 1934 | predecessor4 = [[Phraya Prasertsongkram]] | successor4 = Plaek Phibunsongkhram | office5 = [[ក្រសួងមហាផ្ទៃ (ប្រទេសថៃ) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ]] | prime_minister5 = ''ខ្លួនឯង'' | term_start5 = 16 December 1933 | term_end5 = 29 March 1934 | predecessor5 = [[Phraya Udomphong Phensawat]] | successor5 = [[Pridi Banomyong]] | office6 = [[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំសាធារណៈ (សៀម) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំសាធារណៈ]] | prime_minister6 = ''ខ្លួនឯង'' | term_start6 = ១៦ ធ្នូ ១៩៣៣ | term_end6 = ២៩ មីនា ១៩៣៤ | predecessor6 = [[Chaophraya Thammasakmontri]] | successor6 = [[Phra Sarasardpraphan]] {{Collapsed infobox section end}} }} | term_end5 = ២៥ សីហា ១៩៤៤ | allegiance = | branch = {{ubl|{{Army|Thailand}}|{{Armed forces|Thailand}}}} | alma_mater = {{ubl|[[Chulachomklao Royal Military Academy|សាលារៀននាយទាហានរាជវង្សសៀម]]|[[:de:Hauptkadettenanstalt|សាលាទាហានព្រុស]]}} | rank = {{ubl|[[File:RTA OF-9 (General).svg|15px]] [[General officer|ឧត្តមសេនីយ៍]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180730202612/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2486/D/001/22.PDF There is a royal command & Granting military rank]</ref>|[[file:RTN OF-9 (Admiral).svg|15px]] Admiral|[[file:RTAF OF-9 (Air Chief Marshal).svg|15px]] Air Chief Marshal<ref>[https://web.archive.org/web/20180730234816/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2486/D/062/3636.PDF Recipient of Royal Command]</ref>}} | serviceyears = 1914-1947 | birth_name = Phot{{efn|At that time, Thais did not have surnames.}} | birth_date = {{Birth date|df=yes|1887|3|29}} | birth_place = [[បាងកក]], [[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ|សៀម]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1947|2|14|1887|3|29}} | death_place = [[បាងកក]], ថៃ | party = [[គណៈបក្សប្រជាជនថៃ]] | spouse = {{ubl|{{marriage|Phit|end=div.}}|ប៊ុនឡុង}} | children = ៧ }} '''ព្រះយ៉ាផាហុនផុនផាយុហាសេនា ឬ ព្រះយាភហលភលព្យុហសេនា''' {{Efn|{{langx|th|พระยาพหลพลพยุหเสนา}}, {{IPA|th|pʰrá.jaː.pʰá.hǒn.pʰon.pʰá.jú.hà.sě.naː}}}} (២៩ មីនា ១៨៨៧ – ១៤ កុម្ភៈ ១៩៤៧), ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថាជា '''ព្រះយ៉ាផាហុន''' គឺជាមេដឹកនាំយោធា និងជាអ្នកនយោបាយថៃ។ ឈ្មោះកំណើត '''ផត ផាហុនយ៉ូធិន ឬ ផត ភហលយោធិន'''{{Efn|{{langx|th|พจน์ พหลโยธิน}}. Prior to 1913, he was known as just '''Phot'''.}} និង​បាន​ទៅសិក្សា​រយៈពេល​ខ្លី​នៅ​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់ លោក​គឺជា​សមាជិកនៃ[[គណបក្ស​ប្រជាជន​ថៃ|គណបក្សប្រជាជនថៃ]] ហើយ​បាន​ធ្វើ​[[រដ្ឋប្រហារ]]​មួយ​ដើម្បី​ក្លាយជា​[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី​សៀម]]​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៣៣ ដែល​ជា​តំណែង​ដែល​លោក​កាន់​រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៩៣៨។ == ជីវិតដំបូង == [[ឯកសារ:Phot_Phahonyothin_in_Germany.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|213x213ភីកសែល|លោកនៅអាល្លឺម៉ង់ឆ្នាំ ១៩០៥ ]] លោក កើតនៅខេត្តព្រះនគរ (បច្ចុប្បន្នទីក្រុងបាងកក) មានឪពុកជា[[ជនជាតិតៀជីវ|ជនជាតិចិនថៃតៀជីវ]] គឺវរសេនីយ៍ឯក គីម ({{Lang|th|กิ่ม}})<ref>{{Cite book|title=Chinese Society in Thailand: An Analytical History|url=https://books.google.com/books?id=5y0yAAAAIAAJ|date=1957|page=244|isbn=9781597400923}}</ref><ref>{{Cite book|title=Thailand: A Political, Social, and Economic Analysis|url=https://books.google.com/books?id=JiIyAAAAIAAJ&q=%22and+so+was+the+father+of+another%22|year=1957|page=138}}</ref> និងម្តាយ[[ជនជាតិថៃស្រឡាយមន|ជនជាតិមនថៃ]]ម្នាក់ឈ្មោះ ចាប ({{Lang|th|จับ}})។<ref>{{Cite news|date=June 30, 2012|title=ทายาทพระยาพหลฯ เล่าถึงคณะราษฎรในความทรงจำ ทั้งชีวิตยอมปฏิวัติ 24 มิ.ย.ได้ครั้งเดียว|language=th|work=Prachatai|url=https://prachatai.com/journal/2012/06/41329|access-date=April 17, 2017}}</ref> ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់បានយកនាមត្រកូលថា ផាហុនយ៉ូធិន ក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ តាមព្រះរាជក្រឹត្យ។ បន្ទាប់ពីបានចូលរៀននៅ [[សាលរៀននាយទាហានភូមិន្ទចុល្លចមក្លៅ]] នៅឆ្នាំ ១៩០៣ លោក ត្រូវបានបញ្ជូនដោយអាហារូបករណ៍រាជវង្សទៅសិក្សានៅ[[សាលាទាហានព្រុស]] ជិតក្រុង [[ប៊ែរឡាំង]] [[ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់]] ជាកន្លែងដែលគាត់ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាជាមិត្តរួមថ្នាក់ [[ហឺម៉ាន់ ហ្គូរីង|ហឺម៉ាន់ ហ្គ្រីង]] ។ បន្ទាប់មក លោកត្រូវបានបញ្ជូនទៅសិក្សានៅ[[មហាវិទ្យាល័យវិស្វកម្មក្រុងកូពិនហាក]] ក្នុង[[ដាណឺម៉ាក|ប្រទេសដាណឺម៉ាក]] ប៉ុន្តែអាចបញ្ចប់បានតែមួយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ដោយសារមូលនិធិអាហារូបករណ៍របស់លោកអស់ ដែលបង្ខំឱ្យលោកត្រឡប់ទៅប្រទេសសៀមវិញនៅឆ្នាំ ១៩១២។ នៅឆ្នាំ ១៩៣១ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានៈជា '''ព្រះយ៉ាផាហុនផនផាយុសេនា''' ដោយស្ដេច[[ប្រជាធិផុក]] (ឬ រាមាទី ៧) ហើយបានទទួលឋានៈជាវរសេនីយ៍ឯក ។ [[ឯកសារ:Phot_and_Tojo.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល|លោកផត ជាមួយអ្នកស្គាល់គ្នាពីមុន គឺលោក [[ហ៊ីដិគិ តូចូ|ហ៊ីដេគី តូចូ]] នៅទីក្រុងតូក្យូ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤២ ក្នុងនាមជាទូតរបស់ភិប៊ុន។]] [[ឯកសារ:General_Phahol_Payuhasena_Monument_-_panoramio_(1).jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|វិមានព្រះយ៉ាផាហ៊ុម នៅឡាំប៉ាង ។]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text]] h7m8sk9qu6ls96f8ixbrsyk1c8sucwf 1 54733 339974 2026-08-30T10:11:01Z ~2026-47159-49 52721 Kh sex 339974 wikitext text/x-wiki បារាំងបានបង្កើតកីឡាករអូឡាំពិកមកដល់ណានិគមនៃប្រទេស ការផ្លាស់ប្ដូររាជរដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅក្នុងប្រទេស និងការបោះឆ្នោតសមស្របមួយចេញពីប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសរបស់កម្ពុជា។ កីឡាករអូឡាំពិកត្រូវបានអាហ្នឹងជាការថាមិនឲ្យ ប្រទេសថៃមកធ្វើទានកម្មជាមួយពាណិជ្ជកម្មជាមួយកម្ពុជា។ bqx5cs03071e5sqt7104ap93t8uuc97 0 54734 339977 2026-08-30T10:18:56Z ~2026-47159-49 52721 ឌីលីស្មល 339977 wikitext text/x-wiki ខ្ញុំព្យាយាមធ្វើអ្វីទៅតាមការសម្រេចចិត្តនឹងការបាននឹកឃើញណាទាំងឡាយដែលបានកើតប្រាកដនៅក្នុងផែនការកម្មនេះ។ 4a7ghovem10o2amzxan58ioqc4rhb18