វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk វិគីភីឌា:ផតថលសហគមន៍ 4 11862 340558 340028 2026-09-17T08:42:34Z ANKE CHEN 53000 /* KPS99TV — request for draft review */ ផ្នែកថ្មី 340558 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ ==Help for translate== Hello and sorry for writing in English. Can anyone help me translate a small article (2 paragraphs) from English to your language and create the article in your wiki? Please, fell free to answer in my talk page in your wiki anytime. Thanks! [[អ្នកប្រើប្រាស់:Xaris333|Xaris333]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Xaris333|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:១៥ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ (UTC) == The visual editor will be enabled on this wiki in some days== ''Hello again. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' As per previous announcements earlier this year, '''[[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) will be enabled at this Wikipedia in some days. It allows people to edit articles as if they were using a typical word processor. Here's a quick explanation of what is going to happen''': you can find a more detailed one, with pictures, at [[:mw:VisualEditor/Single_edit_tab|mediawiki.org]]. [[File:VisualEditor and wikitext side-by-side.png|alt=Side by side screenshots, showing the visual appearance of both editing systems |center|frameless|720px]] ;What's changing? :In the new system, you get a <u>single edit tab which follows your preferences</u>, and that therefore will launch the wikitext editor '''or''' the visual editor depending on which one you opened the last (''{{int:visualeditor-preference-tabs-remember-last}}''). <br> This applies to everyone who edited recently, including anonymous users. ;How do I switch to the ''other'' editor then? :Buttons on the toolbars of both editors were added months ago so that you can switch from one to the other every time you want to, without losing your changes and without having to save first. <br>The button, located on the right side of the toolbar, looks like square brackets ('''<nowiki>[[ ]]</nowiki>''') in the visual editor, and like a pencil ([[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|20px]]) in the wikitext editor. ;Are there other options available? :Yes. You can choose whether you want: * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-ve}}'' (if you temporarily switch to the wikitext editor through the button on the toolbar, the system won't remember it; also, it only applies to namespaces where the visual editor is available). * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-wt}}'' (if you temporarily switch to the visual editor through the button on the toolbar, the system won't remember it) * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-multi-tab}}'' (a system in place at multiple wikis since 2013. You are familiar with this option if you have been using the visual editor here.) **''Please note: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;How do I set my preference? *If you want to try or to stay in the new system: you don't need to do anything. *If you had explicitly disabled the visual editor in the past and want to keep it disabled: you don't need to do anything. *All the registered users have a dropdown menu in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|Editing tab of their Preferences]] ({{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}), where they can choose from. <u>This only needs to be done once</u>. Don't forget to save ;) **<small>Users with the visual editor disabled need to re-enable it if they're interested in accessing that menu!</small> *People who use the visual editor regularly will see a pop-up <u>(only once after the single edit tab system is introduced)</u>, and they can choose their favorite setting there. Of course, they can change their mind at any time just like the others, and pick a different setting from their Preferences. **Anonymous users who have used the visual editor recently will also be able to choose which editor they want to edit with. **''Reminder: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;Final remarks *<mark>Please spread the word about this major change</mark> in any way that you deem appropriate for this community, by linking to this announcement elsewhere, putting up a site notice, etc. Please note it will affect all the registered users at first, and after some days it will reach logged-out contributors as well if no major technical issues have arisen. Don't hesitate to ask questions, I'll be around for a while to help! *Please do let us know about any anomalies you think you're experiencing, and do post any other feedback below. I'd like to thank everyone who works to make the transition easier for this community, and whoever will help me processing feedback in your language. *You can learn more about optimizing the visual editor experience here by [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|reading a guide on mediawiki.org]]. Thank you! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[:mw:User talk:Elitre (WMF)|talk]]) ម៉ោង០៨:២៧ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ (UTC) == The visual editor is now active here== <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Hello again. This message is only available in English at this time: {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' <gallery mode="nolines" widths=300px> File:VisualEditor bi-directional switching pencil icon in wikitext.png|alt=The upper right corner of the wikitext editing toolbar, showing a pencil icon|thumb|In the wikitext editor, the pencil icon allows you to switch to the visual editor. File:VisualEditor toolbar Page options - Switch to wikitext - Save.png|alt=The toolbar in the visual editor, showing the square brackets icon next to the Publish button.|thumb|In the visual editor, the <nowiki>[[ ]]</nowiki> (square brackets) icon allows you to switch to the wikitext editor. Please note that the button will soon say {{int:Publishpage}} or {{int:Publishchanges}}, due to an unrelated change. </gallery> As some of you have noticed, '''this Wikipedia now has [[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) enabled for all registered users'''. The rollout to logged-out users will likely happen in a week or so. <mark>For an '''explanation of how the editing system now works and how to choose/go back to your favorite setting, please see my previous announcement above'''.</mark> If you wish to '''change your editing system preferences now, this can be done from [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|this link to your Preferences]] --> {{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}'''. All edits using the visual editor will be tagged with "{{Int:tag-visualeditor}}" in recent changes, watchlists, and page histories. To access the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide|User Guide for the visual editor]], click on the "(?)" icon in its toolbar. Please let us know if you find any problems. You can report issues directly in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on at [[:mw:VisualEditor/Feedback]]; by all means, feel free to also [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|ping or contact me directly]] if you prefer. In case of emergency (like an unexpected bug causing widespread problems), please contact James Forrester, the product manager, at jforrester@wikimedia.org or on [[:m:IRC|IRC]] in the #mediawiki-visualeditor channel. Happy editing! Respectfully, [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] --ម៉ោង១៨:៥៦ ថ្ងៃអង្គារ ទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ (UTC) PS: Are you seeing interface messages that are not in this wiki's language? Please fix this by providing translations [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&filter=%21translated&action=translate here]. Translations may be also provided for the [[:mw:Help:VisualEditor/User_guide|user guide]]. Please contact me if you want guidance in contributing translations! </div> == ESEAP Conference 2018 == Hello Khmer Wikipedians, Scholarship applications for '''[[metawiki:ESEAP_Conference_2018|ESEAP Conference 2018]]''' is now open! '''[[metawiki:ESEAP_Conference_2018|ESEAP Conference 2018]]''' is a regional conference for Wikimedia communities around the ESEAP regions. ESEAP stands for East, Southeast Asia, and Pacific. Taking place in Bali, Indonesia on 5-6 May 2018, this is the first regional conference for the Wikimedia communities around the regions. Full scholarships are subject to quotas, maximum two people per country and your country is eligible to apply, visit [[metawiki:ESEAP_Conference_2018/Attend|this page]]. We also accept [[metawiki:ESEAP_Conference_2018/Submissions|submissions]] of several formats, including: *'''Workshop & Tutorial''': these are presentations with a focus on practical work directed either to acquiring a specific skill or doing a specific task. Sessions are 55 minutes led by the presenters in a classroom space suitable for laptops and work. *'''Posters''': A2-size format to give news, share your community event/program, set out an idea, propose a concept, or explain a problem. The poster itself must be uploaded to Wikimedia Commons with a suitable license. *'''Short Presentation/Sharing talks''': 10-15 minutes presentation on certain topic. Deadline for submissions and scholarship applications is on 15 March 2018. Best regards, --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Pilarbini|Pilarbini]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Pilarbini|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៨:២៩ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៨ (UTC) (Communication Team) == Help Improving Search for Khmer == {{int:hello}}! Sorry for writing in English. {{int:Please-translate}}. I'm trying to improve search on Khmer wikis by automatically re-ordering the characters in Khmer text so that words that look the same will be matches when searching. For example, សាស្ត្រាចារ្យ and សាស្រ្តាចារ្យ. The first one has (ស + ្ត + ្រ) and the second has (ស + ្រ + ្ត). The first one gets [https://km.wikipedia.org/w/index.php?search=សាស្ត្រាចារ្យ&title=ពិសេស%3Aស្វែងរក&profile=default&fulltext=1 152 results] on Khmer Wikipedia and the second gets [https://km.wikipedia.org/w/index.php?search=%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%99&title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F%3A%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%82%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%80&profile=default&fulltext=1 67 results]. I'd like them both to get [https://km.wikipedia.org/w/index.php?search=%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%99+OR+%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B6%E1%9E%85%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%99&title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F%3A%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%9C%E1%9F%82%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%80&profile=default&fulltext=1 all the results]. I need help reviewing the syllables I've re-ordered to make sure they are correct. I also have found some syllables that I don't understand, and I would appreciate any help to explain them. The examples, with context, are on [[mw:User:TJones_(WMF)/Notes/Khmer_Reordering/Examples|Mediawiki]]. Comments here or on the discussion page there would be very helpful. {{int:Feedback-thanks-title}} [[អ្នកប្រើប្រាស់:TJones (WMF)|TJones (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:TJones (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៩:៣១ ថ្ងៃសុក្រ ទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៩ (UTC) == Improving the translation support for the Khmer Wikipedia == ''Sorry about not being able to write in Khmer.'' [[:mw:Content translation|Content translation]] has been successful in supporting the translation process on many Wikipedia communities, and we want to help additional wikis with potential to grow using translation as part of [[:mw:Content translation/Boost|a new initiative]]. Content translation facilitates the creation of Wikipedia articles by translating content from other languages. It has been used already to create more than half a million articles. In addition, the tool provides [[:mw:Help:Content translation/Translating/Translation quality|mechanisms to encourage the creation of good quality content]], preventing the publication of lightly edited machine translations. In general, our analysis shows that the translations produced are [[:mw:Content_translation/Deletion_statistics_comparison|less likely to be deleted than the articles started from scratch]]. Khmer Wikipedia editors have used Content translation to create [[Special:CXStats|more than a hundred articles]]. Given the size of the editing community, we think that there is potential to use translation to create more articles, expand existing ones, and attract new editors that learn how to make productive edits. Translation can help the community to reduce the language gap with other languages and grow the number of editors in a sustainable way. In order to achieve this goal, we want to collaborate with you to make Content translation more visible in the Khmer Wikipedia and support new ways to translate. As a first step, during the next weeks we plan to enable Content translation by default on the Khmer Wikipedia. That will make it easy for users to discover the tool [[:mw:Help:Content_translation/Starting|through several entry points]]. However, users not interested in translation will still be able to disable it from their preferences. Please feel free to share any comment in this conversation thread. Thanks! --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Aaharoni-WMF|អមីរ ឯ. អហរោណិ / Amir E. Aharoni (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Aaharoni-WMF|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:០៣ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ (UTC) == Wiki Loves Folklore 2021 is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2021|Wiki Loves Folklore 2021]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the 1st till the 28th of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2021 submitting] them in this commons contest. Please support us in translating the [[:c:Commons: Wiki Loves Folklore 2021|project page]] and a [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:Translate?group=Centralnotice-tgroup-wikiloveslove2020&language=en&filter=%21translated&action=translate|one-line banner message] to help us spread the word in your native language. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' [[អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២៥ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០៦ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wll&oldid=21073884 --> == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) ម៉ោង១៤:១២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 --> == FileImporter == Hi! I created [[:mw:Extension:FileImporter/Data/km.wikipedia]] so now it is easy to move files to Commons. Just make sure to check the file before moving it. If you need help feel free to ping me. --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|MGA73]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:០១ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) == Files with no license == Hi! Some users have uploaded one or more files with no license. All files on Wikipedia need a license. If no license is added the file have to be deleted. So all users should check the files they have uploaded and check if all information is correct and if there is a license. I am currently adding the files in [[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Files with no license]]. There is a link in the top of the category you can click to see which file(s) you uploaded without a license (if any). It will take a few hours to add all files (about 850 in total) so if you check now there may be more later. I plan to leave a message on the talk pages of the users that have uploaded files without a license once all files are added to the category. Sorry to write in English. I hope you can help translate if any users need help with their files. --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|MGA73]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:១០ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) : All files are now marked and all users informed (except one that is blocked). --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|MGA73]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MGA73|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១២:២៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) == Implementation of auto-reference tool, Citoid == Hi, I would like to bring the attention to implement the auto-reference tool, [[mw:Citoid|Citoid]] to kmwiki. So that we can paste the URL, and let it generate the reference code automatically. This tool is available as default in the En wiki. Anyone can do it, please assist. See the discussion here https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Requests_for_help_from_a_sysop_or_bureaucrat#Request_to_bring_Visual_Editing_features_of_@enwiki_to_@kmwiki [[user:Trezoo|Trezoo]] Please also have a look if this is something you can do. :---------------------------- :សួស្តីខ្ញុំចង់ឱ្យមានការដាក់បញ្ចូលនូវឧបករណ៍យោងស្វ័យប្រវត្តិ(auto-reference) [[mw: Citoid | Citoid]] ទៅក្នុងវិគីយើងនេះ ដើម្បីងាយស្រួលដោយគ្រាន់តែបិទភ្ជាប់ URL អាចឱ្យវាបង្កើតកូដយោង(reference)ដោយស្វ័យប្រវត្តិ។ ឧបករណ៍នេះគឺមានស្រាប់នៅក្នុងវីគីអង់គ្លេស។ :សូមមើលការពិភាក្សានៅទីនេះ https://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Requests_for_help_from_a_sysop_or_bureaucrat#Request_to_bring_Visual_Editing_features_of_@enwiki_to_@kmwiki --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|Snsqr]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៣:១៦ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០២ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) :It should work now, though it might lack some features. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៧:២១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) ::Many thanks. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|Snsqr]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Snsqr|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១១:១១ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) ==Crosswiki vandalism== Hi! Sorry for writing in English and maybe in the wrong place. I have been keeping an eye on a vandal, [[:en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/Angelmunoz50/Archive|Angelmunoz50]], also known as DaisyBus2017 on Meta and LiliaMiller2002 on Wikidata. [[ឃាតកម្ម Riley Ann Sawyers]] is typical of the articles that this vandal creates, that is they are partly correct (but machine translated) but with important facts wrong or unsourced. Mostly it is dates and cause of death but sometimes the wrong information is about nationality, burial place, height or other data. You might want to block MariaMiller30, and I suggest that you check all new articles about dead children against the sources. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|Sjö]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:០២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) :And the same vandal is back, now creating two articles here with incorrect information, [[ការស្លាប់របស់ Paulette Gebara Farah]] and [[ការស្លាប់របស់ Kelsey Smith-Briggs]]: https://guc.toolforge.org/?user=WarioMiller40 . [[អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|Sjö]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Sjö|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:៣៤ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) ::I have deleted the associated pages and blocked the user. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង២២:២០ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២១ (UTC) == Global ban proposal for Musée Annam == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} There is an on-going discussion about a proposal that Musée Annam be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Musée Annam|Requests for comment/Global ban for Musée Annam]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[User talk:NguoiDungKhongDinhDanh|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ម៉ោង១៤:២២ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:1234qwer1234qwer4@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Mus%C3%A9e_Annam/Invitations/AN&oldid=22500565 --> == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022|Wiki Loves Folklore 2022]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 28th''' of February. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2022 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2022|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:MediaWiki message delivery|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:១៥ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&oldid=22560402 --> == Subscribe to the This Month in Education newsletter - learn from others and share your stories == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear community members, Greetings from the EWOC Newsletter team and the education team at Wikimedia Foundation. We are very excited to share that we on tenth years of Education Newsletter ([[m:Education/News|This Month in Education]]) invite you to join us by [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|subscribing to the newsletter on your talk page]] or by [[m:Education/News/Newsroom|sharing your activities in the upcoming newsletters]]. The Wikimedia Education newsletter is a monthly newsletter that collects articles written by community members using Wikimedia projects in education around the world, and it is published by the EWOC Newsletter team in collaboration with the Education team. These stories can bring you new ideas to try, valuable insights about the success and challenges of our community members in running education programs in their context. If your affiliate/language project is developing its own education initiatives, please remember to take advantage of this newsletter to publish your stories with the wider movement that shares your passion for education. You can submit newsletter articles in your own language or submit bilingual articles for the education newsletter. For the month of January the deadline to submit articles is on the 20th January. We look forward to reading your stories. Older versions of this newsletter can be found in the [[outreach:Education/Newsletter/Archives|complete archive]]. More information about the newsletter can be found at [[m:Education/News/Publication Guidelines|Education/Newsletter/About]]. For more information, please contact spatnaik{{@}}wikimedia.org. ------ <div style="text-align: center;"><div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[User:ZI Jony|<span style="color:#8B0000">'''ZI Jony'''</span>]] [[User talk:ZI Jony|<sup><span style="color:Green"><i>(Talk)</i></span></sup>]], {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y|}} (UTC)</div></div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/Awareness_of_Education_Newsletter/List_of_Village_Pumps&oldid=21244129 --> == Weird edits on Wikidata == Excuse me for using English. [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/Ganga999devi]] made [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Contributions/Ganga999devi&offset=&limit=500&target=Ganga999devi several wrong edits linked different things] on Wikidata lately. Because some edits happened locally and I can't read Khmer scripts, please help me checking his edits. Feel free to ping me, thanks.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:២២ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី០៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) :[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo]], Could you help? Thanks.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៦:៣៤ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) :: I checked some of their edits on Khmer Wikipedia and most of them seems fine. Some of their other contributions are about deities which I do not know much about, and therefore cannot make any comments. Besides that, they also made some questionable redirects in Khmer Wikipedia (which you should not be concerned about because they are not related to Wikidata). ::I am not familiar with Wikidata, but the topics they edited in Khmer appears to be consistent with that in English. --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:១៣ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) :::[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo]], let's see a case. [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%94%E1%9F%8E%E1%9E%93%E1%9F%80%E1%9E%93%E1%9F%80&type=revision&diff=262559&oldid=211065 this article] was about a hindu goddess, brahma's first daughter. After [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%82%E1%9E%91%E1%9E%BB%E1%9E%99%E1%9E%94%E1%9F%8E%E1%9E%93%E1%9F%80%E1%9E%93%E1%9F%80&type=revision&diff=279526&oldid=262559 his edit], this article is renamed and is about a Chinese water goddess, which is totally different from the original one. Moreover, these two goddess had two independent pages on Wikidata because they are not the same. He merged them and caused lots of messes. I have no idea why he didn't create new articles and add new articles to existed Wikidata items. It will take lots of time to clean and cut pages histories by admins.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៦:២៤ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) ::::It seems like they made lots of wrong merges on Wikidata and also lots of wrong redirects on Khmer Wikipedia. I think most of their edits about deities should be reverted, but that will take serious amount of time and effort. I also suspects they are not a native Khmer user because their wordings are unusual and their account is originally created on Thai Wikipedia. Did they make any wrong edits there as well? [[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:០៨ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) ::::[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo]], I can't read Thai so I have no comment. Otherwise, [[អ្នកប្រើប្រាស់:Ganga999devi]] has done a bad edit on [[សត្វហត្ថិលិង្គ]] again. Please revert and ban him. Thanks.--[[អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|迴廊彼端]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:迴廊彼端|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២២ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == Enabling Section Translation: a new mobile translation experience == {{int:Hello}} Khmer Wikipedians! Apologies as this message is not in Khmer language, {{Int:Please-translate}}. The [[mw:Wikimedia_Language_engineering|WMF Language team]] is pleased to let you know that we will like to enable the [[mw:Content_translation/Section_translation|Section translation]] tool in Khmer Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test it so you can: * Give us your feedback * Ask us questions * Tell us how to improve it. Below is background information about Section translation, why we have chosen your community, and how to test it. '''Background information''' [[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. The Wikimedia Foundation Language team has improved the translation experience further with the Section Translation. The WMF Language team enabled the early version of the tool in February 2021 in Bengali Wikipedia. Through their feedback, the tool was improved and ready for your community to test and help us with feedback to make it better. [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: * Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones. * Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device. Khmer Wikipedia seems an ideal candidate to enjoy this new tool since it has Content Translation tool enabled by default. We plan to enable the tool on Khmer Wikipedia in the coming weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tool and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have in any of the following formats: * As a reply to this message * On [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]]. '''Try the tool''' Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation our testing instance]. Once it is enabled on your Wikipedia, you’ll have access to [[:km:Special:ContentTranslation|https://km.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation]] with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve. '''Provide feedback''' Please provide feedback about Section translation in any of the formats you are most comfortable with. We want to hear about your impressions on: * The tool * What you think about our plans to enable it * Your ideas for improving the tool. Thanks, and we look forward to your feedback and questions. '''PS''': Sending your feedback or questions in English is particularly appreciated. But, you can still send them in the language of your choice. [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៥:០៨ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) On behalf of the WMF Language team === Section Translation tool enabled in Khmer Wikipedia === <br> Hello Friends! <br> The Language team is pleased to let you know that the [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] tool is [https://km.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Especial:Traducci%C3%B3n_de_contenidos&from=en&to=bs&sx=true&section=#/ now enabled in Khmer Wikipedia]. It means you can translate real content one section at a time using your mobile devices with ease. <br> Now you can also start translating an article on your mobile device right when you notice it is missing in Khmer. From a Wikipedia article in any language, switch languages and search for ភាសាខ្មែរ. If the article does not exist, an option to translate it will appear, as shown in the image below. <br> [[File:Sx-language-selector-invite-th.png|centré|vignette|Image of the entry point]] <br> Content created with the tool will be marked [https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9F%81%E1%9E%9F:%E1%9E%80%E1%9F%86%E1%9E%8E%E1%9E%8F%E1%9F%8B%E1%9E%A0%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9E%BB?type=&user=&page=&wpdate=&tagfilter=sectiontranslation&wpfilters%5B%5D=newusers with the “sectiontranslation” tag] for the community to review. We’ll monitor the content created, but we are very interested in hearing about your experience using the tool and reviewing the content created with it. <br> So, [https://km.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation enjoy the tool] and [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|provide feedback]] on improving it. <br> Thank you! <br> [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៣:២៣ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) == Cross-wiki vandalism, page to delete == Hi. Please delete [[Issou Football Club]], created by a cross-wiki vandal (see https://guc.toolforge.org/?by=date&user=176.161.227.235, https://guc.toolforge.org/?by=date&user=176.161.229.123, etc.). Thanks. [[អ្នកប្រើប្រាស់:Jules*|Jules*]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Jules*|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៩:៥៤ ថ្ងៃពុធ ទី២៤ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) == Requesting protection == My request I made on Meta may seem a bit redundant if I request this, but I'd like [https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%9E%96%E1%9E%B7%E1%9E%92%E1%9E%B8%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%87%E1%9E%BB%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%B7%E1%9E%8E%E1%9F%92%E1%9E%8C&action=history this page] to be protected, as a [[m:Special:CentralAuth/Phnom Penh Skyline|banned user]] keeps targeting the page, and has made multiple [[Special:Diff/283437|personal]] [[Special:Diff/283452|attacks]] against me. I'm sick and tired of having to revert this guy over and over again, but something needs to be done about this. [[អ្នកប្រើប្រាស់:DarkMatterMan4500|DarkMatterMan4500]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:DarkMatterMan4500|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៩:៥០ ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ (UTC) == Requesting deletion == I would like to request deletion of two pages created by cross-wiki spammers: * [[Cory Chamberlain]] * [[Tyraa Nicole]] Thanks! [[អ្នកប្រើប្រាស់:Bovlb|Bovlb]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Bovlb|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០០:៣៦ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) ::{{Done}} --[[អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|Trezoo]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Trezoo|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០២:៣៨ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ (UTC) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[metawiki:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[metawiki:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[metawiki:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[Special:Contributions/Albeiror24|Albeiror24]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[metawiki:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[អ្នកប្រើប្រាស់:Superpes15|Superpes15]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Superpes15|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៨:១១ ថ្ងៃពុធ ទី០៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ (UTC) == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Khmer Wikipedia == {{Int:Hello}} Khmer Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Khmer Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[ឯកសារ:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[ឯកសារ:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៤:២៩ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី២៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៤ (UTC) == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ម៉ោង២២:១៤ ថ្ងៃអង្គារ ទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:គីមស៊្រុន]] (bureaucrat, administrator) # [[User:វ័ណថារិទ្ធ]] (bureaucrat, administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[អ្នកប្រើប្រាស់:EPIC|EPIC]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:EPIC|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង២២:១៧ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == Help needed with translating User Interface message strings == {{Int:hello}} Wikimedians I hope this message finds you well! We have some User Interface message strings that need your help to be translated into Khmer. Right now, they're at 0 percent, and it would be fantastic to get them fully localized. @[[អ្នកប្រើប្រាស់:Phan Pan|Phan Pan]], @[[អ្នកប្រើប្រាស់:Chhen Pisey|Chhen Pisey]] and @[[អ្នកប្រើប្រាស់:គីមស៊្រុន|គីមស៊្រុន]], thank you for all your contributions in this Wikipedia. Maybe you are interested in volunteering to translate the message strings, and anyone else interested in jumping in and lending a hand. Below is the link for the message strings on translatewiki: * https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-contenttranslation-automatic-translation&language=km&filter=%21translated&action=translate If you haven’t used [https://translatewiki.net/ translatewiki.net] before, no worries! Here’s what you need: * A good grasp of both English and Khmer. * A TranslateWiki account (your wiki account won’t work here, but you can easily create one with your existing Wiki details, so you don’t have to remember anything new). * A willingness to follow some simple instructions! Once you’ve got your account set up, you’ll need to translate a few random messages for the site to authenticate your knowledge of the language. After that, you can dive right into the translations using the links above. Thanks so much for helping! If you have any questions or need help, let me know. [[អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:UOzurumba (WMF)|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៦:៤៥ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី០៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == The Khmer Rouge at the present time == Hello, sorry for writing in English, I have a question. At one time I came across sources from 2005-2007 that the degraded remnants of the Khmer Rouge continue to hide in the jungle, engaging in robbery and smuggling. I have not found more recent sources. In this regard, the question is, is there any modern data on the current fate of the remnants of the Khmer Rouge? Thank you in advance. — [[អ្នកប្រើប្រាស់:Vyacheslav84|Vyacheslav84]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Vyacheslav84|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៥:៥៧ ថ្ងៃសៅរ៍ ទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ (UTC) == Cambodia == Cambodia [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-74007-7|&#126;2026-74007-7]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-74007-7|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៧:០០ ថ្ងៃអង្គារ ទី០៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == ការងារ == មានការងារ [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-47487-79|&#126;2026-47487-79]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-47487-79|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០១:៣១ ថ្ងៃអង្គារ ទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) == KPS99TV — request for draft review == I am a journalist affiliated with KPS99TV. Could an uninvolved editor review the draft at https://km.wikipedia.org/wiki/User:ANKE_CHEN/KPS99TV for sourcing, notability and Khmer wording before it is moved to article space? It cites TVK Cambodia, RadioInfo Asia and a Metfone TV360 channel page. Thank you. [[អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ANKE CHEN]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៨:៤២ ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 2wbk5jfx3k5ftgdnytm4szyik0ivh36 អ៊ីស្រាអែល 0 28817 340539 340527 2026-09-16T15:47:37Z TheRandomGoober 27248 /* ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ */ 340539 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម<sup>២<sup>ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍</sup></sup> គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម<sup>២</sup> គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម<sup>២</sup>) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម<sup>២</sup>)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] trlfyg3f00yh8xjrfap2t97bwdr8n58 340550 340539 2026-09-17T04:15:26Z TheRandomGoober 27248 /* សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន */ 340550 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល | common_name = អ៊ីស្រាអែល | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל ([[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]])<br/>دَوْلَة إِسْرَائِيل ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអ៊ីស្រាអែល|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_width = | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអ៊ីស្រាអែល|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ហាទីកវ៉ា|הַתִּקְוָה]]''<br/>"ក្តីសង្ឃឹម"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = Israel in its region (de-facto and Palestinian territory hatched).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់[[មជ្ឈិមបូព៌ា]]<br/>[[ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] (ឆ្នូត) | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[យេរូសាឡឹម]] ([[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម|ការទទួលស្គាល់មានកំណត់]]){{refn|group=ស|ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ [[រុស្ស៊ី]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលិច]])<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[ឆែក|សាធារណរដ្ឋឆែក]] ([[យេរូសាឡឹមខាងលច]])<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref> [[អាហ្សង់ទីន]]<ref>{{cite web |title=Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina |url=https://www.gov.il/en/pages/javier-maili-on-his-first-diplomatic-visit-to-israel |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ហុងឌូរ៉ាស]]<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[ក្វាតេម៉ាឡា]]<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|website=Infobae|date=24 December 2017}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[ណូរូ]]<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 }}</ref> និង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=The New York Times|date=6 December 2017|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}}{{refn|group=ស|យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=Norwegian Refugee Council|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref> ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ [[តែលអាវីហ្វ]]គឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាហេប្រឺ|ហេប្រឺ]] | languages_type = ឋានៈពិសេស | languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]]{{refn|group=ស|ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាម[[ច្បាប់មូលដ្ឋាន៖ អ៊ីស្រាអែលជារដ្ឋជាតិនៃជនជាតិជ្វីហ្វ|ច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨]]។<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 }}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref> ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=18 មេសា 2022}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |៧១.៩% [[ជនជាតិជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល|ជ្វីហ្វ]] |២១% [[ជនជាតិអារ៉ាប់នៅអ៊ីស្រាអែល|អារ៉ាប់]] |៧.១% [[ប្រជាសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] }} | ethnic_groups_year = ២០២៥ | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2024">{{cite report |date=14 August 2025 |title=Population, by Population Group |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf |work=Monthly Bulletin of Statistics |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៣.៧% [[យូដាសាសនា]] |១៨.៣% [[ឥស្លាមសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|ឥស្លាមសាសនា]] |១.៩% [[គ្រិស្តសាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|គ្រិស្តសាសនា]] |១.៦% [[ឌ្រុសនៅអ៊ីស្រាអែល|ឌ្រុស]] |៤.៥% [[សាសនានៅអ៊ីស្រាអែល|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២៣ | religion_ref = <ref>{{cite report |date=30 December 2024 |title=Population Of Israelis, by Religion |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf |work=Statistical Abstract of Israel |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | government_type = [[ឯកត្តរដ្ឋ]] [[សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] | leader_title3 = [[ប្រធានឃ្នេសេត]] | leader_name3 = [[អាមៀរ អូហាណា]] | legislature = [[ឃ្នេសេត]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date2 = ១៤ ឧសភា ១៩៤៨ | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ | area_rank = ទី១៤៨ | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = ២.៧១<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=18 មេសា 2022|publisher=OECD |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = ១០,១៤៧,២០០<ref>{{cite web |title=Time Series DataBank |url=https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&uptodate=1 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=3 September 2026}}</ref> | population_census = ៩,៦០១,៧២០<ref>{{cite web |title=Geographic Areas – Nationwide |url=https://census.cbs.gov.il/geographic-area?search=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99&type=%D7%9B%D7%9C%D7%9C%20%D7%90%D7%A8%D7%A6%D7%99 |website=2022 Population Census Data |publisher=[[ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ (អ៊ីស្រាអែល)|ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ]] |access-date=3 September 2026}}</ref>{{refn|group=fn|ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ [[កំពូលហ្កូឡាន]] [[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់[[វ៉េសប៊ែង]]។}} | population_estimate_year = ២០២៦ | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_census_year = ២០២២ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៦៤ | population_density_rank = ទី៣០ | GDP_PPP = {{increase}} ៦០៩.៤១១&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២៦ | GDP_PPP_rank = ទី៥០ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៣៥ | GDP_nominal = {{increase}} ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_year = ២០២៦ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ<ref name="IMFWEO.IL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១៤ | Gini = ៣៧.៩ | Gini_year = ២០២១ | Gini_change = {{increase}} | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260126001153/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=26 January 2026 |title=Gini Index coefficient |publisher=The World Factbook |access-date=3 កញ្ញា 2026 |archivedate=4 កុម្ភៈ 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១៩ | HDI_year = ២០២៣ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=3 September 2026 |publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]}}</ref> | HDI_rank = ទី២៧ | currency = [[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល|ស៊ីគែលថ្មី]] (₪) | currency_code = ILS | time_zone = [[ម៉ោងស្ដង់ដាអ៊ីស្រាអែល|IST]] | utc_offset = +២ | utc_offset_DST = +៣ | DST_note = | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអ៊ីស្រាអែល|IDT]] | date_format = יי-חח-שששש (AM)<br/> ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy ([[សកលសករាជ|ស.ស]]) | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអ៊ីស្រាអែល|+៩៧២]] | iso3166code = IL | cctld = [[.il]] | today = | footnote_a = {{note|area}} ២០,៧៧០&nbsp;គម<sup>២<sup>ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍</sup></sup> គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[បន្ទាត់បៃតង (អ៊ីស្រាអែល)|បន្ទាត់បៃតង]]។ ២២,០៧២&nbsp;គម<sup>២</sup> គឺរាប់បញ្ចូលទាំង[[កំពូលហ្កូឡាន]] (ប្រ. ១២០០ គម<sup>២</sup>) និង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]] (ប្រ. ៦៤ គម<sup>២</sup>)។ | wikidata = Q801 }} '''ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល''' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ יִשְׂרָאֵל និង[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋអុីស្រាអែល''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូង]]នៃ[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេស[[លីបង់]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[ស៊ីរី]]នៅភាគឦសាន ប្រទេស[[ហ្សកដានី]]នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]នៅភាគនិរតី។ [[ទំនាបឆ្នេរអ៊ីស្រាអែល|តំបន់ឆ្នេរខាងលិច]]របស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹង[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់[[សមុទ្រក្រហម]] ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹង[[សមុទ្រមរណៈ]]។ ទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]គឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និង[[រដ្ឋធានីទាមទារ]]<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010.&nbsp;''International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace''.&nbsp;Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or&nbsp;corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future.&nbsp;This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967.&nbsp;To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref>{{refn|group=fn|[[ច្បាប់យេរូសាឡឹម]]បានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និង[[រដ្ឋសភា (អ៊ីស្រាអែល)|សភាជាតិ]]។ [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨]] (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល {{Harvard citation no brackets|Kellerman|1993|p=140}})។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល [[ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម]]។}} ខណៈទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]គឺជា[[ហ្គូសដាំន|ទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុត]]ក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។ [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ឬក៏អាចហៅបានថា [[ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)|ប៉ាឡេស្ទីន]] ឬ[[ដែនដីវិសុទ្ធ]] ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួក[[កណាអាន់]]បុរាណ និងក្រោយមកជា[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|រដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា]] និង[[យូដាហាស្មូន]]។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ [[អរិសេមីតនៅអឺរ៉ុប|អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនា[[ហ្ស៊ីអននិយម|ហ្ស៊ីអន]]កកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររក[[មាតុភូមិសាសន៍ជ្វីហ្វ|មាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ]] ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពី[[ចក្រភពប្រ៊ិថេន|ប្រ៊ិថេន]]តាមរយៈ[[សេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ]]។ ក្រោយចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើត[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និង[[អាលីយ៉ា|អន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ]]ចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|មហាប្រល័យអូឡូកុស្ត]] បាននាំឱ្យ[[ជម្លោះអន្តរសហគមន៍នៅអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|ភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់]]កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវ[[ផែនការអង្គការសហប្រជាជាតិដើម្បីបែងចែកប៉ាឡេស្ទីន|ផែនការបែងចែក]]រដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ [[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|ប្រកាសឯករាជ្យ]]នៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មាន[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨|ការធ្វើអន្តរាគមន៍]]ពីបណ្ដា[[ពិភពអារ៉ាប់|រដ្ឋអារ៉ាប់]]ជិតខាង។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងយុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩|យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩]] បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។<ref name="Britannica">{{Cite web |date=19 October 2023 |title=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Zionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |archive-date=25 December 2018 |access-date=9 September 2026 |website=www.britannica.com }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោម[[ការត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយសាធារណរដ្ឋអារ៉ាប់រួម|ការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប]] ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោម[[ការកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយហ្សកដានី|ការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី]]។<ref name="Britannica" /><ref>{{cite journal |last1=Meir-Glitzenstein |first1=Esther |date=Fall 2018 |title=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |publisher=Indiana University Press |volume=23 |issue=3 |pages=114–122 |doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 }}</ref>{{sfn |Fischbach |2008 |pp=26–27}} ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា [[ណាក់បា]]){{sfn |Slater |2020 |pp=81–92, 350}}<ref>{{cite journal |last1=Ghanim |first1=Honaida |date=March 2009 |title=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |url=https://www.jstor.org/stable/40608203 |url-status=live |journal=International Journal of Politics, Culture, and Society |volume=22 |pages=23–39 [25–26] |doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |issn=0891-4486 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |archive-date=6 November 2021 |quote=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |number=1}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Cleveland |first1=William L. |url=https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290 |title=A History of the Modern Middle East |last2=Bunton |first2=Martin |date=2016 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-429-97513-4 |page=270 }}</ref> រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើន[[អរិសេមីតក្នុងពិភពអារ៉ាប់|អរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់]] និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។<ref name=":05">{{Cite journal |last=Beker |first=Avi |date=2005 |title=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |url=https://www.jstor.org/stable/25834637 |url-status=live |journal=Jewish Political Studies Review |volume=17 |issue=3/4 |pages=3–19 |issn=0792-335X |jstor=25834637 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |archive-date=9 January 2024 |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":22">{{Cite book |last=Dinstein |first=Yoram |url=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |title=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |date=11 October 2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-42287-2 |page=282 |access-date=9 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUhaN&sig=ACfU3U0WsiDOJxluxSyPsNK60ypjp28O-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHeYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |archive-date=21 May 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រោយ[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]]ឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុង[[ការកាត់យេរូសាឡឹមខាងកើតដោយអ៊ីស្រាអែល|យេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត]] និង[[ច្បាប់កំពូលហ្កូឡាន|កំពូលហ្កូឡាន]]របស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល|អេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេស[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែល|ហ្សកដានី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាម]]ក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា [[ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល]]នៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ [[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលត្រួតត្រា|ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែល]]បានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹង[[តំណាំងលំនៅអ៊ីស្រាអែល|និគមជនអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹង[[ការបំបែកពូជសាសន៍ដោយអ៊ីស្រាអែល|ប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍]]។ បន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] ដែលដឹកនាំដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|វាយចូលហ្កាហ្សា]]ជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងតំបន់។<ref>ប្រភពច្រើនចំនួន៖ *{{Cite web |date=2024-11-19 |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002205342/https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inaction |archive-date=2025-10-02 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206074842/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-09-10 |website=OHCHR |quote=The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.}} *{{Cite web |date=2025-08-14 |title=Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel |url=https://docs.un.org/en/A/80/337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118125758/https://docs.un.org/en/A/80/337 |archive-date=2025-11-18 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...}} *{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210152028/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf |archive-date=2025-12-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group}} *{{Cite web |date=2025-03-13 |title="More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019075921/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session58/a-hrc-58-crp-6.pdf |archive-date=2025-10-19 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention}} *{{Cite web |date=2024-10-18 |title=UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010022635/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/2024-10-18-COI-position-paper_co-israel.pdf |archive-date=2025-10-10 |access-date=2026-09-10 |website=UN Human Rights Council |quote=Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.}} *{{Cite web |date=2024-01-26 |title=Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926134400/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/01/192-20240126-ord-01-00-en-1.pdf |archive-date=2025-09-26 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.}} *{{Cite web |date=2025-03-28 |title=Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24) |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312091442/https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2024/03/192-20240328-ord-01-00-en.pdf |archive-date=2025-03-12 |access-date=2026-09-10 |website=International Court of Justice |quote=Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...}}</ref> អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]ជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។<ref>{{cite news|last1=Deutsch|first1=Anthony|last2=Sterling|first2=Toby|last3=Berg|first3=Stephanie van den|date=12 January 2024|title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|access-date=10 September 2026|work=Reuters|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260311010330/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/|archive-date=11 មីនា 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 May 2024 |title=Biden: What's happening in Gaza is not genocide |url=https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/|access-date=10 September 2026 |work=Reuters}}</ref> [[ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែល]]បានកំណត់ឱ្យ[[ឃ្នេសេត]] (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើត[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋាភិបាល]]ដែលដឹកនាំដោយ[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] និងជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែល|ប្រធានាធិបតី]]ដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា<ref>{{Cite web |title=Israel datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |access-date=10 September 2026 |website=www.imf.org}}</ref> មាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអាស៊ី និងអូសេអានីតាមសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|កម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី]] ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ផសស ជាមធ្យម]] និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម) ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់]]។<ref name="IMFWEO.IL" /><ref>{{Cite web |date=9 September 2023 |title=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |url=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |access-date=10 September 2026 |website=Yahoo Finance }}</ref> ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាង[[វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានៅអ៊ីស្រាអែល|ផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា]]<ref>{{Cite web |title=Global Innovation Index (GII) |url=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |access-date=10 September 2026 |website=global-innovation-index }}</ref> [[សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល|សេដ្ឋកិច្ច]]មួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពី[[បញ្ជីរាយរដ្ឋអធិបតេយ្យតាមការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍|ប្រទេសដទៃៗជាច្រើន]]<ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |date=2022 |publisher=World Intellectual Property Organization |isbn=978-92-805-3432-0 |doi=10.34667/tind.46596 |access-date=10 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Getzoff |first=Marc |date=9 August 2023 |title=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |url=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |archive-date=8 November 2023 |access-date=10 September 2026 |website=Global Finance Magazine }}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមាន[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]កាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជា[[ភាសារស់ឡើងវិញ]] ពោលគឺ[[ភាសាហេប្រឺ]] ចំណែកឯ[[វប្បធម៌អ៊ីស្រាអែល|វប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]វិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាង[[វប្បធម៌ជ្វីហ្វ|ប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ]] និងលាយឡំ[[វប្បធម៌អារ៉ាប់|ឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់]]។ ==ឈ្មោះ== {{Further|អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)}} ឈ្មោះថា [[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]] ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]ដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើ[[ជនជាតិជ្វីហ្វ]]ទាំងមូល។ [[អ៊ីស្រាអែល (ឈ្មោះ)|ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'']] នេះ ([[ភាសាក្រិកបុរាណ]][[ស៊ីបតង់ត៍]]៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា [[អ៊ែល (ព្រះ)]] ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោ[[យ៉ាកុប]] ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរ[[ប៊ីបហេប្រឺ]] បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹង[[ទេវតារបស់ព្រះ]]។<ref>{{cite encyclopedia |title=Israel |encyclopedia=International Standard Bible Encyclopedia: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |url=https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 |author=Geoffrey W. Bromiley}}</ref> វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំង[[ថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តា]]ពី[[អេហ្ស៊ីបបុរាណ]] (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref><ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">Thomas L. Thompson, [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> នៅក្រោម[[អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន|អាណត្តិភាពប៊្រិថេន]] (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ''ប៉ាឡេស្ទីន''។<ref>{{cite magazine |author=Noah Rayman |date=29 September 2014 |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |archive-date=18 May 2019 |access-date=11 September 2026 |magazine=Time }}</ref> នៅពេលបាន[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែល|បង្កើតឡើង]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា ''រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល'' ([[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, {{audio|He-Medinat Israel.ogg|ស្តាប់}}; [[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ''[[ដែនដីអ៊ីស្រាអែល]]'' [[ហ្ស៊ីអន]] និង[[យូដា]]។<ref>{{cite news |date=7 December 1947 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012 |work=The Palestine Post |page=1}}</ref> ឈ្មោះ ''អ៊ីស្រាអែល'' នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោក[[ដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន]] ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុង[[រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ីស្រាអែល|ក្រុមប្រឹក្សាជាតិ]]កាលនុះ។<ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=11 September 2026 |website=Moment Magazine }}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីស្រាអែល (១៩៤៨–បច្ចុប្បន្ន)}} ===បុរេប្រវត្តិ=== {{Further|បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រឡឺវ៉ង់}} [[ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ា]]ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅ[[គុហាមីស្លីយ៉ា]]លើ[[ភ្នំការមែល]]។<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |access-date=14 September 2026 |journal=Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927}}</ref> [[វប្បធម៌ណាទូភ្វ]] (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយ[[ភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក]]<ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុន[[បដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង]]។<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel |author-link1=Israel Hershkovitz |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-1-4020-8538-3 |editor-last1=Bocquet-Appel |editor-first1=Jean-Pierre |page=465 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |access-date=14 September 2026 |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426}}</ref> ===យុគសំរឹទ្ធ និងដែក=== {{Further|អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|[[តែលមេហ្គីដ្ដូ]] ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល]] កំណត់ត្រាអំពី[[កណាអាន់]] និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃ[[ដើមបូព៌ាបុរាណ|ដើមបូព៌ា]] (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈ[[រដ្ឋបុរី]]ឯករាជ្យជាច្រើន។<ref>{{Cite web |last1=Killebrew |first1=Ann E. |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |archive-date=3 April 2023 |access-date=14 September 2026 |website=obo |date=2016 |doi=10.1093/obo/9780195393361-0216 |isbn=978-0-19-785822-6 }}</ref> ក្នុងកំឡុង[[យុគសំរឹទ្ធ|យុគចុងសំរឹទ្ធ]] (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី|អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី]]។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបាន[[ការដួលរលំយុគចុងសំរឹទ្ធ|ដួលរលំ]]នៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.<ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", ''The Biblical Archaeologist'' (1987)</ref> ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah |last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 |isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|៧៨–៧៩}} ក្រុមពួកគេនិយាយ[[ភាសាហេប្រឺ]]មួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា [[ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប]]។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួក[[ភីលីស្ទីន]]បានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។{{sfn |Killebrew |2005 |p=230}} បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃ[[អ៊ីស្រាអែល និងយូដាបុរាណ|ក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា]] ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សហរាជាធិបតេយ្យ)|សហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល]]មែនក្ដី<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |access-date=14 September 2026 |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |archive-date=9 April 2023 |url-status=live}}</ref>ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាន[[ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល (សាម៉ា)|នគរអ៊ីស្រាអែល]]ខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិង[[ព្រះរាជាណាចក្រយូដា|នគរយូដា]]មួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។<ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅ[[សាម៉ារី (បុរីបុរាណ)|សាម៉ារី]] ហើយក្រោម[[រាជវង្សអូមរ៉ែដ]] រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់[[សាម៉ារី]] [[ហ្កាលីឡេ]] [[ជ្រលងហ្សកដានី]]លើ [[ទំនាបឆារ៉ន]] និងមួយផ្នែកធំនៃ[[ត្រង់ហ្សកដានី]]។<ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបាន[[ចក្រភពអាស៊ីរីថ្មី|អាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មី]][[សាមេរីណា|ត្រួតត្រា]]ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[យេរូសាឡឹម]]វិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹម[[ចក្រភពបាប៊ីឡូនថ្មី|អាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើត[[ការបះបោរនៅយូដាប្រឆាំងបាប៊ីឡូន|ការបះបោរនៅយូដា]] ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាម[[ណាប៊ូកូដូណូស័រទី២]] បានលើកទ័ព[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (៥៨៧ ម.គ.)|ឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក៏ដូចជាព្រះ[[ប្រាសាទសាឡូម៉ូន]]<ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និង[[ការចាប់បង្ខាំងបាប៊ីឡូន|ចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូន]]ទៀតផង។<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> ===តន្តីបុរាណ=== {{Further|សម័យប្រាសាទទីពីរ}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[កាក់ប្រាក់ហាស្មូន]]ក្នុងរជ្ជកាលព្រះ[[អង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា]] ដែលមានរូបរចនា[[មេណូរ៉ាប្រាសាទ|មេណូរ៉ា]]]] បន្ទាប់ពីបាន[[ការដួលរលំនៃបាប៊ីឡូន|គ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូន]]នៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះ[[ស៊ីរូសមហារាជ]] ព្រះស្ថាបនិកនៃ[[ចក្រភពអាគែមេនិដ]]​ បានចេញ[[រាជបញ្ញត្តិព្រះស៊ីរូស|សេចក្ដីប្រកាសមួយ]]ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។<ref name="rennert">{{cite web |title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule |url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/19990116222939/http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |archive-date=16 January 1999 |access-date=15 March 2014 |publisher=Biu.ac.il}}</ref> ព្រះ[[ប្រាសាទទីពីរ]]ត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។<ref name="rennert"/> ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា [[យេហូដមេឌីណាតា]]។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅ[[មហារាជអេឡិចសាន់ដឺ|អាឡិចសង់ដ៍មហារាជ]]បានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គ[[សង្គ្រាមនៃអាឡិចសាន់ដឺមហារាជ|ប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ]]។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាម[[អង់ធីអូខូសទី៤]] បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម [[ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួក[[រាជវង្សហាស្មូន|ហាស្មូន]]អាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើត[[យូដាហាស្មូន|ព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលហាស្មូន|ជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែល[[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម|ពួករ៉ូម]]បានចូល[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹមឆ្នាំ​៦៣ ម.គ.|ឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម]]។ [[File:Israel-2013-Aerial 21-Masada.jpg|thumb|upright=0.8|ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយ[[ម៉ាសាដា]]បែរទៅ[[សមុទ្រមរណៈ]] វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែល[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ាសាដា|រ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធ]]ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.]] នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះ[[ហេរ៉ូដមហារាជ]]ត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជា[[រាជវង្សហេរ៉ូដ|សាមន្តរាជ]]ក្រោយពីចប់[[សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជា[[យូដា (ខេត្តរ៉ូម)|ខេត្តមួយរបស់រ៉ូម]] ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះ[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូម]]ជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុង[[សង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ]] (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យ[[ការឡោមព័ទ្ធយេរូសាឡឹម (គ.ស. ៧០)|បុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាត]]ស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។<ref name=":8">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |url=https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |title=The ancient Jews from Alexander to Muhammad |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04127-1 |pages=85–86 |oclc=863044259 |access-date=15 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403134300/https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85 |archive-date=3 April 2024 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែន[[អាណានិគម (រ៉ូម)|អាណានិគម]]របស់រ៉ូម ([[អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា]]) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា [[ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="Ariel Lewin p. 33">Ariel Lewin. ''[https://books.google.com/books?id=zlToSqE0k_cC&pg=PA33 The archaeology of Ancient Judea and Palestine]''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|978-0-89236-800-6}}</ref> ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម<ref>Eusebius, ''Ecclesiastical History''. 4:6.3-4</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។<ref>{{cite web |last=Lehmann |first=Clayton Miles |date=18 January 2007 |title=Palestine |url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110054258/http://www.usd.edu/erp/Palestine/palestin.htm |archive-date=10 November 2007 |access-date=15 September 2026 |website=Encyclopedia of the Roman Provinces |publisher=University of South Dakota}}</ref> ===ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ=== {{Further|ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|ប៊ីឡាដអាល់ឆាម|ព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹម}} [[File:Ruins of the Ancient Synagogue at Bar'am.jpg|thumb|[[ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាម]]នៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ]] ក្នុងកំឡុង[[ប៉ាឡេស្ទីនប៊ីហ្សាស|សម័យប៊ីហ្សង់តាំង]] [[គ្រិស្តសាសនាដើម|សាសនាគ្រិស្តដំបូង]]បានចូលជំនួសពួក[[សាសនានៅរ៉ូមបុរាណ|ពាហិរសាសនារ៉ូម]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅ[[កុងស្តង់តាំងមហារាជ|កុងស្តង់តាំង]]បានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅ[[ទីអូដូសទី១]] ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។<ref name=":3">{{Cite book |last=הר |first=משה דוד |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים |publisher=יד יצחק בן-צבי |year=2022 |isbn=978-965-217-444-4 |editor-link=Moshe David Herr |volume=1 |publication-place=ירושלים |pages=210–212 |chapter=היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית }}</ref> គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។<ref>{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2003 |title=The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity |journal=The Journal of Ecclesiastical History |volume=54 |issue=3 |pages=401–421 |doi=10.1017/s0022046903007309 |issn=0022-0469 }}</ref> មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ [[ការបះបោរសាម៉ារី]]បានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។<ref>{{cite book |last=Kohen |first=Elli |url=https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26 |title=History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire |publisher=University Press of America |year=2007 |isbn=978-0-7618-3623-0 |pages=26–31 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219070638/https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false |archive-date=19 December 2023 |url-status=live}}</ref> ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោម[[ការសញ្ជ័យយេរូសាឡឹមដោយសាសាន|ការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសាន]]មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបាន[[ការបះបោរជ្វីហ្វប្រឆាំងអេរ៉ាក្លៀស|ងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀស]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំង[[សង្គ្រាមប៊ីហ្សង់តាំង–សាសានឆ្នាំ៦០២–៦២៨|ចូលគ្រប់គ្រងវិញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។<ref>{{cite web |title=Roman Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030111546/https://www.britannica.com/place/Palestine/Roman-Palestine |archive-date=30 October 2023 |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ [[កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូន]]បាន[[ការសញ្ជ័យស៊ីរីរបស់មូស្លីម|ត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់]]។<ref name=":102">{{Cite journal |last1=לוי-רובין |first1=מילכה |last2=Levy-Rubin |first2=Milka |date=2006 |title=The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=121 |pages=53–78 |issn=0334-4657 |jstor=23407269}}</ref><ref name=":Ellenblum20102">{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem. |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |oclc=958547332 }}</ref> ព្រះកាលីផ្វ[[អូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប]] (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។<ref>{{cite book |last=Al-Fasi |first=D. |author-link=David ben Abraham al-Fasi |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron) |date=1936 |publisher=Yale University Press |editor=Solomon L. Skoss |volume=1 |location=New Haven |page=xxxix–xl (Introduction) }}</ref> នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[កាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ]] [[កាលីបចក្រអាប្បាស៊ីដ|អាប្បាស៊ីដ]] និង[[កាលីបចក្រផ្វាទីមីដ|ផ្វាទីមីដ]] និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួក[[រាជវង្សសិលជុក|សិលជុក]] និង[[រាជវង្សអាយ្យូប|អាយ្យូប]]។<ref name="MosheGil2">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុង[[ចក្រភពអូតូម៉ង់|ដើមសម័យអូតូម៉ង់]] ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់[[អារ៉ាប់នីយកម្ម]] និង[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]។<ref name="auto">{{cite book |last=Gil |first=Moshe |url=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13 |title=A History of Palestine, 634–1099 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-521-59984-9 |page=14 |access-date=16 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517102802/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=M0wUKoMJeccC&oi=fnd&pg=PR13&dq=history+of+palestine+two+people&ots=CMV1-8kJav&sig=C1Eh2oIUdicDWgg_Clo6yJgumUQ#v=onepage&q=history%20of%20palestine%20two%20people&f=false |archive-date=17 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref name=":102" /><ref name=":Ellenblum20102" /> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ [[កាកបាទសង្គ្រាម|បូជនីយសឹក]]បានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះ[[សម្ដេចប៉ាប]]ក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិង[[ដែនដីវិសុទ្ធ]]ពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោម[[ស៊ុលតង់ចក្រម៉ាម្លុក|ព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីប]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។<ref name="GudrunKramer">{{cite book |last=Kramer |first=Gudrun |url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 |title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-11897-0 |page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]}}</ref> ===សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន=== {{Main|ប៉ាឡេស្ទីនអូតូម៉ង់|យេស៊ូហ្វចាស់|ហ្ស៊ីអននិយម}} [[File:Jews at Western Wall by Felix Bonfils, 1870s.jpg|thumb|ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯ[[ជញ្ជាំងខាងលិច]]ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុង[[យូដាសាសនា]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា [[ស៊ីរីអូតូម៉ង់]]។<ref name=":7">Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."</ref><ref name="auto" /> នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះ[[ប្រជាសៀវភៅ|គ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ]]។<ref>Toby Green (2007). ''Inquisition; The Reign of Fear''. Macmillan Press {{ISBN|978-1-4050-8873-2}} pp. xv–xix.</ref> នៅក្រោមប្រព័ន្ធ[[មីល្យេត៍ (ចក្រភពអូតូម៉ង់)|មីល្យេត៍]]របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ឌីម្មី]] (ការពារ) ក្រោម[[ច្បាប់នៃចក្រភពអូតូម៉ង់|ច្បាប់អូតូម៉ង់]]ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធ[[ជីស្យ៉ា]]។<ref>{{Cite book |last=Kieser |first=Hans-Lukas |title=Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities |date=27 October 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85771-757-3}}</ref> [[File:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|[[សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ]] (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[បាសែល]] ប្រទេស[[ស្វីស]]]] ទស្សនគំនិតនៃ[[ការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអន]]វិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា [[យេស៊ូហ្វចាស់]] ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុង[[បុរីវិសុទ្ធទាំងបួន|ទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួន]]គឺ យេរូសាឡឹម [[ទីបេរីយ៉ាដ]] [[អ៊ីប្រុង]] និង[[សាហ្វេដ]]។ [[វិបត្តិអំណាចឌ្រុស (១៦៥៨–១៦៦៧)|ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុស]]ប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។<ref name=":7"/> រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថា[[អាលីយ៉ាលើកទីមួយ]]នោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុម]]នៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។<ref>{{Cite book |last=Halpern |first=Ben |url=https://archive.org/details/zionismcreationn00halp |title=Zionism and the creation of a new society |publisher=Oxford University Press |others=Reinharz, Jehuda |year=1998 |isbn=978-0-585-18273-5 |pages=[https://archive.org/details/zionismcreationn00halp/page/n61 53]–54 |oclc=44960036 |url-access=limited}}</ref> គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។{{sfn |Avineri |2017}} ដំណាលគ្នានេះដែរ [[ហ្ស៊ីអននិយម|លទ្ធិហ្ស៊ីអន]]បានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/zionism Zionism | Social Sciences and Humanities]</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ [[ភាសាហេប្រឺ]]ក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/hebrew-wasnt-spoken-for-2000-years-heres-how-it-was-revived Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived]</ref> [[អាលីយ៉ាលើកទីពីរ]] (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃ[[ប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ]] ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនា[[គីប៊ូតស៍]]ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY |quote=Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor.}}</ref> នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍[[យេស៊ូហ្វ]] ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។<ref>{{cite book |last1=Moris |first1=Beni |title=Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 |date=2001 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-74475-7 |edition=1. Vintage Books |location=New York, NY }}</ref> អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថា[[បារហ្គីយ៉ូរ៉ា]]។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុម[[ហាស្យូម៊ែរ]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។<ref>'''Goldstein, Yossi.''' ''Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918''. Jerusalem, 1994.</ref> ===អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន=== {{Main|អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} {{Reflist|group=fn}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ៊ីស្រាអែល| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ាណេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឡេវ៉ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន (តំបន់)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] mih9in787ych3j0s8v37tm7zj0zaxv8 ឃុំព្នៅទី១ 0 36143 340555 297108 2026-09-17T06:54:53Z ~2026-50163-64 52998 /* ផ្សារ */ 340555 wikitext text/x-wiki {{pagename}} '''({{lang-en|$ Commune}})''' ស្ថិតនៅក្នុង [[ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល ]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] មាន ៧ភូមិ÷ {| class="wikitable" ! colspan="4" align="center" |'''{{pagename}}''' |- ! align="center"| លេខកូដភូមិ !! align="center"| ឈ្មោះភូមិជាអក្សរខ្មែរ !!align="center"| ឈ្មោះភូមិជាអក្សរអង់គ្លេស |- |១៤១២០៤០១ |[[ភូមិព្នៅ |ភូមិព្នៅ ]] |Pnov Village |- |១៤១២០៤០២ |[[ភូមិតាគ្រាប |ភូមិតាគ្រាប ]] |Ta Kreab Village |- |១៤១២០៤០៣ |[[ភូមិកំព្រៅ |ភូមិកំព្រៅ ]] |Kamprov Village |- |១៤១២០៤០៤ |[[ភូមិផាត់សណ្ដោង |ភូមិផាត់សណ្ដោង ]] |Phat Sandaong Village |- |១៤១២០៤០៥ |[[ភូមិទួលស្រឹង |ភូមិទួលស្រឹង ]] |Tuol Sroeng Village |- |១៤១២០៤០៦ |[[ភូមិទួលអង្គុញ |ភូមិទួលអង្គុញ ]] |Tuol Angkunh Village |- |១៤១២០៤០៧ |[[ភូមិបន្លិចស្វាយ |ភូមិបន្លិចស្វាយ ]] |Banlich Svay Village |} *យោងតាម ប្រកាសលេខ ៤៩៣ ប្រ.ក '''ព្រំប្រទល់នៃ{{pagename}}''' {|class="wikitable" |+ !rowspan="3" style="background:#000080;color:white;"|ឃុំធាយ !colspan="4" style="background:#000080;color:white;"|ទិស |- ! |[[ជើង]](N) ! |[[កើត]](E) ! |[[លិច]](W) ! |[[ត្បូង]](S) |- ! [[ព្រែកតានង់]] ! [[ឃុំព្រែកចង្ក្រាន ]] និង [[ឃុំរំលេច ]] ! [[ព្រែករំដេង ]] ! [[ឃុំព្នៅទី១ ]] និង [[ឃុំជ្រៃឃ្មុំ]] |} Boundary East ទល់នឹងឃុំព្រែកចង្ក្រាន ឃុំរំលេច ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល West ទល់នឹងឃុំព្រែករំដេង ស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម South ទល់នឹងឃុំជ្រៃឃ្មុំ ឃុំព្នៅទី២ ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល North ទល់នឹងឃុំព្រែកចង្ក្រាន ស្រុកស៊ីធរកណ្តាល និងឃុំព្រែកតានង់ ស្រុកកោះសូទិន ខេត្តកំពង់ចាម =អប់រំ= ==បឋមសិក្សា==ភូមិព្នៅ ==បឋមសិក្សា==ភូមិតាគ្រាប ==បឋមសិក្សា==ភូមិកំព្រៅ ==បឋមសិក្សា==ភូមិផាត់សណ្ដោង ==បឋមសិក្សា==ភូមិបន្លិចស្វាយ ==បឋមសិក្សា==ភូមិទួលស្រឹង ==អនុវិទ្យាល័យ==ភូមិព្នៅ =សាសនា= ==ព្រះពុទ្ធសាសនា== ===វត្ត=== =ផ្សារព្រែកសណ្ដែក= =រមណីដ្ឋាន= ==ឯកសារពិគ្រោះ== *[http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911034133/http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm |date=2010-09-11 }} {{ខេត្តព្រៃវែង}} {{ខេត្តក្រុងខ្មែរ}} [[Category:ខេត្តព្រៃវែង]] 3u6wkdfxuuu9p7uviyc9jjbx5w48628 ព្រះវេស្សវ័ណ 0 46240 340542 276137 2026-09-16T21:18:53Z ~2026-50172-35 52993 340542 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ព្រះវេស្សវ័ណ<br>ព្រះពៃស្រពណ៍ |image=วัดจุฬามณี_อ.อัมพวา_จ.สมุทรสงคราม_(9).jpg|200px |caption= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ថៃ|សិល្បៈថៃ]] [[វត្តចុឡាមណី]] [[ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម]] }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = [[ទេវរូប]]ព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) | image1 = Wat Phrathat Doi Suthep 13.jpg|caption1= [[ទេវរូប]][[ទ្វារបាល]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈ[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]] [[វត្តព្រះធាតុដូយស៊ូថេប]] [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | image2 = 北方多闻天王1.jpg| caption2= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]]. }} [[ឯកសារ:Jikoji tamonten.JPG|រូបភាពតូច| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]].]] == អាណាព្យាបាលទិសខាងជើង៖ ស្វែងយល់ពីព្រះវេស្សវ័ណឆ្លងកាត់តាមប្រពៃណីនានា == '''ព្រះវេស្សវ័ណ''' (សំស្ក្រឹត៖ ''Vaiśravaṇa''; បាលី៖ ''Vessavaṇa''; ខ្មែរ៖ ''Preah Vessavan'' ឬ ''Preah Peisravorn''; ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ; ចិន៖ ''Duōwén Tiānwáng'') គឺជាតួអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងមានអាយុកាលយូរអង្វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិនៃសាសនាអាស៊ី។ ព្រះអង្គបានតភ្ជាប់រវាងទេវកថាវេទបុរាណ ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីតន្ត្រៈអាស៊ីបូព៌ា ដោយទ្រង់ដើរតួជាស្ដេចចក្រវាល ទេវតាការពារទិស (''Lokapāla'') អ្នកប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងជាអ្នកការពារសុចរិតភាពដ៏មុតមាំ។ ឆ្លងកាត់ព្រំដែនវប្បធម៌—ពីឥណ្ឌា រហូតដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា—រូបភាពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណស្នូលជាអ្នកការពារដ៏ខ្ពស់បំផុតរវាងពិភពលោកទាំងពីរ គឺទេវលោក និងមនុស្សលោក។ == ១. និរុត្តិសាស្ត្រ និងគោរមងារ == ព្រះនាម ''វេស្សវ័ណ'' (''Vaiśravaṇa'') គឺជាពាក្យបញ្ជាក់ពូជពង្សដែលមានន័យថា "បុត្ររបស់ព្រះវិស្រវ័ន" (''Viśravas'')។ ដុះចេញពីមូលសព្ទ ''វិ-ស្រុ'' (''vi-śru'') ដែលមានន័យថា "ការឮ" ឬ "កិត្តិនាម" ហេតុនេះទើបច្រើនតែត្រូវបកស្រាយថា "បុត្រនៃកិត្តិនាម" ឬ "ព្រះអង្គដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮគ្រប់ទិសទី"។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងល្បីល្បាញជាភាសាចិនថា '''ទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង''' (''Duōwén Tiānwáng'' / ចិន៖ 多聞天王) ដែលមានន័យថា "ស្ដេចស្ថានសួគ៌ដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮធម៌ច្រើន"។ ចំណុចនេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីដ៏ពិសេសរបស់ព្រះអង្គក្នុងចក្រវាឡវិទ្យាព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាអ្នកការពារដែលបានស្ដាប់ឮព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធច្រើនជាងស្ដេចស្ថានសួគ៌អង្គណាទាំងអស់ ដោយគង់នៅត្រង់ព្រំប្រទល់នៃសច្ចធម៌អតិបរមា។ នៅក្នុងប្រពៃណីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា និងថៃ ព្រះនាមទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ—គឺ ''ព្រះវេស្សវ័ណ'' (''Preah Vessavan'') និង ''ព្រះពៃស្រពណ៍'' (''Preah Peisravorn'')—បានបង្ហាញពីការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងវប្បធម៌ ប្រពៃណី និង​ទំនៀមទម្លាប់តំបន់។ == ២. ប្រភពដើមក្នុងសម័យវេទ និងហិណ្ឌូ៖ ព្រះកុវេរៈ និងស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ == មុនពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលយកទៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា គ្រឹះគំនិតរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងប្រពៃណីវេទ (''Vedic'') ដែលព្រះអង្គត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ '''ព្រះកុវេរៈ''' (''Kubera'' ឬ ''Kuvera'' / សំស្ក្រឹត៖ कुबेर)។ * '''ស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ៖''' ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងហិណ្ឌូទេវកថា ព្រះកុវេរៈ (''Kubera'') គឺជាឃ្លាំងទ្រព្យរបស់ពួកទេវតា និងជាម្ចាស់នៃពួកយក្ស (''Yakshas'' / សំស្ក្រឹត៖ यક્ષ) ដែលជាព្រលឹងធម្មជាតិ និងជាអ្នករក្សាទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងដី។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងភាពសម្បូរបែប ភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិលាក់កំបាំងនៃផែនដី។ * '''អ្នកការពារទិសខាងជើង៖''' ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងយ៉ាងផ្លូវការឱ្យការពារទិសខាងជើង (''Uttara'' / សំស្ក្រឹត៖ उत्तर)។ ក្នុងនាមជាអ្នកការពារទិស (''Dikpāla'' / សំស្ក្រឹត៖ दिक्पाल), ព្រះអង្គឈរអមព្រះកាយជាមួយទេវតាដទៃទៀតដូចជា ព្រះឥន្ទ្រ (''Indra''), ព្រះយម (''Yama''), និងព្រះវរុណ (''Varuṇa'') ដើម្បីរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់ចក្រវាឡ។ == ៣. ចក្រវាឡវិទ្យាពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីទីបេ៖ ព្រះណាំថស់សែ (Namthosé) == ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា '''ចតុលោកបាល''' (''Caturmahārājika'' / ស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន) មួយអង្គ។ ស្ថិតនៅកៀកនឹងកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ (''Mount Sumeru'') ក្នុងឋានចតុម្មហារាជិកា ព្រះអង្គបញ្ជាកងទ័ពយក្ស និងអារក្ស (អារក្ខ) (''Rakshasas'' / សំស្ក្រឹត៖ राक्षस) ដើម្បីការពារទិសខាងជើង។ * '''តួនាទីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ៖''' នៅក្នុងប្រទេសទីបេ ព្រះអង្គត្រូវបានស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងព្រះនាមថា '''ណាំថស់សែ''' (''Namthosé'' / ទីបេ៖ རྣམ་ཐོས་សྲស) ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់បំផុតមួយក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន។ ក្រៅពីតួនាទីជាអ្នកការពារទិស ជនជាតិទីបេគោរពបូជាព្រះអង្គជា '''ទេវតាប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានអំណាច''' ឯករាជ្យមួយអង្គផងដែរ ដែលជួនកាលទ្រង់ត្រូវបានពណ៌នាថាគង់ប្រថាប់លើសត្វសិង្ហ ឬក្បាលតោ ព្រមទាំងកាន់កូនជ្វាលា ឬកែវមណីប្រទានពរ។ * '''មេដឹកនាំពួកយក្ស៖''' ក្នុងនាមជាអធិរាជនៃពួកយក្ស, ព្រះអង្គទ្រង់តភ្ជាប់កម្លាំងធម្មជាតិព្រៃផ្សៃជាមួយនឹងវិន័យដ៏ភ្លឺស្វាង។ ជំនួសឱ្យការធ្វើជាបិសាចកំណាច ពួកយក្សដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិច្បាប់សីលធម៌ដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ និងជាអ្នកការពារភិក្ខុសង្ឃ។ == ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā == ខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈបានរីករាលដាលតាមរយៈខ្សែស្រឡាយវជ្រយាន (''Vajrayāna'') និងតំបន់ហិមពាន្ត ទិដ្ឋភាពប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានពង្រឹង និងពង្រីកតាមរយៈរូបភាពរបស់ '''ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala)''' (''Jambhala'' / សំស្ក្រឹត៖ जम्भाल; ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វច័មភលពណ៌លឿង ឬ ''Yellow Jambhala''). * '''ការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā៖''' ក្នុងគំនិតប្រតិបត្តិបែបវជ្រយាន ការធ្វើសមាធិលើព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala)/ណាំថស់សែ មិនមែនគ្រាន់តែជាការសូមជំនួយពីខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការប្រតិបត្តិ (''Tantric Sādhanā'' / សំស្ក្រឹត៖ साधना) ដើម្បីយកឈ្នះលើភាពក្រីក្រ កង្វះខាត និងភាពទុរគតខាងវិញ្ញាណ។ ការសូត្រធម៌ និងការធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គត្រូវបានគេជឿថាជួយឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្នុង គឺសេចក្ដីសប្បុរស និងបុណ្យកុសល។ * '''លក្ខណៈរូបតំណាង៖''' តាមបែបសិល្បៈ ព្រះអង្គច្រើនតែត្រូវបានពណ៌នាថាមានព្រះកាយពណ៌មាស ឬពណ៌លឿង និងមានរូបរាងធាត់បន្តិច បង្ហាញពីភាពបរិបូរណ៍។ នៅព្រះហស្ដខាងឆ្វេង ព្រះអង្គតែងតែទ្រង់កាន់សត្វមង្ឃុស (''Nakula'' / សំស្ក្រឹត៖ नकुल) ដែលបង្ហាញសភាពបញ្ចេញត្បូងពេជ្រ តំណាងឱ្យជ័យជម្នះលើលោភៈ ចំណែកឯព្រះហស្ដខាងស្ដាំទ្រង់កាន់ទង់ជ័យ ឬឆ័ត្រ (''Chhatra'' / សំស្ក្រឹត៖ छत्र) តំណាងឱ្យអធិបតេយ្យភាព។ == ៥. ការសម្របខ្លួនក្នុងតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា == ការផ្សាយទៅមុខនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបាននាំយកព្រះវេស្សវ័ណចូលទៅក្នុងភូមិសាស្ត្រវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលជំនឿក្នុងស្រុកបានរៀបចំការគោរពបូជាសម័យទំនើបរបស់ព្រះអង្គ៖ * '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (កម្ពុជា និងថៃ)៖''' នៅក្នុងតំបន់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដូចជាកម្ពុជា និងថៃ ព្រះវេស្សវ័ណ (ឬថាវវេស្សុវណ្ណ / ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ) ទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រជាជនមិនត្រឹមតែគោរពព្រះអង្គក្នុងនាមជាទេវតាការពារស្ថានសួគ៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាទេវតាការពារដ៏មានឥទ្ធិឫទ្ធិផងដែរ។ រូបសំណាកព្រះវេស្សវ័ណដែលមានកាន់ដំបង (''Gadā'' / សំស្ក្រឹត៖ गदा) និងព្រះភ័ក្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ តែងតែឈរយាមនៅតាមច្រកចូលព្រះវិហារ ដើម្បីបណ្តេញព្រលឹងអាក្រក់ អំពើអបិយជំនឿ និងសំណាងអាក្រក់។ * '''ទីបេ និងតំបន់ហិមពាន្ត៖''' ក្នុងនាមជា ''ណាំថស់សែ'' (''Namthosé''), ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រូវបានគេដាក់តាំងជារូបសំណាកការពារនៅតាមរូងភ្នំ ឬក្លោងទ្វារអារាមទីបេប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាព្យាបាលដ៏មានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់និកាយសាសនាផ្សេងៗ ដោយមានពិធីសូត្រមន្តបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយ និងភាពរុងរឿងក្នុងមុខជំនួញផងដែរ។ * '''អាស៊ីបូព៌ា (ចិន កូរ៉េ និងជប៉ុន)៖''' ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងជំនឿប្រជាប្រិយ ក្នុងនាមជាទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (''Duōwén Tiānwáng'') ព្រះអង្គត្រូវបានគេពណ៌នាថាពាក់ពាសដែកសឹក និងកាន់ចេតិយ ឬឆ័ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាផ្នែកមួយនៃស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន (''Four Heavenly Kings'' / ចិន៖ 四大天王, ''Sì Dà Tiānwáng'') នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ (ដូចជា ''រឿងដំណើរទៅទិសខាងលិច'' / ចិន៖ ''Xīyóu Jì''). នៅប្រទេសជប៉ុន ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ប៊ីសាម៉ុន-តែន''' (''Bishamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 毘沙門天) ឬ '''តាម៉ុន-តែន''' (''Tamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 多聞天) ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានវិវត្តខ្លួនជាអ្នកការពារទិសមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន (''Shitennō'' / ជប៉ុន៖ 四天王) និងត្រូវបានគោរពបូជាយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាព្រះសំណាងមួយក្នុងចំណោមព្រះសំណាងទាំងប្រាំពីរ (''Shichifukujin'' / ជប៉ុន៖ 七福神) ដោយបញ្ចូលគ្នារវាងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ និងភាពរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។ == សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន == មរតកដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះវេស្សវ័ណគឺស្ថិតនៅលើភាពបត់បែនដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់តាំងពីប្រភពដើមជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិក្រោមដីក្នុងសម័យវេទ រហូតដល់តួនាទីជាអ្នកការពារធម៌ដ៏ស្ដាប់ឮគ្រប់យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រែក្លាយជាព្រះណាំថស់សែ (''Namthosé'') ដ៏មានអំណាចនៅទីបេ, ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) (''Jambhala'') ប្រទានទ្រព្យ និងជាអ្នកការពារដ៏គួរឱ្យកោតខ្លាចនៅតាមមាត់ទ្វារវត្តអារាម ព្រះអង្គតំណាងឱ្យការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងមានអត្ថន័យរវាងការការពារខាងវិញ្ញាណ និងសុខុមាលភាពខាងសម្ភារៈ។ ព្រះអង្គនៅតែជាសញ្ញាណដ៏អមតៈនៃការការពារ ដែលរំលឹកមនុស្សជាតិថា កម្លាំង និងភាពរុងរឿងពិតប្រាកដគឺមិនអាចកាត់ផ្ដាច់ចេញពីសីលធម៌ និងការការពារសច្ចធម៌បានឡើយ។ == ឯកសារយោង == * Schönberger, S.-A. (2016). Iconography transformed: a few notes on the god Vaiśravaṇa. ''Approaching Religion'', ''6''(1), 112–124. <nowiki>https://doi.org/10.30664/ar.67596</nowiki> Cited by: 1 * Shim, Y. S. (2025). The Origins and Symbolism of Vaiśravaṇa Iconography and the Impact of the Royal Image as Donor and Protector. ''Religions'', ''16''(2), 217. <nowiki>https://doi.org/10.3390/rel16020217</nowiki> Cited by: 2 <gallery> រូបភាព:真照寺_毘沙門天.jpg| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ganesha Japan.jpg|[[ទេវរូប]] [[ព្រះនាងសរស្វតី |ព្រះនាងសរាវត្ទិ]] - [[ព្រះគណេស|ព្រះវិយនេស (គណេស)]] - ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ladakh (14664061841).jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)សិល្បៈ[[ទីបេ]] រូបភាព:The northern Vaiśravaṇa, Kaifu Temple.jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]] </gallery> ==កំណត់== {{commons category|Vaiśravaṇa|​ ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] fo1nm2h2xwo9bqo1hftp4767tjo26j6 340543 340542 2026-09-16T21:20:14Z ~2026-50172-35 52993 /* ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā */ 340543 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ព្រះវេស្សវ័ណ<br>ព្រះពៃស្រពណ៍ |image=วัดจุฬามณี_อ.อัมพวา_จ.สมุทรสงคราม_(9).jpg|200px |caption= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ថៃ|សិល្បៈថៃ]] [[វត្តចុឡាមណី]] [[ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម]] }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = [[ទេវរូប]]ព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) | image1 = Wat Phrathat Doi Suthep 13.jpg|caption1= [[ទេវរូប]][[ទ្វារបាល]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈ[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]] [[វត្តព្រះធាតុដូយស៊ូថេប]] [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | image2 = 北方多闻天王1.jpg| caption2= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]]. }} [[ឯកសារ:Jikoji tamonten.JPG|រូបភាពតូច| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]].]] == អាណាព្យាបាលទិសខាងជើង៖ ស្វែងយល់ពីព្រះវេស្សវ័ណឆ្លងកាត់តាមប្រពៃណីនានា == '''ព្រះវេស្សវ័ណ''' (សំស្ក្រឹត៖ ''Vaiśravaṇa''; បាលី៖ ''Vessavaṇa''; ខ្មែរ៖ ''Preah Vessavan'' ឬ ''Preah Peisravorn''; ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ; ចិន៖ ''Duōwén Tiānwáng'') គឺជាតួអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងមានអាយុកាលយូរអង្វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិនៃសាសនាអាស៊ី។ ព្រះអង្គបានតភ្ជាប់រវាងទេវកថាវេទបុរាណ ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីតន្ត្រៈអាស៊ីបូព៌ា ដោយទ្រង់ដើរតួជាស្ដេចចក្រវាល ទេវតាការពារទិស (''Lokapāla'') អ្នកប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងជាអ្នកការពារសុចរិតភាពដ៏មុតមាំ។ ឆ្លងកាត់ព្រំដែនវប្បធម៌—ពីឥណ្ឌា រហូតដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា—រូបភាពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណស្នូលជាអ្នកការពារដ៏ខ្ពស់បំផុតរវាងពិភពលោកទាំងពីរ គឺទេវលោក និងមនុស្សលោក។ == ១. និរុត្តិសាស្ត្រ និងគោរមងារ == ព្រះនាម ''វេស្សវ័ណ'' (''Vaiśravaṇa'') គឺជាពាក្យបញ្ជាក់ពូជពង្សដែលមានន័យថា "បុត្ររបស់ព្រះវិស្រវ័ន" (''Viśravas'')។ ដុះចេញពីមូលសព្ទ ''វិ-ស្រុ'' (''vi-śru'') ដែលមានន័យថា "ការឮ" ឬ "កិត្តិនាម" ហេតុនេះទើបច្រើនតែត្រូវបកស្រាយថា "បុត្រនៃកិត្តិនាម" ឬ "ព្រះអង្គដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮគ្រប់ទិសទី"។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងល្បីល្បាញជាភាសាចិនថា '''ទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង''' (''Duōwén Tiānwáng'' / ចិន៖ 多聞天王) ដែលមានន័យថា "ស្ដេចស្ថានសួគ៌ដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮធម៌ច្រើន"។ ចំណុចនេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីដ៏ពិសេសរបស់ព្រះអង្គក្នុងចក្រវាឡវិទ្យាព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាអ្នកការពារដែលបានស្ដាប់ឮព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធច្រើនជាងស្ដេចស្ថានសួគ៌អង្គណាទាំងអស់ ដោយគង់នៅត្រង់ព្រំប្រទល់នៃសច្ចធម៌អតិបរមា។ នៅក្នុងប្រពៃណីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា និងថៃ ព្រះនាមទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ—គឺ ''ព្រះវេស្សវ័ណ'' (''Preah Vessavan'') និង ''ព្រះពៃស្រពណ៍'' (''Preah Peisravorn'')—បានបង្ហាញពីការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងវប្បធម៌ ប្រពៃណី និង​ទំនៀមទម្លាប់តំបន់។ == ២. ប្រភពដើមក្នុងសម័យវេទ និងហិណ្ឌូ៖ ព្រះកុវេរៈ និងស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ == មុនពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលយកទៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា គ្រឹះគំនិតរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងប្រពៃណីវេទ (''Vedic'') ដែលព្រះអង្គត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ '''ព្រះកុវេរៈ''' (''Kubera'' ឬ ''Kuvera'' / សំស្ក្រឹត៖ कुबेर)។ * '''ស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ៖''' ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងហិណ្ឌូទេវកថា ព្រះកុវេរៈ (''Kubera'') គឺជាឃ្លាំងទ្រព្យរបស់ពួកទេវតា និងជាម្ចាស់នៃពួកយក្ស (''Yakshas'' / សំស្ក្រឹត៖ यક્ષ) ដែលជាព្រលឹងធម្មជាតិ និងជាអ្នករក្សាទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងដី។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងភាពសម្បូរបែប ភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិលាក់កំបាំងនៃផែនដី។ * '''អ្នកការពារទិសខាងជើង៖''' ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងយ៉ាងផ្លូវការឱ្យការពារទិសខាងជើង (''Uttara'' / សំស្ក្រឹត៖ उत्तर)។ ក្នុងនាមជាអ្នកការពារទិស (''Dikpāla'' / សំស្ក្រឹត៖ दिक्पाल), ព្រះអង្គឈរអមព្រះកាយជាមួយទេវតាដទៃទៀតដូចជា ព្រះឥន្ទ្រ (''Indra''), ព្រះយម (''Yama''), និងព្រះវរុណ (''Varuṇa'') ដើម្បីរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់ចក្រវាឡ។ == ៣. ចក្រវាឡវិទ្យាពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីទីបេ៖ ព្រះណាំថស់សែ (Namthosé) == ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា '''ចតុលោកបាល''' (''Caturmahārājika'' / ស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន) មួយអង្គ។ ស្ថិតនៅកៀកនឹងកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ (''Mount Sumeru'') ក្នុងឋានចតុម្មហារាជិកា ព្រះអង្គបញ្ជាកងទ័ពយក្ស និងអារក្ស (អារក្ខ) (''Rakshasas'' / សំស្ក្រឹត៖ राक्षस) ដើម្បីការពារទិសខាងជើង។ * '''តួនាទីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ៖''' នៅក្នុងប្រទេសទីបេ ព្រះអង្គត្រូវបានស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងព្រះនាមថា '''ណាំថស់សែ''' (''Namthosé'' / ទីបេ៖ རྣམ་ཐོས་សྲស) ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់បំផុតមួយក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន។ ក្រៅពីតួនាទីជាអ្នកការពារទិស ជនជាតិទីបេគោរពបូជាព្រះអង្គជា '''ទេវតាប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានអំណាច''' ឯករាជ្យមួយអង្គផងដែរ ដែលជួនកាលទ្រង់ត្រូវបានពណ៌នាថាគង់ប្រថាប់លើសត្វសិង្ហ ឬក្បាលតោ ព្រមទាំងកាន់កូនជ្វាលា ឬកែវមណីប្រទានពរ។ * '''មេដឹកនាំពួកយក្ស៖''' ក្នុងនាមជាអធិរាជនៃពួកយក្ស, ព្រះអង្គទ្រង់តភ្ជាប់កម្លាំងធម្មជាតិព្រៃផ្សៃជាមួយនឹងវិន័យដ៏ភ្លឺស្វាង។ ជំនួសឱ្យការធ្វើជាបិសាចកំណាច ពួកយក្សដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិច្បាប់សីលធម៌ដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ និងជាអ្នកការពារភិក្ខុសង្ឃ។ == ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā == ខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈបានរីករាលដាលតាមរយៈខ្សែស្រឡាយវជ្រយាន (''Vajrayāna'') និងតំបន់ហិមពាន្ត ទិដ្ឋភាពប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានពង្រឹង និងពង្រីកតាមរយៈរូបភាពរបស់ '''ព្រះពោធិសត្វច័មភល'''​ (''Jambhala'' / សំស្ក្រឹត៖ जम्भाल; ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វច័មភលពណ៌លឿង ឬ ''Yellow Jambhala''). * '''ការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā៖''' ក្នុងគំនិតប្រតិបត្តិបែបវជ្រយាន ការធ្វើសមាធិលើព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala)/ណាំថស់សែ មិនមែនគ្រាន់តែជាការសូមជំនួយពីខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការប្រតិបត្តិ (''Tantric Sādhanā'' / សំស្ក្រឹត៖ साधना) ដើម្បីយកឈ្នះលើភាពក្រីក្រ កង្វះខាត និងភាពទុរគតខាងវិញ្ញាណ។ ការសូត្រធម៌ និងការធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គត្រូវបានគេជឿថាជួយឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្នុង គឺសេចក្ដីសប្បុរស និងបុណ្យកុសល។ * '''លក្ខណៈរូបតំណាង៖''' តាមបែបសិល្បៈ ព្រះអង្គច្រើនតែត្រូវបានពណ៌នាថាមានព្រះកាយពណ៌មាស ឬពណ៌លឿង និងមានរូបរាងធាត់បន្តិច បង្ហាញពីភាពបរិបូរណ៍។ នៅព្រះហស្ដខាងឆ្វេង ព្រះអង្គតែងតែទ្រង់កាន់សត្វមង្ឃុស (''Nakula'' / សំស្ក្រឹត៖ नकुल) ដែលបង្ហាញសភាពបញ្ចេញត្បូងពេជ្រ តំណាងឱ្យជ័យជម្នះលើលោភៈ ចំណែកឯព្រះហស្ដខាងស្ដាំទ្រង់កាន់ទង់ជ័យ ឬឆ័ត្រ (''Chhatra'' / សំស្ក្រឹត៖ छत्र) តំណាងឱ្យអធិបតេយ្យភាព។ == ៥. ការសម្របខ្លួនក្នុងតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា == ការផ្សាយទៅមុខនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបាននាំយកព្រះវេស្សវ័ណចូលទៅក្នុងភូមិសាស្ត្រវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលជំនឿក្នុងស្រុកបានរៀបចំការគោរពបូជាសម័យទំនើបរបស់ព្រះអង្គ៖ * '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (កម្ពុជា និងថៃ)៖''' នៅក្នុងតំបន់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដូចជាកម្ពុជា និងថៃ ព្រះវេស្សវ័ណ (ឬថាវវេស្សុវណ្ណ / ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ) ទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រជាជនមិនត្រឹមតែគោរពព្រះអង្គក្នុងនាមជាទេវតាការពារស្ថានសួគ៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាទេវតាការពារដ៏មានឥទ្ធិឫទ្ធិផងដែរ។ រូបសំណាកព្រះវេស្សវ័ណដែលមានកាន់ដំបង (''Gadā'' / សំស្ក្រឹត៖ गदा) និងព្រះភ័ក្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ តែងតែឈរយាមនៅតាមច្រកចូលព្រះវិហារ ដើម្បីបណ្តេញព្រលឹងអាក្រក់ អំពើអបិយជំនឿ និងសំណាងអាក្រក់។ * '''ទីបេ និងតំបន់ហិមពាន្ត៖''' ក្នុងនាមជា ''ណាំថស់សែ'' (''Namthosé''), ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រូវបានគេដាក់តាំងជារូបសំណាកការពារនៅតាមរូងភ្នំ ឬក្លោងទ្វារអារាមទីបេប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាព្យាបាលដ៏មានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់និកាយសាសនាផ្សេងៗ ដោយមានពិធីសូត្រមន្តបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយ និងភាពរុងរឿងក្នុងមុខជំនួញផងដែរ។ * '''អាស៊ីបូព៌ា (ចិន កូរ៉េ និងជប៉ុន)៖''' ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងជំនឿប្រជាប្រិយ ក្នុងនាមជាទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (''Duōwén Tiānwáng'') ព្រះអង្គត្រូវបានគេពណ៌នាថាពាក់ពាសដែកសឹក និងកាន់ចេតិយ ឬឆ័ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាផ្នែកមួយនៃស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន (''Four Heavenly Kings'' / ចិន៖ 四大天王, ''Sì Dà Tiānwáng'') នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ (ដូចជា ''រឿងដំណើរទៅទិសខាងលិច'' / ចិន៖ ''Xīyóu Jì''). នៅប្រទេសជប៉ុន ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ប៊ីសាម៉ុន-តែន''' (''Bishamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 毘沙門天) ឬ '''តាម៉ុន-តែន''' (''Tamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 多聞天) ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានវិវត្តខ្លួនជាអ្នកការពារទិសមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន (''Shitennō'' / ជប៉ុន៖ 四天王) និងត្រូវបានគោរពបូជាយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាព្រះសំណាងមួយក្នុងចំណោមព្រះសំណាងទាំងប្រាំពីរ (''Shichifukujin'' / ជប៉ុន៖ 七福神) ដោយបញ្ចូលគ្នារវាងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ និងភាពរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។ == សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន == មរតកដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះវេស្សវ័ណគឺស្ថិតនៅលើភាពបត់បែនដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់តាំងពីប្រភពដើមជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិក្រោមដីក្នុងសម័យវេទ រហូតដល់តួនាទីជាអ្នកការពារធម៌ដ៏ស្ដាប់ឮគ្រប់យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រែក្លាយជាព្រះណាំថស់សែ (''Namthosé'') ដ៏មានអំណាចនៅទីបេ, ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) (''Jambhala'') ប្រទានទ្រព្យ និងជាអ្នកការពារដ៏គួរឱ្យកោតខ្លាចនៅតាមមាត់ទ្វារវត្តអារាម ព្រះអង្គតំណាងឱ្យការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងមានអត្ថន័យរវាងការការពារខាងវិញ្ញាណ និងសុខុមាលភាពខាងសម្ភារៈ។ ព្រះអង្គនៅតែជាសញ្ញាណដ៏អមតៈនៃការការពារ ដែលរំលឹកមនុស្សជាតិថា កម្លាំង និងភាពរុងរឿងពិតប្រាកដគឺមិនអាចកាត់ផ្ដាច់ចេញពីសីលធម៌ និងការការពារសច្ចធម៌បានឡើយ។ == ឯកសារយោង == * Schönberger, S.-A. (2016). Iconography transformed: a few notes on the god Vaiśravaṇa. ''Approaching Religion'', ''6''(1), 112–124. <nowiki>https://doi.org/10.30664/ar.67596</nowiki> Cited by: 1 * Shim, Y. S. (2025). The Origins and Symbolism of Vaiśravaṇa Iconography and the Impact of the Royal Image as Donor and Protector. ''Religions'', ''16''(2), 217. <nowiki>https://doi.org/10.3390/rel16020217</nowiki> Cited by: 2 <gallery> រូបភាព:真照寺_毘沙門天.jpg| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ganesha Japan.jpg|[[ទេវរូប]] [[ព្រះនាងសរស្វតី |ព្រះនាងសរាវត្ទិ]] - [[ព្រះគណេស|ព្រះវិយនេស (គណេស)]] - ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ladakh (14664061841).jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)សិល្បៈ[[ទីបេ]] រូបភាព:The northern Vaiśravaṇa, Kaifu Temple.jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]] </gallery> ==កំណត់== {{commons category|Vaiśravaṇa|​ ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] s3z7154z2pdef3l1gvl0oc8nq38kf5r 340544 340543 2026-09-16T21:28:42Z ~2026-50172-35 52993 /* ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā */ 340544 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ព្រះវេស្សវ័ណ<br>ព្រះពៃស្រពណ៍ |image=วัดจุฬามณี_อ.อัมพวา_จ.สมุทรสงคราม_(9).jpg|200px |caption= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ថៃ|សិល្បៈថៃ]] [[វត្តចុឡាមណី]] [[ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម]] }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = [[ទេវរូប]]ព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) | image1 = Wat Phrathat Doi Suthep 13.jpg|caption1= [[ទេវរូប]][[ទ្វារបាល]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈ[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]] [[វត្តព្រះធាតុដូយស៊ូថេប]] [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | image2 = 北方多闻天王1.jpg| caption2= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]]. }} [[ឯកសារ:Jikoji tamonten.JPG|រូបភាពតូច| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]].]] == អាណាព្យាបាលទិសខាងជើង៖ ស្វែងយល់ពីព្រះវេស្សវ័ណឆ្លងកាត់តាមប្រពៃណីនានា == '''ព្រះវេស្សវ័ណ''' (សំស្ក្រឹត៖ ''Vaiśravaṇa''; បាលី៖ ''Vessavaṇa''; ខ្មែរ៖ ''Preah Vessavan'' ឬ ''Preah Peisravorn''; ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ; ចិន៖ ''Duōwén Tiānwáng'') គឺជាតួអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងមានអាយុកាលយូរអង្វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិនៃសាសនាអាស៊ី។ ព្រះអង្គបានតភ្ជាប់រវាងទេវកថាវេទបុរាណ ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីតន្ត្រៈអាស៊ីបូព៌ា ដោយទ្រង់ដើរតួជាស្ដេចចក្រវាល ទេវតាការពារទិស (''Lokapāla'') អ្នកប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងជាអ្នកការពារសុចរិតភាពដ៏មុតមាំ។ ឆ្លងកាត់ព្រំដែនវប្បធម៌—ពីឥណ្ឌា រហូតដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា—រូបភាពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណស្នូលជាអ្នកការពារដ៏ខ្ពស់បំផុតរវាងពិភពលោកទាំងពីរ គឺទេវលោក និងមនុស្សលោក។ == ១. និរុត្តិសាស្ត្រ និងគោរមងារ == ព្រះនាម ''វេស្សវ័ណ'' (''Vaiśravaṇa'') គឺជាពាក្យបញ្ជាក់ពូជពង្សដែលមានន័យថា "បុត្ររបស់ព្រះវិស្រវ័ន" (''Viśravas'')។ ដុះចេញពីមូលសព្ទ ''វិ-ស្រុ'' (''vi-śru'') ដែលមានន័យថា "ការឮ" ឬ "កិត្តិនាម" ហេតុនេះទើបច្រើនតែត្រូវបកស្រាយថា "បុត្រនៃកិត្តិនាម" ឬ "ព្រះអង្គដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮគ្រប់ទិសទី"។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងល្បីល្បាញជាភាសាចិនថា '''ទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង''' (''Duōwén Tiānwáng'' / ចិន៖ 多聞天王) ដែលមានន័យថា "ស្ដេចស្ថានសួគ៌ដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮធម៌ច្រើន"។ ចំណុចនេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីដ៏ពិសេសរបស់ព្រះអង្គក្នុងចក្រវាឡវិទ្យាព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាអ្នកការពារដែលបានស្ដាប់ឮព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធច្រើនជាងស្ដេចស្ថានសួគ៌អង្គណាទាំងអស់ ដោយគង់នៅត្រង់ព្រំប្រទល់នៃសច្ចធម៌អតិបរមា។ នៅក្នុងប្រពៃណីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា និងថៃ ព្រះនាមទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ—គឺ ''ព្រះវេស្សវ័ណ'' (''Preah Vessavan'') និង ''ព្រះពៃស្រពណ៍'' (''Preah Peisravorn'')—បានបង្ហាញពីការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងវប្បធម៌ ប្រពៃណី និង​ទំនៀមទម្លាប់តំបន់។ == ២. ប្រភពដើមក្នុងសម័យវេទ និងហិណ្ឌូ៖ ព្រះកុវេរៈ និងស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ == មុនពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលយកទៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា គ្រឹះគំនិតរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងប្រពៃណីវេទ (''Vedic'') ដែលព្រះអង្គត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ '''ព្រះកុវេរៈ''' (''Kubera'' ឬ ''Kuvera'' / សំស្ក្រឹត៖ कुबेर)។ * '''ស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ៖''' ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងហិណ្ឌូទេវកថា ព្រះកុវេរៈ (''Kubera'') គឺជាឃ្លាំងទ្រព្យរបស់ពួកទេវតា និងជាម្ចាស់នៃពួកយក្ស (''Yakshas'' / សំស្ក្រឹត៖ यક્ષ) ដែលជាព្រលឹងធម្មជាតិ និងជាអ្នករក្សាទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងដី។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងភាពសម្បូរបែប ភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិលាក់កំបាំងនៃផែនដី។ * '''អ្នកការពារទិសខាងជើង៖''' ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងយ៉ាងផ្លូវការឱ្យការពារទិសខាងជើង (''Uttara'' / សំស្ក្រឹត៖ उत्तर)។ ក្នុងនាមជាអ្នកការពារទិស (''Dikpāla'' / សំស្ក្រឹត៖ दिक्पाल), ព្រះអង្គឈរអមព្រះកាយជាមួយទេវតាដទៃទៀតដូចជា ព្រះឥន្ទ្រ (''Indra''), ព្រះយម (''Yama''), និងព្រះវរុណ (''Varuṇa'') ដើម្បីរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់ចក្រវាឡ។ == ៣. ចក្រវាឡវិទ្យាពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីទីបេ៖ ព្រះណាំថស់សែ (Namthosé) == ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា '''ចតុលោកបាល''' (''Caturmahārājika'' / ស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន) មួយអង្គ។ ស្ថិតនៅកៀកនឹងកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ (''Mount Sumeru'') ក្នុងឋានចតុម្មហារាជិកា ព្រះអង្គបញ្ជាកងទ័ពយក្ស និងអារក្ស (អារក្ខ) (''Rakshasas'' / សំស្ក្រឹត៖ राक्षस) ដើម្បីការពារទិសខាងជើង។ * '''តួនាទីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ៖''' នៅក្នុងប្រទេសទីបេ ព្រះអង្គត្រូវបានស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងព្រះនាមថា '''ណាំថស់សែ''' (''Namthosé/Namsay'') ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់បំផុតមួយក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន។ ក្រៅពីតួនាទីជាអ្នកការពារទិស ជនជាតិទីបេគោរពបូជាព្រះអង្គជា '''ទេវតាប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានអំណាច''' ឯករាជ្យមួយអង្គផងដែរ ដែលជួនកាលទ្រង់ត្រូវបានពណ៌នាថាគង់ប្រថាប់លើសត្វសិង្ហ ឬក្បាលតោ ព្រមទាំងកាន់កូនជ្វាលា ឬកែវមណីប្រទានពរ។ * '''មេដឹកនាំពួកយក្ស៖''' ក្នុងនាមជាអធិរាជនៃពួកយក្ស, ព្រះអង្គទ្រង់តភ្ជាប់កម្លាំងធម្មជាតិព្រៃផ្សៃជាមួយនឹងវិន័យដ៏ភ្លឺស្វាង។ ជំនួសឱ្យការធ្វើជាបិសាចកំណាច ពួកយក្សដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិច្បាប់សីលធម៌ដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ និងជាអ្នកការពារភិក្ខុសង្ឃ។ == ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā == ខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈបានរីករាលដាលតាមរយៈខ្សែស្រឡាយវជ្រយាន (''Vajrayāna'') និងតំបន់ហិមពាន្ត ទិដ្ឋភាពប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានពង្រឹង និងពង្រីកតាមរយៈរូបភាពរបស់ '''ព្រះពោធិសត្វច័មភល'''​ (''Jambhala'' / សំស្ក្រឹត៖ जम्भाल; ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វច័មភលពណ៌លឿង ឬ ''Yellow Jambhala''). * '''ការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā៖''' ក្នុងគំនិតប្រតិបត្តិបែបវជ្រយាន ការធ្វើសមាធិលើព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala)/ណាំថស់សែ មិនមែនគ្រាន់តែជាការសូមជំនួយពីខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការប្រតិបត្តិ (''Tantric Sādhanā'' / សំស្ក្រឹត៖ साधना) ដើម្បីយកឈ្នះលើភាពក្រីក្រ កង្វះខាត និងភាពទុរគតខាងវិញ្ញាណ។ ការសូត្រធម៌ និងការធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គត្រូវបានគេជឿថាជួយឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្នុង គឺសេចក្ដីសប្បុរស និងបុណ្យកុសល។ * '''លក្ខណៈរូបតំណាង៖''' តាមបែបសិល្បៈ ព្រះអង្គច្រើនតែត្រូវបានពណ៌នាថាមានព្រះកាយពណ៌មាស ឬពណ៌លឿង និងមានរូបរាងធាត់បន្តិច បង្ហាញពីភាពបរិបូរណ៍។ នៅព្រះហស្ដខាងឆ្វេង ព្រះអង្គតែងតែទ្រង់កាន់សត្វស្កា (''Nakula'' / សំស្ក្រឹត៖ नकुल) ដែលបង្ហាញសភាពបញ្ចេញត្បូងពេជ្រ តំណាងឱ្យជ័យជម្នះលើលោភៈ ចំណែកឯព្រះហស្ដខាងស្ដាំទ្រង់កាន់ទង់ជ័យ ឬឆ័ត្រ (''Chhatra'' / សំស្ក្រឹត៖ छत्र) តំណាងឱ្យអធិបតេយ្យភាព។ == ៥. ការសម្របខ្លួនក្នុងតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា == ការផ្សាយទៅមុខនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបាននាំយកព្រះវេស្សវ័ណចូលទៅក្នុងភូមិសាស្ត្រវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលជំនឿក្នុងស្រុកបានរៀបចំការគោរពបូជាសម័យទំនើបរបស់ព្រះអង្គ៖ * '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (កម្ពុជា និងថៃ)៖''' នៅក្នុងតំបន់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដូចជាកម្ពុជា និងថៃ ព្រះវេស្សវ័ណ (ឬថាវវេស្សុវណ្ណ / ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ) ទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រជាជនមិនត្រឹមតែគោរពព្រះអង្គក្នុងនាមជាទេវតាការពារស្ថានសួគ៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាទេវតាការពារដ៏មានឥទ្ធិឫទ្ធិផងដែរ។ រូបសំណាកព្រះវេស្សវ័ណដែលមានកាន់ដំបង (''Gadā'' / សំស្ក្រឹត៖ गदा) និងព្រះភ័ក្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ តែងតែឈរយាមនៅតាមច្រកចូលព្រះវិហារ ដើម្បីបណ្តេញព្រលឹងអាក្រក់ អំពើអបិយជំនឿ និងសំណាងអាក្រក់។ * '''ទីបេ និងតំបន់ហិមពាន្ត៖''' ក្នុងនាមជា ''ណាំថស់សែ'' (''Namthosé''), ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រូវបានគេដាក់តាំងជារូបសំណាកការពារនៅតាមរូងភ្នំ ឬក្លោងទ្វារអារាមទីបេប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាព្យាបាលដ៏មានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់និកាយសាសនាផ្សេងៗ ដោយមានពិធីសូត្រមន្តបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយ និងភាពរុងរឿងក្នុងមុខជំនួញផងដែរ។ * '''អាស៊ីបូព៌ា (ចិន កូរ៉េ និងជប៉ុន)៖''' ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងជំនឿប្រជាប្រិយ ក្នុងនាមជាទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (''Duōwén Tiānwáng'') ព្រះអង្គត្រូវបានគេពណ៌នាថាពាក់ពាសដែកសឹក និងកាន់ចេតិយ ឬឆ័ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាផ្នែកមួយនៃស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន (''Four Heavenly Kings'' / ចិន៖ 四大天王, ''Sì Dà Tiānwáng'') នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ (ដូចជា ''រឿងដំណើរទៅទិសខាងលិច'' / ចិន៖ ''Xīyóu Jì''). នៅប្រទេសជប៉ុន ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ប៊ីសាម៉ុន-តែន''' (''Bishamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 毘沙門天) ឬ '''តាម៉ុន-តែន''' (''Tamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 多聞天) ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានវិវត្តខ្លួនជាអ្នកការពារទិសមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន (''Shitennō'' / ជប៉ុន៖ 四天王) និងត្រូវបានគោរពបូជាយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាព្រះសំណាងមួយក្នុងចំណោមព្រះសំណាងទាំងប្រាំពីរ (''Shichifukujin'' / ជប៉ុន៖ 七福神) ដោយបញ្ចូលគ្នារវាងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ និងភាពរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។ == សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន == មរតកដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះវេស្សវ័ណគឺស្ថិតនៅលើភាពបត់បែនដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់តាំងពីប្រភពដើមជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិក្រោមដីក្នុងសម័យវេទ រហូតដល់តួនាទីជាអ្នកការពារធម៌ដ៏ស្ដាប់ឮគ្រប់យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រែក្លាយជាព្រះណាំថស់សែ (''Namthosé'') ដ៏មានអំណាចនៅទីបេ, ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) (''Jambhala'') ប្រទានទ្រព្យ និងជាអ្នកការពារដ៏គួរឱ្យកោតខ្លាចនៅតាមមាត់ទ្វារវត្តអារាម ព្រះអង្គតំណាងឱ្យការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងមានអត្ថន័យរវាងការការពារខាងវិញ្ញាណ និងសុខុមាលភាពខាងសម្ភារៈ។ ព្រះអង្គនៅតែជាសញ្ញាណដ៏អមតៈនៃការការពារ ដែលរំលឹកមនុស្សជាតិថា កម្លាំង និងភាពរុងរឿងពិតប្រាកដគឺមិនអាចកាត់ផ្ដាច់ចេញពីសីលធម៌ និងការការពារសច្ចធម៌បានឡើយ។ == ឯកសារយោង == * Schönberger, S.-A. (2016). Iconography transformed: a few notes on the god Vaiśravaṇa. ''Approaching Religion'', ''6''(1), 112–124. <nowiki>https://doi.org/10.30664/ar.67596</nowiki> Cited by: 1 * Shim, Y. S. (2025). The Origins and Symbolism of Vaiśravaṇa Iconography and the Impact of the Royal Image as Donor and Protector. ''Religions'', ''16''(2), 217. <nowiki>https://doi.org/10.3390/rel16020217</nowiki> Cited by: 2 <gallery> រូបភាព:真照寺_毘沙門天.jpg| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ganesha Japan.jpg|[[ទេវរូប]] [[ព្រះនាងសរស្វតី |ព្រះនាងសរាវត្ទិ]] - [[ព្រះគណេស|ព្រះវិយនេស (គណេស)]] - ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ladakh (14664061841).jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)សិល្បៈ[[ទីបេ]] រូបភាព:The northern Vaiśravaṇa, Kaifu Temple.jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]] </gallery> ==កំណត់== {{commons category|Vaiśravaṇa|​ ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] gbdil9sbfkrum1dd21amedu23j04itl 340545 340544 2026-09-16T23:01:58Z ~2026-50172-35 52993 340545 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ព្រះវេស្សវ័ណ<br>ព្រះពៃស្រពណ៍ |image=วัดจุฬามณี_อ.อัมพวา_จ.สมุทรสงคราม_(9).jpg|200px |caption= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ថៃ|សិល្បៈថៃ]] [[វត្តចុឡាមណី]] [[ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម]] }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = [[ទេវរូប]]ព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) | image1 = Wat Phrathat Doi Suthep 13.jpg|caption1= [[ទេវរូប]][[ទ្វារបាល]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈ[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]] [[វត្តព្រះធាតុដូយស៊ូថេប]] [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | image2 = 北方多闻天王1.jpg| caption2= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]]. }} [[ឯកសារ:Jikoji tamonten.JPG|រូបភាពតូច| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]].]] == អាណាព្យាបាលទិសខាងជើង៖ ស្វែងយល់ពីព្រះវេស្សវ័ណឆ្លងកាត់តាមប្រពៃណីនានា == '''ព្រះវេស្សវ័ណ''' (សំស្ក្រឹត៖ ''Vaiśravaṇa''; បាលី៖ ''Vessavaṇa''; ខ្មែរ៖ ''ព្រះវេស្សវ័ណ អានថា វេសៈវ័ន'' ឬ ព្រះពៃស្រពណ៍ អានថា ''ព្រះពៃស្រប''; ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ; ចិន៖ ''Duōwén Tiānwáng'') គឺជាតួអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងមានអាយុកាលយូរអង្វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិនៃសាសនាអាស៊ី។ ព្រះអង្គបានតភ្ជាប់រវាងទេវកថារបស់​វេទបុរាណ ហិណ្ឌូសាសនា ពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីតន្ត្រៈអាស៊ីបូព៌ា ដោយទ្រង់ដើរតួជាស្ដេចចក្រវាឡ ទេវតាការពារទិស (''Lokapāla'') អ្នកប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងជាអ្នកការពារសុចរិតភាពដ៏មុតមាំ។ ឆ្លងកាត់ព្រំដែនវប្បធម៌—ពីឥណ្ឌា រហូតដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា—រូបភាពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណស្នូលជាអ្នកការពារដ៏ខ្ពស់បំផុតរវាងពិភពលោកទាំងពីរ គឺទេវលោក និងមនុស្សលោក។ == ១. និរុត្តិសាស្ត្រ និងគោរមងារ == ព្រះនាម ''វេស្សវ័ណ'' (''Vaiśravaṇa'') គឺជាពាក្យបញ្ជាក់ពូជពង្សដែលមានន័យថា "បុត្ររបស់ព្រះវិស្រវ័ស" (''Viśravas'')។ កើតចេញពីមូលសព្ទ ''វិ-ស្រុ'' (''vi-śru'') ដែលមានន័យថា "ការឮ" ឬ "កិត្តិនាម" ហេតុនេះទើបច្រើនតែត្រូវបកស្រាយថា "បុត្រនៃកិត្តិនាម" ឬ "ព្រះអង្គដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮគ្រប់ទិសទី"។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងល្បីល្បាញជាភាសាចិនថា '''ទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង''' (''Duōwén Tiānwáng'' / ចិន៖ 多聞天王) ដែលមានន័យថា "ស្ដេចស្ថានសួគ៌ដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮធម៌ច្រើន"។ ចំណុចនេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីដ៏ពិសេសរបស់ព្រះអង្គក្នុងចក្រវាឡវិទ្យារបស់​ពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាអ្នកការពារដែលបានស្ដាប់ឮព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធច្រើនជាងស្ដេចស្ថានសួគ៌អង្គណាទាំងអស់ ដោយគង់នៅត្រង់ព្រំប្រទល់នៃសច្ចធម៌អតិបរមា។ នៅក្នុងប្រពៃណីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា និងថៃ ព្រះនាមទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ—គឺ ''ព្រះវេស្សវ័ណ'' (''Preah Vessavan'') និង ''ព្រះពៃស្រពណ៍'' (''Preah Peisravorn'')—បានបង្ហាញពីការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងវប្បធម៌ ប្រពៃណី និង​ទំនៀមទម្លាប់តំបន់។ == ២. ប្រភពដើមក្នុងសម័យវេទ និងហិណ្ឌូ៖ ព្រះកុវេរៈ និងស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ == មុនពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលយកទៅក្នុងពុទ្ធសាសនា គ្រឹះគំនិតរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងប្រពៃណីវេទ (''Vedic'') ដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេ​កំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ '''ព្រះកុវេរៈ''' (''Kubera'' ឬ ''Kuvera'' / សំស្ក្រឹត៖ कुबेर)។ * '''ស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ៖''' ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងហិណ្ឌូទេវកថា ព្រះកុវេរៈ (''Kubera'') គឺជាឃ្លាំងទ្រព្យរបស់ពួកទេវតា និងជាម្ចាស់នៃពួកយក្ស (''Yakshas'' / សំស្ក្រឹត៖ यક્ષ) ដែលជាព្រលឹងធម្មជាតិ និងជាអ្នករក្សាទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងដី។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងភាពសម្បូរបែប ភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិលាក់កំបាំងនៃផែនដី។ * '''អ្នកការពារទិសខាងជើង៖''' ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងយ៉ាងផ្លូវការឱ្យការពារទិសខាងជើង (''Uttara'' / សំស្ក្រឹត៖ उत्तर)។ ក្នុងនាមជាអ្នកការពារទិស (''Dikpāla'' / សំស្ក្រឹត៖ दिक्पाल), ព្រះអង្គឈរអមព្រះកាយជាមួយទេវតាដទៃទៀតដូចជា ព្រះឥន្ទ្រ (''Indra''), ព្រះយម (''Yama''), និងព្រះវរុណ (''Varuṇa'') ដើម្បីរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់ចក្រវាឡ។ == ៣. ចក្រវាឡវិទ្យារបស់ពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីរបស់​ទីបេ៖ ព្រះណាំថស់សែ (Namthosé) == ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា '''ចតុលោកបាល''' (''Caturmahārājika'' / ស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន) មួយអង្គ។ ស្ថិតនៅកៀកនឹងកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ (''Mount Sumeru'') ក្នុងឋានចតុម្មហារាជិកា ('''Cāturmahārājikakāyika''') ព្រះអង្គបញ្ជាកងទ័ពយក្ស និងអារក្ស (អារក្ខ) (''Rakshasas'' / សំស្ក្រឹត៖ राक्षस) ដើម្បីការពារទិសខាងជើង។ * '''តួនាទីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ៖''' នៅក្នុងតំបន់ទីបេ ព្រះអង្គត្រូវបានគេ​ស្គាល់ជាទូទៅ​ថា '''ណាំថស់សែ''' (''Namthosé/Namsay'') ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់បំផុតមួយក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន។ ក្រៅពីតួនាទីជាអ្នកការពារទិស ជនជាតិទីបេគោរពបូជាព្រះអង្គជា '''ទេវតាប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានអំណាច''' ឯករាជ្យមួយអង្គផងដែរ ដែលជួនកាលទ្រង់ត្រូវបានពណ៌នាថាគង់ប្រថាប់លើសត្វសិង្ហ ឬក្បាលតោ ព្រមទាំងកាន់កូនជ្វាលា ឬកែវមណីប្រទានពរ។ * '''មេដឹកនាំពួកយក្ស៖''' ក្នុងនាមជាអធិរាជនៃពួកយក្ស, ព្រះអង្គទ្រង់តភ្ជាប់កម្លាំងធម្មជាតិព្រៃផ្សៃជាមួយនឹងវិន័យដ៏ភ្លឺស្វាង។ ជំនួសឱ្យការធ្វើជាបិសាចកំណាច ពួកយក្សដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិច្បាប់សីលធម៌ដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ និងជាអ្នកការពារភិក្ខុសង្ឃ។ == ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā == ខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈបានរីករាលដាលតាមរយៈខ្សែស្រឡាយវជ្រយាន (''Vajrayāna'') និងតំបន់ហិមពាន្ត ទិដ្ឋភាពប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានពង្រឹង និងពង្រីកតាមរយៈរូបភាពរបស់ '''ព្រះពោធិសត្វច័មភល'''​ (''Jambhala'' / សំស្ក្រឹត៖ जम्भाल; ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វច័មភលពណ៌លឿង ឬ ''Yellow Jambhala''). * '''ការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā៖''' ក្នុងគំនិតប្រតិបត្តិបែបវជ្រយាន ការធ្វើសមាធិលើព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala)/ណាំថស់សែ មិនមែនគ្រាន់តែជាការសូមជំនួយពីខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការប្រតិបត្តិ (''Tantric Sādhanā'' / សំស្ក្រឹត៖ साधना) ដើម្បីយកឈ្នះលើភាពក្រីក្រ កង្វះខាត និងភាពទុរគតខាងវិញ្ញាណ។ ការសូត្រធម៌ និងការធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គត្រូវបានគេជឿថាជួយឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្នុង គឺសេចក្ដីសប្បុរស និងបុណ្យកុសល។ * '''លក្ខណៈរូបតំណាង៖''' តាមបែបសិល្បៈ ព្រះអង្គច្រើនតែត្រូវបានពណ៌នាថាមានព្រះកាយពណ៌មាស ឬពណ៌លឿង និងមានរូបរាងធាត់បន្តិច បង្ហាញពីភាពបរិបូរណ៍។ នៅព្រះហស្ដខាងឆ្វេង ព្រះអង្គតែងតែទ្រង់កាន់សត្វស្កា (''Nakula'' / សំស្ក្រឹត៖ नकुल) ដែលបង្ហាញសភាពបញ្ចេញត្បូងពេជ្រ តំណាងឱ្យជ័យជម្នះលើលោភៈ ចំណែកឯព្រះហស្ដខាងស្ដាំទ្រង់កាន់ទង់ជ័យ ឬឆ័ត្រ (''Chhatra'' / សំស្ក្រឹត៖ छत्र) តំណាងឱ្យអធិបតេយ្យភាព។ == ៥. ការសម្របខ្លួនក្នុងតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា == ការផ្សាយទៅមុខនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបាននាំយកព្រះវេស្សវ័ណចូលទៅក្នុងភូមិសាស្ត្រវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលជំនឿក្នុងស្រុកបានរៀបចំការគោរពបូជាសម័យទំនើបរបស់ព្រះអង្គ៖ * '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (កម្ពុជា និងថៃ)៖''' នៅក្នុងតំបន់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដូចជាកម្ពុជា និងថៃ ព្រះវេស្សវ័ណ (ឬថាវវេស្សុវណ្ណ / ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ) ទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រជាជនមិនត្រឹមតែគោរពព្រះអង្គក្នុងនាមជាទេវតាការពារស្ថានសួគ៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាទេវតាការពារដ៏មានឥទ្ធិឫទ្ធិផងដែរ។ រូបសំណាកព្រះវេស្សវ័ណដែលមានកាន់ដំបង (''Gadā'' / សំស្ក្រឹត៖ गदा) និងព្រះភ័ក្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ តែងតែឈរយាមនៅតាមច្រកចូលព្រះវិហារ ដើម្បីបណ្តេញព្រលឹងអាក្រក់ អំពើអបិយជំនឿ និងសំណាងអាក្រក់។ * '''ទីបេ និងតំបន់ហិមពាន្ត៖''' ក្នុងនាមជា ''ណាំថស់សែ'' (''Namthosé''), ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រូវបានគេដាក់តាំងជារូបសំណាកការពារនៅតាមរូងភ្នំ ឬក្លោងទ្វារអារាមទីបេប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាព្យាបាលដ៏មានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់និកាយសាសនាផ្សេងៗ ដោយមានពិធីសូត្រមន្តបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយ និងភាពរុងរឿងក្នុងមុខជំនួញផងដែរ។ * '''អាស៊ីបូព៌ា (ចិន កូរ៉េ និងជប៉ុន)៖''' ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងជំនឿប្រជាប្រិយ ក្នុងនាមជាទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (''Duōwén Tiānwáng'') ព្រះអង្គត្រូវបានគេពណ៌នាថាពាក់ពាសដែកសឹក និងកាន់ចេតិយ ឬឆ័ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាផ្នែកមួយនៃស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន (''Four Heavenly Kings'' / ចិន៖ 四大天王, ''Sì Dà Tiānwáng'') នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ (ដូចជា ''រឿងដំណើរទៅទិសខាងលិច'' / ចិន៖ ''Xīyóu Jì''). នៅប្រទេសជប៉ុន ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ប៊ីសាម៉ុន-តែន''' (''Bishamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 毘沙門天) ឬ '''តាម៉ុន-តែន''' (''Tamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 多聞天) ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានវិវត្តខ្លួនជាអ្នកការពារទិសមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន (''Shitennō'' / ជប៉ុន៖ 四天王) និងត្រូវបានគោរពបូជាយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាព្រះសំណាងមួយក្នុងចំណោមព្រះសំណាងទាំងប្រាំពីរ (''Shichifukujin'' / ជប៉ុន៖ 七福神) ដោយបញ្ចូលគ្នារវាងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ និងភាពរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។ == សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន == មរតកដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះវេស្សវ័ណគឺស្ថិតនៅលើភាពបត់បែនដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់តាំងពីប្រភពដើមជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិក្រោមដីក្នុងសម័យវេទ រហូតដល់តួនាទីជាអ្នកការពារធម៌ដ៏ស្ដាប់ឮគ្រប់យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រែក្លាយជាព្រះណាំថស់សែ (''Namthosé'') ដ៏មានអំណាចនៅទីបេ, ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) (''Jambhala'') ប្រទានទ្រព្យ និងជាអ្នកការពារដ៏គួរឱ្យកោតខ្លាចនៅតាមមាត់ទ្វារវត្តអារាម ព្រះអង្គតំណាងឱ្យការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងមានអត្ថន័យរវាងការការពារខាងវិញ្ញាណ និងសុខុមាលភាពខាងសម្ភារៈ។ ព្រះអង្គនៅតែជាសញ្ញាណដ៏អមតៈនៃការការពារ ដែលរំលឹកមនុស្សជាតិថា កម្លាំង និងភាពរុងរឿងពិតប្រាកដគឺមិនអាចកាត់ផ្ដាច់ចេញពីសីលធម៌ និងការការពារសច្ចធម៌បានឡើយ។ == ឯកសារយោង == * Schönberger, S.-A. (2016). Iconography transformed: a few notes on the god Vaiśravaṇa. ''Approaching Religion'', ''6''(1), 112–124. <nowiki>https://doi.org/10.30664/ar.67596</nowiki> Cited by: 1 * Shim, Y. S. (2025). The Origins and Symbolism of Vaiśravaṇa Iconography and the Impact of the Royal Image as Donor and Protector. ''Religions'', ''16''(2), 217. <nowiki>https://doi.org/10.3390/rel16020217</nowiki> Cited by: 2 <gallery> រូបភាព:真照寺_毘沙門天.jpg| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ganesha Japan.jpg|[[ទេវរូប]] [[ព្រះនាងសរស្វតី |ព្រះនាងសរាវត្ទិ]] - [[ព្រះគណេស|ព្រះវិយនេស (គណេស)]] - ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ladakh (14664061841).jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)សិល្បៈ[[ទីបេ]] រូបភាព:The northern Vaiśravaṇa, Kaifu Temple.jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]] </gallery> ==កំណត់== {{commons category|Vaiśravaṇa|​ ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)}} {{Reflist}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] b6hp9svp5d7to0ijoj5jx31prgh2tic 340546 340545 2026-09-16T23:02:50Z ~2026-50172-35 52993 340546 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ព្រះវេស្សវ័ណ<br>ព្រះពៃស្រពណ៍ |image=วัดจุฬามณี_อ.อัมพวา_จ.สมุทรสงคราม_(9).jpg|200px |caption= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ថៃ|សិល្បៈថៃ]] [[វត្តចុឡាមណី]] [[ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម]] }} {{multiple image|total_width=300|perrow=2 | header = [[ទេវរូប]]ព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) | image1 = Wat Phrathat Doi Suthep 13.jpg|caption1= [[ទេវរូប]][[ទ្វារបាល]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈ[[អាណាចក្រឡានណា|ឡានណា]] [[វត្តព្រះធាតុដូយស៊ូថេប]] [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] | image2 = 北方多闻天王1.jpg| caption2= [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]]. }} [[ឯកសារ:Jikoji tamonten.JPG|រូបភាពតូច| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]].]] == អាណាព្យាបាលទិសខាងជើង៖ ស្វែងយល់ពីព្រះវេស្សវ័ណឆ្លងកាត់តាមប្រពៃណីនានា == '''ព្រះវេស្សវ័ណ''' (សំស្ក្រឹត៖ ''Vaiśravaṇa''; បាលី៖ ''Vessavaṇa''; ខ្មែរ៖ ''ព្រះវេស្សវ័ណ អានថា វេសៈវ័ន'' ឬ ព្រះពៃស្រពណ៍ អានថា ''ព្រះពៃស្រប''; ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ; ចិន៖ ''Duōwén Tiānwáng'') គឺជាតួអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងមានអាយុកាលយូរអង្វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិនៃសាសនាអាស៊ី។ ព្រះអង្គបានតភ្ជាប់រវាងទេវកថារបស់​វេទបុរាណ ហិណ្ឌូសាសនា ពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីតន្ត្រៈអាស៊ីបូព៌ា ដោយទ្រង់ដើរតួជាស្ដេចចក្រវាឡ ទេវតាការពារទិស (''Lokapāla'') អ្នកប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងជាអ្នកការពារសុចរិតភាពដ៏មុតមាំ។ ឆ្លងកាត់ព្រំដែនវប្បធម៌—ពីឥណ្ឌា រហូតដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា—រូបភាពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណស្នូលជាអ្នកការពារដ៏ខ្ពស់បំផុតរវាងពិភពលោកទាំងពីរ គឺទេវលោក និងមនុស្សលោក។ == ១. និរុត្តិសាស្ត្រ និងគោរមងារ == ព្រះនាម ''វេស្សវ័ណ'' (''Vaiśravaṇa'') គឺជាពាក្យបញ្ជាក់ពូជពង្សដែលមានន័យថា "បុត្ររបស់ព្រះវិស្រវ័ស" (''Viśravas'')។ កើតចេញពីមូលសព្ទ ''វិ-ស្រុ'' (''vi-śru'') ដែលមានន័យថា "ការឮ" ឬ "កិត្តិនាម" ហេតុនេះទើបច្រើនតែត្រូវបកស្រាយថា "បុត្រនៃកិត្តិនាម" ឬ "ព្រះអង្គដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮគ្រប់ទិសទី"។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងល្បីល្បាញជាភាសាចិនថា '''ទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង''' (''Duōwén Tiānwáng'' / ចិន៖ 多聞天王) ដែលមានន័យថា "ស្ដេចស្ថានសួគ៌ដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮធម៌ច្រើន"។ ចំណុចនេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីដ៏ពិសេសរបស់ព្រះអង្គក្នុងចក្រវាឡវិទ្យារបស់​ពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាអ្នកការពារដែលបានស្ដាប់ឮព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធច្រើនជាងស្ដេចស្ថានសួគ៌អង្គណាទាំងអស់ ដោយគង់នៅត្រង់ព្រំប្រទល់នៃសច្ចធម៌អតិបរមា។ នៅក្នុងប្រពៃណីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា និងថៃ ព្រះនាមទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ—គឺ ''ព្រះវេស្សវ័ណ'' (''Preah Vessavan'') និង ''ព្រះពៃស្រពណ៍'' (''Preah Peisravorn'')—បានបង្ហាញពីការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងវប្បធម៌ ប្រពៃណី និង​ទំនៀមទម្លាប់តំបន់។ == ២. ប្រភពដើមក្នុងសម័យវេទ និងហិណ្ឌូ៖ ព្រះកុវេរៈ និងស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ == មុនពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលយកទៅក្នុងពុទ្ធសាសនា គ្រឹះគំនិតរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងប្រពៃណីវេទ (''Vedic'') ដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេ​កំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ '''ព្រះកុវេរៈ''' (''Kubera'' ឬ ''Kuvera'' / សំស្ក្រឹត៖ कुबेर)។ * '''ស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ៖''' ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងហិណ្ឌូទេវកថា ព្រះកុវេរៈ (''Kubera'') គឺជាឃ្លាំងទ្រព្យរបស់ពួកទេវតា និងជាម្ចាស់នៃពួកយក្ស (''Yakshas'' / សំស្ក្រឹត៖ यક્ષ) ដែលជាព្រលឹងធម្មជាតិ និងជាអ្នករក្សាទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងដី។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងភាពសម្បូរបែប ភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិលាក់កំបាំងនៃផែនដី។ * '''អ្នកការពារទិសខាងជើង៖''' ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងយ៉ាងផ្លូវការឱ្យការពារទិសខាងជើង (''Uttara'' / សំស្ក្រឹត៖ उत्तर)។ ក្នុងនាមជាអ្នកការពារទិស (''Dikpāla'' / សំស្ក្រឹត៖ दिक्पाल), ព្រះអង្គឈរអមព្រះកាយជាមួយទេវតាដទៃទៀតដូចជា ព្រះឥន្ទ្រ (''Indra''), ព្រះយម (''Yama''), និងព្រះវរុណ (''Varuṇa'') ដើម្បីរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់ចក្រវាឡ។ == ៣. ចក្រវាឡវិទ្យារបស់ពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីរបស់​ទីបេ៖ ព្រះណាំថស់សែ (Namthosé) == ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា '''ចតុលោកបាល''' (''Caturmahārājika'' / ស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន) មួយអង្គ។ ស្ថិតនៅកៀកនឹងកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ (''Mount Sumeru'') ក្នុងឋានចតុម្មហារាជិកា ('''Cāturmahārājikakāyika''') ព្រះអង្គបញ្ជាកងទ័ពយក្ស និងអារក្ស (អារក្ខ) (''Rakshasas'' / សំស្ក្រឹត៖ राक्षस) ដើម្បីការពារទិសខាងជើង។ * '''តួនាទីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ៖''' នៅក្នុងតំបន់ទីបេ ព្រះអង្គត្រូវបានគេ​ស្គាល់ជាទូទៅ​ថា '''ណាំថស់សែ''' (''Namthosé/Namsay'') ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់បំផុតមួយក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន។ ក្រៅពីតួនាទីជាអ្នកការពារទិស ជនជាតិទីបេគោរពបូជាព្រះអង្គជា '''ទេវតាប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានអំណាច''' ឯករាជ្យមួយអង្គផងដែរ ដែលជួនកាលទ្រង់ត្រូវបានពណ៌នាថាគង់ប្រថាប់លើសត្វសិង្ហ ឬក្បាលតោ ព្រមទាំងកាន់កូនជ្វាលា ឬកែវមណីប្រទានពរ។ * '''មេដឹកនាំពួកយក្ស៖''' ក្នុងនាមជាអធិរាជនៃពួកយក្ស, ព្រះអង្គទ្រង់តភ្ជាប់កម្លាំងធម្មជាតិព្រៃផ្សៃជាមួយនឹងវិន័យដ៏ភ្លឺស្វាង។ ជំនួសឱ្យការធ្វើជាបិសាចកំណាច ពួកយក្សដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិច្បាប់សីលធម៌ដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ និងជាអ្នកការពារភិក្ខុសង្ឃ។ == ៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā == ខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈបានរីករាលដាលតាមរយៈខ្សែស្រឡាយវជ្រយាន (''Vajrayāna'') និងតំបន់ហិមពាន្ត ទិដ្ឋភាពប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានពង្រឹង និងពង្រីកតាមរយៈរូបភាពរបស់ '''ព្រះពោធិសត្វច័មភល'''​ (''Jambhala'' / សំស្ក្រឹត៖ जम्भाल; ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វច័មភលពណ៌លឿង ឬ ''Yellow Jambhala''). * '''ការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā៖''' ក្នុងគំនិតប្រតិបត្តិបែបវជ្រយាន ការធ្វើសមាធិលើព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala)/ណាំថស់សែ មិនមែនគ្រាន់តែជាការសូមជំនួយពីខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការប្រតិបត្តិ (''Tantric Sādhanā'' / សំស្ក្រឹត៖ साधना) ដើម្បីយកឈ្នះលើភាពក្រីក្រ កង្វះខាត និងភាពទុរគតខាងវិញ្ញាណ។ ការសូត្រធម៌ និងការធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គត្រូវបានគេជឿថាជួយឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្នុង គឺសេចក្ដីសប្បុរស និងបុណ្យកុសល។ * '''លក្ខណៈរូបតំណាង៖''' តាមបែបសិល្បៈ ព្រះអង្គច្រើនតែត្រូវបានពណ៌នាថាមានព្រះកាយពណ៌មាស ឬពណ៌លឿង និងមានរូបរាងធាត់បន្តិច បង្ហាញពីភាពបរិបូរណ៍។ នៅព្រះហស្ដខាងឆ្វេង ព្រះអង្គតែងតែទ្រង់កាន់សត្វស្កា (''Nakula'' / សំស្ក្រឹត៖ नकुल) ដែលបង្ហាញសភាពបញ្ចេញត្បូងពេជ្រ តំណាងឱ្យជ័យជម្នះលើលោភៈ ចំណែកឯព្រះហស្ដខាងស្ដាំទ្រង់កាន់ទង់ជ័យ ឬឆ័ត្រ (''Chhatra'' / សំស្ក្រឹត៖ छत्र) តំណាងឱ្យអធិបតេយ្យភាព។ == ៥. ការសម្របខ្លួនក្នុងតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា == ការផ្សាយទៅមុខនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបាននាំយកព្រះវេស្សវ័ណចូលទៅក្នុងភូមិសាស្ត្រវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលជំនឿក្នុងស្រុកបានរៀបចំការគោរពបូជាសម័យទំនើបរបស់ព្រះអង្គ៖ * '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (កម្ពុជា និងថៃ)៖''' នៅក្នុងតំបន់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដូចជាកម្ពុជា និងថៃ ព្រះវេស្សវ័ណ (ឬថាវវេស្សុវណ្ណ / ថៃ៖ ''Thao Vessuwan'' / ท้าวเวสสุวรรณ) ទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រជាជនមិនត្រឹមតែគោរពព្រះអង្គក្នុងនាមជាទេវតាការពារស្ថានសួគ៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាទេវតាការពារដ៏មានឥទ្ធិឫទ្ធិផងដែរ។ រូបសំណាកព្រះវេស្សវ័ណដែលមានកាន់ដំបង (''Gadā'' / សំស្ក្រឹត៖ गदा) និងព្រះភ័ក្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ តែងតែឈរយាមនៅតាមច្រកចូលព្រះវិហារ ដើម្បីបណ្តេញព្រលឹងអាក្រក់ អំពើអបិយជំនឿ និងសំណាងអាក្រក់។ * '''ទីបេ និងតំបន់ហិមពាន្ត៖''' ក្នុងនាមជា ''ណាំថស់សែ'' (''Namthosé''), ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រូវបានគេដាក់តាំងជារូបសំណាកការពារនៅតាមរូងភ្នំ ឬក្លោងទ្វារអារាមទីបេប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាព្យាបាលដ៏មានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់និកាយសាសនាផ្សេងៗ ដោយមានពិធីសូត្រមន្តបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយ និងភាពរុងរឿងក្នុងមុខជំនួញផងដែរ។ * '''អាស៊ីបូព៌ា (ចិន កូរ៉េ និងជប៉ុន)៖''' ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងជំនឿប្រជាប្រិយ ក្នុងនាមជាទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (''Duōwén Tiānwáng'') ព្រះអង្គត្រូវបានគេពណ៌នាថាពាក់ពាសដែកសឹក និងកាន់ចេតិយ ឬឆ័ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាផ្នែកមួយនៃស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន (''Four Heavenly Kings'' / ចិន៖ 四大天王, ''Sì Dà Tiānwáng'') នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ (ដូចជា ''រឿងដំណើរទៅទិសខាងលិច'' / ចិន៖ ''Xīyóu Jì''). នៅប្រទេសជប៉ុន ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ប៊ីសាម៉ុន-តែន''' (''Bishamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 毘沙門天) ឬ '''តាម៉ុន-តែន''' (''Tamon-ten'' / ជប៉ុន៖ 多聞天) ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានវិវត្តខ្លួនជាអ្នកការពារទិសមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន (''Shitennō'' / ជប៉ុន៖ 四天王) និងត្រូវបានគោរពបូជាយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាព្រះសំណាងមួយក្នុងចំណោមព្រះសំណាងទាំងប្រាំពីរ (''Shichifukujin'' / ជប៉ុន៖ 七福神) ដោយបញ្ចូលគ្នារវាងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ និងភាពរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។ == សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន == មរតកដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះវេស្សវ័ណគឺស្ថិតនៅលើភាពបត់បែនដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់តាំងពីប្រភពដើមជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិក្រោមដីក្នុងសម័យវេទ រហូតដល់តួនាទីជាអ្នកការពារធម៌ដ៏ស្ដាប់ឮគ្រប់យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រែក្លាយជាព្រះណាំថស់សែ (''Namthosé'') ដ៏មានអំណាចនៅទីបេ, ព្រះពោធិសត្វច័មភល​ (Jambhala) (''Jambhala'') ប្រទានទ្រព្យ និងជាអ្នកការពារដ៏គួរឱ្យកោតខ្លាចនៅតាមមាត់ទ្វារវត្តអារាម ព្រះអង្គតំណាងឱ្យការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងមានអត្ថន័យរវាងការការពារខាងវិញ្ញាណ និងសុខុមាលភាពខាងសម្ភារៈ។ ព្រះអង្គនៅតែជាសញ្ញាណដ៏អមតៈនៃការការពារ ដែលរំលឹកមនុស្សជាតិថា កម្លាំង និងភាពរុងរឿងពិតប្រាកដគឺមិនអាចកាត់ផ្ដាច់ចេញពីសីលធម៌ និងការការពារសច្ចធម៌បានឡើយ។ == ឯកសារយោង == * Schönberger, S.-A. (2016). Iconography transformed: a few notes on the god Vaiśravaṇa. ''Approaching Religion'', ''6''(1), 112–124. <nowiki>https://doi.org/10.30664/ar.67596</nowiki> Cited by: 1 * Shim, Y. S. (2025). The Origins and Symbolism of Vaiśravaṇa Iconography and the Impact of the Royal Image as Donor and Protector. ''Religions'', ''16''(2), 217. <nowiki>https://doi.org/10.3390/rel16020217</nowiki> Cited by: 2 <gallery> រូបភាព:真照寺_毘沙門天.jpg| [[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ganesha Japan.jpg|[[ទេវរូប]] [[ព្រះនាងសរស្វតី |ព្រះនាងសរាវត្ទិ]] - [[ព្រះគណេស|ព្រះវិយនេស (គណេស)]] - ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន|សិល្បៈ​ជប៉ុន]]. រូបភាព:Ladakh (14664061841).jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)សិល្បៈ[[ទីបេ]] រូបភាព:The northern Vaiśravaṇa, Kaifu Temple.jpg|[[ទេវរូប]]ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន|សិល្បៈចិន]] </gallery> {{commons category|Vaiśravaṇa|​ ព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)}} == មើលផងដែរ == *[[សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​]] *[[អ៉ីហ្វួងទី]] *[[តាវស៊ឺ|បព្វជិតសាសនាតៅ]] *[[យាយ ម៉ៅ|លោកយាយម៉ៅ]] *[[ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ]] *[[សាសនាស្រុក|សាសនាខ្មោច]] *[[ព្រះម៉ែនាង​បក់]] *[[ព្រះម៉ែជំនាងទូក ]] *[[ព្រះមេស្រូវ]] *[[ព្រះភូមិទេវតា]] *[[រានទេវតា]] *[[ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព]] *[[រុក្ខទេវតា]] *[[យ័ន្ត]] *[[ឃុនឆាង ឃុនផែន|ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ]] *[[តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន]] *[[ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ]] *[[ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ ]] *[[ព្រះសិវៈនាដរាជ]] *[[បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា]] *[[យ៉ាបយ៉ុម]] *[[អរុណមិកុល ស្រីមហាមារីអ័ម័ន កូយិល(ទីក្រុងព្រៃនគរ)]] *[[ មីនាឈី សុនទរេសូរ មនឌៀរ]] *[[សក្តិនិកាយ]] *[[ព្រះក័តតាវះរាយ័ន]] *[[ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី]] *[[ភារតៈនាដយ័ម]] *[[វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី]] *[[ទេវស្ថានក្រុងបាងកក]] *[[យមុណូត្រី]] *[[គ័ងគូត្រី]] *[[ព្រះម៉ែពះហុឆរា]] *[[ព្រះម៉ែកូទិយារ៍]] 10kjmbc4blxzwb5uep5rghfdbhtq3np មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជ 0 46587 340551 277681 2026-09-17T05:08:06Z ~2026-50228-69 52997 បានជំរះទំព័រ 340551 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 នរោត្តម ចេណ្ណា 0 46891 340549 334741 2026-09-17T04:06:44Z ~2026-50102-86 52995 /* សមិទ្ធិផល */ 340549 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = នរោត្តម ចេណ្ណា | title = NCJ Empire Studio - Record Label | titletext = | image = Princess Jenna on You Da One.png | birth_date = {{Birth date and age|2012|3|11|df=y}} | birth_place = [[ប៉ារីស]], [[ប្រទេសបារាំង]] | house = [[រាជវង្សនរោត្តម|នរោត្តម]] | father = | mother = នរោត្តម បុប្ផារី | occupation = តារាសម្តែង, អ្នកចម្រៀង, អ្នករាំ, គំរូ | religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] {{Listen|pos=center|embed=yes|filename= Norodom Jenna on You Da One Live Concert 2022.ogg |title=សំឡេង |type=speech |description=You Da One (ការប្រគំ)<br/> 2022}} }} '''នរោត្ដម ចេណ្ណា''' (ប្រសូតនៅថ្ងៃទី ១១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០១២) គឺជាសមាជិកនៃ[[ផ្ទះនរោត្តម|ព្រះរាជវង្សានុវង្សកម្ពុជា]] ។ នាង​ជា​ចៅ​របស់​ព្រះបាទសម្ដេច [[នរោត្តម សីហមុនី|​នរោត្តម សីហមុនី]] ជា​បុត្រី​ទី​ពីរ​របស់​ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី​[[នរោត្តម បុប្ផា​រី]] និង​ជា​ចៅទួត​ស្រី​របស់​អតីត​ព្រះមហាក្សត្រិយ៍កម្ពុជា [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ។ បិតារបស់ព្រះនាងជាជនជាតិបារាំង។ ក្រុមគ្រួសារបានផ្លាស់មករស់នៅកម្ពុជាវិញនៅពេលដែល ចេណ្ណា មានវ័យបីឆ្នាំ។ នាងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ព្រះនាង ជេនណា''' ។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៦ ព្រះមហាក្សត្រិយ៍កម្ពុជាព្រះបាទសម្ដេច [[នរោត្តម សីហមុនី]] ត្រាស់បង្គាប់ដំឡើងព្រះឋានៈនាងជា '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ នរោត្តម ចេណ្ណា''' ។ == ជីវប្រវត្តិ == នរោត្ដម ចេណ្ណា ប្រសូតនៅថ្ងៃទី ១១ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០១២ នា [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] ។ នាង​ជា​បុត្រី​ទី​ពីរ​ក្នុង​គ្រួសារ មាតា​របស់​ព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ​នរោត្តម បុប្ផារី ហើយ​ព្រះបិតា​របស់​ព្រះអង្គ​ជា​ជនជាតិ​បារាំង។ ព្រះ​នាង​ជា​ចៅ​ស្រី​របស់ ​សម្ដេច​ក្រុម​ព្រះនរោត្តម ចក្រពង្ស និង​ជា​ចៅ​ស្រី​ដ៏​ឧត្តុង្គឧត្តម​របស់ [[នរោត្ដម សីហនុ|​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម សីហនុ]] ។ ឈ្មោះជាផ្លូវការរបស់នាងគឺ {{Lang-km|អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ នរោត្ដម ជេនណា}} នៅ​ឆ្នាំ ២០១៥ នៅ​ពេល ចេណ្ណាមាន​អាយុ​បី​ឆ្នាំ នាង​និង​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​នាង​បាន​ត្រឡប់​មក​រស់​នៅ​ក្នុង [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ​។ នាង​បាន​សិក្សា​ប្រាំ​ភាសា​ក្នុង​នោះ​មាន [[ភាសាខ្មែរ|​ភាសា​ខ្មែរ]] ​ជាភាសាដើម​កំណើត​របស់​នាង ព្រម​ទាំង [[ភាសាអង់គ្លេស|​អង់គ្លេស]] [[ភាសាបារាំង|បារាំង]] [[ភាសាចិន|ចិន]] និង [[ភាសាថៃ|​ថៃ]] ។ ព្រះនាង ជេនណា នរោត្តម បច្ចុប្បន្នត្រូវបានតំណាងដោយ Space Creative Marketing ជាក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងទេពកោសល្យរបស់នាង។ == សមិទ្ធិផល == * Royal Brand Ambassador of Cellcard Telecommunications Company (Cambodia). * Royal Brand Ambassador of Marie Regal (ឥណ្ឌូនេស៊ី)។ * Royal Brand Ambassador of R&F Properties (សហរដ្ឋអាមេរិក)។ * Royal Brand Ambassador of Cambodia Dance Sport Federation (Cambodia) * តួសម្តែងក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍ CTN ។ * Space Creative Marketing - ការគ្រប់គ្រងទេពកោសល្យ (កម្ពុជា) * Royal Brand Ambassador of ABA Bank == ការងារសម្ដែង == === រឿងទូរទស្សន៍ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! rowspan="2" scope="col" |ឆ្នាំ ! scope="col" | ចំណងជើង ! rowspan="2" scope="col" | បណ្តាញ ! rowspan="2" scope="col" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! ភាសាខ្មែរ |- ! scope="row" | ឆ្នាំ ២០២០ | ''ទេពធីតាព្កុលមាស'' | rowspan="2" | [[បណ្ដាញទូរទស្សន៍កម្ពុជា|ស៊ីធីអិន]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | ២០២១ | ''នគរមាស'' | style="text-align:center" | |} === ភាពយន្ត === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! rowspan="2" scope="col" |ឆ្នាំ ! scope="col" | ចំណងជើង ! rowspan="2" scope="col" | បណ្តាញ ! rowspan="2" scope="col" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! ភាសាខ្មែរ |- ! scope="row" | ឆ្នាំ ២០២៤ | ''បណ្តាសានាងរាត្រី'' | rowspan="2" | LD Entertainment Co.,Ltd | style="text-align:center" | |- |} == ឯកសារយោង == 1. <ref>[https://www.popular.com.kh/entertainment/408951.html/ ១១ ចំណុចដ៏អស្ចារ្យ របស់ព្រះនាងតូច នរោត្តម ជេនណា អ្នកនឹងលាន់មាត់ថា WOW ក្រោយអានចប់!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205071816/https://www.popular.com.kh/entertainment/408951.html/ |date=2022-12-05 }} ផុសដោយ www.popular.com.kh (មិថុនា ២៥, ២០២២)</ref> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចំរៀង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] 89b259vogavs5fnyrk2vtr8auc4ea69 Download​ Font​ khmer​ Firefox​ 0 54836 340536 340528 2026-09-16T15:04:01Z TheRandomGoober 27248 Requesting deletion 340536 wikitext text/x-wiki {{លុបជាបន្ទាន់|G1}} ខ្មែរ​ lo5tq83ipxm9a6c634g15yaxas6nhbx នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ 0 54837 340537 2026-09-16T15:27:32Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1375147843|Nicolae Ceaușescu]]" 340537 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ | image = Nicolae Ceaușescu (3x4 cropped).jpg | caption = រូបថតផ្លូវការឆ្នាំ១៩៦៥ | office = [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី#អគ្គលេខាធិការ (១៩២១–១៩៨៩) | អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]] | termstart = ២២ មីនា ១៩៦៥ | termend = ២២ ធ្នូ ១៩៨៩ | predecessor = [[ហ្គេអូហ្គេ ហ្គេអូហ្គៀ-ដេជ]] | successor = ''តំណែងត្រូវបានលុបចោល'' | office1 = [[ប្រធានាធិបតីរ៉ូម៉ានី|ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី]] | termstart1 = ២៨ មីនា ១៩៧៤ | termend1 = ២២ ធ្នូ ១៩៨៩ | predecessor1 = ''តំណែងត្រូវបានលុបចោល'' | successor1 = {{ubl|[[បញ្ជីឈ្មោះសមាជិកក្រុមប្រឹក្សារណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិ|ក្រុមប្រឹក្សារណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិ]] (បណ្ដោះអាសន្ន)|[[អ៊ីយ៉ុង អ៊ីលីអេស្គូ]] (ជាប្រធានាធិបតីរ៉ូម៉ានី)}} | primeminister1 = {{[[ម៉ាណា ម៉ាណេស្គូ]]|[[អ៊ីលីអេ វើដេស]]|[[កុងស្តង់ទីន ដាស្កាលេស្គូ]]}} | office2 = [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋរូម៉ានី#ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ|ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]] | primeminister2 = {{ubl|[[អ៊ីយ៉ុង ហ្គេអូហ្គេ ម៉ូរ៉េ]]|ម៉ាណា ម៉ាណេស្គូ}} | termstart2 = ៩ ធ្នូ ១៩៦៧ | termend2 = ២៨ មីនា ១៩៧៤ | predecessor2 = [[គីវូ ស្តូអ៊ីកា]] | successor2 = ''ការិយាល័យត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ'' <!-- replaced by the presidency in 1974 --> | party = [[បក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]] (ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣២) | birth_date = {{Birth date|1918|02|08|df=y}} | birth_place = [[ស្កននីសទី]], រ៉ូម៉ានី<!-- DO NOT LINK PER MOS:GEOLINK --> | death_date = {{Death date and age|1989|12|25|1918|02|08|df=y}} | death_place = [[តេហ្គោវីស្តេ]], រ៉ូម៉ានី<!-- DO NOT LINK PER MOS:GEOLINK --> | resting_place = [[ទីបញ្ចុះសពហ្គេនឆា]], ប៊ុយការែស, រ៉ូម៉ានី | spouse = {{marriage|[[Lenuța Petrescu]]|1947}} | children = {{hlist|[[Nicu Ceaușescu|Nicu]]|[[Valentin Ceaușescu|Valentin]]|[[Zoia Ceaușescu|Zoia]]}} | signature = Nicolae Ceaușescu Signature.svg }} '''នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ'''{{Efn|English: {{IPAc-en|tʃ|aʊ|ˈ|ʃ|ɛ|s|k|uː}} {{respell|chow|SHESK|oo}}, {{IPA|ro|nikoˈla.e tʃe̯a.uˈʃesku|lang|Ro-Nicolae Ceaușescu.ogg|small=no}}.}} (៨ កុម្ភៈ [O.S. ២៦ មករា] ១៩១៨ – ២៥ ធ្នូ ១៩៨៩) គឺជាអ្នកនយោបាយរ៉ូម៉ានីម្នាក់ ដែលជាមេដឹកនាំទីពីរ និងចុងក្រោយនៃប្រទេសកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី ក្នុងនាមជាអគ្គលេខាធិការនៃ[[បក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ រហូតដល់[[បដិវត្តន៍រ៉ូម៉ានី|ការផ្តួលរំលំ]] និង[[ការកាត់ក្តី និងការប្រហារជីវិត នីកូឡាអេ និង អេលេណា ឆាអ៊ូសេស្គូ|ការប្រហារជីវិត]]របស់គាត់នៅឆ្នាំ១៩៨៩។ លោកក៏ជា[[ប្រមុខរដ្ឋរ៉ូម៉ានី|ប្រមុខរដ្ឋ]]នៃប្រទេសនេះពីឆ្នាំ ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩ ដោយបានបម្រើការជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋរ៉ូម៉ានី|ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ពីឆ្នាំ ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៤ និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋ]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។ កើតនៅ [[ស្កុននីឆេស្ទី]] លោកបានចូលរួមជាមួយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]]ក្នុងវ័យជំទង់ ហើយត្រូវបានចាប់ដាក់គុកម្តងហើយម្តងទៀតក្រោមរបបមុនសង្គ្រាម និងសម័យសង្គ្រាម ដោយសារតែសកម្មជនកុម្មុយនិស្តរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] លោកបានឡើងឋានៈតាមរយៈជួរបក្សក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក [[ហ្គេអូហ្គេ ហ្គេអូហ្គៀ-ដេជ]] ដែលជាមេដឹកនាំប្រទេស ដែលលោកបានឡើងកាន់តំណែងជាអគ្គលេខាធិការ។ ពេលឡើងកាន់អំណាច លោកបានបន្ធូរបន្ថយការត្រួតពិនិត្យសារព័ត៌មាន និងបានថ្កោលទោសការឈ្លានពានរបស់[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសៅលើប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគី]] នៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោកនៅថ្ងៃទី ២១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៦៨ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការកើនឡើងនៃប្រជាប្រិយភាព។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រយៈពេលនៃការធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនេះមានរយៈពេលខ្លី ដោយសាររបបរបស់គាត់កាន់តែតឹងរ៉ឹងឡើងៗ។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលមានការគាបសង្កត់បំផុតនៅក្នុង[[ប្លុកខាងកើត]]។ [[ប៉ូលីសសម្ងាត់]]របស់គាត់ គឺ[[ក្រុមសន្តិសុខ]] ទទួលខុសត្រូវចំពោះ[[ការឃ្លាំមើលទ្រង់ទ្រាយធំ]] ក៏ដូចជា[[ការបង្ក្រាបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ]]នៅក្នុងប្រទេស ហើយបានគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងសារព័ត៌មាន។ ការប៉ុនប៉ងរបស់លោក ក្នុងការអនុវត្ត[[គោលនយោបាយដែលនឹងនាំឱ្យមានការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃចំនួនប្រជាជន]]បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃការរំលូតកូនខុសច្បាប់ និងការកើនឡើងចំនួនក្មេងកំព្រានៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ។ការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចមិនបានល្អដោយសារតែការបណ្តាក់ទុនប្រេងដែលបរាជ័យក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ បាននាំឱ្យមានការប្រមូលផ្តុំបំណុលបរទេសយ៉ាងច្រើន។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់ក្នុងការសងបំណុលតាមរយៈ[[ការរឹតត្បិត]]មានប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែមិនមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងនោះទេ។ [[ការគោរពបុគ្គលិកលក្ខណៈ]]របស់គាត់បានជួបប្រទះនឹងការកើនឡើងដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក បន្ទាប់មកគឺការធ្លាក់ចុះនៃទំនាក់ទំនងការបរទេស សូម្បីតែជាមួយ[[សហភាពសូវៀត]]ក៏ដោយ។ នៅចុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ការមិនពេញចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងលើស្ថានភាពជាតិ និងការគ្រប់គ្រងរបស់លោកបានផ្ទុះឡើងទៅជា[[បដិវត្តន៍រ៉ូម៉ានី]]។ លោកបានយល់ឃើញថាបាតុកម្មនៅ [[ទិមិសោអារ៉ា]] ជាការគំរាមកំហែងមួយ ហើយបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងយោធាបើកការបាញ់ប្រហារនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែធ្នូ ដែលបណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន។ បាតុកម្ម​បាន​ទៅដល់​រដ្ឋធានី [[ប៊ុយការែស]] ដោយ​បង្ខំ​ឲ្យ លោក និង​ភរិយា​របស់គាត់ រត់គេចខ្លួន​តាម​ឧទ្ធម្ភាគចក្រ ប៉ុន្តែ​ពួកគេ​ត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួន​ភ្លាមៗ​បន្ទាប់ពី​កងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​បាន​វាយប្រហារ​ពួកគេ។បន្ទាប់ពីត្រូវបានកាត់ទោសពីបទបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ច និង[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍រ៉ូម៉ានី|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងសវនា[[ការបង្ហាញមុខមួយ]]<ref>{{Cite journal|last=Kozinski|first=Alex|date=1991|title=Death, Lies & VIDEOTAPE: The Ceausescu Show Trial and the Future of Romania|url=https://www.jstor.org/stable/20761362|journal=ABA Journal|volume=77|issue=1|pages=70–73|issn=0747-0088}}</ref> អ្នកទាំងពីរត្រូវបានកាត់ទោសប្រហារជីវិត និងប្រហារជីវិតដោយក្រុមបាញ់ប្រហារនៅថ្ងៃទី ២៥ ខែធ្នូ ដែលបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់កុម្មុយនិស្តរយៈពេល ៤២ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web |date=December 2021 |title=Nicolae Ceaușescu |url=http://www.biography.com/people/nicolae-ceausescu-38355 |website=Biography.com}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Nicolae-Ceausescu|title=Nicolae Ceaușescu – president of Romania|date=10 May 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Boyes|first=Roger|date=24 December 2009|title=Ceaușescu looked in my eyes and he knew that he was going to die|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/ceausescu-looked-in-my-eyes-and-he-knew-that-he-was-going-to-die-n07wcxv22k9}}</ref> ការស្ទង់មតិនៃសតវត្សរ៍ទី២១ បានបង្ហាញថា ជនជាតិរ៉ូម៉ានីជាច្រើននៅតែកោតសរសើរឆាអ៊ូសេស្គូ; ការស្ទង់មតិមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ បានរកឃើញថា ៦៤% នៃជនជាតិរ៉ូម៉ានីមានមតិវិជ្ជមានចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់។<ref>{{Cite web |last=Albert |first=Dénes |date=27 December 2018 |title=Ceaușescu still most beloved President of Romania |url=https://transylvanianow.com/ceausescu-still-most-beloved-president-of-romania/ |access-date=16 September 2022}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] a1xsgn5cdrmj26etropk4xvdy73hema 340538 340537 2026-09-16T15:32:47Z Asa MILAI 50298 340538 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ | image = Nicolae Ceaușescu (3x4 cropped).jpg | caption = រូបថតផ្លូវការឆ្នាំ១៩៦៥ | office = [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី#អគ្គលេខាធិការ (១៩២១–១៩៨៩) | អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]] | termstart = ២២ មីនា ១៩៦៥ | termend = ២២ ធ្នូ ១៩៨៩ | predecessor = [[ហ្គេអូហ្គេ ហ្គេអូហ្គៀ-ដេជ]] | successor = ''តំណែងត្រូវបានលុបចោល'' | office1 = [[ប្រធានាធិបតីរ៉ូម៉ានី|ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី]] | termstart1 = ២៨ មីនា ១៩៧៤ | termend1 = ២២ ធ្នូ ១៩៨៩ | predecessor1 = ''តំណែងត្រូវបានលុបចោល'' | successor1 = {{ubl|[[បញ្ជីឈ្មោះសមាជិកក្រុមប្រឹក្សារណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិ|ក្រុមប្រឹក្សារណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិ]] (បណ្ដោះអាសន្ន)|[[អ៊ីយ៉ុង អ៊ីលីអេស្គូ]] (ជាប្រធានាធិបតីរ៉ូម៉ានី)}} | primeminister1 = {{[[ម៉ាណា ម៉ាណេស្គូ]]|[[អ៊ីលីអេ វើដេស]]|[[កុងស្តង់ទីន ដាស្កាលេស្គូ]]}} | office2 = [[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋរូម៉ានី#ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ|ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]] | primeminister2 = {{ubl|[[អ៊ីយ៉ុង ហ្គេអូហ្គេ ម៉ូរ៉េ]]|ម៉ាណា ម៉ាណេស្គូ}} | termstart2 = ៩ ធ្នូ ១៩៦៧ | termend2 = ២៨ មីនា ១៩៧៤ | predecessor2 = [[គីវូ ស្តូអ៊ីកា]] | successor2 = ''ការិយាល័យត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ'' <!-- replaced by the presidency in 1974 --> | party = [[បក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]] (ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣២) | birth_date = {{Birth date|1918|02|08|df=y}} | birth_place = [[ស្កុននីឆេស្ទី]], រ៉ូម៉ានី<!-- DO NOT LINK PER MOS:GEOLINK --> | death_date = {{Death date and age|1989|12|25|1918|02|08|df=y}} | death_place = [[តេហ្គោវីស្តេ]], រ៉ូម៉ានី<!-- DO NOT LINK PER MOS:GEOLINK --> | resting_place = [[ទីបញ្ចុះសពហ្គេនឆា]], ប៊ុយការែស, រ៉ូម៉ានី | spouse = {{marriage|[[លេនូសា ប៉េត្រេស្គូ]]|1947}} | children = {{hlist|[[នីកូ ឆាអ៊ូសេស្គូ]]|[[វ៉ាឡិនទីន ឆាអ៊ូសេស្គូ]]|[[ហ្សូយ៉ា ឆាអ៊ូសេស្គូ]]}} | signature = Nicolae Ceaușescu Signature.svg }} '''នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ'''{{Efn|English: {{IPAc-en|tʃ|aʊ|ˈ|ʃ|ɛ|s|k|uː}} {{respell|chow|SHESK|oo}}, {{IPA|ro|nikoˈla.e tʃe̯a.uˈʃesku|lang|Ro-Nicolae Ceaușescu.ogg|small=no}}.}} (៨ កុម្ភៈ [O.S. ២៦ មករា] ១៩១៨ – ២៥ ធ្នូ ១៩៨៩) គឺជាអ្នកនយោបាយរ៉ូម៉ានីម្នាក់ ដែលជាមេដឹកនាំទីពីរ និងចុងក្រោយនៃប្រទេសកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី ក្នុងនាមជាអគ្គលេខាធិការនៃ[[បក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ រហូតដល់[[បដិវត្តន៍រ៉ូម៉ានី|ការផ្តួលរំលំ]] និង[[ការកាត់ក្តី និងការប្រហារជីវិត នីកូឡាអេ និង អេលេណា ឆាអ៊ូសេស្គូ|ការប្រហារជីវិត]]របស់គាត់នៅឆ្នាំ១៩៨៩។ លោកក៏ជា[[ប្រមុខរដ្ឋរ៉ូម៉ានី|ប្រមុខរដ្ឋ]]នៃប្រទេសនេះពីឆ្នាំ ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩ ដោយបានបម្រើការជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋរ៉ូម៉ានី|ប្រធានក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ពីឆ្នាំ ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៤ និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋ]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៤ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។ កើតនៅ [[ស្កុននីឆេស្ទី]] លោកបានចូលរួមជាមួយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តរ៉ូម៉ានី]]ក្នុងវ័យជំទង់ ហើយត្រូវបានចាប់ដាក់គុកម្តងហើយម្តងទៀតក្រោមរបបមុនសង្គ្រាម និងសម័យសង្គ្រាម ដោយសារតែសកម្មជនកុម្មុយនិស្តរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] លោកបានឡើងឋានៈតាមរយៈជួរបក្សក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក [[ហ្គេអូហ្គេ ហ្គេអូហ្គៀ-ដេជ]] ដែលជាមេដឹកនាំប្រទេស ដែលលោកបានឡើងកាន់តំណែងជាអគ្គលេខាធិការ។ ពេលឡើងកាន់អំណាច លោកបានបន្ធូរបន្ថយការត្រួតពិនិត្យសារព័ត៌មាន និងបានថ្កោលទោសការឈ្លានពានរបស់[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសៅលើប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគី]] នៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោកនៅថ្ងៃទី ២១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៦៨ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការកើនឡើងនៃប្រជាប្រិយភាព។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រយៈពេលនៃការធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនេះមានរយៈពេលខ្លី ដោយសាររបបរបស់គាត់កាន់តែតឹងរ៉ឹងឡើងៗ។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលមានការគាបសង្កត់បំផុតនៅក្នុង[[ប្លុកខាងកើត]]។ [[ប៉ូលីសសម្ងាត់]]របស់គាត់ គឺ[[ក្រុមសន្តិសុខ]] ទទួលខុសត្រូវចំពោះ[[ការឃ្លាំមើលទ្រង់ទ្រាយធំ]] ក៏ដូចជា[[ការបង្ក្រាបយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ]]នៅក្នុងប្រទេស ហើយបានគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងសារព័ត៌មាន។ ការប៉ុនប៉ងរបស់លោក ក្នុងការអនុវត្ត[[គោលនយោបាយដែលនឹងនាំឱ្យមានការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃចំនួនប្រជាជន]]បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃការរំលូតកូនខុសច្បាប់ និងការកើនឡើងចំនួនក្មេងកំព្រានៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ។ការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចមិនបានល្អដោយសារតែការបណ្តាក់ទុនប្រេងដែលបរាជ័យក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ បាននាំឱ្យមានការប្រមូលផ្តុំបំណុលបរទេសយ៉ាងច្រើន។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់ក្នុងការសងបំណុលតាមរយៈ[[ការរឹតត្បិត]]មានប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែមិនមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងនោះទេ។ [[ការគោរពបុគ្គលិកលក្ខណៈ]]របស់គាត់បានជួបប្រទះនឹងការកើនឡើងដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក បន្ទាប់មកគឺការធ្លាក់ចុះនៃទំនាក់ទំនងការបរទេស សូម្បីតែជាមួយ[[សហភាពសូវៀត]]ក៏ដោយ។ នៅចុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ការមិនពេញចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងលើស្ថានភាពជាតិ និងការគ្រប់គ្រងរបស់លោកបានផ្ទុះឡើងទៅជា[[បដិវត្តន៍រ៉ូម៉ានី]]។ លោកបានយល់ឃើញថាបាតុកម្មនៅ [[ទិមិសោអារ៉ា]] ជាការគំរាមកំហែងមួយ ហើយបានបញ្ជាឱ្យកងកម្លាំងយោធាបើកការបាញ់ប្រហារនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែធ្នូ ដែលបណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន។ បាតុកម្ម​បាន​ទៅដល់​រដ្ឋធានី [[ប៊ុយការែស]] ដោយ​បង្ខំ​ឲ្យ លោក និង​ភរិយា​របស់គាត់ រត់គេចខ្លួន​តាម​ឧទ្ធម្ភាគចក្រ ប៉ុន្តែ​ពួកគេ​ត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួន​ភ្លាមៗ​បន្ទាប់ពី​កងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​បាន​វាយប្រហារ​ពួកគេ។បន្ទាប់ពីត្រូវបានកាត់ទោសពីបទបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ច និង[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍រ៉ូម៉ានី|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងសវនា[[ការបង្ហាញមុខមួយ]]<ref>{{Cite journal|last=Kozinski|first=Alex|date=1991|title=Death, Lies & VIDEOTAPE: The Ceausescu Show Trial and the Future of Romania|url=https://www.jstor.org/stable/20761362|journal=ABA Journal|volume=77|issue=1|pages=70–73|issn=0747-0088}}</ref> អ្នកទាំងពីរត្រូវបានកាត់ទោសប្រហារជីវិត និងប្រហារជីវិតដោយក្រុមបាញ់ប្រហារនៅថ្ងៃទី ២៥ ខែធ្នូ ដែលបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់កុម្មុយនិស្តរយៈពេល ៤២ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web |date=December 2021 |title=Nicolae Ceaușescu |url=http://www.biography.com/people/nicolae-ceausescu-38355 |website=Biography.com}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Nicolae-Ceausescu|title=Nicolae Ceaușescu – president of Romania|date=10 May 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Boyes|first=Roger|date=24 December 2009|title=Ceaușescu looked in my eyes and he knew that he was going to die|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/ceausescu-looked-in-my-eyes-and-he-knew-that-he-was-going-to-die-n07wcxv22k9}}</ref> ការស្ទង់មតិនៃសតវត្សរ៍ទី២១ បានបង្ហាញថា ជនជាតិរ៉ូម៉ានីជាច្រើននៅតែកោតសរសើរឆាអ៊ូសេស្គូ; ការស្ទង់មតិមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ បានរកឃើញថា ៦៤% នៃជនជាតិរ៉ូម៉ានីមានមតិវិជ្ជមានចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់គាត់។<ref>{{Cite web |last=Albert |first=Dénes |date=27 December 2018 |title=Ceaușescu still most beloved President of Romania |url=https://transylvanianow.com/ceausescu-still-most-beloved-president-of-romania/ |access-date=16 September 2022}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] mpyyfk139nhtbvkn1nzf43ghlrk0fio ភាសាទីបេ 0 54838 340540 2026-09-16T16:15:35Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1370666711|Tibetic languages]]" 340540 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family|name=Tibetan|map=Tibet provinces.png}}'''ភាសាទីបេ''' គឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ភាសាទីបេ-ភូមា]] ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[អម្បូរភាសាចិន-ទីបេ]]។ ដោយ​ចុះ​មក​ពី​ភាសា​ទីបេ​បុរាណ មាន​ភាសា​ទីបេ​ចំនួន ៥០ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់ ដែល​បែក​ចេញ​ជា​គ្រាមភាសា​ជាង ២០០ ដែល​អាច​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ជា​ក្រុម​ជា​ប្រាំបី​[[គ្រាមភាសា​បន្តបន្ទាប់​គ្នា]]។<ref name="Tournadre2014" /> ភាសាទីបេទាំងនេះត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ខ្លះនៃ[[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៊ូតាន]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]។{{Sfn|Tournadre|Suzuki|2023}} [[ភាសាទីបេបុរាណ]]គឺជាភាសាអក្សរសាស្ត្រដ៏សំខាន់ ជាពិសេសសម្រាប់ការប្រើប្រាស់របស់វានៅក្នុងគម្ពីរ និងអក្សរសិល្ប៍[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]]។ ភាសាទីបេត្រូវបាននិយាយដោយមនុស្សប្រហែល ៦ លាននាក់ ដែលមិនមែនទាំងអស់សុទ្ធតែជា [[ជនជាតិទីបេ]] ទេ។ <ref name="speakers">{{Cite book|pages=103–129|title=Trans-Himalayan Linguistics: Historical and Descriptive Linguistics of the Himalayan Area|year=2014|isbn=978-3-11-031074-0}} ([http://www.nicolas-tournadre.net/wp-content/uploads/multimedia/2014-The_Tibetic_languages.pdf preprint])</ref> ជាមួយនឹងការរីករាលដាលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]]ទូទាំងពិភពលោក ភាសាទីបេក៏បានរីករាលដាលទៅកាន់ពិភពលោកខាងលិចផងដែរ ហើយអាចរកបាននៅក្នុង [[ឯកសារព្រះពុទ្ធសាសនា|ការបោះពុម្ពផ្សាយ និងសម្ភារៈព្រះធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ជាច្រើន ខណៈដែលសិស្សលោកខាងលិចក៏រៀនភាសានេះសម្រាប់ការបកប្រែអត្ថបទទីបេផងដែរ។ ក្រៅពីទីក្រុង[[ឡាសា]] [[ឡាសាទីបេ|ភាសាទីបេ]] ត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិទីបេនិរទេសខ្លួនប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅពីទីបេទៅកាន់ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] [[នេប៉ាល់]] និងប្រទេសដទៃទៀត។ ទីបេក៏ត្រូវបាននិយាយដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅ [[ទីបេ]] ដែលរស់នៅជិតជនជាតិទីបេអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅតែរក្សាបាននូវភាសា និងវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ ទោះបីជា[[ជនជាតិឈៀង]]នៃ[[ខាម]] ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដោយ [[ចិន|ប្រទេសចិន]] ថាជាជនជាតិ ទីបេ ក៏ដោយ [[ភាសាឈៀង]] មិនមែនជាភាសាទីបេទេ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញបង្កើតបានជាសាខាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៃ [[ភាសាទីបេ-ភូមា|អម្បូរភាសាទីបេ-ភូមា]] ។ ភាសាទីបេបុរាណ មិនមែនជា[[សម្លេង (ភាសាវិទ្យា)|ភាសាដែលមានសូរ]]ទេ ប៉ុន្តែភាសាជាច្រើនប្រភេទដូចជា [[ទីបេកណ្តាល|ភាសាទីបេកណ្តាល]] និង [[ទីបេខាំ|ភាសាខាំ]] បាន[[ការបង្កើតសម្លេង|បង្កើត]]កម្រិតសំនៀង។ [[អាំដូទីបេ|អាំដូ]] និង [[ភាសាឡាដាឃី-បាល់ទី|ឡាដាឃី-បាល់ទី]] គ្មាន​សម្លេង​អ្វី​ទាំងអស់។ [[រូបសាស្ដ្រ (ភាសាវិទ្យា)|រូបសាស្ត្រ]] ​ទីបេ​ជាទូទៅ​អាច​ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​ជា ​[[ការស្អិតរមួត]] ​។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] b6uc66wzo99k143pcd2t5kwuzwt1ud2 340541 340540 2026-09-16T16:45:24Z Asa MILAI 50298 340541 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family|name=ភាសាទីបេ|map=Tibet provinces.png|familycolor=ចិន-ទីបេ|altname=ក្រុមទីបេ<br />ព្រះពុទ្ធសាសនាកណ្តាល|ethnicity=[[ជនជាតិទីបេ]] និងជនជាតិដែលនិយាយភាសាទីបេដទៃទៀត|region=ចិន ([[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]], [[ឈីងហៃ]], [[Sichuan]], [[កាន់ស៊ូ]], [[យូណាន]]); ឥណ្ឌា ([[ឡាដាខ]], [[ស៊ិកគិម]], [[ឧត្តរាខណ្ឌ]], [[ហិមាចលប្រទេស]], [[អរុណាចលប្រទេស]], [[អាសាម]]); ប៉ាគីស្ថាន ([[ហ្គីលហ្គីត-បាល់ទីស្ថាន]]); [[នេប៉ាល់]]; [[ប៊ូតាន]]; [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] ([[រដ្ឋកាឈិន]])|speakers=៦ លាននាក់|date=២០១៤|ref=<ref name=speakers/>|fam2=[[ទីបេ-ភូមា]]|fam3=[[ភាសាទីបេតូ-កាណោរី|ទីបេ-កាណោរី]] (?)|fam4=[[ភាសាបូឌីស | បូឌីស]]|ancestor2=[[ទីបេប្រពៃណី]]|ancestor=[[ទីបេបុរាណ]]|child1=[[ភាសាទីបេកណ្តាល | ភាសាទីបេកណ្តាល]]|child2=[[ភាសាទីបេអាដូ|អាដូ]]|child3=[[ភាសាទីបេ-ខាំ|ខាំ]]|child4=[[ដុងខា]]–ឡូកា|child5=[[ភាសាឡាដាខី–បាល់ទី|ឡាដាខី–បាល់ទី]]|child6=[[ភាសាឡាហុលិ–ស្ពិទិ|ឡាហុលិ–ស្ពិទិ]]|child7=[[ភាសាគីរ៉ុង–កាហ្គេតេ|គីរ៉ុង–កាហ្គេតេ]]|child8=[[ភាសាសឺប៉ា|សឺប៉ា]]|child9=[[ភាសាជិរេល|ជិរេល]]|mapcaption=ការបែងចែកតំបន់វប្បធម៌ទីបេ|glottorefname=ទីបេបុរាណដើម|speakers_label=អ្នកនិយាយ}}'''ភាសាទីបេ''' គឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ភាសាទីបេ-ភូមា]] ដែលស្ថិតនៅក្នុង[[អម្បូរភាសាចិន-ទីបេ]]។ ដោយ​ចុះ​មក​ពី​ភាសា​ទីបេ​បុរាណ មាន​ភាសា​ទីបេ​ចំនួន ៥០ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់ ដែល​បែក​ចេញ​ជា​គ្រាមភាសា​ជាង ២០០ ដែល​អាច​ត្រូវ​បាន​ដាក់​ជា​ក្រុម​ជា​ប្រាំបី​[[គ្រាមភាសា​បន្តបន្ទាប់​គ្នា]]។<ref name="Tournadre2014" /> ភាសាទីបេទាំងនេះត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ខ្លះនៃ[[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៊ូតាន]] [[ឥណ្ឌា]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]។{{Sfn|Tournadre|Suzuki|2023}} [[ភាសាទីបេប្រពៃណី]]គឺជាភាសាអក្សរសាស្ត្រដ៏សំខាន់ ជាពិសេសសម្រាប់ការប្រើប្រាស់របស់វានៅក្នុងគម្ពីរ និងអក្សរសិល្ប៍[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]]។ ភាសាទីបេត្រូវបាននិយាយដោយមនុស្សប្រហែល ៦ លាននាក់ ដែលមិនមែនទាំងអស់សុទ្ធតែជា [[ជនជាតិទីបេ]] ទេ។ <ref name="speakers">{{Cite book|pages=103–129|title=Trans-Himalayan Linguistics: Historical and Descriptive Linguistics of the Himalayan Area|year=2014|isbn=978-3-11-031074-0}} ([http://www.nicolas-tournadre.net/wp-content/uploads/multimedia/2014-The_Tibetic_languages.pdf preprint])</ref> ជាមួយនឹងការរីករាលដាលនៃ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ទីបេ|ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ]]ទូទាំងពិភពលោក ភាសាទីបេក៏បានរីករាលដាលទៅកាន់ពិភពលោកខាងលិចផងដែរ ហើយអាចរកបាននៅក្នុង [[ឯកសារព្រះពុទ្ធសាសនា|ការបោះពុម្ពផ្សាយ និងសម្ភារៈព្រះធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ជាច្រើន ខណៈដែលសិស្សលោកខាងលិចក៏រៀនភាសានេះសម្រាប់ការបកប្រែអត្ថបទទីបេផងដែរ។ ក្រៅពីទីក្រុង[[ឡាសា]] [[ឡាសាទីបេ|ភាសាទីបេ]] ត្រូវបាននិយាយដោយជនជាតិទីបេនិរទេសខ្លួនប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ ដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅពីទីបេទៅកាន់ [[ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]] [[នេប៉ាល់]] និងប្រទេសដទៃទៀត។ ទីបេក៏ត្រូវបាននិយាយដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅ [[ទីបេ]] ដែលរស់នៅជិតជនជាតិទីបេអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅតែរក្សាបាននូវភាសា និងវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ ទោះបីជា[[ជនជាតិឈៀង]]នៃ[[ខាម]] ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដោយ [[ចិន|ប្រទេសចិន]] ថាជាជនជាតិ ទីបេ ក៏ដោយ [[ភាសាឈៀង]] មិនមែនជាភាសាទីបេទេ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញបង្កើតបានជាសាខាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេនៃ [[ភាសាទីបេ-ភូមា|អម្បូរភាសាទីបេ-ភូមា]] ។ ភាសាទីបេបុរាណ មិនមែនជា[[សម្លេង (ភាសាវិទ្យា)|ភាសាដែលមានសូរ]]ទេ ប៉ុន្តែភាសាជាច្រើនប្រភេទដូចជា [[ទីបេកណ្តាល|ភាសាទីបេកណ្តាល]] និង [[ទីបេខាំ|ភាសាខាំ]] បាន[[ការបង្កើតសម្លេង|បង្កើត]]កម្រិតសំនៀង។ [[អាំដូទីបេ|អាំដូ]] និង [[ភាសាឡាដាឃី-បាល់ទី|ឡាដាឃី-បាល់ទី]] គ្មាន​សម្លេង​អ្វី​ទាំងអស់។ [[រូបសាស្ដ្រ (ភាសាវិទ្យា)|រូបសាស្ត្រ]] ​ទីបេ​ជាទូទៅ​អាច​ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​ជា ​[[ការស្អិតរមួត]] ​។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text]] 2dpyswe8pjcjux95xcz1qu7blyr13pj ប៊ុយការែស 0 54839 340547 2026-09-17T02:43:48Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1374463797|Bucharest]]" 340547 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Bucharest</div> <div class="nickname ib-settlement-native" lang="RO"><span title="Romanian-language text"><span lang="ro">București</span></span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[București - Ilfov|Capital city and municipality]]</div> |- class="mergedtoprow ib-settlement-official" | colspan="2" class="infobox-full-data" |City of Bucharest |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:280px;max-width:280px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:278px;max-width:278px"><div style="infobox;height:166px;overflow:hidden">[[File:Bucharest_University_Square_(cropped).jpg|276x276ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">University Square</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:185px;max-width:185px"><div style="infobox;height:113px;overflow:hidden">[[File:Biblioteca_Central_de_la_Universidad_de_Bucarest,_Bucarest,_Rumanía,_2016-05-29,_DD_71.jpg|183x183ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">Central University Library</div></div><div class="tsingle" style="width:91px;max-width:91px"><div style="infobox;height:113px;overflow:hidden">[[File:56_Calea_Victoriei,_Bucharest_(01).jpg|113x113ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">Calea Victoriei</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:138px;max-width:138px"><div style="infobox;height:102px;overflow:hidden">[[File:Arcul_de_Triumf_(24396923048).jpg|136x136ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">Arcul de Triumf</div></div><div class="tsingle" style="width:138px;max-width:138px"><div style="infobox;height:102px;overflow:hidden">[[File:Ateneo_Rumano,_Bucarest,_Rumanía,_2016-05-29,_DD_73.jpg|136x136ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">Romanian Athenaeum</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:198px;max-width:198px"><div style="infobox;height:110px;overflow:hidden">[[File:Bucharest_-_Palace_of_the_Parliament_2024.jpg|196x196ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">Palace of the Parliament</div></div><div class="tsingle" style="width:78px;max-width:78px"><div style="infobox;height:110px;overflow:hidden">[[File:Palatcec2.jpg|111x111ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">CEC Palace</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:278px;max-width:278px"><div style="infobox;height:89px;overflow:hidden">[[File:BucharestSkyline.png|276x276ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">The Floreasca District</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:ROU_Bucharest_Flag.svg|border|100x100ភីកសែល|Flag of Bucharest]]<div class="ib-settlement-caption-link">Flag</div></div></div></div><div class="ib-settlement-cols"><div class="ib-settlement-cols-row"></div><div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Coat_of_arms_of_Bucharest,_Romania.svg|100x100ភីកសែល|Coat of arms of Bucharest]]<div class="ib-settlement-caption-link">Coat of arms</div></div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Word_mark_of_Bucharest.svg|class=skin-invert|99x99ភីកសែល]]<div class="ib-settlement-caption-link">Logo</div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |Nicknames:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">Paris of the East / Little Paris</div> |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |Motto:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname"> <span title="Romanian-language text">''Patria și dreptul meu''</span><br /><br />('The Homeland and my right')</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe height="200" frameless="1" align="center" width="250">[ {"properties":{"title":"Bucharest","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q19660"}, {"properties":{"stroke-width":2,"stroke":"#FF0000","title":"Bucharest"},"type":"ExternalData","service":"geoline","ids":"Q19660"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[26.10388888888889,44.4325],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Bucharest","marker-symbol":"town"}} ]</mapframe><div class="infobox-caption">Interactive map of Bucharest</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Relief_Map_of_Romania.png|class=notpageimage noviewer|250x250ភីកសែល|Bucharest is located in Romania]]<div class="od notheme" style="top:79.755%;left:61.039%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|តំនភ្ជាប់=|class=notpageimage noviewer|8x8ភីកសែល|Bucharest]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Bucharest</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location of Bucharest in Romania</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Romania</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|250x250ភីកសែល|Bucharest is located in Europe]]<div class="od notheme" style="top:72.058%;left:62.621%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|តំនភ្ជាប់=|class=notpageimage noviewer|8x8ភីកសែល|Bucharest]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Bucharest</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Bucharest (Europe)</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Europe</span></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Bucharest&params=44_25_57_N_26_6_14_E_region:RO_city(1900000)_type:city(1883425) <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">44°25′57″N</span> <span class="longitude">26°6′14″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">44.43250°N 26.10389°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">44.43250; 26.10389</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:18}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Bucharest&params=44_25_57_N_26_6_14_E_region:RO_city(1900000)_type:city(1883425) <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">44°25′57″N</span> <span class="longitude">26°6′14″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">44.43250°N 26.10389°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">44.43250; 26.10389</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Romania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[រូម៉ានី|Romania]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Development region | class="infobox-data" |București - Ilfov |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |County | class="infobox-data" |Municipality of Bucharest |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |First attested | class="infobox-data" |1459 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Founder | class="infobox-data" |Vlad the Impaler |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Sectors | class="infobox-data" |6 sectors |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Government<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Type | class="infobox-data" |Strong Mayor–Council |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Mayor | class="infobox-data" |Ciprian Ciucu |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Legislature | class="infobox-data" |General Council |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;EP | class="infobox-data" |Bucharest constituency |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Capital city and municipality</div> | class="infobox-data" |239&nbsp;km<sup>2</sup> (92&nbsp;sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |1,803&nbsp;km<sup>2</sup> (696&nbsp;sq&nbsp;mi) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Elevation<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |55.8–91.5&nbsp;m (183–300&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(2021 census)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Capital city and municipality</div> | class="infobox-data" |1,883,425 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Estimate&nbsp;<div class="ib-settlement-fn">(January 2025)</div></div> | class="infobox-data" |1,709,191 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Rank | class="infobox-data" |1st in Romania (8th in the EU) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Density | class="infobox-data" |7,151/km<sup>2</sup> (18,520/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro<div class="ib-settlement-fn">(Bucharest-Ilfov)<ref name="Population.Bucharest" /></div> | class="infobox-data" |2,313,455 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro&nbsp;density | class="infobox-data" |1,283/km<sup>2</sup> (3,320/sq&nbsp;mi) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ប្រជានាម|Demonyms]] | class="infobox-data" |<span title="Romanian-language text">''bucureștean''</span>, <span title="Romanian-language text">''bucureșteancă''</span> ([[ភាសារូម៉ានី|ro]]) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |GDP <templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(Nominal, 2025)</span><div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Capital city and municipality | class="infobox-data" |RON504.9 billion<br /><br />(€100.2 billion) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |€58,716 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro | class="infobox-data" |RON560.7 billion<br /><br />(€111.3 billion) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ល្វែងម៉ោង|Time&nbsp;zone]] | class="infobox-data" |UTC+02:00 (EET) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer (DST)</span> | class="infobox-data" |UTC+03:00 (EEST) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Area<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>code | class="infobox-data" | +40 31 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2024) | class="infobox-data" |0.940 – <span style="color:#090;">very high</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Rapid transit system | class="infobox-data" |Metro |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |International Airports | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * Băneasa Airport * Otopeni Airport </div> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.pmb.ro/ www.pmb.ro]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q19660#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] |} '''ប៊ុយការែស''' {{Efn|{{IPAc-en|UK|ˌ|b|uː|k|ə|ˈ|r|ɛ|s|t|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Bucharest.wav}} {{respell|BOO|kə|REST}}, {{IPAc-en|US|ˈ|b|uː|k|ə|r|ɛ|s|t}} {{respell|-|rest}}}} គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់[[រូម៉ានី|ប្រទេសរ៉ូម៉ានី]] ។ ទីក្រុងធំនេះស្ថិតនៅលើដងទន្លេ[[ដាំបូវីតា (ទន្លេ)|ដាំបូវីតា]] នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសរ៉ូម៉ានី។ ចំនួនប្រជាជនរបស់វាត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណជាផ្លូវការថាមានចំនួន ១.៧១ លាននាក់នៅក្នុង តំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងដែលមានប្រជាជនចំនួន ២.៣១ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យទីក្រុងប៊ុយការែសក្លាយជា [[បញ្ជីទីក្រុងនានាក្នុងសហភាពអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជនក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុង|ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេលំដាប់ទី៩]] តាមចំនួនប្រជាជននៅក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុងនៅក្នុង [[សហភាពអឺរ៉ុប]] ។ ទីក្រុងនេះមានផ្ទៃដី {{Cvt|239|km2}} ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី {{Cvt|1803|km2}} ។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ផ្នែករដ្ឋបាលថាជា "ក្រុងប៊ុយការ៉េស" ( [[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] : Municipiul București ) ហើយមានកម្រិតរដ្ឋបាលដូចគ្នានឹង ស្រុក ជាតិ ដោយត្រូវបានបែងចែកជាប្រាំមួយ វិស័យ ដែលវិស័យនីមួយៗគ្រប់គ្រងដោយអភិបាលក្រុង។ ប៊ុយការែស គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់មួយ ជាទីតាំងរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេស និងជារដ្ឋធានីនៃតំបន់ [[ម៉ុនតេន្យា]] ។ វាជាតំបន់មួយដែលត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធទាំងស្រុងដោយ [[ស្រុកអ៊ីលហ្វូវ]] ។ ប៊ុយការែស ត្រូវបានគេលើកឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៩ ហើយបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងរបស់ [[វ៉ាឡាគី]] នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ និងទី ១៧ ។ ទីក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីនៃ[[រដ្ឋបាលឯកភាពនៃប្រទេសម៉ុលដាវី និងវ៉ាឡាគី|រដ្ឋក្សត្របុរីបង្រួបបង្រួមរ៉ូម៉ានី]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦២ ហើយបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីការបង្កើត [[ព្រះរាជាណាចក្ររ៉ូម៉ានី]] នៅឆ្នាំ ១៨៨១ ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារភាពជាសកលនិយម និងស្ថាបត្យកម្មចម្រុះរបស់វា ដែលត្រូវបានគេដាក់រហ័សនាមថា " [[ប៉ារីសនៃបូព៌ា]] "។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាត្រូវបានខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ២]] ។ ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|​សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​រ៉ូម៉ានី]] ទីក្រុង​នេះ​បាន​កើនឡើង​យ៉ាងខ្លាំង​ទាំង​ចំនួន​ប្រជាជន និង​ផ្ទៃដី ហើយ​ការអភិវឌ្ឍ​ថ្មីៗ​ត្រូវបាន​កំណត់លក្ខណៈ​ដោយ​ស្ថាបត្យកម្ម និង​ផែនការ​សង្គមនិយម ជាពិសេស​កម្មវិធី ​[[រៀបចំប្រព័ន្ធ (រ៉ូម៉ានី)|រៀបចំ​ប្រព័ន្ធ]] ​របស់ [[នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ]] ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ទីក្រុងនេះបានជួបប្រទះនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ <ref>{{Cite web |date=23 April 2019 |title=Bucharest is Booming |url=https://www.qualitestgroup.com/blog/uncategorized/bucharest-is-booming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805053938/https://www.qualitestgroup.com/blog/uncategorized/bucharest-is-booming/ |archive-date=5 August 2020 |access-date=22 November 2019 |publisher=qualitestgroup.com}}</ref> វាគឺជាទីក្រុងបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់មួយដែលមានការរីកចម្រើនលឿនបំផុតនៅអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite web |date=17 April 2019 |title=High-Tech Cities: Have You Ever Tried Coffee in Bucharest? |url=https://www.pentalog.com/blog/high-tech-city-bucharest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520005412/https://www.pentalog.com/blog/high-tech-city-bucharest |archive-date=20 May 2019 |access-date=22 November 2019 |website=[[Pentalog]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=19 September 2019 |title=How Romania became a popular tech destination |url=https://www.ft.com/content/a0652dba-632f-11e7-8814-0ac7eb84e5f1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927042536/https://www.ft.com/content/a0652dba-632f-11e7-8814-0ac7eb84e5f1 |archive-date=27 September 2019 |access-date=22 November 2019 |website=[[Financial Times]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=11 February 2019 |title=Bucharest, In The Top Of Cities With The Most Experts In High-Tech Industry |url=https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-in-the-top-of-cities-with-the-most-experts-in-high-tech-industry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529151218/https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-in-the-top-of-cities-with-the-most-experts-in-high-tech-industry/ |archive-date=29 May 2021 |access-date=22 November 2019 |website=Romania Journal}}</ref> <ref>{{Cite web |date=29 May 2019 |title=10 Romanian startups to look out for in 2019 and beyond |url=https://www.eu-startups.com/2019/05/10-romanian-startups-to-look-out-for-in-2019-and-beyond/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113142748/https://www.eu-startups.com/2019/05/10-romanian-startups-to-look-out-for-in-2019-and-beyond/ |archive-date=13 November 2019 |access-date=22 November 2019 |website=eu-startups.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Martin |first=Bryan |date=6 April 2016 |title=The Silicon Valley of Transylvania |url=https://techcrunch.com/2016/04/06/the-silicon-valley-of-transylvania/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413223601/https://techcrunch.com/2016/04/06/the-silicon-valley-of-transylvania/ |archive-date=13 April 2019 |access-date=22 November 2019 |website=[[TechCrunch]]}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៦ មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រនេះត្រូវបានចុះបញ្ជីជា "តំបន់កំពុងរងគ្រោះថ្នាក់" ដោយ[[កម្មវិធីឃ្លាំមើលបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|អង្គការឃ្លាំមើលវិមានពិភពលោក]] ។ <ref name="wmf.org">{{Cite web |title=- World Monuments Fund |url=https://www.wmf.org/watch/watch_year/2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002022044/https://www.wmf.org/watch/watch_year/2016 |archive-date=2 October 2017 |access-date=1 October 2017 |website=Wmf.org}}</ref> ប៊ុយការែសគឺជា [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរ៉ូម៉ានី|ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរ៉ូម៉ានី]] ដោយមានចំនួនប្រជាជនមួយលាននាក់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៤០។ នៅឆ្នាំ ២០១៧ ទីក្រុង ប៊ុយការែស គឺជាទីក្រុងអឺរ៉ុបដែលមានកំណើនភ្ញៀវទេសចរស្នាក់នៅមួយយប់ខ្ពស់បំផុត នេះបើយោងតាមសន្ទស្សន៍ [[ម៉ាស្ទើកាត]] សន្ទស្សន៍សកលនៃគោលដៅទីក្រុង (Global Index of Urban Destinations)។ <ref>{{Cite web |date=29 September 2017 |title=Mastercard study: Bucharest is the European city with the highest growth of tourists' number |url=http://business-review.eu/news/mastercard-study-bucharest-is-the-european-city-with-the-highest-growth-of-tourists-148885 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726002152/http://business-review.eu/news/mastercard-study-bucharest-is-the-european-city-with-the-highest-growth-of-tourists-148885 |archive-date=26 July 2019 |access-date=22 November 2019 |website=business-review.eu}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៨ និង ២០១៩ ទីក្រុងប៊ុយការែស ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាគោលដៅអឺរ៉ុបដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់បំផុតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍយោងតាមការសិក្សាដូចគ្នា។ <ref>{{Cite web |date=15 October 2015 |title=Bucharest has highest potential for development in Europe |url=http://www.travelandtourworld.com/news/article/bucharest-surpasses-european-destinations-study/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805041618/http://www.travelandtourworld.com/news/article/bucharest-surpasses-european-destinations-study/ |archive-date=5 August 2020 |access-date=22 November 2019 |website=travelandtourworld.com}}</ref> ខាងសេដ្ឋកិច្ច ទីក្រុងប៊ុយការែស គឺជាទីក្រុងដែលមានការរីកចម្រើនបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរ៉ូម៉ានី និងជារដ្ឋធានី និងទីក្រុងដែលមានជាងគេបំផុតនៅក្នុងតំបន់ ដោយបានវ៉ាដាច់ទីក្រុង [[ប៊ុយដាប៉ែស]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៧។ <ref>PriceWaterhouseCoopers Global [http://www.pwcglobal.com/ro/eng/ins-sol/spec-int/Regional%20Attractiveness%20Index.pdf Regional Attractiveness Report Romania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313160507/http://www.pwcglobal.com/ro/eng/ins-sol/spec-int/Regional%20Attractiveness%20Index.pdf|date=13 March 2006}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2 January 2022|title=Do people in Bucharest really live better than people in Budapest?|work=Daily News Hungary|url=https://dailynewshungary.com/people-in-bucharest-really-live-better-than-people-in-budapest/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 February 2019|title=Romania's regions. Bucharest is now richer than Budapest, Banat and Transylvania are more developed than most of Hungary, EU data show|work=Business Review|url=https://business-review.eu/business/romanias-regions-bucharest-is-now-richer-than-budapest-banat-and-transylvania-are-more-developed-than-most-of-hungary-eu-data-show-197250}}</ref> ទីក្រុងនេះមានកន្លែងប្រជុំធំៗ វិទ្យាស្ថានអប់រំ ទីកន្លែងវប្បធម៌ ផ្សារទំនើបបែបប្រពៃណី និងតំបន់កម្សាន្តជាច្រើន។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋធានីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] 4w4f1prj8mxv2cwgmr0umxa5x5up6bu 340548 340547 2026-09-17T03:14:16Z Asa MILAI 50298 340548 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">ប៊ុយការែស</div> <div class="nickname ib-settlement-native" lang="RO"><span title="Romanian-language text"><span lang="ro">București</span></span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[București - Ilfov|រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុត]]</div> |- class="mergedtoprow ib-settlement-official" | colspan="2" class="infobox-full-data" |ទីក្រុងប៊ុយការែស |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:280px;max-width:280px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:278px;max-width:278px"><div style="infobox;height:166px;overflow:hidden">[[File:Bucharest_University_Square_(cropped).jpg|276x276ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">University Square</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:185px;max-width:185px"><div style="infobox;height:113px;overflow:hidden">[[File:Biblioteca_Central_de_la_Universidad_de_Bucarest,_Bucarest,_Rumanía,_2016-05-29,_DD_71.jpg|183x183ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">បណ្ណាល័យសាកលវិទ្យាល័យកណ្តាល</div></div><div class="tsingle" style="width:91px;max-width:91px"><div style="infobox;height:113px;overflow:hidden">[[File:56_Calea_Victoriei,_Bucharest_(01).jpg|113x113ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">វិថីជ័យជម្នះ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:138px;max-width:138px"><div style="infobox;height:102px;overflow:hidden">[[ឯកសារ:Arcul de Triumf.JPG|136x136ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">អាគុល ដឺ ទ្រីយ៉ុម</div></div><div class="tsingle" style="width:138px;max-width:138px"><div style="infobox;height:102px;overflow:hidden">[[File:Ateneo_Rumano,_Bucarest,_Rumanía,_2016-05-29,_DD_73.jpg|136x136ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">សាលមហោស្រពរ៉ូម៉ានី</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:198px;max-width:198px"><div style="infobox;height:110px;overflow:hidden">[[ឯកសារ:Bucharest Day 1 - Unirii (9327523715).jpg|196x196ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">រាជវាំងនៃសភាជាតិ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:78px;max-width:78px"><div style="infobox;height:110px;overflow:hidden">[[File:Palatcec2.jpg|111x111ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">រាជវាំងស៊ីអ៊ីស៊ី</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:278px;max-width:278px"><div style="infobox;height:89px;overflow:hidden">[[File:BucharestSkyline.png|276x276ភីកសែល]]</div><div class="text-align-center">សង្កាត់ផ្លូរ៉េសកា</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:ROU_Bucharest_Flag.svg|border|100x100ភីកសែល|Flag of Bucharest]]<div class="ib-settlement-caption-link">ទង់</div></div></div></div><div class="ib-settlement-cols"><div class="ib-settlement-cols-row"></div><div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Coat_of_arms_of_Bucharest,_Romania.svg|100x100ភីកសែល|Coat of arms of Bucharest]]<div class="ib-settlement-caption-link">និមិត្តសញ្ញា</div></div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Word_mark_of_Bucharest.svg|class=skin-invert|99x99ភីកសែល]]<div class="ib-settlement-caption-link">Logo</div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |ឈ្មោះហៅក្រៅ:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">ប៉ារីសនៃបូព៌ា / ប៉ារីសតូច</div> |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |បាវចនា:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname"> <span title="Romanian-language text">''Patria și dreptul meu''</span><br /><br />('មាតុភូមិ និងសិទ្ធិរបស់ខ្ញុំ')</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe height="200" frameless="1" align="center" width="250">[ {"properties":{"title":"Bucharest","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q19660"}, {"properties":{"stroke-width":2,"stroke":"#FF0000","title":"Bucharest"},"type":"ExternalData","service":"geoline","ids":"Q19660"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[26.10388888888889,44.4325],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Bucharest","marker-symbol":"town"}} ]</mapframe><div class="infobox-caption">Interactive map of Bucharest</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Relief_Map_of_Romania.png|class=notpageimage noviewer|250x250ភីកសែល|Bucharest is located in Romania]]<div class="od notheme" style="top:79.755%;left:61.039%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|តំនភ្ជាប់=|class=notpageimage noviewer|8x8ភីកសែល|Bucharest]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Bucharest</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location of Bucharest in Romania</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Romania</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|250x250ភីកសែល|Bucharest is located in Europe]]<div class="od notheme" style="top:72.058%;left:62.621%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|តំនភ្ជាប់=|class=notpageimage noviewer|8x8ភីកសែល|Bucharest]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Bucharest</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Bucharest (Europe)</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Europe</span></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Bucharest&params=44_25_57_N_26_6_14_E_region:RO_city(1900000)_type:city(1883425) <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">44°25′57″N</span> <span class="longitude">26°6′14″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">44.43250°N 26.10389°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">44.43250; 26.10389</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:18}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Bucharest&params=44_25_57_N_26_6_14_E_region:RO_city(1900000)_type:city(1883425) <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">44°25′57″N</span> <span class="longitude">26°6′14″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">44.43250°N 26.10389°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">44.43250; 26.10389</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រទេស | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Romania.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]] </span>[[រូម៉ានី]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |តំបន់អភិវឌ្ឍន៍ | class="infobox-data" |București - Ilfov |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ស្រុក | class="infobox-data" |Municipality of Bucharest |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ភស្តុតាងដំបូង | class="infobox-data" |១៤៥៩ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ស្ថាបនិក | class="infobox-data" |Vlad the Impaler |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Sectors | class="infobox-data" |6 sectors |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |រដ្ឋាភិបាល |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Type | class="infobox-data" |Strong Mayor–Council |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Mayor | class="infobox-data" |Ciprian Ciucu |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Legislature | class="infobox-data" |General Council |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;EP | class="infobox-data" |Bucharest constituency |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ផ្ទៃដី |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;រដ្ឋធានី និងទីប្រជុំជន</div> | class="infobox-data" |២៣៩&nbsp;km<sup>2</sup> (៩២&nbsp;sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;មេត្រូ | class="infobox-data" |១៨០៣&nbsp;km<sup>2</sup> (៦៩៦&nbsp;sq&nbsp;mi) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |រយៈកម្ពស់<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |៥៥.៨–៩១.៥&nbsp; ម៉ែត្រ (១៨៣–៣០០&nbsp;ហ្វីត) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាជន<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២១)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;រដ្ឋធានី និងទីប្រជុំជន</div> | class="infobox-data" |1,883,425 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Estimate&nbsp;<div class="ib-settlement-fn">(January 2025)</div></div> | class="infobox-data" |1,709,191 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Rank | class="infobox-data" |1st in Romania (8th in the EU) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Density | class="infobox-data" |7,151/km<sup>2</sup> (18,520/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro<div class="ib-settlement-fn">(Bucharest-Ilfov)<ref name="Population.Bucharest" /></div> | class="infobox-data" |2,313,455 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro&nbsp;density | class="infobox-data" |1,283/km<sup>2</sup> (3,320/sq&nbsp;mi) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ប្រជានាម|Demonyms]] | class="infobox-data" |<span title="Romanian-language text">''bucureștean''</span>, <span title="Romanian-language text">''bucureșteancă''</span> ([[ភាសារូម៉ានី|ro]]) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |GDP <templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(Nominal, 2025)</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Capital city and municipality | class="infobox-data" |RON504.9 billion<br /><br />(€100.2 billion) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |€58,716 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Metro | class="infobox-data" |RON560.7 billion<br /><br />(€111.3 billion) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ល្វែងម៉ោង|Time&nbsp;zone]] | class="infobox-data" |UTC+02:00 (EET) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Summer (DST)</span> | class="infobox-data" |UTC+03:00 (EEST) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Area<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>code | class="infobox-data" | +40 31 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2024) | class="infobox-data" |0.940 – <span style="color:#090;">very high</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Rapid transit system | class="infobox-data" |Metro |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |International Airports | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * Băneasa Airport * Otopeni Airport </div> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.pmb.ro/ www.pmb.ro]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q19660#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] |} '''ប៊ុយការែស''' {{Efn|{{IPAc-en|UK|ˌ|b|uː|k|ə|ˈ|r|ɛ|s|t|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Bucharest.wav}} {{respell|BOO|kə|REST}}, {{IPAc-en|US|ˈ|b|uː|k|ə|r|ɛ|s|t}} {{respell|-|rest}}}} គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់[[រូម៉ានី|ប្រទេសរ៉ូម៉ានី]] ។ ទីក្រុងធំនេះស្ថិតនៅលើដងទន្លេ[[ដាំបូវីតា (ទន្លេ)|ដាំបូវីតា]] នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសរ៉ូម៉ានី។ ចំនួនប្រជាជនរបស់វាត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណជាផ្លូវការថាមានចំនួន ១.៧១ លាននាក់នៅក្នុង តំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងដែលមានប្រជាជនចំនួន ២.៣១ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យទីក្រុងប៊ុយការែសក្លាយជា [[បញ្ជីទីក្រុងនានាក្នុងសហភាពអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជនក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុង|ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេលំដាប់ទី៩]] តាមចំនួនប្រជាជននៅក្នុងដែនកំណត់ទីក្រុងនៅក្នុង [[សហភាពអឺរ៉ុប]] ។ ទីក្រុងនេះមានផ្ទៃដី {{Cvt|239|km2}} ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី {{Cvt|1803|km2}} ។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ផ្នែករដ្ឋបាលថាជា "ក្រុងប៊ុយការ៉េស" ( [[ភាសារ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] : Municipiul București ) ហើយមានកម្រិតរដ្ឋបាលដូចគ្នានឹង ស្រុក ជាតិ ដោយត្រូវបានបែងចែកជាប្រាំមួយ វិស័យ ដែលវិស័យនីមួយៗគ្រប់គ្រងដោយអភិបាលក្រុង។ ប៊ុយការែស គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចដ៏សំខាន់មួយ ជាទីតាំងរដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រទេស និងជារដ្ឋធានីនៃតំបន់ [[ម៉ុនតេន្យា]] ។ វាជាតំបន់មួយដែលត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធទាំងស្រុងដោយ [[ស្រុកអ៊ីលហ្វូវ]] ។ ប៊ុយការែស ត្រូវបានគេលើកឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៩ ហើយបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងការគ្រប់គ្រងរបស់ [[វ៉ាឡាគី]] នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ និងទី ១៧ ។ ទីក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីនៃ[[រដ្ឋបាលឯកភាពនៃប្រទេសម៉ុលដាវី និងវ៉ាឡាគី|រដ្ឋក្សត្របុរីបង្រួបបង្រួមរ៉ូម៉ានី]] ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦២ ហើយបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីការបង្កើត [[ព្រះរាជាណាចក្ររ៉ូម៉ានី]] នៅឆ្នាំ ១៨៨១ ។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់ ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារភាពជាសកលនិយម និងស្ថាបត្យកម្មចម្រុះរបស់វា ដែលត្រូវបានគេដាក់រហ័សនាមថា " [[ប៉ារីសនៃបូព៌ា]] "។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាត្រូវបានខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ២]] ។ ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|​សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​រ៉ូម៉ានី]] ទីក្រុង​នេះ​បាន​កើនឡើង​យ៉ាងខ្លាំង​ទាំង​ចំនួន​ប្រជាជន និង​ផ្ទៃដី ហើយ​ការអភិវឌ្ឍ​ថ្មីៗ​ត្រូវបាន​កំណត់លក្ខណៈ​ដោយ​ស្ថាបត្យកម្ម និង​ផែនការ​សង្គមនិយម ជាពិសេស​កម្មវិធី ​[[រៀបចំប្រព័ន្ធ (រ៉ូម៉ានី)|រៀបចំ​ប្រព័ន្ធ]] ​របស់ [[នីកូឡាអេ ឆាអ៊ូសេស្គូ]] ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ទីក្រុងនេះបានជួបប្រទះនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ <ref>{{Cite web |date=23 April 2019 |title=Bucharest is Booming |url=https://www.qualitestgroup.com/blog/uncategorized/bucharest-is-booming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805053938/https://www.qualitestgroup.com/blog/uncategorized/bucharest-is-booming/ |archive-date=5 August 2020 |access-date=22 November 2019 |publisher=qualitestgroup.com}}</ref> វាគឺជាទីក្រុងបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់មួយដែលមានការរីកចម្រើនលឿនបំផុតនៅអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite web |date=17 April 2019 |title=High-Tech Cities: Have You Ever Tried Coffee in Bucharest? |url=https://www.pentalog.com/blog/high-tech-city-bucharest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520005412/https://www.pentalog.com/blog/high-tech-city-bucharest |archive-date=20 May 2019 |access-date=22 November 2019 |website=[[Pentalog]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=19 September 2019 |title=How Romania became a popular tech destination |url=https://www.ft.com/content/a0652dba-632f-11e7-8814-0ac7eb84e5f1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927042536/https://www.ft.com/content/a0652dba-632f-11e7-8814-0ac7eb84e5f1 |archive-date=27 September 2019 |access-date=22 November 2019 |website=[[Financial Times]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=11 February 2019 |title=Bucharest, In The Top Of Cities With The Most Experts In High-Tech Industry |url=https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-in-the-top-of-cities-with-the-most-experts-in-high-tech-industry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529151218/https://www.romaniajournal.ro/business/bucharest-in-the-top-of-cities-with-the-most-experts-in-high-tech-industry/ |archive-date=29 May 2021 |access-date=22 November 2019 |website=Romania Journal}}</ref> <ref>{{Cite web |date=29 May 2019 |title=10 Romanian startups to look out for in 2019 and beyond |url=https://www.eu-startups.com/2019/05/10-romanian-startups-to-look-out-for-in-2019-and-beyond/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113142748/https://www.eu-startups.com/2019/05/10-romanian-startups-to-look-out-for-in-2019-and-beyond/ |archive-date=13 November 2019 |access-date=22 November 2019 |website=eu-startups.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Martin |first=Bryan |date=6 April 2016 |title=The Silicon Valley of Transylvania |url=https://techcrunch.com/2016/04/06/the-silicon-valley-of-transylvania/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413223601/https://techcrunch.com/2016/04/06/the-silicon-valley-of-transylvania/ |archive-date=13 April 2019 |access-date=22 November 2019 |website=[[TechCrunch]]}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៦ មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រនេះត្រូវបានចុះបញ្ជីជា "តំបន់កំពុងរងគ្រោះថ្នាក់" ដោយ[[កម្មវិធីឃ្លាំមើលបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|អង្គការឃ្លាំមើលវិមានពិភពលោក]] ។ <ref name="wmf.org">{{Cite web |title=- World Monuments Fund |url=https://www.wmf.org/watch/watch_year/2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002022044/https://www.wmf.org/watch/watch_year/2016 |archive-date=2 October 2017 |access-date=1 October 2017 |website=Wmf.org}}</ref> ប៊ុយការែសគឺជា [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅរ៉ូម៉ានី|ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរ៉ូម៉ានី]] ដោយមានចំនួនប្រជាជនមួយលាននាក់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៤០។ នៅឆ្នាំ ២០១៧ ទីក្រុង ប៊ុយការែស គឺជាទីក្រុងអឺរ៉ុបដែលមានកំណើនភ្ញៀវទេសចរស្នាក់នៅមួយយប់ខ្ពស់បំផុត នេះបើយោងតាមសន្ទស្សន៍ [[ម៉ាស្ទើកាត]] សន្ទស្សន៍សកលនៃគោលដៅទីក្រុង (Global Index of Urban Destinations)។ <ref>{{Cite web |date=29 September 2017 |title=Mastercard study: Bucharest is the European city with the highest growth of tourists' number |url=http://business-review.eu/news/mastercard-study-bucharest-is-the-european-city-with-the-highest-growth-of-tourists-148885 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726002152/http://business-review.eu/news/mastercard-study-bucharest-is-the-european-city-with-the-highest-growth-of-tourists-148885 |archive-date=26 July 2019 |access-date=22 November 2019 |website=business-review.eu}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៨ និង ២០១៩ ទីក្រុងប៊ុយការែស ត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាគោលដៅអឺរ៉ុបដែលមានសក្តានុពលខ្ពស់បំផុតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍយោងតាមការសិក្សាដូចគ្នា។ <ref>{{Cite web |date=15 October 2015 |title=Bucharest has highest potential for development in Europe |url=http://www.travelandtourworld.com/news/article/bucharest-surpasses-european-destinations-study/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805041618/http://www.travelandtourworld.com/news/article/bucharest-surpasses-european-destinations-study/ |archive-date=5 August 2020 |access-date=22 November 2019 |website=travelandtourworld.com}}</ref> ខាងសេដ្ឋកិច្ច ទីក្រុងប៊ុយការែស គឺជាទីក្រុងដែលមានការរីកចម្រើនបំផុតនៅក្នុងប្រទេសរ៉ូម៉ានី និងជារដ្ឋធានី និងទីក្រុងដែលមានជាងគេបំផុតនៅក្នុងតំបន់ ដោយបានវ៉ាដាច់ទីក្រុង [[ប៊ុយដាប៉ែស]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៧។ <ref>PriceWaterhouseCoopers Global [http://www.pwcglobal.com/ro/eng/ins-sol/spec-int/Regional%20Attractiveness%20Index.pdf Regional Attractiveness Report Romania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060313160507/http://www.pwcglobal.com/ro/eng/ins-sol/spec-int/Regional%20Attractiveness%20Index.pdf|date=13 March 2006}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2 January 2022|title=Do people in Bucharest really live better than people in Budapest?|work=Daily News Hungary|url=https://dailynewshungary.com/people-in-bucharest-really-live-better-than-people-in-budapest/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 February 2019|title=Romania's regions. Bucharest is now richer than Budapest, Banat and Transylvania are more developed than most of Hungary, EU data show|work=Business Review|url=https://business-review.eu/business/romanias-regions-bucharest-is-now-richer-than-budapest-banat-and-transylvania-are-more-developed-than-most-of-hungary-eu-data-show-197250}}</ref> ទីក្រុងនេះមានកន្លែងប្រជុំធំៗ វិទ្យាស្ថានអប់រំ ទីកន្លែងវប្បធម៌ ផ្សារទំនើបបែបប្រពៃណី និងតំបន់កម្សាន្តជាច្រើន។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋធានីនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] <references /> i3yce1wl2uqjcbumwot0hitsoznhuqv ឈីងហៃ 0 54840 340552 2026-09-17T05:44:07Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1371829491|Qinghai]]" 340552 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Qinghai</div> <div class="nickname ib-settlement-native"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海</span></span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[Provinces of China|Province]]</div> |- class="mergedtoprow ib-settlement-official" | colspan="2" class="infobox-full-data" |Province of Qinghai |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Name&nbsp;transcription(s) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">Chinese</span> | class="infobox-data" |<span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海省</span></span> (<span title="Chinese-language romanization">''Qīnghǎi Shěng''</span>) |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">Abbreviation</span> | class="infobox-data" |QH / <span lang="zh">[[wiktionary:青#Chinese|青]]</span> (pinyin&#x3A; ''<span lang="zh-Latn">Qīng</span>'') |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Qinghai_Tibet_Railway_Tibet_China_西藏_青藏铁路_-_panoramio_(4).jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>Hoh Xil</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Skyscrapers_in_Chengzhong_District,_Xining_(53727167629)_-_2024.jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>Downtown Xining</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:142px;max-width:142px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:A_Temple_in_Kumbum_Monastery.jpg|140x140ភីកសែល]]</div><div>Kumbum Monastery</div></div><div class="tsingle" style="width:126px;max-width:126px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:茶卡盐湖天空之境03.jpg|124x124ភីកសែល]]</div><div>Chaka Salt Lake</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Qinghai_in_China_(+all_claims_hatched).svg|275x275ភីកសែល|Map showing the location of Qinghai Province]]<div class="ib-settlement-caption">Map showing the location of Qinghai Province</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:15}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |China |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Named for | class="infobox-data" |Derived from the name of Qinghai Lake ("blue/green lake"). |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Capital<br /><br /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(and largest city)</span> | class="infobox-data" |Xining |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Divisions<br /><br />&nbsp;- Prefecture-level<br /><br />&nbsp;- County-level<br /><br />&nbsp;- Township-<nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki>level | class="infobox-data" |<br /><br />8 prefectures<br /><br />44 counties<br /><br />404 towns and subdistricts |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Government<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Body | class="infobox-data agent" |Qinghai Provincial People's Government |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Party Secretary | class="infobox-data" |Wu Xiaojun |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Congress Chairman | class="infobox-data" |Chen Gang (titular) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Governor | class="infobox-data" |Luo Dongchuan |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Provincial CPPCC Chairman | class="infobox-data" |Gönbo Zhaxi |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;National People's Congress Representation | class="infobox-data" |24 deputies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |722,300&nbsp;km<sup>2</sup> (278,900&nbsp;sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Rank | class="infobox-data" |4th |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">&#x20;(Bukadaban Feng)</div> | class="infobox-data" |6,860&nbsp;m (22,510&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(2020)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |5,923,957 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Rank | class="infobox-data" |31st |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Density | class="infobox-data" |8.202/km<sup>2</sup> (21.24/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;&nbsp;•&nbsp;Rank | class="infobox-data" |30th |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Demographics<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Ethnic composition | class="infobox-data" |[[ជនជាតិចិនហាន់|Han]] – 54%<br /><br />Tibetan – 21%<br /><br />Hui – 16%<br /><br />Tu – 4%<br /><br />Mongol – 1.8%<br /><br />Salar – 1.8% |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Languages and dialects | class="infobox-data" |Zhongyuan Mandarin Chinese, Amdo Tibetan, Monguor, Oirat Mongolian, Salar and Western Yugur |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]] <span style="font-weight:normal; font-style:normal">(2025)</span><div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Total | class="infobox-data" |[[រ៉ិនមីនប៊ី|CN¥]] 412.2 billion (30th) <br /><br />[[ដុល្លារ​អាមេរិក|US$]] 57,705 billion |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |CN¥ 69,567 (24th) <br /><br />US$ 9,739 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class="infobox-data nickname" |CN-QH |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2023) | class="infobox-data" |0.727 (30th) – <templatestyles src="Template:Color/styles.css" /><span class="tmp-color" style="color:#090">high</span> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[http://www.qh.gov.cn/ www.qh.gov.cn]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q45833#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] <span class="languageicon">(in Chinese)</span> |} '''ឈីងហៃ''' គឺជា[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]មួយនៅ[[ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន]] ។ វាគឺជាខេត្តធំជាងគេរបស់ប្រទេសចិន (មិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ស្វយ័ត) តាមតំបន់ និងមានប្រជាជនតិចបំផុតទីបី ដោយមានទីរួមខេត្តដោយមាន និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់វាគឺ [[ស៊ីនីង]] ។ ខេត្តឈីងហៃមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង [[កាន់ស៊ូ|ខេត្តកាន់ស៊ូ]] នៅភាគឦសាន [[ស៊ីងជៀង|ខេត្តស៊ីនជៀង]] នៅភាគពាយ័ព្យ [[ស៊ីឈ័ន|ខេត្តស៊ីឈ័ន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ និង [[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]] នៅភាគនិរតី។ ខេត្តឈីងហៃ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ ក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២-១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] ហើយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៩ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមេទ័ព[[ជនជាតិហួយ|មូស្លីមចិនហួយ]] ដែលគេស្គាល់ថាជា [[ក្រុមម៉ា]] ។ ឈ្មោះ[[ភាសាចិន|​ចិន]]ថា "ឈីងហៃ" គឺ​យក​តាម ​[[បឹងឈីងហៃ|បឹង​ឈីងហៃ]] ដែល​ជា​បឹង​ធំ​បំផុត​នៅ​ប្រទេស​ចិន។ នៅ[[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] បឹងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា {{Lang|bo|མཚོ སྔོན་པོ}} ( Mtsho-sngon-po ) ឬ Tso ngönpo ("បឹងខៀវ ឬសមុទ្រ")។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ជួនកាលវាត្រូវបានគេហៅថា Koko Nor ដែលមានប្រភពមកពីឈ្មោះ Oirat ម៉ុងហ្គោលីបុរាណសម្រាប់បឹងឈីងហៃ {{Lang|mn|ᠬᠥᠬᠡ ᠨᠠᠭᠤᠷ}} ( köke naɣur ); ឈ្មោះម៉ុងហ្គោលីទំនើបគឺ {{Lang|mn|Хөхнуур}} ( Höhnuur )។ ទាំង Tso ngönpo និង Koko Nor សុទ្ធតែជាឈ្មោះដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដើម្បីពិពណ៌នាអំពីតំបន់នេះ។ ខេត្តនេះ​ភាគច្រើន​ស្ថិតនៅលើ[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] មានប្រជាជនរស់នៅមួយចំនួន រួមទាំង [[ជនជាតិចិនហាន់|​ជនជាតិហាន់]] (ដែលប្រមូលផ្តុំនៅរដ្ឋធានីស៊ីនីង [[ហៃដុង]] និង [[ខេត្តស្វយ័តហៃស៊ីម៉ុងហ្គោល និងទីបេ|ហៃស៊ី]] ដែលនៅក្បែរនោះ) [[ជនជាតិទីបេ]] [[ជនជាតិហួយ]] [[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] [[ជនជាតិម៉ុងគួស]] និង [[ជនជាតិសាឡាស់]] ។ យោងតាមរបាយការណ៍ជំរឿនឆ្នាំ ២០២១ ជនជាតិទីបេមានចំនួនមួយភាគប្រាំនៃចំនួនប្រជាជនឈីងហៃ ហើយជនជាតិហួយមានចំនួនប្រហែលមួយភាគប្រាំមួយនៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ មានក្រុមជនជាតិភាគតិចជាង ៣៧ ក្រុមដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៥,៦ លាននាក់របស់ខេត្តឈីងហៃ ដែលក្នុងនោះ [[ជនជាតិភាគតិចនៅប្រទេសចិន|ជនជាតិភាគតិច]] មានចំនួនសរុប ៤៩,៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ តំបន់ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សឈីង]] ដែលដឹកនាំដោយ[[ជនជាតិម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]] នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧២៤ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេលើម៉ុងហ្គោល[[ខូស៊ូត]] ដែលពីមុនបានគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគច្រើន។ បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] និងការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីងនៅឆ្នាំ ១៩១២ ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មេទ័ពមូស្លីមចិន [[ម៉ា ឈី]] រហូតដល់ [[បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] បានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងកណ្តាលនៅឆ្នាំ ១៩២៨។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ខេត្តឈីងហៃត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម ដោយមានស៊ីនីងជាទីរួមខេត្ត។ <ref>{{Cite news|date=Sep 1928|script-title=zh:中華民國政府令|volume=93|page=5|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府秘書處}}|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1237279&jid=79001163&vol=17090005&page=%E9%A0%815}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 Oct 1928|script-title=zh:中華民國十七年十月十九日 中華民國政府令|page=9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=2|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1222064&jid=79001163&vol=17102700&page=%E9%A0%818-12}}</ref> <ref>{{Cite news|date=31 Jan 1929|script-title=zh:中華民國十八年一月二十九日 國民政府指令一八九號|pages=8–9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=80|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1217949&jid=79001163&vol=18013100&page=%E9%A0%818-9}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] pr38rkef5v65nd4tdjy16ju3e6wwhtv 340553 340552 2026-09-17T06:02:32Z Asa MILAI 50298 340553 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">ឈីងហៃ</div> <div class="nickname ib-settlement-native"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海</span></span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]</div> |- class="mergedtoprow ib-settlement-official" | colspan="2" class="infobox-full-data" |ខេត្តឈីងហៃ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |លាយលក្ខណ៍អក្សរ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">[[ភាសាចិន|ចិន]]</span> | class="infobox-data" |<span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海省</span></span> (<span title="Chinese-language romanization">''Qīnghǎi Shěng''</span>) |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">Abbreviation</span> | class="infobox-data" |QH / <span lang="zh">[[wiktionary:青#Chinese|青]]</span> (pinyin&#x3A; ''<span lang="zh-Latn">Qīng</span>'') |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Qinghai_Tibet_Railway_Tibet_China_西藏_青藏铁路_-_panoramio_(4).jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>ហោស៊ីល</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Skyscrapers_in_Chengzhong_District,_Xining_(53727167629)_-_2024.jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>កណ្តាលទីក្រុងស៊ីនីង</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:142px;max-width:142px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:A_Temple_in_Kumbum_Monastery.jpg|140x140ភីកសែល]]</div><div>Kត្តគុមប៊ុនumbum Monastery</div></div><div class="tsingle" style="width:126px;max-width:126px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:茶卡盐湖天空之境03.jpg|124x124ភីកសែល]]</div><div>បឹងអំបិលឆាកា</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Qinghai_in_China_(+all_claims_hatched).svg|275x275ភីកសែល|Map showing the location of Qinghai Province]]<div class="ib-settlement-caption">ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃខេត្តឈីងហៃ</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:15}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រទេស | class="infobox-data" |ចិន |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ដាក់ឈ្មោះតាម | class="infobox-data" |មកពីឈ្មោះបឹងឈីងហៃ ("បឹងខៀវ/បៃតង")។ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ទីរួមខេត្ត<br /><br /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(and largest city)</span> | class="infobox-data" |ស៊ីនីង |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |កម្រិតរដ្ឋបាល<br /><br />&nbsp;- កម្រិតខេត្ត<br /><br />&nbsp;- កម្រិតស្រុក<br /><br />&nbsp;- កម្រិតឃុំ | class="infobox-data" |<br /><br />ខេត្តចំនួន ៨<br /><br />៤៤ ស្រុក<br /><br />ទីប្រជុំជន និងឃុំចំនួន ៤០៤ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |រដ្ឋាភិបាល<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ប្រភេទ | class="infobox-data agent" |រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនខេត្តឈីងហៃ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Party Secretary | class="infobox-data" |Wu Xiaojun |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Congress Chairman | class="infobox-data" |Chen Gang (titular) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Governor | class="infobox-data" |Luo Dongchuan |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Provincial CPPCC Chairman | class="infobox-data" |Gönbo Zhaxi |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;National People's Congress Representation | class="infobox-data" |24 deputies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ផ្ទៃដី |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៧២២,៣០០&nbsp;km<sup>2</sup> (២៧៨,៩០០&nbsp;&nbsp;ម៉ាយ៍) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |ទី៤ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">&#x20;(Bukadaban Feng)</div> | class="infobox-data" |6,860&nbsp;m (22,510&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |P្រជាជន (ឆ្នាំ ២០២០)opulation |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៥,៩២៣,៩៥៧ នាក់ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |ទី ៣១ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ដង់ស៊ីតេ | class="infobox-data" |8.202/km<sup>2</sup> (21.24/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |30th |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាសាស្ត្រ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ក្រុមជនជាតិ | class="infobox-data" |[[ជនជាតិចិនហាន់|ចិនហាន់]] – ៥៤%<br /><br />ទីបេ – ២១%<br /><br />ហួយ – ១៦%<br /><br />ទូ – ៤%<br /><br />ម៉ុងហ្គោល – ១.៨%<br /><br />សាឡា – ១.៨% |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Languages and dialects | class="infobox-data" |Zhongyuan Mandarin Chinese, Amdo Tibetan, Monguor, Oirat Mongolian, Salar and Western Yugur |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]] <span style="font-weight:normal; font-style:normal">(2025)</span><div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Total | class="infobox-data" |[[រ៉ិនមីនប៊ី|CN¥]] 412.2 billion (30th) <br /><br />[[ដុល្លារ​អាមេរិក|US$]] 57,705 billion |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |CN¥ 69,567 (24th) <br /><br />US$ 9,739 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class="infobox-data nickname" |CN-QH |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2023) | class="infobox-data" |0.727 (30th) – <templatestyles src="Template:Color/styles.css" /><span class="tmp-color" style="color:#090">high</span> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[http://www.qh.gov.cn/ www.qh.gov.cn]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q45833#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] <span class="languageicon">(in Chinese)</span> |} '''ឈីងហៃ''' គឺជា[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]មួយនៅ[[ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន]] ។ វាគឺជាខេត្តធំជាងគេរបស់ប្រទេសចិន (មិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ស្វយ័ត) តាមតំបន់ និងមានប្រជាជនតិចបំផុតទីបី ដោយមានទីរួមខេត្តដោយមាន និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់វាគឺ [[ស៊ីនីង]] ។ ខេត្តឈីងហៃមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង [[កាន់ស៊ូ|ខេត្តកាន់ស៊ូ]] នៅភាគឦសាន [[ស៊ីងជៀង|ខេត្តស៊ីនជៀង]] នៅភាគពាយ័ព្យ [[ស៊ីឈ័ន|ខេត្តស៊ីឈ័ន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ និង [[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]] នៅភាគនិរតី។ ខេត្តឈីងហៃ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ ក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២-១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] ហើយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៩ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមេទ័ព[[ជនជាតិហួយ|មូស្លីមចិនហួយ]] ដែលគេស្គាល់ថាជា [[ក្រុមម៉ា]] ។ ឈ្មោះ[[ភាសាចិន|​ចិន]]ថា "ឈីងហៃ" គឺ​យក​តាម ​[[បឹងឈីងហៃ|បឹង​ឈីងហៃ]] ដែល​ជា​បឹង​ធំ​បំផុត​នៅ​ប្រទេស​ចិន។ នៅ[[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] បឹងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា {{Lang|bo|མཚོ སྔོན་པོ}} ( Mtsho-sngon-po ) ឬ Tso ngönpo ("បឹងខៀវ ឬសមុទ្រ")។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ជួនកាលវាត្រូវបានគេហៅថា Koko Nor ដែលមានប្រភពមកពីឈ្មោះ Oirat ម៉ុងហ្គោលីបុរាណសម្រាប់បឹងឈីងហៃ {{Lang|mn|ᠬᠥᠬᠡ ᠨᠠᠭᠤᠷ}} ( köke naɣur ); ឈ្មោះម៉ុងហ្គោលីទំនើបគឺ {{Lang|mn|Хөхнуур}} ( Höhnuur )។ ទាំង Tso ngönpo និង Koko Nor សុទ្ធតែជាឈ្មោះដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដើម្បីពិពណ៌នាអំពីតំបន់នេះ។ ខេត្តនេះ​ភាគច្រើន​ស្ថិតនៅលើ[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] មានប្រជាជនរស់នៅមួយចំនួន រួមទាំង [[ជនជាតិចិនហាន់|​ជនជាតិហាន់]] (ដែលប្រមូលផ្តុំនៅរដ្ឋធានីស៊ីនីង [[ហៃដុង]] និង [[ខេត្តស្វយ័តហៃស៊ីម៉ុងហ្គោល និងទីបេ|ហៃស៊ី]] ដែលនៅក្បែរនោះ) [[ជនជាតិទីបេ]] [[ជនជាតិហួយ]] [[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] [[ជនជាតិម៉ុងគួស]] និង [[ជនជាតិសាឡាស់]] ។ យោងតាមរបាយការណ៍ជំរឿនឆ្នាំ ២០២១ ជនជាតិទីបេមានចំនួនមួយភាគប្រាំនៃចំនួនប្រជាជនឈីងហៃ ហើយជនជាតិហួយមានចំនួនប្រហែលមួយភាគប្រាំមួយនៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ មានក្រុមជនជាតិភាគតិចជាង ៣៧ ក្រុមដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៥,៦ លាននាក់របស់ខេត្តឈីងហៃ ដែលក្នុងនោះ [[ជនជាតិភាគតិចនៅប្រទេសចិន|ជនជាតិភាគតិច]] មានចំនួនសរុប ៤៩,៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ តំបន់ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សឈីង]] ដែលដឹកនាំដោយ[[ជនជាតិម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]] នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧២៤ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេលើម៉ុងហ្គោល[[ខូស៊ូត]] ដែលពីមុនបានគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគច្រើន។ បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] និងការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីងនៅឆ្នាំ ១៩១២ ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មេទ័ពមូស្លីមចិន [[ម៉ា ឈី]] រហូតដល់ [[បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] បានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងកណ្តាលនៅឆ្នាំ ១៩២៨។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ខេត្តឈីងហៃត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម ដោយមានស៊ីនីងជាទីរួមខេត្ត។ <ref>{{Cite news|date=Sep 1928|script-title=zh:中華民國政府令|volume=93|page=5|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府秘書處}}|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1237279&jid=79001163&vol=17090005&page=%E9%A0%815}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 Oct 1928|script-title=zh:中華民國十七年十月十九日 中華民國政府令|page=9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=2|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1222064&jid=79001163&vol=17102700&page=%E9%A0%818-12}}</ref> <ref>{{Cite news|date=31 Jan 1929|script-title=zh:中華民國十八年一月二十九日 國民政府指令一八九號|pages=8–9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=80|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1217949&jid=79001163&vol=18013100&page=%E9%A0%818-9}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] kdvaayp8z5vmsaq1gesc4xgt938iyih 340554 340553 2026-09-17T06:04:05Z Asa MILAI 50298 /* */ 340554 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">ឈីងហៃ</div> <div class="nickname ib-settlement-native"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海</span></span></div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]</div> |- class="mergedtoprow ib-settlement-official" | colspan="2" class="infobox-full-data" |ខេត្តឈីងហៃ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |លាយលក្ខណ៍អក្សរ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">[[ភាសាចិន|ចិន]]</span> | class="infobox-data" |<span title="Chinese-language text"><span lang="zh">青海省</span></span> (<span title="Chinese-language romanization">''Qīnghǎi Shěng''</span>) |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">អក្សរកាត់</span> | class="infobox-data" |QH / <span lang="zh">[[wiktionary:青#Chinese|青]]</span> (pinyin&#x3A; ''<span lang="zh-Latn">Qīng</span>'') |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Qinghai_Tibet_Railway_Tibet_China_西藏_青藏铁路_-_panoramio_(4).jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>ហោស៊ីល</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="border:1;;height:99px;overflow:hidden">[[File:Skyscrapers_in_Chengzhong_District,_Xining_(53727167629)_-_2024.jpg|132x132ភីកសែល]]</div><div>កណ្តាលទីក្រុងស៊ីនីង</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:142px;max-width:142px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:A_Temple_in_Kumbum_Monastery.jpg|140x140ភីកសែល]]</div><div>វត្តគុមប៊ុន</div></div><div class="tsingle" style="width:126px;max-width:126px"><div style="border:1;;height:93px;overflow:hidden">[[File:茶卡盐湖天空之境03.jpg|124x124ភីកសែល]]</div><div>បឹងអំបិលឆាកា</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Qinghai_in_China_(+all_claims_hatched).svg|275x275ភីកសែល|Map showing the location of Qinghai Province]]<div class="ib-settlement-caption">ផែនទីបង្ហាញទីតាំងនៃខេត្តឈីងហៃ</div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |Coordinates: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:15}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Qinghai&params=35_N_96_E_type:adm1st_region:CN <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">35°N</span> <span class="longitude">96°E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">35°N 96°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">35; 96</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រទេស | class="infobox-data" |ចិន |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ដាក់ឈ្មោះតាម | class="infobox-data" |មកពីឈ្មោះបឹងឈីងហៃ ("បឹងខៀវ/បៃតង")។ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ទីរួមខេត្ត<br /><br /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(and largest city)</span> | class="infobox-data" |ស៊ីនីង |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |កម្រិតរដ្ឋបាល<br /><br />&nbsp;- កម្រិតខេត្ត<br /><br />&nbsp;- កម្រិតស្រុក<br /><br />&nbsp;- កម្រិតឃុំ | class="infobox-data" |<br /><br />ខេត្តចំនួន ៨<br /><br />៤៤ ស្រុក<br /><br />ទីប្រជុំជន និងឃុំចំនួន ៤០៤ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |រដ្ឋាភិបាល<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ប្រភេទ | class="infobox-data agent" |រដ្ឋាភិបាលប្រជាជនខេត្តឈីងហៃ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Party Secretary | class="infobox-data" |Wu Xiaojun |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Congress Chairman | class="infobox-data" |Chen Gang (titular) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Governor | class="infobox-data" |Luo Dongchuan |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Provincial CPPCC Chairman | class="infobox-data" |Gönbo Zhaxi |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;National People's Congress Representation | class="infobox-data" |24 deputies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ផ្ទៃដី |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៧២២,៣០០&nbsp;km<sup>2</sup> (២៧៨,៩០០&nbsp;&nbsp;ម៉ាយ៍) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |ទី៤ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Highest&nbsp;elevation<div class="ib-settlement-fn">&#x20;(Bukadaban Feng)</div> | class="infobox-data" |6,860&nbsp;m (22,510&nbsp;ft) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាជន (ឆ្នាំ ២០២០)opulation |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;សរុប</div> | class="infobox-data" |៥,៩២៣,៩៥៧ នាក់ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |ទី ៣១ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ដង់ស៊ីតេ | class="infobox-data" |8.202/km<sup>2</sup> (21.24/sq&nbsp;mi) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;&nbsp;•&nbsp;លេខរៀង | class="infobox-data" |30th |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ប្រជាសាស្ត្រ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ក្រុមជនជាតិ | class="infobox-data" |[[ជនជាតិចិនហាន់|ចិនហាន់]] – ៥៤%<br /><br />ទីបេ – ២១%<br /><br />ហួយ – ១៦%<br /><br />ទូ – ៤%<br /><br />ម៉ុងហ្គោល – ១.៨%<br /><br />សាឡា – ១.៨% |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Languages and dialects | class="infobox-data" |Zhongyuan Mandarin Chinese, Amdo Tibetan, Monguor, Oirat Mongolian, Salar and Western Yugur |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|GDP]] <span style="font-weight:normal; font-style:normal">(2025)</span><div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Total | class="infobox-data" |[[រ៉ិនមីនប៊ី|CN¥]] 412.2 billion (30th) <br /><br />[[ដុល្លារ​អាមេរិក|US$]] 57,705 billion |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;Per capita | class="infobox-data" |CN¥ 69,567 (24th) <br /><br />US$ 9,739 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[ISO 3166|ISO 3166 code]] | class="infobox-data nickname" |CN-QH |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|HDI]] (2023) | class="infobox-data" |0.727 (30th) – <templatestyles src="Template:Color/styles.css" /><span class="tmp-color" style="color:#090">high</span> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[http://www.qh.gov.cn/ www.qh.gov.cn]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|តំនភ្ជាប់=https://www.wikidata.org/wiki/Q45833#P856|ឃ្លានៅផ្នែកខាងលើ|គ្មានស៊ុម|10x10ភីកសែល|Edit this at Wikidata]] <span class="languageicon">(in Chinese)</span> |} '''ឈីងហៃ''' គឺជា[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]មួយនៅ[[ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន]] ។ វាគឺជាខេត្តធំជាងគេរបស់ប្រទេសចិន (មិនរាប់បញ្ចូលតំបន់ស្វយ័ត) តាមតំបន់ និងមានប្រជាជនតិចបំផុតទីបី ដោយមានទីរួមខេត្តដោយមាន និងទីក្រុងធំបំផុតរបស់វាគឺ [[ស៊ីនីង]] ។ ខេត្តឈីងហៃមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង [[កាន់ស៊ូ|ខេត្តកាន់ស៊ូ]] នៅភាគឦសាន [[ស៊ីងជៀង|ខេត្តស៊ីនជៀង]] នៅភាគពាយ័ព្យ [[ស៊ីឈ័ន|ខេត្តស៊ីឈ័ន]] នៅភាគអាគ្នេយ៍ និង [[តំបន់ស្វយ័តទីបេ]] នៅភាគនិរតី។ ខេត្តឈីងហៃ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ ក្នុងអំឡុងពេលនៃ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២-១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] ហើយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៩ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមេទ័ព[[ជនជាតិហួយ|មូស្លីមចិនហួយ]] ដែលគេស្គាល់ថាជា [[ក្រុមម៉ា]] ។ ឈ្មោះ[[ភាសាចិន|​ចិន]]ថា "ឈីងហៃ" គឺ​យក​តាម ​[[បឹងឈីងហៃ|បឹង​ឈីងហៃ]] ដែល​ជា​បឹង​ធំ​បំផុត​នៅ​ប្រទេស​ចិន។ នៅ[[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] បឹងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា {{Lang|bo|མཚོ སྔོན་པོ}} ( Mtsho-sngon-po ) ឬ Tso ngönpo ("បឹងខៀវ ឬសមុទ្រ")។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស ជួនកាលវាត្រូវបានគេហៅថា Koko Nor ដែលមានប្រភពមកពីឈ្មោះ Oirat ម៉ុងហ្គោលីបុរាណសម្រាប់បឹងឈីងហៃ {{Lang|mn|ᠬᠥᠬᠡ ᠨᠠᠭᠤᠷ}} ( köke naɣur ); ឈ្មោះម៉ុងហ្គោលីទំនើបគឺ {{Lang|mn|Хөхнуур}} ( Höhnuur )។ ទាំង Tso ngönpo និង Koko Nor សុទ្ធតែជាឈ្មោះដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដើម្បីពិពណ៌នាអំពីតំបន់នេះ។ ខេត្តនេះ​ភាគច្រើន​ស្ថិតនៅលើ[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] មានប្រជាជនរស់នៅមួយចំនួន រួមទាំង [[ជនជាតិចិនហាន់|​ជនជាតិហាន់]] (ដែលប្រមូលផ្តុំនៅរដ្ឋធានីស៊ីនីង [[ហៃដុង]] និង [[ខេត្តស្វយ័តហៃស៊ីម៉ុងហ្គោល និងទីបេ|ហៃស៊ី]] ដែលនៅក្បែរនោះ) [[ជនជាតិទីបេ]] [[ជនជាតិហួយ]] [[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល]] [[ជនជាតិម៉ុងគួស]] និង [[ជនជាតិសាឡាស់]] ។ យោងតាមរបាយការណ៍ជំរឿនឆ្នាំ ២០២១ ជនជាតិទីបេមានចំនួនមួយភាគប្រាំនៃចំនួនប្រជាជនឈីងហៃ ហើយជនជាតិហួយមានចំនួនប្រហែលមួយភាគប្រាំមួយនៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ មានក្រុមជនជាតិភាគតិចជាង ៣៧ ក្រុមដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៥,៦ លាននាក់របស់ខេត្តឈីងហៃ ដែលក្នុងនោះ [[ជនជាតិភាគតិចនៅប្រទេសចិន|ជនជាតិភាគតិច]] មានចំនួនសរុប ៤៩,៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ តំបន់ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[រាជវង្សឈីង]] ដែលដឹកនាំដោយ[[ជនជាតិម៉ាន់ជូ|ម៉ាន់ជូ]] នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧២៤ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេលើម៉ុងហ្គោល[[ខូស៊ូត]] ដែលពីមុនបានគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគច្រើន។ បន្ទាប់ពី [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]] និងការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីងនៅឆ្នាំ ១៩១២ ឈីងហៃបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់មេទ័ពមូស្លីមចិន [[ម៉ា ឈី]] រហូតដល់ [[បេសកកម្មភាគខាងជើង]] ដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]] បានបង្រួបបង្រួមការគ្រប់គ្រងកណ្តាលនៅឆ្នាំ ១៩២៨។ នៅឆ្នាំដដែលនោះ ខេត្តឈីងហៃត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម ដោយមានស៊ីនីងជាទីរួមខេត្ត។ <ref>{{Cite news|date=Sep 1928|script-title=zh:中華民國政府令|volume=93|page=5|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府秘書處}}|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1237279&jid=79001163&vol=17090005&page=%E9%A0%815}}</ref> <ref>{{Cite news|date=27 Oct 1928|script-title=zh:中華民國十七年十月十九日 中華民國政府令|page=9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=2|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1222064&jid=79001163&vol=17102700&page=%E9%A0%818-12}}</ref> <ref>{{Cite news|date=31 Jan 1929|script-title=zh:中華民國十八年一月二十九日 國民政府指令一八九號|pages=8–9|publisher={{lang|zh-Hant|國民政府文官處印鑄局}}|issue=80|location=Republic of China|url=https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&dtd_id=12&type=g&sysid=E1217949&jid=79001163&vol=18013100&page=%E9%A0%818-9}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទជាមួយនឹងការពិពណ៌នាខ្លី]] 2z564j6u9u9m67ghbgnsd1tnbao5xfs អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN 2 54841 340556 2026-09-17T08:42:09Z ANKE CHEN 53000 បង្ហាញទំនាក់ទំនងវិជ្ជាជីវៈជាមួយ KPS99TV 340556 wikitext text/x-wiki ខ្ញុំជាអ្នកសារព័ត៌មាន KPS99TV។ គណនីនេះរៀបចំព័ត៌មានអំពី KPS99TV ក្នុងនាមស្ថាប័ននេះ ដូច្នេះខ្ញុំមានទំនាក់ទំនងវិជ្ជាជីវៈជាមួយប្រធានបទនេះ។ 2mri2dvol7ycgx1r7dwgp1xyaisy1ev អ្នកប្រើប្រាស់:ANKE CHEN/KPS99TV 2 54842 340557 2026-09-17T08:42:20Z ANKE CHEN 53000 បង្កើតសេចក្ដីព្រាង KPS99TV និងបន្ថែមប្រភព; ខ្ញុំជាអ្នកសារព័ត៌មាន KPS99TV 340557 wikitext text/x-wiki '''KPS99TV''' ជាស្ថានីយទូរទស្សន៍មួយដែលមានទីតាំងនៅក្រុងព្រះសីហនុ ប្រទេសកម្ពុជា។<ref name="tvk">ប្រុស អាន. [https://www.tvk.gov.kh/%E1%9E%98%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%8F%E1%9F%8C%E1%9E%98%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%81%E1%9F%81%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87/ មន្ទីរព័ត៌មានខេត្តព្រះសីហនុ គាំទ្រនិងផ្តល់កិច្ចសហការជាមួយស្ថានីយទូរទស្សន៍ ខេត្តព្រះសីហនុ(KPS99TV)ក្នុងការផ្ដល់ព័ត៌មានពិត លឿន រហ័ស ជឿទុកចិត្តជូន សាធាណ:ជនទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស]. TVK Cambodia. 2025-07-16. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-17.</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ គណៈប្រតិភូមន្ទីរព័ត៌មានខេត្តព្រះសីហនុបានទៅទស្សនកិច្ចនៅស្ថានីយនេះ ដើម្បីស្វែងយល់អំពីការងារផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន។<ref name="tvk" /> យោងតាមអត្ថបទរបស់ RadioInfo Asia ចេញផ្សាយនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ មាតិការបស់ស្ថានីយនេះរួមមានព័ត៌មាន វប្បធម៌ ការកម្សាន្ត និងការវិភាគសេដ្ឋកិច្ច។ កម្មវិធីរបស់ស្ថានីយនេះរួមមាន «Sihanoukville News»។<ref>[https://radioinfo.asia/news/kps99tv-sihanoukville-a-media-bridge-connecting-cambodia-to-the-world/ KPS99TV Sihanoukville: a media bridge connecting Cambodia to the world]. RadioInfo Asia. 2025-09-05. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-17.</ref> វេទិកា TV360 របស់ Metfone មានទំព័រឆានែល KPS99TV។<ref>[https://tv360.metfone.com.kh/tv/kps99tv?ch=392 KPS99TV]. Metfone TV360. ចូលមើលនៅថ្ងៃទី 2026-09-17.</ref> == ឯកសារយោង == <references /> == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [https://www.kps-tv.com/ គេហទំព័រផ្លូវការ] sauhkjqqfq4dkq3zh9shhue262pqhj7